史记 · 司马迁 · Chapter 85 of 130

七十列传·吕不韦列传

PinyinModern Translation
Size

lǚ bù wéi zhě yáng dí dà gǔ rén yě

吕不韦是阳翟的大商人。

wǎng lái fàn jiàn mài guì jiā lèi qiān jīn

他做买卖低价买进高价卖出,家里积累了千金财富。

qín zhāo wáng sì shí nián tài zǐ sǐ

秦昭王四十年,太子去世。

qí sì shí èr nián yǐ qí cì zǐ ān guó jūn wèi tài zǐ

到了四十二年,昭王立他的次子安国君为太子。

ān guó jūn yǒu zi èr shí yú rén

安国君有二十多个儿子。

ān guó jūn yǒu suǒ shén ài jī lì yǐ wéi zhèng fū rén hào yuē huá yáng fū rén

安国君有个特别宠爱的姬妾,把她立为正夫人,称为华阳夫人。

huá yáng fū rén wú zi

华阳夫人没有儿子。

ān guó jūn zhōng nán míng zǐ chu zi chu mǔ yuē xià jī wú ài

安国君有个排行居中的儿子名叫子楚,子楚的母亲叫夏姬,不受宠爱。

zi chu wèi qín zhì zǐ wū zhào

子楚被秦国送到赵国当人质。

qín shù gōng zhào zhào bù shèn lǐ zi chu

秦国多次攻打赵国,赵国对子楚不太以礼相待。

zi chu qín zhū shù niè sūn zhì wū zhū hóu chē chéng jìn yòng bù ráo jū chǔ kùn bù dé yì

子楚是秦王室庶出的孙子,在诸侯国当人质,车马用度都不宽裕,生活困窘,很不得志。

lǚ bù wéi gǔ hán dān jiàn ér lián zhī yuē cǐ qí huò kě jū

吕不韦在邯郸经商,见到子楚后很同情他,说:“这可是个值得囤积的奇货啊。”

nǎi wǎng jiàn zi chu shuō yuē wú néng tài zǐ zhī mén

于是就去见子楚,游说道:“我能光大您的门第。”

zi chu xiào yuē qiě zì dà jūn zhī mén ér nǎi dà wú mén

子楚笑着说:“您还是先光大您自己的门第吧,然后再来光大我的门第!”

lǚ bù wéi yuē zi bù zhī yě wú mén dài zi mén ér dà

吕不韦说:“您不明白,我的门第要等您的门第光大后才能光大。”

zi chu xīn zhī suǒ wèi nǎi yǐn yǔ zuò shēn yǔ

子楚心里明白他话里的意思,就拉他坐下,深入交谈。

lǚ bù wéi yuē qín wáng lǎo yǐ ān guó jūn de wèi tài zǐ

吕不韦说:“秦王年纪大了,安国君现在是太子。

qiè wén ān guó jūn ài xìng huá yáng fū rén huá yáng fū rén wú zi néng lì shì sì zhě dú huá yáng fū rén ěr

我私下听说安国君宠爱华阳夫人,华阳夫人没有儿子,能够确立嫡系继承人的只有华阳夫人。

jīn zi xiōng dì èr shí yú rén zi yòu jū zhōng bù shèn jiàn xìng jiǔ zhì zhū hóu

如今您兄弟二十多人,您又排在中间,不太受宠,长期在诸侯国当人质。

jí dài wáng hōng ān guó jūn lì wèi wáng zé zǐ wú jǐ de yǔ zhǎng zǐ jí zhū zǐ dàn mù zài qián zhě zhēng wèi tài zǐ yǐ

一旦大王去世,安国君继位为王,那么您几乎没有机会和长子以及其他早晚侍奉在前的兄弟们争夺太子之位了。”

zi chu yuē rán

子楚说:“确实如此。

wèi zhī nài hé

那该怎么办呢?”

lǚ bù wéi yuē zi pín kè wū cǐ fēi yǒu yǐ fèng xiàn wū qīn jí jié bīn kè yě

吕不韦说:“您贫穷,在这里作客,没有钱财来奉献给亲人以及结交宾客。

bù wéi suī pín qǐng yǐ qiān jīn wèi zi xi yóu shì ān guó jūn jí huá yáng fū rén lì zǐ wèi shì sì

我吕不韦虽然也不富裕,但愿意拿出千金替您西去秦国活动,侍奉安国君和华阳夫人,让他们立您为嫡系继承人。”

zi chu nǎi dùn shǒu yuē bì rú jūn cè qǐng dé fēn qín guó yǔ jūn gòng zhī

子楚于是叩头说:“如果真能像您谋划的那样,我愿意分秦国与您共享。”

lǚ bù wéi nǎi yǐ wǔ bǎi jīn yǔ zi chu wèi jìn yòng jié bīn kè

吕不韦于是拿出五百金给子楚,作为活动经费,结交宾客;

ér fù yǐ wǔ bǎi jīn mǎi qí wù wán hǎo zì fèng ér xi yóu qín qiú jiàn huá yáng fū rén zǐ ér jiē yǐ qí wù xiàn huá yáng fū rén

又用五百金购买珍奇玩物,自己带着西行到秦国,求见华阳夫人的姐姐,并把那些东西都献给华阳夫人。

yīn yán zi chu xián zhì jié zhū hóu bīn kè biàn tiān xià cháng yuē chu yě yǐ fū rén wèi tiān rì yè qì sī tài zǐ jí fū rén

趁机说子楚贤能聪明,结交的诸侯宾客遍天下,常常说“我子楚把夫人当作天,日夜哭泣思念太子和夫人”。

fū rén dà xǐ

夫人非常高兴。

bù wéi yīn shǐ qí zǐ shuō fū rén yuē wú wén zhī yǐ sè shì rén zhě sè shuāi ér ài chí

吕不韦于是让她的姐姐劝夫人说:“我听说,靠美色侍奉人的,容颜衰老宠爱就会减退。

jīn fú rén shì tài zǐ shén ài ér wú zi bù yǐ cǐ shí zǎo zì jié wū zhū zǐ zhōng xián xiào zhě jǔ lì yǐ wéi shì ér zi zhī fu zài zé zhòng zūn fu bǎi suì zhī hòu suǒ zǐ zhě wèi wáng zhōng bù shī shì cǐ suǒ wèi yī yán ér wàn shì zhī lì yě

现在夫人侍奉太子,很受宠爱却没有儿子,不如趁早从太子的儿子中结交贤孝的,推举他做嫡子认作儿子,丈夫在世时地位尊贵,丈夫百年之后,认的儿子继位为王,终究不会失势,这就是所谓一句话带来万代的利益。

bù yǐ fán huá shí shù běn jí sè shuāi ài chí hòu suī yù kāi yī yǔ shàng kě de hu

不在繁华时打下根基,等到容颜衰老宠爱减退后,即使想说一句话,还能办到吗?

jīn zi chu xián ér zì zhī zhōng nán yě cì bù dé wèi shì qí mǔ yòu bù dé xìng zì fù fū rén fū rén chéng yǐ cǐ shí bá yǐ wéi shì fū rén zé jìng shì yǒu chǒng wū qín yǐ

如今子楚贤能,而且自知是排行中间的儿子,按次序不能成为嫡子,他的母亲又不受宠,主动依附夫人,夫人如果真能趁此机会提拔他做嫡子,夫人就能终身在秦国享有尊宠了。”

huá yáng fū rén yǐ wéi rán chéng tài zǐ jiān cóng róng yán zi chu zhì wū zhào zhě jué xián lái wǎng zhě jiē chēng yù zhī

华阳夫人认为说得对,趁太子空闲时,从容地说起在赵国做人质的子楚非常贤能,来往的人都称赞他。

nǎi yīn tì qì yuē qiè xìng de chōng hòu gōng bù xìng wú zi yuán de zi chu lì yǐ wéi shì sì yǐ tuō qiè shēn

于是流泪说:“我有幸充数后宫,不幸没有儿子,希望让子楚成为嫡子继承人,来托付我的余生。”

ān guó jūn xǔ zhī nǎi yǔ fū rén kè yù fú yuē yǐ wéi shì sì

安国君答应了,就和夫人刻了玉符,约定立他为嫡子继承人。

ān guó jūn jí fū rén yīn hòu kuì yí zǐ chu ér qǐng lǚ bù wéi fu zhī zi chu yǐ cǐ míng yù yì shèng wū zhū hóu

安国君和夫人于是厚赠子楚财物,并请吕不韦做他的老师,子楚因此名声在诸侯中更加显赫。

lǚ bù wéi qǔ hán dān zhū jī jué hǎo shàn wǔ zhě yǔ jū zhī yǒu shēn

吕不韦娶了邯郸歌女中最漂亮善舞的一起生活,知道她怀了孕。

zi chu cóng bù wéi yǐn jiàn ér shuō zhī yīn qǐ wéi shòu qǐng zhī

子楚到吕不韦家饮酒,见到后很喜欢,就起身敬酒,请求得到她。

lǚ bù wéi nù niàn yè yǐ pò jiā wèi zi chu yù yǐ diào qí nǎi suì xiàn qí jī

吕不韦很生气,但想到已经为子楚破费家财,想用这来钓取奇货,于是就把那歌女献给了他。

jī zì nì yǒu shēn zhì dà qī shí shēng zǐ zhèng

歌女隐瞒了自己怀孕的事,到足月时,生下了儿子嬴政。

zi chu suì lì jī wèi fū rén

子楚于是立她为夫人。

qín zhāo wáng wǔ shí nián shǐ wáng yǐ wéi hán dān jí zhào yù shā zi chu

秦昭王五十年,派王𬺈围攻邯郸,形势危急,赵国想杀子楚。

zi chu yǔ lǚ bù wéi móu xíng jīn liù bǎi jīn yǔ shǒu zhě lì de tuō wáng fù qín jūn suì yǐ de guī

子楚和吕不韦谋划,用六百斤黄金贿赂看守的官吏,得以逃脱,逃奔到秦军,于是得以回国。

zhào yù shā zi chu qī zǐ zi chu fū rén zhào háo jiā nǚ yě de nì yǐ gù mǔ zǐ jìng de huó

赵国想杀子楚的妻子儿子,子楚夫人是赵国富豪家的女儿,得以躲藏起来,因此母子最终得以活命。

qín zhāo wáng wǔ shí liù nián hōng tài zǐ ān guó jūn lì wèi wáng huá yáng fū rén wèi wáng hòu zi chu wèi tài zǐ

秦昭王五十六年,去世,太子安国君继位为王,华阳夫人成为王后,子楚成为太子。

zhào yì fèng zi chu fū rén jí zi zhèng guī qín

赵国也送子楚夫人和儿子嬴政回到秦国。

qín wáng lì yī nián hōng shì wèi xiào wén wáng

秦王继位一年,去世,谥号为孝文王。

tài zǐ zi chu dài lì shì wèi zhuāng xiāng wáng

太子子楚继位,就是庄襄王。

zhuāng xiāng wáng suǒ mǔ huá yáng hòu wèi huá yáng tài hòu zhēn mǔ xià jī zūn yǐ wéi xià tài hòu

庄襄王认作母亲的华阳后被尊为华阳太后,亲生母亲夏姬也被尊为夏太后。

zhuāng xiāng wáng yuán nián yǐ lǚ bù wéi wèi chéng xiàng fēng wéi wén xìn hóu shí hé nán luò yáng shí wàn hù

庄襄王元年,任命吕不韦为丞相,封为文信侯,享有河南洛阳十万户的食邑。

zhuāng xiāng wáng jí wèi sān nián hōng tài zǐ zhèng lì wèi wáng zūn lǚ bù wéi wèi xiàng guó hào chēng zhòng fù

庄襄王在位三年后去世,太子嬴政继位为王,尊吕不韦为相国,号称“仲父”。

qín wáng nián shào tài hòu shí shí qiè sī tōng lǚ bù wéi

秦王年纪还小,太后经常偷偷和吕不韦私通。

bù wéi jiā tóng wàn rén

吕不韦家中有奴仆上万人。

dàng shì shí wèi yǒu xìn líng jūn chu yǒu chūn shēn jūn zhào yǒu píng yuán jūn qí yǒu mèng cháng jūn jiē xià shì xǐ bīn kè yǐ xiāng qīng

那时候,魏国有信陵君,楚国有春申君,赵国有平原君,齐国有孟尝君,他们都礼贤下士、喜欢招揽宾客来互相竞争。

lǚ bù wéi yǐ qín zhī qiáng xiū bù rú yì zhāo zhì shì hòu yù zhī zhì shí kè sān qiān rén

吕不韦觉得秦国这么强大,却比不上他们,感到羞耻,于是也招揽士人,优厚对待他们,门下食客达到三千人。

shì shí zhū hóu duō biàn shì rú xún qīng zhī tú zhù shū bù tiān xià

当时诸侯国中有很多能言善辩的士人,像荀子这些人,著书立说流传天下。

lǚ bù wéi nǎi shǐ qí kè rén rén zhe suǒ wén jí lùn yǐ wéi bā lǎn liù lùn shí èr jì èr shí yú wàn yán

吕不韦就让他的门客各自写下所见所闻,汇集编成八览、六论、十二纪,共二十多万字。

yǐ wéi bèi tiān dì wàn wù gǔ jīn zhī shì hào yuē lǚ shì chūn qiū

认为这本书涵盖了天地万物和古今之事,取名叫《吕氏春秋》。

bù xián yáng shì mén xuán qiān jīn qí shàng yán zhū hóu yóu shì bīn kè yǒu néng zēng sǔn yī zì zhě yǔ qiān jīn

把它公布在咸阳城门上,悬挂千金在上面,邀请诸侯国的游士宾客,有能增减一个字的就赏赐千金。

shǐ huáng dì yì zhuàng tài hòu yín bù zhǐ

秦始皇渐渐长大,太后还是淫乱不止。

lǚ bù wéi kǒng jué huò jí jǐ nǎi sī qiú dà yīn rén lào ǎi yǐ wéi shè rén shí zòng chàng lè shǐ ǎi yǐ qí yīn guān tóng lún ér xíng lìng tài hòu wén zhī yǐ dàn tài hòu

吕不韦害怕事情败露灾祸殃及自己,就私下寻找一个生殖器巨大的人叫嫪毐,收为门客,时常放纵歌舞娱乐,让嫪毐用他的阳具转动桐木车轮行走,故意让太后听说,来引诱太后。

tài hòu wén guǒ yù sī de zhī

太后听说后,果然想私下得到他。

lǚ bù wéi nǎi jìn lào ǎi zhà lìng rén yǐ fǔ zuì gào zhī

吕不韦于是进献嫪毐,假装让人告发他犯了该受宫刑的罪。

bù wéi yòu yīn wèi tài hòu yuē kě shì zhà fǔ zé de jǐ shì zhōng

吕不韦又暗中对太后说:“可以假装对他施以宫刑,这样就能在宫中侍奉了。”

tài hòu nǎi yīn hòu cì zhǔ fǔ zhě lì zhà lùn zhī bá qí xū méi wèi huàn zhě suì de shì tài hòu

太后就暗中重赏主管宫刑的官吏,假装判决,拔掉他的胡须眉毛冒充宦官,于是得以侍奉太后。

tài hòu sī yǔ tōng jué ài zhī

太后私下和他通奸,非常宠爱他。

yǒu shēn tài hòu kǒng rén zhī zhī zhà bǔ dāng bì shí xǐ gōng jū yōng

太后怀孕了,怕别人知道,假称占卜需要避讳一段时间,搬到雍地的宫殿居住。

lào ǎi cháng cóng shǎng cì shén hòu shì jiē jué wū lào ǎi

嫪毐经常跟随,得到的赏赐非常丰厚,事情都由嫪毐决定。

lào ǎi jiā tóng shù qiān rén zhū kè qiú huàn wèi lào ǎi shè rén qiān yú rén

嫪毐家中有奴仆几千人,许多门客为了求官做嫪毐门客的有一千多人。

shǐ huáng qī nián zhuāng xiāng wáng mǔ xià tài hòu hōng

秦始皇七年,庄襄王的母亲夏太后去世。

xiào wén wáng hòu yuē huá yáng tài hòu yǔ xiào wén wáng huì zàng shòu líng

孝文王的王后叫华阳太后,和孝文王合葬在寿陵。

xià tài hòu zi zhuāng xiāng wáng zàng zhǐ yáng gù xià tài hòu dú bié zàng dù dōng yuē dōng wàng wú zǐ xi wàng wú fu

夏太后的儿子庄襄王葬在芷阳,所以夏太后单独葬在杜县东边,说“向东望见我的儿子,向西望见我的丈夫。

hòu bǎi nián páng dāng yǒu wàn jiā yì

百年之后,旁边会形成有上万户人家的城邑”。

shǐ huáng jiǔ nián yǒu gào lào ǎi shí fēi huàn zhě cháng yǔ tài hòu sī luàn shēng zǐ èr rén jiē nì zhī

秦始皇九年,有人告发嫪毐其实不是宦官,经常与太后私通,生了两个儿子,都藏了起来。

yǔ tài hòu móu yuē wáng jí hōng yǐ zi wèi hòu

他与太后谋划说“大王一旦去世,就让我们的儿子继位”。

wū shì qín wáng xià lì zhì jù de qíng shí shì lián xiāng guó lǚ bù wéi

于是秦王下令查办,完全掌握了实情,事情牵连到相国吕不韦。

jiǔ yuè yí lào ǎi sān zú shā tài hòu suǒ shēng liǎng zi ér suì qiān tài hòu wū yōng

九月,诛灭嫪毐三族,杀了太后所生的两个儿子,并把太后迁到雍地。

zhū lào ǎi shè rén jiē méi qí jiā ér qiān zhī shǔ

嫪毐的所有门客都被抄没家产,流放到蜀地。

wáng yù zhū xiàng guó wèi qí fèng xiān wáng gōng dà jí bīn kè biàn shì wèi yóu shuì zhě zhòng wáng bù rěn zhì fǎ

秦王想杀相国,因为他侍奉先王功劳很大,加上宾客辩士为他游说的人很多,秦王不忍心依法处置。

qín wáng shí nián shí yuè miǎn xiàng guó lǚ bù wéi

秦王十年十月,罢免了相国吕不韦。

jí qí rén máo jiāo shuō qín wáng qín wáng nǎi yíng tài hòu wū yōng guī fù xián yáng ér chū wén xìn hóu jiù guó hé nán

等到齐国人茅焦劝说秦王,秦王才从雍地把太后接回来,回到咸阳,而让文信侯吕不韦前往封地河南。

suì yú zhū hóu bīn kè shǐ zhě xiāng wàng wū dào qǐng wén xìn hóu

一年多后,诸侯的宾客使者络绎不绝于道路,去拜访文信侯。

qín wáng kǒng qí wèi biàn nǎi cì wén xìn hóu shū yuē jūn hé gōng wū qín

秦王担心他生变,就赐给文信侯一封信说:“你对秦国有什么功劳?

qín fēng jūn hé nán shí shí wàn hù

秦国封你河南之地,食邑十万户。

jūn hé qīn wū qín

你和秦国有什么亲缘?

hào chēng zhòng fù

竟号称仲父。

qí yǔ jiā shǔ xǐ chǔ shǔ

你和你的家属都迁到蜀地去!

lǚ bù wéi zì dù shāo qīn kǒng zhū nǎi yǐn dān ér sǐ

”吕不韦自思逐渐被逼迫,害怕被杀,就喝毒酒自杀了。

qín wáng suǒ jiā nù lǚ bù wéi lào ǎi jiē yǐ sǐ nǎi jiē fù guī lào ǎi shè rén qiān shǔ zhě

秦王所恼怒的吕不韦、嫪毐都已经死了,于是就把那些流放到蜀地的嫪毐门客都召了回来。

shǐ huáng shí jiǔ nián tài hòu hōng shì wèi dì tài hòu yǔ zhuāng xiāng wáng huì zàng chǎi yáng

秦始皇十九年,太后去世,谥号为帝太后,与庄襄王合葬在茝阳。

tài shǐ gōng yuē bù wéi jí lào ǎi guì fēng hào wén xìn hóu

太史公说:吕不韦和嫪毐显贵时,吕不韦被封为文信侯。

rén zhī gào lào ǎi ǎi wén zhī

有人告发嫪毐,嫪毐听说了。

qín wáng yàn zuǒ yòu wèi fā

秦王向左右验证,没有立即发作。

shàng zhī yōng jiāo ǎi kǒng huò qǐ nǎi yǔ dǎng móu jiáo tài hòu xǐ fā zú yǐ fǎn qí nián gōng

秦王到雍地郊祀,嫪毐害怕灾祸发生,就和同党谋划,假传太后玺印调兵在蕲年宫造反。

fā lì gōng ǎi ǎi bài wáng zǒu zhuī zhǎn zhī hǎo zhì suì miè qí zōng

秦王派兵攻打嫪毐,嫪毐战败逃跑,在好畤被追上斩杀,于是灭了他的宗族。

ér lǚ bù wéi yóu cǐ chù yǐ

于是吕不韦从此被贬斥了。

kǒng zǐ zhī suǒ wèi wén zhě qí lǚ zi hu

孔子所说的那种‘闻名’的人,大概就是吕不韦这样的人吧?

bù wéi diào qí wěi zhì zi chu

吕不韦用奇计谋取利益,把质子子楚作为赌注。

huá yáng lì sì hán dān xiàn nǚ

他帮助华阳夫人确立继承人,从邯郸进献美女。

jí fēng hé nán nǎi hào zhòng fù

等到被封在河南时,就被尊称为仲父。

xǐ shǔ chéng bàng xuán jīn zuò yǔ

后来被流放到蜀地以惩罚他的诽谤,他曾悬赏千金让人修改《吕氏春秋》。

chóu cè jì chéng fù guì sī qǔ

计谋一旦成功,富贵就这样到手了。

✦ You read 七十列传·吕不韦列传

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.