liú zōng zhōu zhù yuān wáng yù shī huáng dào zhōu yè tíng xiù
刘宗周(祝渊王毓蓍) 黄道周 (叶廷秀)
liú zōng zhōu zì qǐ dōng shān yīn rén
刘宗周，字起东，山阴人。
fù pō wèi zhū shēng
父坡，为诸生。
mǔ zhāng shì rèn wǔ yuè ér pō wáng
母章氏妊五月而坡亡。
jì shēng zōng zhōu jiā kù pín xié zhī yù wài jiā
既生宗周，家酷贫，携之育外家。
hòu yǐ zōng zhōu dà fù lǎo jí guī shì zhī xī xīn jí shuǐ chí yào mí
后以宗周大父老疾，归事之，析薪汲水，持药糜。
rán tǐ chán shén mǔ cháng yōu niàn zhī bù zhì suì chéng jí
然体孱甚，母尝忧念之不置，遂成疾。
yòu yǐ pín gù rěn ér bù zhì
又以贫故，忍而不治。
wàn lì èr shí jiǔ nián zōng zhōu chéng jìn shì mǔ zú yú jiā
万历二十九年，宗周成进士，母卒于家。
zōng zhōu bēn sāng wèi è shì zhōng mén wài rì kū qì qí zhōng
宗周奔丧，为垩室中门外，日哭泣其中。
fú què xuǎn xíng rén qǐng yǎng dà fù mǔ
服阕，选行人，请养大父母。
zāo sàng jū qī nián shǐ fù bǔ
遭丧，居七年始赴补。
mǔ yǐ jié wén yú cháo
母以节闻于朝。
shí yǒu kūn dǎng xuān dǎng yǔ dōng lín wéi nán
时有昆党、宣党与东林为难。
zōng zhōu shàng yán dōng lín gù xiàn chéng jiǎng xué chù
宗周上言：“东林，顾宪成讲学处。
gāo pān lóng liú yǒng chéng jiāng shì chāng liú yuán zhēn jiē xián rén
高攀龙、刘永澄、姜士昌、刘元珍，皆贤人。
yú yù lì dīng yuán jiàn jiào rán bù qī qí zhì yǒu guó shì fēng
于玉立、丁元荐，较然不欺其志，有国士风。
zhū chén zhāi liú pǐn kě yě zhēng yì jiàn bù kě
诸臣摘流品可也，争意见不可；
gōng dōng lín kě yě dǎng kūn xuān bù kě
攻东林可也，党昆、宣不可。
dǎng rén dà huá zōng zhōu nǎi qǐng gào guī
”党人大哗，宗周乃请告归。
tiān qǐ yuán nián qǐ yí zhì zhǔ shì
天启元年，起仪制主事。
shū yán wèi jìn zhōng dǎo huáng shàng chí shè xì jù fèng shèng fū rén chū rù zì yóu
疏言：“魏进忠导皇上驰射戏剧，奉圣夫人出入自由。
yī jǔ zhú jiàn chén sān rén fá yī rén jiē chū zhōng zhǐ shì jiāng zhǐ lù wéi mǎ shēng shā yǔ duó zhì guó jiā dà mìng
一举逐谏臣三人，罚一人，皆出中旨，势将指鹿为马，生杀予夺，制国家大命。
jīn dōng xī fāng yòng bīng nài hé yǐ tiān xià wěi yān shù hu
今东西方用兵，奈何以天下委阉竖乎？
jìn zhōng zhě wèi zhōng xián yě dà nù tíng zōng zhōu fèng bàn nián
”进忠者魏忠贤也，大怒，停宗周俸半年。
xún yǐ guó fǎ wèi shēn qǐng lù cuī wén shēng yǐ zhèng shì jūn zhī zuì
寻以国法未伸请戮崔文升以正弑君之罪，
lù lú shòu yǐ zhèng jiāo sī zhī zuì
戮卢受以正交私之罪，
lù yáng gǎo li rú zhēn lǐ wéi hàn zhèng zhī fàn yǐ zhèng sàng shī shī dì zhī zuì
戮杨镐、李如桢、李维翰、郑之范以正丧师失地之罪，
lù gāo chū hú jiā dòng kāng yīng qián niú wéi yào liú guó jìn fu guó yǐ zhèng qì chéng táo kuì zhī zuì
戮高出、胡嘉栋、康应干、牛维曜、刘国缙、傅国以正弃城逃溃之罪；
jí qǐ li sān cái wèi bīng bù shàng shū lù yòng qīng yì míng xián dīng yuán jiàn li pǔ děng zhèng chén yáng lián liú chóng qìng děng yǐ zuò zhàng jié xùn yì zhī qì
急起李三才为兵部尚书，录用清议名贤丁元荐、李朴等，诤臣杨涟、刘重庆等，以作仗节徇义之气。
dì qiè zé zhī
帝切责之。
lèi qiān guāng lù chéng shàng bǎo tài pú shǎo qīng yí jí guī
累迁光禄丞、尚宝、太仆少卿，移疾归。
sì nián qǐ yòu tōng zhèng zhì zé zhōng xián zhú dōng lín qiě jǐn zōng zhōu fù gù cí
四年，起右通政，至则忠贤逐东林且尽，宗周复固辞。
zhōng xián zé yǐ jiáo qíng yàn shì xuē qí jí
忠贤责以矫情厌世，削其籍。
chóng zhēn yuán nián dōng zhào wèi shùn tiān fǔ yǐn
崇祯元年冬，召为顺天府尹。
cí bù xǔ
辞，不许。
míng nián jiǔ yuè rù dōu shàng shū yuē
明年九月入都，上疏曰：
bì xià lì jīng qiú zhì xiāo gàn mǐ níng
陛下励精求治，宵旰靡宁。
rán chéng xiào tài jí bù miǎn jiàn xiǎo lì ér sù jìn gōng hé yǐ zhì táng yú zhī zhì
然程效太急，不免见小利而速近功，何以致唐、虞之治？
fu jīn rì suǒ jí jí yú jìn gōng zhě fēi bīng shì hu
夫今日所汲汲于近功者，非兵事乎？
chéng yǐ tún shǒu wéi shàng cè jiǎn zú jié xiǎng xiū xíng zhèng ér wēi xìn bù zhī xū yǐ suì yuè wèi yǒu bù wàng fēng shù jiǎ zhě ér bì xià fāng ruì yì zhōng xīng kè qī chū sài
诚以屯守为上策，简卒节饷，修刑政而威信布之，需以岁月，未有不望风束甲者，而陛下方锐意中兴，刻期出塞。
dāng cǐ sān kōng sì jǐn zhī qiū jié tiān xià zhī lì yǐ fèng jī jūn ér jūn yù jiāo jù tiān xià zhī jūn yǐ bó yī zhàn ér zhàn wú rì cǐ jì zhī zuǒ yě
当此三空四尽之秋，竭天下之力以奉饥军而军愈骄，聚天下之军以博一战而战无日，此计之左也。
jīn rì suǒ guī guī yú xiǎo lì zhě fēi guó jì hu
今日所规规于小利者，非国计乎？
bì xià liú xīn mín mò cè rán tōng pì ér yǐ sī nóng gào kuì yī shí suǒ jiǎng qiú zhě jiē póu kè jù liǎn zhī zhèng
陛下留心民瘼，恻然恫辟，而以司农告匮，一时所讲求者皆掊克聚敛之政。
zhèng gòng bù zú jì yǐ zá pài
正供不足，继以杂派；
kē fá bù zú jiā yǐ huǒ hào
科罚不足，加以火耗。
shuǐ hàn zāi shāng yī qiè bù wèn qiāo pū rì jùn dào lù tūn shēng xiǎo mín zhì mài qī yù zǐ yǐ yīng
水旱灾伤，一切不问，敲扑日峻，道路吞声，小民至卖妻鬻子以应。
yǒu sī yǐ póu kè wèi xún liáng ér fǔ zì zhī zhèng jué
有司以掊克为循良，而抚字之政绝；
shàng guān yǐ cuī zhēng wèi kǎo kè ér chù zhì zhī fǎ wáng
上官以催征为考课，而黜陟之法亡。
yù qiú guó jiā yǒu fǔ kù zhī cái bù kě de yǐ
欲求国家有府库之财，不可得已。
gōng lì zhī jiàn dòng ér miào táng zhī shàng rì jiàn qí fán kē
功利之见动，而庙堂之上日见其烦苛。
shì shì jiū zhī bù shèng jiū rén rén zhāi zhī bù shèng zhāi yú shì míng shí wěn ér fǎ lìng zī
事事纠之不胜纠，人人摘之不胜摘，于是名实紊而法令滋。
qīng zhě tè yán zāng lì zhī zhū zì zǎi zhí yǐ xià zuò zhòng diǎn zhě shí yú rén ér tān fēng wèi jǐn xi suǒ yǐ dǎo zhī zhě wèi shàn yě
顷者，特严赃吏之诛，自宰执以下，坐重典者十余人，而贪风未尽息，所以导之者未善也。
jiǎ yì yuē lǐ jìn wèi rán zhī xiān fǎ shī yǐ rán zhī hòu
贾谊曰：“礼禁未然之先，法施已然之后。
chéng dǎo zhī yǐ lǐ jiāng rén rén yǒu shì jūn zǐ zhī xíng ér wú gǒu zhì zhī xīn suǒ wèi jìn zhī yú wèi rán yě
”诚导之以礼，将人人有士君子之行，而无狗彘之心，所谓禁之于未然也。
jīn yī qiè guà wù jí zhǐ chēng huì lù zhě jí yè jīng zhāo xuě yóu cóng lì yì shēn wén qiǎo dǐ jué tiān xià qiān gǎi zhī tú yì xí wèi wán dùn wú chǐ jiǎo shì wài mào yǐ qī bì xià
今一切诖误及指称贿赂者，即业经昭雪，犹从吏议，深文巧诋，绝天下迁改之途，益习为顽钝无耻，矫饰外貌以欺陛下。
shì jié rì huī guān xié rì zhe bì xià yì ān néng yī yī chá zhī
士节日隳，官邪日著，陛下亦安能一一察之。
qiě bì xià suǒ yǐ láo xīn jiāo sī yú shàng zhě yǐ wèi de xián rén jūn zǐ yòng zhī yě ér suǒ jiā yǔ ér wěi rèn zhě lǜ bēn zǒu jí shì zhī rén yǐ zhāi fā wèi jīng míng yǐ gào jié wèi zhèng zhí yǐ biàn gěi wèi cái xū yòu ān suǒ de xián zhě ér yòng zhī
且陛下所以劳心焦思于上者，以未得贤人君子用之也，而所嘉予而委任者，率奔走集事之人：以摘发为精明，以告讦为正直，以便给为才谞，又安所得贤者而用之？
de qí rén yǐ qiú zhī tài bèi huò yǐ duǎn ér fèi zhǎng
得其人矣，求之太备，或以短而废长；
zé zhī tài kē huò yīn guò ér chéng wù
责之太苛，或因过而成误。
qiě bì xià suǒ bò huà dòng chū zhū chén yì biǎo bù miǎn yǒu zì yòng zhī xīn
且陛下所擘画，动出诸臣意表，不免有自用之心。
chén xià jiù guò bù gěi chán chǎn zhě yīn ér jiān zhī cāi jì zhī duān suì cóng cǐ qǐ
臣下救过不给，谗谄者因而间之，猜忌之端遂从此起。
fu shì yī rén zhī cōng míng ér shǐ chén xià bù dé jǐn qí zhōng zé ěr mù yǒu shí yōng
夫恃一人之聪明，而使臣下不得尽其忠，则耳目有时壅；
píng yī rén zhī yīng duàn ér shǐ zhū dài fū guó rén bù dé zhōng qí shì zé yì jiàn yǒu shí yí
凭一人之英断，而使诸大夫国人不得衷其是，则意见有时移。
fāng qiě wèi nèi jiàng wèi liú zhōng hé yǐ zhuī xǐ qǐ zhī shèng hu
方且为内降，为留中，何以追喜起之盛乎？
shù shí nián lái yǐ mén hù shā tiān xià jǐ xǔ zhèng rén yóu màn yán bù yǐ
数十年来，以门户杀天下几许正人，犹蔓延不已。
bì xià yù zhé jūn zǐ yǐ píng xiǎo rén zhī qì yòng xiǎo rén yǐ chéng jūn zi zhī gōng qián rì zhī fù zhé jiāng fù jiàn yú tiān xià yě
陛下欲折君子以平小人之气，用小人以成君子之公，前日之覆辙将复见于天下也。
bì xià qiú zhì zhī xīn cāo zhī tài jí
陛下求治之心，操之太急。
yùn niàng ér wèi gōng lì gōng lì bù yǐ zhuǎn wéi xíng míng
酝酿而为功利，功利不已，转为刑名；
xíng míng bù yǐ liú wèi cāi jì
刑名不已，流为猜忌；
cāi jì bù yǐ jī wèi yōng bì
猜忌不已，积为壅蔽。
zhèng rén xīn zhī wēi suǒ qián zī àn zhǎng ér bù zì zhī zhě
正人心之危，所潜滋暗长而不自知者。
chéng néng jiàn zhōng lì jí mò zhèng cǐ xīn shǐ xīn zhī suǒ fā xī jiē rén yì zhī liáng rén yǐ yù tiān xià yì yǐ zhèng wàn mín zì cháo tíng dá yú sì hǎi mò fēi rén yì zhī huà bì xià yǐ yī dàn jī yú yáo shùn yǐ
诚能建中立极，默正此心，使心之所发，悉皆仁义之良，仁以育天下，义以正万民，自朝廷达于四海，莫非仁义之化，陛下已一旦跻于尧、舜矣。
dì yǐ wéi yū kuò rán tàn qí zhōng
帝以为迂阔，然叹其忠。
wèi jǐ dū chéng bèi bīng dì bù shì cháo zhāng zòu duō liú zhōng bù bào
未几，都城被兵，帝不视朝，章奏多留中不报。
chuán zhǐ bàn bù náng bā bǎi zhōng guān jìng xiàn mǎ luó yòu lìng bǎi guān jìn mǎ
传旨办布囊八百，中官竞献马骡，又令百官进马。
zōng zhōu yuē shì bì yǒu yǐ qiān xìng dòng shàng zhě
宗周曰：“是必有以迁幸动上者。
nǎi yì wǔ mén kòu tóu jiàn yuē guó shì qiáng ruò shì rén xīn ān wēi
”乃诣午门叩头谏曰：“国势强弱，视人心安危。
qǐ bì xià chū yù huáng jí mén yán jiàn bǎi liáo míng yán zōng miào shān líng zài cǐ gù shǒu wài wú tā jì
乞陛下出御皇极门，延见百僚，明言宗庙山陵在此，固守外无他计。
fǔ fú dài bào zì chen qì mù zhōng guān chuán zhǐ nǎi tuì
”俯伏待报，自晨迄暮，中官传旨乃退。
mǐ jià téng yuè qǐng ba jiǔ mén shuì xiū jiǎ qū yǐ chù pín mín wèi zhōu yǐ yǎng lǎo jí yán xíng bǎo jiá zhī fǎ rén xīn shāo ān
米价腾跃，请罢九门税，修贾区以处贫民，为粥以养老疾，严行保甲之法，人心稍安。
shí shū fǔ zhū chén duō xià yù zhě zōng zhōu yán guó shì zhì cǐ zhū chén fù rèn shǐ wú suǒ táo zuì bì xià yì yi fēn rèn jiù
时枢辅诸臣多下狱者，宗周言：“国事至此，诸臣负任使，无所逃罪，陛下亦宜分任咎。
yǔ tāng zuì jǐ xìng yě bó yān
禹、汤罪己，兴也勃焉。
nǎng huáng shàng yǐ qíng miàn yí qún chén qún chén jǐn zài yí zhōng rì jī yuè lěi jié wèi yīn pǐ shí zhě yōu zhī
曩皇上以情面疑群臣，群臣尽在疑中，日积月累，结为阴痞，识者忧之。
jīn rì dāng kāi shì chéng xīn wèi jì nàn zhī běn yù biàn diàn yǐ yán jiàn shì dà fū yǐ piào nǐ guī gé chén yǐ shù zhèng guī bù yuàn yǐ xiàn kě tì fǒu yǔ yán guān
今日当开示诚心，为济难之本，御便殿以延见士大夫，以票拟归阁臣，以庶政归部、院，以献可替否予言官。
bù xiào cóng ér gēng zhì zhī wú zuò gù yǐ chéng qí zuì
不效，从而更置之，无坐锢以成其罪。
nǎi zhě cháo tíng fù wén lì rú gū chú ér shì wǔ jiàn shì bù chì jiāo zǐ jiàn shǐ ēn wēi cuò zhì
乃者朝廷缚文吏如孤雏，而视武健士不啻骄子，渐使恩威错置。
wén wǔ jiē bù zú xìn nǎi zhuān rèn yī èr nèi chén kǔn yǐ wài cì dì wěi zhī
文武皆不足信，乃专任一二内臣，阃以外次第委之。
zì gǔ wèi yǒu huàn guān diǎn bīng bù wù guó zhě
自古未有宦官典兵不误国者。
yòu hé mǎ shì lóng zhāng fèng yì wú ā héng děng zuì wǔ dì yì
”又劾马世龙、张凤翼、吴阿衡等罪，忤帝意。
sān nián yǐ jí zài gào jìn qí tiān yǒng mìng zhī shuō yán
三年以疾在告，进祈天永命之说，言：
fǎ tiān zhī dà zhě mò guò yú zhòng mín mìng zé xíng fá yí dāng yi píng
法天之大者，莫过于重民命，则刑罚宜当宜平。
bì xià yǐ zhòng diǎn shéng xià nì dǎng yǒu zhū fēng jiāng shī shì yǒu zhū
陛下以重典绳下，逆党有诛，封疆失事有诛。
yī qiè guà wù zhòng zhě zhàng sǐ qīng zhě zhé qù cháo shǔ zhōng bàn rǎn zhě yī
一切诖误，重者杖死，轻者谪去，朝署中半染赭衣。
ér zuì shāng guó tǐ zhě wú rú zhào yù
而最伤国体者，无如诏狱。
fù dōu yù shǐ yì yīng chāng yǐ píng fǎn xià lì fǎ sī bì yǐ duàn liàn wèi zhōng zhí cāng yīng rǔ hǔ jiē zhǒng yú tiān xià yǐ
副都御史易应昌以平反下吏，法司必以锻炼为忠直，苍鹰乳虎接踵于天下矣。
yuàn tǐ shàng tiān hǎo shēng zhī xīn shǒu chú zhào yù qiě kuān yīng chāng zé qí tiān yǒng mìng zhī yī dào yě
愿体上天好生之心，首除诏狱，且宽应昌，则祈天永命之一道也。
fǎ tiān zhī dà zhě mò guò yú hòu mín shēng zé fù liǎn yi huǎn yi qīng
法天之大者，莫过于厚民生，则赋敛宜缓宜轻。
jīn zhě sù bū jiàn zhēng jí lái suì yù zhēng jié jié zhuī hū lǘ yán kùn bì tān lì yì dà wéi mín lì
今者宿逋见征及来岁预征，节节追呼，闾阎困敝，贪吏益大为民厉。
guì zhōu xún àn sū yǎn yǐ xíng lǐ bèi jié yú jiān sī
贵州巡按苏琰以行李被讦于监司。
xún fāng dú huò hé wèn xià lì
巡方黩货，何问下吏？
xī gāo shǔn zhī zhī bèi jiē jì yú tiān xià yǐ
吸膏吮脂之辈，接迹于天下矣。
yuàn tǐ shàng tiān hǎo shēng zhī xīn shǒu chú xīn xiǎng bìng yán chì guān fāng zé qí tiān yǒng mìng zhī yòu yī dào yě
愿体上天好生之心，首除新饷，并严饬官方，则祈天永命之又一道也。
rán dà jūn zhě tiān zhī zōng zǐ
然大君者，天之宗子；
fǔ chén zhě zōng zǐ zhī jiā xiāng
辅臣者，宗子之家相。
bì xià zhì fǔ lǜ yóu tè jiǎn
陛下置辅，率由特简。
yì yuàn tǐ yī rén hǎo shēng zhī xīn wú qū chú yì jǐ gòu cháo shì yǐ dà yù jié guó jiā péng dǎng zhī huò
亦愿体一人好生之心，毋驱除异己，构朝士以大狱，结国家朋党之祸；
wú chǒng lì jū chéng gōng dǎo rén zhǔ yǐ fù qiáng niàng tiān xià tǔ bēng zhī shì
毋宠利居成功，导人主以富强，酿天下土崩之势。
zhōu yán rú wēn tǐ rén jiàn shū bù yì
周延儒、温体仁见疏不怿。
yǐ shí fāng dǎo yǔ ér zōng zhōu chēng jí zhǐ wèi yǎn jiǎn jī dì nù nǐ zhǐ jí zhī
以时方祷雨，而宗周称疾，指为偃蹇，激帝怒，拟旨诘之。
qiě lìng chén zú bīng zú xiǎng zhī cè zōng zhōu tiáo huà yǐ duì yán rú tǐ rén bù néng nán
且令陈足兵、足饷之策，宗周条画以对，延儒、体仁不能难。
wèi jīng yǐn zhèng lìng yī xīn cuò háo jiā yóu lì
为京尹，政令一新，挫豪家尤力。
yān rén yán shì zhé bù yīng huò xiāng gòu suì zōng zhōu zhì shì zì rú
阉人言事辄不应，或相诟谇，宗周治事自如。
wǔ qīng bó cāng tóu ōu zhū shēng zōng zhōu chuí zhī jiā wǔ qīng mén wài
武清伯苍头殴诸生，宗周捶之，枷武清门外。
cháng chū jiàn yōu rén lóng qiè fén zhī tōng qú
尝出，见优人笼箧，焚之通衢。
zhōu xù dān dīng xià hù yóu zhì
周恤单丁下户尤至。
jū yī zài xiè bìng guī dōu rén wèi bà shì
居一载，谢病归，都人为罢市。
bā nián qī yuè nèi gé quē rén mìng lì bù tuī zài jí zhě yǐ sūn shèn xíng lín qiān jí zōng zhōu míng shàng
八年七月，内阁缺人，命吏部推在籍者，以孙慎行、林钎及宗周名上。
zhào suǒ sī dūn qū zōng zhōu gù cí bù xǔ
诏所司敦趋，宗周固辞不许。
míng nián zhēng yuè rù dōu shèn xíng yǐ zú yǔ qiān rù cháo
明年正月入都，慎行已卒，与钎入朝。
dì wèn rén cái bīng shí jí liú kòu chāng jué zhuàng
帝问人才、兵食及流寇猖獗状。
zōng zhōu yán bì xià qiú zhì tài jí yòng fǎ tài yán bù lìng tài fán jìn tuì tiān xià shì tài qīng
宗周言：“陛下求治太急，用法太严，布令太烦，进退天下士太轻。
zhū chén wèi zuì shì fēi bù kěn jìn zhí yè gù yǒu rén ér wú rén zhī yòng yǒu xiǎng ér wú xiǎng zhī yòng yǒu jiāng bù néng zhì bīng yǒu bīng bù néng shā zéi
诸臣畏罪饰非，不肯尽职业，故有人而无人之用，有饷而无饷之用，有将不能治兵，有兵不能杀贼。
liú kòu běn cháo tíng chì zǐ fǔ zhī yǒu dào zé hái wèi mín
流寇本朝廷赤子，抚之有道，则还为民。
jīn jí yi yǐ shōu shí rén xīn wèi běn shōu shí rén xīn zài xiān kuān yǒu sī
今急宜以收拾人心为本，收拾人心在先宽有司。
cān fá zhòng zé lì zhì huài lì zhì huài zé mín shēng kùn dào zéi yóu cǐ rì fán
参罚重则吏治坏，吏治坏则民生困，盗贼由此日繁。
dì yòu wèn bīng shì
”帝又问兵事。
zōng zhōu yán yù wài yǐ zhì nèi wèi běn
宗周言：“御外以治内为本。
nèi zhì xiū yuǎn rén zì fú gàn yǔ wǔ ér yǒu miáo gé
内治修，远人自服，干羽舞而有苗格。
yuàn bì xià yǐ yáo shùn zhī xīn xíng yáo shùn zhī zhèng tiān xià zì píng
愿陛下以尧、舜之心，行尧、舜之政，天下自平。
duì bì qū chū
”对毕趋出。
dì gù tǐ rén yū qí yán mìng qiān fǔ zhèng zōng zhōu tā yòng
帝顾体仁迂其言，命钎辅政，宗周他用。
xuán shòu gōng bù zuǒ shì láng
旋授工部左侍郎。
yú yuè shàng tòng fèn shí jiān shū yán
逾月，上《痛愤时艰疏》，言：
bì xià ruì yì qiú zhì ér èr dì sān wáng zhì tiān xià zhī dào wèi xiá jiǎng qiú shī wéi cì dì yóu duō wèi de yào lǐng zhě
陛下锐意求治，而二帝三王治天下之道未暇讲求，施为次第犹多未得要领者。
shǒu zhǔ yì yú biān gōng ér zuì dū suì yǐ wǔ nián huī fù zhī shuō jìn shì wèi huò tāi
首属意于边功，而罪督遂以五年恢复之说进，是为祸胎。
jǐ sì zhī yì móu guó wú liáng cháo tíng shǐ yǒu jī qīng shì dà fū zhī xīn
己巳之役，谋国无良，朝廷始有积轻士大夫之心。
zì cǐ ěr mù cān yú jìn shì fù xīn jì yú gān chéng zhì shù shàng xíng míng zhèng tǐ guī cóng cuǒ tiān xià shì rì huài ér bù kě jiù
自此耳目参于近侍，腹心寄于干城，治术尚刑名，政体归丛脞，天下事日坏而不可救。
chǎng wèi sī jī chá ér gào jié zhī fēng chì
厂卫司讥察，而告讦之风炽；
zhào yù jí shì shēn ér táng lián zhī děng yí
诏狱及士绅，而堂廉之等夷；
rén rén jiù guò bù gěi ér qī wǎng zhī xí zhuǎn shén
人人救过不给，而欺罔之习转甚；
shì shì yǎng chéng dú duàn ér chǎn yú zhī fēng rì zhǎng
事事仰成独断，而谄谀之风日长。
sān chǐ fǎ bù shēn yú sī kòu ér fàn zhě rì zhòng zhào zhǐ zá zhì wǔ xíng suì gōng duàn yù yǐ shù qiān ér hào shēng zhī dé yì mǐn
三尺法不伸于司寇，而犯者日众，诏旨杂治五刑，岁躬断狱以数千，而好生之德意泯。
dāo bǐ zhì sī lún ér wáng yán xiè zhū qiú jí suǒ xiè ér zhèng tǐ shāng
刀笔治丝纶而王言亵，诛求及琐屑而政体伤。
cān fá zài qián gǔ ér guān yù tān lì yù héng fù yù bū
参罚在钱谷而官愈贪，吏愈横，赋愈逋；
qiāo pū fán ér mín shēng cuì yán xíng zhòng liǎn jiāo kùn ér dào zéi rì qǐ
敲扑繁而民生瘁，严刑重敛交困而盗贼日起。
zǒng lǐ rèn ér chén xià zhī gōng néng báo jiān shì qiǎn ér fēng jiāng zhī zé rèn qīng
总理任而臣下之功能薄，监视遣而封疆之责任轻。
dū fǔ wú quán ér jiāng rì nuò wǔ biàn fèi fǎ ér bīng rì jiāo jiāng nuò bīng jiāo ér cháo tíng zhī wēi lìng bìng qióng yú dū fǔ
督、抚无权而将日懦，武弁废法而兵日骄，将懦兵骄而朝廷之威令并穷于督、抚。
cháo tíng lè xiàn píng zéi ér háng jiān rì shā liáng bào gōng shēng líng yì tú tàn
朝廷勒限平贼，而行间日杀良报功，生灵益涂炭。
yī dàn tiān yǒu shèng zhōng chè zǒng jiān zhī rèn zhòng shǒu lìng zhī xuǎn xià gōng jīng zhī zhāo shōu kù lì zhī wēi bù wéi xīn zhī huà fāng yǔ èr sān chén gōng xǐ xīn dí lǜ yǐ lián tài jiāo ér bù yì jūn chén xiāng yù zhī nán yě
一旦天牖圣衷，撤总监之任，重守令之选，下弓旌之招，收酷吏之威，布维新之化，方与二三臣工洗心涤虑，以联泰交，而不意君臣相遇之难也。
dé yī wén zhèn mèng ér yǐ dān cí bào bà shǐ dà chén shī hé zhōng zhī yì
得一文震孟而以单辞报罢，使大臣失和衷之谊；
dé yī chén zi zhuàng ér yǐ guò gàng zuò gū shǐ cháo níng wú yù fú zhī fēng
得一陈子壮而以过戆坐辜，使朝宁无吁咈之风。
cǐ guān yú guó tǐ rén xīn fēi qiǎn xiǎn zhě
此关于国体人心非浅鲜者。
bì xià bì tǐ shàng tiān shēng wù zhī xīn yǐ jìng tiān ér bù tú yǐ fēng léi
陛下必体上天生物之心以敬天，而不徒倚风雷；
bì niàn zǔ zōng jiàn gǔ zhī zhì yǐ lǜ zǔ ér bù qīng gǎi zuò
必念祖宗鉴古之制以率祖，而不轻改作。
yǐ jiǎn yào chū zhèng lìng yǐ kuān dà yǎng rén cái yǐ zhōng hòu péi guó mài
以简要出政令，以宽大养人才，以忠厚培国脉。
fā zhèng shī rén shōu tiān xià pàn huàn zhī rén xīn ér qiě hái nèi tíng sǎo chú zhī yì zhèng nuò shuài shī lǜ zhī zhū shèn tiān huáng gǎi shòu zhī tú
发政施仁，收天下泮涣之人心，而且还内廷扫除之役，正懦帅失律之诛，慎天潢改授之途。
qiǎn tíng chén jī nèi tǎng xún xíng jùn guó wèi zhāo fǔ shǐ shè qí wú zuì ér liú wáng zhě
遣廷臣赍内帑巡行郡国为招抚使，赦其无罪而流亡者。
chén shī xiǎn ài jiān bì qīng yě tīng qí qióng ér zì guī
陈师险隘，坚壁清野，听其穷而自归。
zhū qú zhī wài yóu kě bù shā yī rén ér bì cǐ yì xī dài yú guān bīng zāi
诛渠之外，犹可不杀一人，而毕此役，奚待于观兵哉。
shū rù dì nù shén yù gé chén nǐ yán zhǐ zài sì
疏入，帝怒甚，谕阁臣拟严旨再四。
měi nǐ shàng dì zhé shǒu qí shū fù yuè qǐ xíng shù zhōu
每拟上，帝辄手其疏覆阅，起行数周。
yǐ ér yì jiě jiàng zhǐ jié wèn wèi dà chén lùn shì yí tǐ guó dù shí bù dàng xiào xiǎo chén guī guò cháo tíng wèi míng gāo qiě jiǎng qí qīng zhí yān
已而意解，降旨诘问，谓大臣论事宜体国度时，不当效小臣归过朝廷为名高，且奖其清直焉。
shí tài pú quē mǎ jià yǒu zhào yuàn juān zhě tīng tǐ rén jí chéng guó gōng zhū chún chén yǐ xià jiē yǒu juān zhù
时太仆缺马价，有诏愿捐者听，体仁及成国公朱纯臣以下皆有捐助。
yòu yì ba míng nián cháo jìn
又议罢明年朝觐。
zōng zhōu yǐ shū zī miǎn jìn wèi dà rǔ guó
宗周以输赀、免觐为大辱国。
dì suī bú yuè xīn shàn qí zhōng yì yù dà yòng
帝虽不悦，心善其忠，益欲大用。
tǐ rén huàn zhī mù shān yīn rén xǔ hú shū lùn zhī wèi zōng zhōu dào xué yǒu yú cái xū bù zú
体仁患之，募山阴人许瑚疏论之，谓宗周道学有余，才谞不足。
dì yǐ hú tóng yì zhī zhī yi zhēn suì yǐ bù yòng
帝以瑚同邑，知之宜真，遂已不用。
qí qiū sān shū qǐng gào qù
其秋，三疏请告去。
zhì tiān jīn wén dū chéng bèi bīng suì liú yǎng jí
至天津，闻都城被兵，遂留养疾。
shí yuè shì shāo dìng nǎi shàng shū yuē
十月，事稍定，乃上疏曰：
jǐ sì zhī biàn wù guó zhě yuán chóng huàn yī rén
己巳之变，误国者袁崇焕一人。
xiǎo rén jìng xiū mén hù zhī yuàn yì jǐ zhě gài zuò yǐ chóng huàn dǎng rì zào fēi yǔ cì dì qù zhī
小人竞修门户之怨，异己者概坐以崇焕党，日造蜚语，次第去之。
zì cǐ xiǎo rén jìn ér jūn zǐ tuì zhōng guān yòng shì ér wài tíng jìn shū
自此小人进而君子退，中官用事而外廷浸疏。
wén fǎ rì fán qī wǎng rì shén cháo zhèng rì huī biān fáng rì huài
文法日繁，欺罔日甚，朝政日隳，边防日坏。
jīn rì zhī huò shí jǐ sì yǐ lái niàng chéng zhī yě
今日之祸，实己巳以来酿成之也。
qiě yǐ zhāng fèng yì zhī nì zhí zhōng shū yě ér bǐ zhī zhuān zhēng hé yǐ fú wáng qià zhī sǐ
且以张凤翼之溺职中枢也，而俾之专征，何以服王洽之死？
yǐ dīng kuí chu děng zhī shī shì yú biān yě ér zé zhī dài zuì hé yǐ fú liú cè zhī sǐ
以丁魁楚等之失事于边也，而责之戴罪，何以服刘策之死？
zhū zhèn qín wáng zhī shī zhēng xiān rù wèi zhě jǐ rén bù wén yǐ dòu liú méng jié zé hé yǐ fú gěng rú qǐ zhī sǐ
诸镇勤王之师，争先入卫者几人，不闻以逗留蒙诘责，何以服耿如杞之死？
jīn qiě yǐ èr zhōu bā xiàn zhī shēng líng jié yī bǎo yáng zhī jú zé tíng chén zhī lěi lěi ruò ruò kě xìng wú zuì zhě yòu hé yǐ xiè hán kuàng zhāng fèng xiáng li bāng huá zhū chén zhī huò shù huò qù
今且以二州八县之生灵，结一饱飏之局，则廷臣之累累若若可幸无罪者，又何以谢韩爌、张凤翔、李邦华诸臣之或戍或去？
qǐ xī wèi yì jǐ qū chú jīn bù nán yǐ tóng jǐ xiāng róng yǐn hu
岂昔为异己驱除，今不难以同己相容隐乎？
chén yú shì ér zhī xiǎo rén zhī huò rén guó wú yǐ shí yě
臣于是而知小人之祸人国无已时也。
xī táng dé zōng wèi qún chén yuē rén yán lú qǐ jiān xié zhèn shū bù jué
昔唐德宗谓群臣曰：“人言卢杞奸邪，朕殊不觉。
qún chén duì yuē cǐ nǎi qǐ zhī suǒ yǐ wèi jiān xié yě
”群臣对曰：“此乃杞之所以为奸邪也。
chén měi sān fù sī yán wèi wàn shì biàn jiān zhī yào
”臣每三覆斯言，为万世辨奸之要。
gù yuē dà jiān sì zhōng dà nìng shì xìn
故曰：“大奸似忠，大佞似信。
pín nián yǐ lái bì xià è sī jiāo ér chén xià duō yǐ gào jié jìn
”频年以来，陛下恶私交，而臣下多以告讦进；
bì xià lù qīng jié ér chén xià duō yǐ qǔ jǐn róng
陛下录清节，而臣下多以曲谨容；
bì xià chóng lì jīng ér chén xià bēn zǒu chéng shùn yǐ wéi gōng
陛下崇励精，而臣下奔走承顺以为恭；
bì xià shàng zōng hé ér chén xià suǒ xiè chuī qiú yǐ shì chá
陛下尚综核，而臣下琐屑吹求以示察。
fán ruò cǐ zhě zhèng shì xìn shì zhōng zhī lèi jiū qí yòng xīn wú wǎng bù chū yú shēn jiā lì lù
凡若此者，正似信似忠之类，究其用心，无往不出于身家利禄。
bì xià bù chá ér yòng zhī zé jù tiān xià zhī xiǎo rén lì yú cháo yǒu suǒ bù jué yǐ
陛下不察而用之，则聚天下之小人立于朝，有所不觉矣。
tiān xià jí fá cái hé zhì jǐn chū zhōng guān xià
天下即乏才，何至尽出中官下？
ér bì xià měi dāng huǎn jí bì wěi yǐ dà rèn
而陛下每当缓急，必委以大任。
sān xié yǒu qiǎn tōng jīn lín dé yǒu qiǎn
三协有遣，通、津、临、德有遣；
yòu zhòng qí tǐ tǒng děng zhī zǒng dū
又重其体统，等之总督。
zhōng guān zǒng dū zhì zǒng dū hé de
中官总督，置总督何地？
zǒng dū wú quán zhì fǔ àn hé de
总督无权，置抚、按何地？
shì yǐ fēng jiāng cháng shì yě
是以封疆尝试也。
qiě xiǎo rén měi bǐ zhōu xiǎo rén yǐ xiāng yǐn zhòng jūn zǐ dú àn rán zì yì
且小人每比周小人，以相引重，君子独岸然自异。
gù zì gǔ yǒu yòng xiǎo rén zhī jūn zǐ zhōng wú dǎng bǐ xiǎo rén zhī jūn zǐ
故自古有用小人之君子，终无党比小人之君子。
bì xià chéng yù jìn jūn zǐ tuì xiǎo rén jué lǐ luàn xiāo zhǎng zhī jī yóu fù yòng zhōng guān cān zhì zhī cǐ míng shì yǐ zuǒ yòu tǎn yě
陛下诚欲进君子退小人，决理乱消长之机，犹复用中官参制之，此明示以左右袒也。
yǒu míng zhì lǐ zhě qǐ ér zhēng zhī bì xià jí bù yòng qí yán hé zhì bìng zhú qí rén
有明治理者起而争之，陛下即不用其言，何至并逐其人？
ér yù shǐ jīn guāng chén jìng yǐ cǐ zhú ruò wéi kǒng shāng zhōng guān xīn zhě yóu fēi suǒ yǐ shì tiān xià yě
而御史金光辰竟以此逐，若惟恐伤中官心者，尤非所以示天下也。
zhì jīn rì xíng zhèng zhī zuì chuǎn zhě chéng dé ào lì yě ér yǐ zāng shù hé yǐ sù chéng tān zhī lìng
至今日刑政之最舛者，成德，傲吏也，而以赃戍，何以肃惩贪之令？
shēn shào fāng shí yú nián jiān sī yě ér yǐ mò xū yǒu zhī zuàn cì shù hé yǐ zhāo yì jìng zhī diǎn
申绍芳，十余年监司也，而以莫须有之钻刺戍，何以昭抑竞之典？
zhèng màn zhī yù huò yǐ wū gào zuò hé yǐ shì dūn lún zhī huà
郑鄤之狱，或以诬告坐，何以示敦伦之化？
cǐ shù shì zhě jiē wèi gù fǔ wén zhèn mèng yǐn shéng pī gēn jí xiàng qū chú yì jǐ zhī gù zhì ér tíng chén wú gǎn yán
此数事者，皆为故辅文震孟引绳批根，即向驱除异己之故智，而廷臣无敢言。
bì xià yì wú cóng zhī zhī yě
陛下亦无从知之也。
wū hū bā nián zhī jiān shuí bǐng guó chéng ér zhì yú shì
呜呼，八年之间，谁秉国成，而至于是！
chén bù néng wéi shǒu kuí wēn tǐ rén jiě yǐ
臣不能为首揆温体仁解矣。
yǔ yuē shuí shēng lì jiē zhì jīn wèi gěng
语曰：“谁生厉阶，至今为梗。
tǐ rén zhī wèi yě
”体仁之谓也。
shū zòu dì dà nù tǐ rén yòu shàng zhāng lì dǐ suì chì wèi mín
疏奏，帝大怒，体仁又上章力诋，遂斥为民。
shí sì nián jiǔ yuè lì bù quē zuǒ shì láng tíng tuī bù chēng zhǐ
十四年九月，吏部缺左侍郎，廷推不称旨。
dì lín cháo ér tàn wèi dà chén liú zōng zhōu qīng zhèng gǎn yán kě yòng yě
帝临朝而叹，谓大臣：“刘宗周清正敢言，可用也。
suì yǐ mìng zhī
”遂以命之。
zài cí bù dé nǎi qū cháo
再辞不得，乃趋朝。
dào zhōng jìn sān zhá yī yuē míng shèng xué yǐ duān zhì běn èr yuē gōng shèng xué yǐ jiàn zhì yào sān yuē zhòng shèng xué yǐ xū zhì huà fán shù qiān yán
道中进三札：一曰明圣学以端治本，二曰躬圣学以建治要，三曰重圣学以需治化，凡数千言。
dì yōu zhǐ bào zhī
帝优旨报之。
míng nián bā yuè wèi zhì zhuó zuǒ dōu yù shǐ
明年八月，未至擢左都御史。
lì cí yǒu zhào dūn qū
力辞，有诏敦趋。
yú yuè rù jiàn wén huá diàn
逾月，入见文华殿。
dì wèn dū chá yuàn zhí zhǎng ān zài duì yuē zài zhèng jǐ yǐ zhèng bǎi liáo
帝问都察院职掌安在，对曰：“在正己以正百僚。
bì cún zhū zhōng zhě shàng kě duì jūn fù xià kě zhì tiān xià shì dài fū ér hòu bǎi liáo zé ér xiàng zhī
必存诸中者，上可对君父，下可质天下士大夫，而后百僚则而象之。
dà chén fǎ xiǎo chén lián jì gāng zhèn sù zhí zhǎng zài shì ér zé chéng xún fāng qí shǒu wù yě
大臣法，小臣廉，纪纲振肃，职掌在是，而责成巡方其首务也。
xún fāng dé rén zé lì zhì qīng mín shēng suì
巡方得人，则吏治清，民生遂。
dì yuē qīng lì xíng yǐ fù zhèn wàng
”帝曰：“卿力行以副朕望。
nǎi liè jiàn dào kuí zhēn fǎ shǒu chóng guó tǐ qīng fú jiān chéng guān xié chì lì zhì liù shì yǐ xiàn dì bāo nà yān
”乃列建道揆、贞法守、崇国体、清伏奸、惩官邪、饬吏治六事以献，帝褒纳焉。
é hé yù shǐ yù shàng yóu yán yún jīng ér jiàn yuán kǎi chéng yǒng dì bìng cóng zhī
俄劾御史喻上猷、严云京而荐袁恺、成勇，帝并从之。
qí hòu shàng yóu shòu lǐ zì chéng xiǎn zhí zú wèi shì dà gòu
其后上猷受李自成显职，卒为世大诟。
dōng shí yuè jīng shī bèi bīng
冬十月，京师被兵。
qǐng jīng sǐ shì lú xiàng shēng ér zhuī lù wù guó jiān chén yáng sì chāng dǎi bá hù hàn jiàng zuǒ liáng yù
请旌死事卢象升，而追戮误国奸臣杨嗣昌，逮跋扈悍将左良玉；
fáng guān yǐ bèi fǎn gōng fáng lù yǐ bèi tòu dù fáng tōng jīn lín dé yǐ bèi nán xià
防关以备反攻，防潞以备透渡，防通、津、临、德以备南下。
dì bù néng jìn xíng
帝不能尽行。
rùn yuè huì rì zhào jiàn tíng chén yú zhōng zuǒ mén
闰月晦日召见廷臣于中左门。
shí jiāng cǎi xióng kāi yuán yǐ yán shì xià zhào yù zōng zhōu yuē jiǔ qīng gòng jiù
时姜采、熊开元以言事下诏狱，宗周约九卿共救。
rù cháo wén mì zhǐ zhì èr rén sǐ
入朝，闻密旨置二人死。
zōng zhōu è rán wèi zhòng yuē jīn rì dāng kōng shǔ zhēng bì gǎi fā xíng bù shǐ yǐ
宗周愕然谓众曰：“今日当空署争，必改发刑部始已。
jí rù duì yù shǐ yáng ruò qiáo jiàn xī yáng rén tāng ruò wàng shàn huǒ qì qǐng zhào shì
”及入对，御史杨若桥荐西洋人汤若望善火器，请召试。
zōng zhōu yuē biān chén bù jiǎng zhàn shǒu tún shù zhī fǎ zhuān shì huǒ qì
宗周曰：“边臣不讲战守屯戍之法，专恃火器。
jìn lái xiàn chéng pò yì qǐ wú huǒ qì ér rán
近来陷城破邑，岂无火器而然？
wǒ yòng zhī zhì rén rén de zhī yì kě zhì wǒ bú jiàn hé jiān fǎn wèi huǒ qì suǒ pò hu
我用之制人，人得之亦可制我，不见河间反为火器所破乎？
guó jiā dà jì yǐ fǎ jì wéi zhǔ
国家大计，以法纪为主。
dà shuài bá hù yuán shī dòu liú nài hé fǎn gū xī wèi cǐ fēn fēn wú yì zhī jǔ yé
大帅跋扈，援师逗遛，奈何反姑息，为此纷纷无益之举耶？
yīn yì dū fǔ qù liú zé qǐng xiān qù dū shī fàn zhì wán
”因议督、抚去留，则请先去督师范志完。
qiě yuē shí wǔ nián lái bì xià chǔ fèn wèi dāng zhì yǒu jīn rì bài jú
且曰：“十五年来，陛下处分未当，致有今日败局。
bù zhuī huò shǐ gēng xián yì zhé yù yǐ yī qiè gǒu qiě zhī zhèng bǔ mù qián xià lòu fēi cháng zhì zhī dào yě
不追祸始，更弦易辙，欲以一切苟且之政，补目前罅漏，非长治之道也。
dì biàn sè yuē qián bù kě zhuī shàn hòu ān zài
”帝变色曰：“前不可追，善后安在？
zōng zhōu yuē zài bì xià kāi chéng bù gōng gōng tiān xià wèi hào wù hé guó rén wèi yòng shè jìn xián cái kāi yán lù cì dì yǔ tiān xià gēng shǐ
”宗周曰：“在陛下开诚布公，公天下为好恶，合国人为用舍，进贤才，开言路，次第与天下更始。
dì yuē mù xià fēng huǒ bī jī diàn qiě guó jiā bài huài yǐ jí dāng rú hé
”帝曰：“目下烽火逼畿甸，且国家败坏已极，当如何？
zōng zhōu yuē wǔ bèi bì xiān liàn bīng liàn bīng bì xiān xuǎn jiāng xuǎn jiāng bì xiān zé xián dū fǔ zé xián dū fǔ bì xiān lì bīng èr bù dé rén
”宗周曰：“武备必先练兵，练兵必先选将，选将必先择贤督、抚，择贤督、抚必先吏、兵二部得人。
sòng chén yuē wén guān bù ài qián wǔ guān bù xī sǐ zé tiān xià tài píng
宋臣曰：‘文官不爱钱，武官不惜死，则天下太平。
sī yán jīn rì zhēn biān yě
’斯言，今日针砭也。
lùn zhě dàn lùn cái wàng bù wèn cāo shǒu
论者但论才望，不问操守；
wèi yǒu cāo shǒu bù jǐn ér yù shì gǎn qián jūn shì wèi wēi zhě
未有操守不谨，而遇事敢前，军士畏威者。
ruò tú yǐ yì lùn jié jǐ jǔ dòng huī zhāng chēng yuē cái wàng qǔ jué wèi zé yǒu yú zé shì gōng zé bù zú hé yì chéng bài zāi
若徒以议论捷给，举动恢张，称曰才望，取爵位则有余，责事功则不足，何益成败哉？
dì yuē jì biàn zhī rì xiān cái hòu shǒu
”帝曰：“济变之日，先才后守。
zōng zhōu yuē qián rén bài huài jiē yóu tān zòng shǐ rán
”宗周曰：“前人败坏，皆由贪纵使然；
gù yǐ jì biàn yán yù yi xiān shǒu hòu cái
故以济变言，愈宜先守后才。
dì yuē dà jiàng bié yǒu cái jú fēi tú cāo shǒu kě wàng chéng gōng
”帝曰：“大将别有才局，非徒操守可望成功。
zōng zhōu yuē tā bù jù lùn rú fàn zhì wán cāo shǒu bù jǐn dà jiàng piān pí wú bù yóu huì jìn suǒ yǐ sān jūn jiě tǐ
”宗周曰：“他不具论，如范志完操守不谨，大将偏裨无不由贿进，所以三军解体。
yóu cǐ guān zhī cāo shǒu wéi zhǔ
由此观之，操守为主。
dì sè jiě yuē zhèn yǐ zhī zhī
”帝色解曰：“朕已知之。
chì zōng zhōu qǐ
”敕宗周起。
yú shì zōng zhōu chū zòu yuē bì xià fāng xià zhào qiú xián jiāng cǎi xióng kāi yuán èr chén jù yǐ yán dé zuì
于是宗周出奏曰：“陛下方下诏求贤，姜采、熊开元二臣遽以言得罪。
guó cháo wú yán guān xià zhào yù zhě yǒu zhī zì èr chén shǐ
国朝无言官下诏狱者，有之自二臣始。
bì xià dù liàng zhuó yuè wàng rú chén zōng zhōu zhuàng zhí rú chén huáng dào zhōu shàng méng shǐ guò zhī diǎn èr chén hé bù xìng bù yāo fǎ wài ēn
陛下度量卓越，妄如臣宗周，戆直如臣黄道周，尚蒙使过之典，二臣何不幸，不邀法外恩？
dì yuē dào zhōu yǒu xué yǒu shǒu fēi èr chén bǐ
”帝曰：“道周有学有守，非二臣比。
zōng zhōu yuē èr chén chéng bù jí dào zhōu rán cháo tíng dài yán guān yǒu tǐ yán kě yòng yòng zhī bù kě zhì zhī
”宗周曰：“二臣诚不及道周，然朝廷待言官有体，言可用用之，不可置之。
jí yǒu yīng de zhī zuì yì dāng fù fǎ sī
即有应得之罪，亦当付法司。
jīn jù xià zhào yù zhōng yú guó tǐ yǒu shāng
今遽下诏狱，终于国体有伤。
dì nù shén yuē fǎ sī jǐn yī jiē xíng guān hé gōng hé sī
”帝怒甚，曰：“法司锦衣皆刑官，何公何私？
qiě zuì yī èr yán guān hé jù shāng guó tǐ
且罪一二言官，何遽伤国体？
yǒu rú tān zāng huài fǎ qī jūn wǎng shàng jiē kě bù wèn hu
有如贪赃坏法，欺君罔上，皆可不问乎？
zōng zhōu yuē jǐn yī gāo liáng zǐ dì hé zhī lǐ yì
”宗周曰：“锦衣，膏粱子弟，何知礼义？
tīng sì rén yì shǐ
听寺人役使。
jí bì xià wèn tān zāng huài fǎ qī jūn wǎng shàng yì bù kě bù fù fǎ sī yě
即陛下问贪赃坏法，欺君罔上，亦不可不付法司也。
dì dà nù yuē rú cǐ piān dǎng qǐ kān xiàn zhí
”帝大怒曰：“如此偏党，岂堪宪职！
yǒu jiàn yuē kāi yuán cǐ shū bì yǒu zhǔ shǐ yí jí zōng zhōu
”有间曰：“开元此疏，必有主使，疑即宗周。
jīn guāng chén zhēng zhī
”金光辰争之。
dì huà guāng chén bìng mìng yì chǔ
帝叱光辰，并命议处。
yì rì guāng chén biǎn sān zhì diào yòng zōng zhōu gé zhí xíng bù yì zuì
翼日，光辰贬三秩调用，宗周革职，刑部议罪。
gé chén chí bù fā pěng yuán zhǐ yù qián kěn jiù nǎi miǎn chì wèi mín
阁臣持不发，捧原旨御前恳救，乃免，斥为民。
guī èr nián ér jīng shī xiàn
归二年而京师陷。
zōng zhōu tú bù hé gē yì háng zhōu zé xún fǔ huáng míng jùn fā sàng tǎo zéi míng jùn jiè yǐ zhèn jìng zōng zhōu bó rán yuē jūn fù biàn chū fēi cháng gōng zhuān kǔn wài bù sī zhěn gē qì xuè jī lì tóng chóu gù jiè kǒu zhèn jìng zuò xùn bì jì yé
宗周徒步荷戈，诣杭州，责巡抚黄鸣骏发丧讨贼，鸣骏诫以镇静，宗周勃然曰：“君父变出非常，公专阃外，不思枕戈泣血，激励同仇，顾借口镇静，作逊避计耶？
míng jùn wěi wěi
”鸣骏唯唯。
míng rì fù qù zhī
明日，复趣之。
míng jùn yuē fā sāng bì dài āi zhào
鸣骏曰：“发丧必待哀诏。
zōng zhōu yuē xī cǐ hé shí yě ān suǒ de āi zhào zāi
”宗周曰：“嘻，此何时也，安所得哀诏哉！
míng jùn nǎi fā sāng
”鸣骏乃发丧。
wèn shī qī zé yuē jiǎ zhàng wèi jù
问师期，则曰：“甲仗未具。
zōng zhōu tàn yuē jiē hū shì wū zú yǔ yǒu wéi zāi
”宗周叹曰：“嗟乎，是乌足与有为哉！
nǎi yǔ gù shì láng zhū dà diǎn gù jǐ shì zhōng zhāng zhèng chén xióng rǔ lín zhào mù yì lǚ
”乃与故侍郎朱大典，故给事中章正宸、熊汝霖召募义旅。
jiāng fā ér fú wáng jiān guó yú nán jīng qǐ zōng zhōu gù guān
将发，而福王监国于南京，起宗周故官。
zōng zhōu yǐ dà chóu wèi bào bù gǎn shòu zhí zì chēng cǎo mǎng gū chén shū chén shí zhèng yán
宗周以大仇未报，不敢受职，自称草莽孤臣，疏陈时政，言：
jīn rì dà jì shě tǎo zéi fù chóu wú yǐ biǎo bì xià dù jiāng zhī xīn
今日大计，舍讨贼复仇，无以表陛下渡江之心；
fēi yì rán jué cè qīn zhēng wú yǐ zuò tiān xià zhōng yì zhī qì
非毅然决策亲征，无以作天下忠义之气。
yī yuē jù xíng shèng yǐ guī jìn qǔ
一曰据形胜以规进取。
jiāng zuǒ fēi piān ān zhī yè qǐng jìn tú jiāng běi
江左非偏安之业，请进图江北。
fèng yáng hào zhōng dōu dōng è xú huái běi kòng yù zhōu xi gù jīng xiāng ér nán qù jīn líng bù yuǎn qǐng yǐ zhù qīn zhēng zhī shī
凤阳号中都，东扼徐、淮，北控豫州，西顾荆、襄，而南去金陵不远，请以驻亲征之师。
dà xiǎo quán chú zàn chēng xíng zài shǎo cún chén zǐ fù zuì yǐn tè zhī xīn
大小铨除，暂称行在，少存臣子负罪引慝之心。
cóng cǐ jiàn jìn qín jìn yàn qí bì yǒu xiǎng yìng ér qǐ zhě
从此渐进，秦、晋、燕、齐必有响应而起者。
yī yuē zhòng fān píng yǐ zī tán yā
一曰重藩屏以资弹压。
huái yáng shù bǎi lǐ shè liǎng jié yuè bù néng yù luàn zhēng xiān nán xià zhì jiāng běi yí kuài tǔ gǒng shǒu shòu zéi
淮、扬数百里，设两节钺，不能御乱，争先南下，致江北一块土，拱手授贼。
dū cáo lù zhèn fēi zuò shǒu huái chéng jiǔ yǐ jiā shǔ fú zhōu yuǎn dì shì chàng zhī táo yě
督漕路振飞坐守淮城，久以家属浮舟远地，是倡之逃也；
yú shì zhèn chén liú zé qīng gāo jié suì yǒu jiā shǔ jì jiāng nán zhī shuō
于是镇臣刘泽清、高杰遂有家属寄江南之说。
jūn fǎ lín zhèn tuō táo zhě zhǎn chén wèi yī fǔ èr zhèn jiē kě zhǎn yě
军法临阵脱逃者斩，臣谓一抚二镇皆可斩也。
yī yuē shèn jué shǎng yǐ sù jūn qíng
一曰慎爵赏以肃军情。
qǐng fēn bié gè shuài fēng shǎng shú dāng shú làn qīng zé shōu hóu jué zhòng zé duó bó jué
请分别各帅封赏，孰当孰滥，轻则收侯爵，重则夺伯爵。
fu yǐ zuǒ shuài zhī huī fù ér fēng gāo liú zhī bài táo yì fēng yòu shuí bù dàng fēng zhě
夫以左帅之恢复而封，高、刘之败逃亦封，又谁不当封者？
wǔ chén jì làn wén chén suí zhī wài chén jì làn zhōng dāng suí zhī kǒng tiān xià wén ér jiě tǐ yě
武臣既滥，文臣随之，外臣既滥，中珰随之，恐天下闻而解体也。
yī yuē hé jiù guān yǐ lì chén jì
一曰核旧官以立臣纪。
yān jīng jì pò yǒu shòu wěi guān ér pàn zhě yǒu shòu wěi guān ér táo zhě yǒu zài fēng shǒu ér táo zhě yǒu fèng shǐ mìng ér táo zhě fǎ jiē bù shè
燕京既破，有受伪官而叛者，有受伪官而逃者，有在封守而逃者，有奉使命而逃者，法皆不赦。
jí yi fēn bié dìng zuì wèi jiè jiāng lái
亟宜分别定罪，为戒将来。
zhì yú wěi mìng nán xià pái huái shùn nì zhī jiān shí fán yǒu tú
至于伪命南下，徘徊顺逆之间，实繁有徒；
bì qiě chàng wèi qū shuō yǐ huò rén xīn yóu yi zhū jué
必且倡为曲说，以惑人心，尤宜诛绝。
yòu yán
又言：
dāng zéi rù qín liú jìn jiàn guò jī nán yuǎn jìn xiōng xiōng dú dà jiāng nán běi yàn rán ér èr sān dū fǔ bù wén qiǎn yī qí yǐ zhuàng shēng yuán zéi suì de cháng qū fàn quē
当贼入秦流晋，渐过畿南，远近汹汹，独大江南北晏然，而二三督抚不闻遣一骑以壮声援，贼遂得长驱犯阙。
zuò shì jūn fù zhī wēi wáng ér bù jiù zé fēng jiāng zhū chén zhī dāng zhū zhě yī
坐视君父之危亡而不救，则封疆诸臣之当诛者一。
xiōng wèn yǐ què zhū chén fèn gē ér qǐ jué yī zhàn yǐ shú qián qiān zì dāng bù sì zhāo shí
凶问已确，诸臣奋戈而起，决一战以赎前愆，自当不俟朝食。
fāng qiě yǎng shēng xī yú nán zhōng zhēng yán gù yǔ zhī cè xiè bīng quán yú kǔn wài shǒu tú dìng cè zhī gōng zé fēng jiāng zhū chén zhī dāng zhū zhě yòu yī
方且仰声息于南中，争言固圉之策，卸兵权于阃外，首图定策之功，则封疆诸臣之当诛者又一。
xīn cháo jì lì zhī hòu wèi yi bù sì zhōng rì shǒu qiǎn běi fá zhī shī
新朝既立之后，谓宜不俟终日，首遣北伐之师。
bù rán zé jí chí yī jiè jiàn dào běi jìn xí yàn zhōng fù lǎo qǐ sāi shàng míng wáng kū jiǔ miào cuò zǐ gōng fǎng zhū wáng
不然，则亟驰一介，间道北进，檄燕中父老，起塞上名王，哭九庙，厝梓宫，访诸王。
gèng bù rán zé qǐ mǐn shuài zhèng zhī lóng yǐ hǎi shī xià zhí gū jiǔ biān dū zhèn hé móu gòng fèn shì huò kě wèi
更不然，则起闽帅郑芝龙，以海师下直沽，九边督镇合谋共奋，事或可为。
ér zhū chén jì bù chū cǐ zé jǔ cháo móu guó bù zhōng zhī dāng zhū zhě yòu yī
而诸臣计不出此，则举朝谋国不忠之当诛者又一。
zuì fèi zhū chén liàng cóng zhāo xuě zì yìng yuán xiān dì yí zhào jí zhī jīn nǎi gài yòng xīn ēn
罪废诸臣，量从昭雪，自应援先帝遗诏及之，今乃概用新恩。
zhū yān dìng àn qián hòu zhào shū hú tū shì bì biāo hǔ zhī lèi jǐn cóng píng fǎn ér hòu yǐ zé jǔ cháo móu guó bù zhōng zhī dāng zhū zhě yòu yī
诛阉定案，前后诏书鹘突，势必彪虎之类，尽从平反而后已，则举朝谋国不忠之当诛者又一。
chén wèi jīn rì wèn zuì dāng zì zhōng wài zhū chén bù zhí zhě shǐ
臣谓今日问罪，当自中外诸臣不职者始。
zhào nà qí yán xuān fù shǐ guǎn zhōng wài wèi sǒng dòng
诏纳其言，宣付史馆，中外为悚动。
ér mǎ shì yīng gāo jié liú zé qīng hèn shén zī yù shā zōng zhōu yǐ
而马士英、高杰、刘泽清恨甚，滋欲杀宗周矣。
zōng zhōu lián shū qǐng gào bu de ming suì kàng shū hé shì yīng yán
宗周连疏请告不得命，遂抗疏劾士英，言：
bì xià lóng fēi huái diàn tiān shí yǔ zhī
陛下龙飞淮甸，天实予之。
nǎi yǒu hù bì wēi láo rù nèi gé jìn zhōng shū gōng xián shì yīn yàn rán dāng zhī bù yí zhě fēi shì yīng hu
乃有扈跸微劳，入内阁，进中枢，宫衔世荫，晏然当之不疑者，非士英乎？
yú shì li zhān chǐ yán dìng cè tiāo jī tíng chén yǐ
于是李沾侈言定策，挑激廷臣矣。
liú kǒng zhāo yǐ gōng shǎng bù jūn fā fèn zhǒng chén cháo duān huá rán jù sòng ér qún yīn qiě piān piān qǐ yǐ
刘孔昭以功赏不均，发愤冢臣，朝端哗然聚讼，而群阴且翩翩起矣。
jiè zhī bīng zhī míng zé nì dǎng kě yǐ rán huī kuān fǎn zhèng zhī lù zé táo chén kě yǐ jí yǐn ér gé bù zhū chén qiě cì dì yán qù yǐ
借知兵之名，则逆党可以然灰，宽反正之路，则逃臣可以汲引，而阁部诸臣且次第言去矣。
zhōng cháo zhī dǎng lùn fāng xìng hé xiá tú hé běi zhī zéi
中朝之党论方兴，何暇图河北之贼？
lì guó zhī běn jì yǐ shū hé yǐ yán kuāng rǎng zhī lüè
立国之本纪已疏，何以言匡攘之略？
gāo jié yī táo jiāng yě ér fèng ruò jiāo zǐ jìn yǒu wěi dà zhī yōu
高杰一逃将也，而奉若骄子，浸有尾大之忧。
huái yáng shī shì bù nán qiǎn fǔ chén dào chén yǐ xiè zhī ān dé bù zhǎng qí jié ào zé yì shì shì yīng luǎn yì yě
淮、扬失事，不难谴抚臣道臣以谢之，安得不长其桀骜，则亦恃士英卵翼也。
liú huáng zhū jiāng gè yǒu jiù xùn dì ér zhì ruò yì qí xiōng xiōng wèi lián jī zhī shì zhì fēn pōu jiāng běi sì zhèn yǐ wèi zhī ān dé bù qǐ qí xióng xīn zé jiē gāo jié yī rén chàng zhī yě
刘、黄诸将，各有旧汛地，而置若弈棋，汹汹为连鸡之势，至分剖江北四镇以慰之，安得不启其雄心，则皆高杰一人倡之也。
jīng yíng zì zǔ zōng yǐ lái jiē xūn chén wéi zhèng shū èr zuǒ zhī
京营自祖宗以来，皆勋臣为政，枢贰佐之。
bì xià lì guó yī shǐ ér yǒu nèi chén lú jiǔ dé zhī mìng zé shì yīng yǒu bù dé cí qí zé zhě
陛下立国伊始，而有内臣卢九德之命，则士英有不得辞其责者。
zǒng zhī bīng gē dào zéi jiē cóng xiǎo rén qì lèi gǎn zhào ér shēng ér xiǎo rén yǔ yǎn huàn yòu wǎng wǎng xiāng biǎo lǐ
总之，兵戈盗贼，皆从小人气类感召而生，而小人与奄宦又往往相表里。
zì gǔ wèi yǒu yǎn huàn yòng shì ér jiàng shuài néng shù gōng yú fāng yù zhě
自古未有奄宦用事，而将帅能树功于方域者。
wéi bì xià shǒu biàn yīn yáng xiāo zhǎng zhī jī chū shì yīng réng dū fèng yáng lián luò zhū zhèn jué yòng bīng zhī cè
惟陛下首辨阴阳消长之机，出士英仍督凤阳，联络诸镇，决用兵之策。
shǐ kě fǎ jí bù hái zhōng shū yì dāng zì huái ér běi lì hé yǐ nán bié kāi mù fǔ yǔ shì yīng xiāng jǐ jiǎo
史可法即不还中枢，亦当自淮而北，历河以南，别开幕府，与士英相掎角。
jīng yíng tí dū dú duàn qǐn zhī
京营提督，独断寝之。
shū zhī shǐ cè wèi hóng guāng dì yī měi zhèng
书之史册，为弘光第一美政。
wáng yōu zhào dá zhī ér cù qí sù rù
王优诏答之，而促其速入。
shì yīng dà nù jí rì jù shū cí wèi qiě yáng yán yú cháo yuē liú gōng zì chēng cǎo mǎng gū chén bù shū xīn mìng míng shì bù chén tiān zǐ yě
士英大怒，即日具疏辞位，且扬言于朝曰：“刘公自称草莽孤臣，不书新命，明示不臣天子也。
qí sī rén zhū tǒng jīn lèi suì hé zōng zhōu shū qǐng yí bì fèng yáng fèng yáng gāo qiáng suǒ zài yù yǐ zuì zōng chù huáng shàng ér yǔ shǐ kě fǎ yōng lì lù wáng
”其私人朱统钅类遂劾宗周疏请移跸凤阳：“凤阳，高墙所在，欲以罪宗处皇上，而与史可法拥立潞王。
qí bīng yǐ fú dān yáng dāng jí bèi
其兵已伏丹阳，当急备。
ér zé qīng jié rì yè móu suǒ yǐ shā zōng zhōu zhě bù dé nǎi qiǎn kè shí bèi wǎng cì zōng zhōu
”而泽清、杰日夜谋所以杀宗周者不得，乃遣客十辈往刺宗周。
zōng zhōu shí zài dān yáng zhōng rì wēi zuò wèi cháng yǒu duò róng kè qián hòu zhì zhě bù gǎn jiā hài ér qù
宗周时在丹阳，终日危坐，未尝有惰容，客前后至者，不敢加害而去。
ér huáng míng jùn rù jìn bīng dǐ jīng kǒu yǔ fáng jiāng bīng xiāng jī dòu
而黄鸣骏入觐，兵抵京口，与防江兵相击斗。
shì yīng yǐ tǒng jīn lèi yán wèi xìn yě yì zhèn kǒng
士英以统钅类言为信也，亦震恐。
yú shì zé qīng shū hé zōng zhōu yīn náo huī fù yù zhū chén děng jī biàn shì xīn zhào shēng líng zhī huò
于是泽清疏劾：“宗周阴挠恢复，欲诛臣等，激变士心，召生灵之祸。
liú liáng zuǒ yì jù shū yán zōng zhōu lì chí sān àn wèi mén hù zhǔ méng chàng yì qīn zhēng tú zhāo cuò zhī zì wèi jū shǒu sī mǎ yì zhī bì chéng jù jūn
”刘良佐亦具疏言宗周力持“三案”，为门户主盟，倡议亲征，图晁错之自为居守，司马懿之闭城拒君。
shū wèi xià zé qīng fù cǎo yī shū shǔ jié liáng zuǒ jí huáng de gōng míng shàng zhī yán zōng zhōu quàn shàng qīn zhēng móu wēi jūn fù yù ān zhì bì xià yú fēng huǒ xiōng wēi zhī de
疏未下，泽清复草一疏，署杰、良佐及黄得功名上之，言：“宗周劝上亲征，谋危君父，欲安置陛下于烽火凶危之地。
gài fēi zōng zhōu yī rén zhī móu jiāng yuē guǎng wú shēn hé móu yě
盖非宗周一人之谋，姜曰广、吴甡合谋也。
yuē guǎng xīn xióng dǎn dà yì dài fēi qí běn huái gù yīn jié sǐ dǎng jiǎn chú zhū zhōng rán hòu pò jié shèng yú qiān zhī bié jùn
曰广心雄胆大，翊戴非其本怀，故阴结死党，翦除诸忠，然后迫劫乘舆，迁之别郡。
rú shēn zōng zhōu rù dōu chén děng jí dù jiāng fù quē miàn jié zhū jiān zhèng chūn qiū tǎo zéi zhī yì
如甡、宗周入都，臣等即渡江赴阙，面讦诸奸，正《春秋》讨贼之义。
shū rù jǔ cháo dà hài chuán yù hé zhōng jí shì
”疏入，举朝大骇，传谕和衷集事。
zōng zhōu bù dé yǐ yǐ qī yuè shí bā rì rù cháo
宗周不得已，以七月十八日入朝。
chū zé qīng shū chū qiǎn rén lù shì jié
初，泽清疏出，遣人录示杰。
jié yuē wǒ bèi wǔ rén nǎi yù cháo shì yé
杰曰：“我辈武人，乃预朝事耶？
de gōng shū biàn chén bù yù wén
”得功疏辨：“臣不预闻。
shì yīng qǐn bù zòu
”士英寝不奏。
kě fǎ bù píng qiǎn shǐ biàn jí zhū zhèn xián yún bù zhī suì jù yǐ rù gào zé qīng bèi yóu shì qì jǔ
可法不平，遣使遍诘诸镇，咸云不知，遂据以入告，泽清辈由是气沮。
shì yīng jì jí zōng zhōu yì yù qù zhī ér jiàn yuán dà chéng zhī bīng
士英既嫉宗周，益欲去之，而荐阮大铖知兵。
yǒu zhào guàn dài bì jiàn
有诏冠带陛见。
wèi jǐ zhōng zhǐ tè shòu bīng bù tiān zhù yòu shì láng
未几，中旨特授兵部添注右侍郎。
zōng zhōu yuē dà chéng jìn tuì xì jiāng zuǒ xīng wáng lǎo chén bù gǎn bù yī zhēng zhī
宗周曰：“大铖进退，系江左兴亡，老臣不敢不一争之。
bù tīng zé yì jiāng guī ěr
不听，则亦将归尔。
shū rù bù tīng zōng zhōu suì gào guī zhào xǔ chéng chuán
”疏入，不听，宗周遂告归，诏许乘传。
jiāng xíng shū chén wǔ shì
将行，疏陈五事：
yī yuē xiū shèng zhèng wú yǐ jìn yú hū yuǎn yóu
一曰修圣政，毋以近娱忽远猷。
guó jiā bù xìng zāo cǐ dà biàn jīn fēn fēn zhì zuò shì bù fù yǒu zhōng yuán zhì zhě
国家不幸，遭此大变，今纷纷制作，似不复有中原志者。
tǔ mù chóng yǐ zhēn qí jí yǐ pái yōu zá jù chén yǐ
土木崇矣，珍奇集矣，俳优杂剧陈矣；
nèi shù chōng tíng jīn wú mǎn zuò qī wǎn pián tián yǐ
内竖充廷，金吾满座，戚畹骈阗矣；
chán fū chāng yán lù è guān cháng luàn yǐ
谗夫昌，言路扼，官常乱矣。
suǒ wèi niǔ jìn yú ér hū yuǎn tú yě
所谓狃近娱而忽远图也。
yī yuē zhèn wáng gāng wú yǐ zhǔ ēn shāng chén jì
一曰振王纲，无以主恩伤臣纪。
zì bì xià jí wèi zhōng wài chén gōng bù yuē cóng lóng zé yuē zuǒ mìng
自陛下即位，中外臣工不曰从龙，则曰佐命。
yī tuī ēn jìn shì zé zuǒ yòu yīn ér bǐng quán
一推恩近侍，则左右因而秉权；
zài tuī ēn dà chén zé gé bù kě yǐ jiān bǐng
再推恩大臣，则阁部可以兼柄；
sān tuī ēn xūn jiù zé chén qǐ zhì jīn wèi yǐ
三推恩勋旧，则陈乞至今未已；
sì tuī ēn wǔ biàn zé jiāng chǎng shì tóng ér xì
四推恩武弁，则疆场视同儿戏。
biǎo lǐ hū yìng dòng yǒu miǎo shì cháo tíng zhī xīn
表里呼应，动有藐视朝廷之心；
bǐ cǐ xióng zhǎng jí wéi fàn shàng wú děng zhī xí
彼此雄长，即为犯上无等之习。
lǐ yuè zhēng fá jiàn bù chū zì tiān zǐ suǒ wèi xiè zhǔ ēn ér shāng chén jì yě
礼乐征伐，渐不出自天子，所谓亵主恩而伤臣纪也。
yī yuē míng guó shì wú yǐ xié fēng wēi zhèng qì
一曰明国是，无以邪锋危正气。
péng dǎng zhī shuō xiǎo rén yǐ jiā jūn zǐ niàng guó jiā kōng xū zhī huò xiān dì mò zào kě jiàn yě
朋党之说，小人以加君子，酿国家空虚之祸，先帝末造可鉴也。
jīn gèng wéi yī èr yuán è chēng yuān zhì zhū jūn zi hòu xiān sǐ yú dǎng sǐ yú xùn guó zhě ruò yǒu yú lù
今更为一二元恶称冤，至诸君子后先死于党、死于徇国者，若有余戮。
kuí jué suǒ yóu zhǐ yǐ yī rén jìn yòng dòng yǐn sān cháo gù shì pái yì jiù rén
揆厥所由，止以一人进用，动引三朝故事，排抑旧人。
sī jiāo zhòng jūn fù qīng shēn zì shù dǎng ér zuò tā rén yǐ dǎng suǒ wèi zhǎng xié fēng ér wēi zhèng qì yě
私交重，君父轻，身自树党，而坐他人以党，所谓长邪锋而危正气也。
yī yuē duān zhì shù wú yǐ xíng míng xiān jiào huà
一曰端治术，无以刑名先教化。
xiān dì pō shàng xíng míng ér shā jī xiān dòng yú wēn tǐ rén
先帝颇尚刑名，而杀机先动于温体仁。
shā yùn rì kāi yuàn dú mǎn tiān xià
杀运日开，怨毒满天下。
jìn rú tān lì zhī zhū bù jīng tí wèn jù kē zuì míng
近如贪吏之诛，不经提问，遽科罪名；
wèi kē zuì míng xiān zhuī zāng fá
未科罪名，先追赃罚。
jiǎ lìng yǒu yǔ hào shàn zhī xún fāng jiè chéng dé yǐ mèi quán xiāng yòu shú biàn zhī
假令有禹好善之巡方，借成德以媚权相，又孰辨之？
yòu zhí fāng róng zhèng zhī jiān bì dào lù zé yǒu fán yán suī wèi chén yǒu bù gǎn wèn zhě zé chǎng wèi zhī shè hé wéi
又职方戎政之奸弊，道路啧有烦言，虽卫臣有不敢问者，则厂卫之设何为？
tú lìng rén zhǔ kuī zhì dé shāng zhì tǐ suǒ wèi jí xíng míng ér wàng jiào huà yě
徒令人主亏至德，伤治体，所谓急刑名而忘教化也。
yī yuē gù bāng běn wú yǐ wài xìn niàng nèi yōu
一曰固邦本，毋以外衅酿内忧。
qián zhě huái yáng gào biàn wèi jǐ ér gāo huáng èr zhèn zhì bīng xiāng gōng
前者淮、扬告变，未几而高、黄二镇治兵相攻。
sì zhèn é bīng gè sān wàn bù yǐ shā dí ér zì xiāng tú dú yòu rì fán cháo tíng jiǎng hé hé wéi zhě
四镇额兵各三万，不以杀敌而自相屠毒，又日烦朝廷讲和，何为者！
fu yǐ shí èr wàn bù shā dí zhī bīng suǒ shí èr wàn bù shā dí zhī xiǎng bì qióng zhī shù ěr
夫以十二万不杀敌之兵，索十二万不杀敌之饷，必穷之术耳。
bù shāo cái yì wéi jiā pài héng zhēng
不稍裁抑，惟加派横征。
xù yī èr cāng yīng rǔ hǔ zhī yǒu sī yǐ tiān xià xùn zhī yǐ yǐ suǒ wèi jī wài xìn ér niàng nèi yōu yě
蓄一二苍鹰乳虎之有司，以天下徇之已矣，所谓积外衅而酿内忧也。
yōu zhào bào wén
优诏报闻。
míng nián wǔ yuè nán dōu wáng
明年五月，南都亡。
liù yuè lù wáng jiàng háng zhōu yì shī shǒu
六月，潞王降，杭州亦失守。
zōng zhōu fāng shí tuī àn tòng kū zì shì suì bù shí
宗周方食，推案恸哭，自是遂不食。
yí jū guō wài yǒu quàn yǐ wén xiè gù shì zhě
移居郭外，有劝以文、谢故事者。
zōng zhōu yuē běi dōu zhī biàn kě yǐ sǐ kě yǐ wú sǐ yǐ shēn zài tián lǐ shàng yǒu wàng yú zhōng xīng yě
宗周曰：“北都之变，可以死，可以无死，以身在田里，尚有望于中兴也。
nán dōu zhī biàn zhǔ shàng zì qì qí shè jì shàng yuē kě yǐ sǐ kě yǐ wú sǐ yǐ sì jì qǐ yǒu rén yě
南都之变，主上自弃其社稷，尚曰可以死，可以无死，以俟继起有人也。
jīn wú yuè yòu jiàng yǐ lǎo chén bù sǐ shàng hé dài hu
今吾越又降矣，老臣不死，尚何待乎？
ruò yuē shēn bù zài wèi bù dàng yǔ chéng wèi cún wáng dú bù dàng yǔ tǔ wèi cún wáng hu
若曰身不在位，不当与城为存亡，独不当与土为存亡乎？
cǐ jiāng wàn lǐ suǒ yǐ sǐ yě
此江万里所以死也。
chū cí zǔ mù zhōu guò xī yáng gǎng yuè rù shuǐ zhōng shuǐ qiǎn bù dé sǐ zhōu rén fú chū zhī
”出辞祖墓，舟过西洋港，跃入水中，水浅不得死，舟人扶出之。
jué shí èr shí sān rì shǐ yóu jìn míng yǐn hòu sháo shuǐ bù xià zhě shí sān rì yǔ mén rén wèn dá rú píng shí
绝食二十三日，始犹进茗饮，后勺水不下者十三日，与门人问答如平时。
rùn liù yuè bā rì zú nián liù shí yǒu bā
闰六月八日卒，年六十有八。
qí mén rén xùn yì zhě yǒu zhù yuān wáng yù shī
其门人徇义者有祝渊、王毓蓍。
yuān zì kāi měi hǎi níng rén
渊，字开美，海宁人。
chóng zhēn liù nián jǔ yú xiāng
崇祯六年举于乡。
zì yǐ nián shào xué wèi chōng qī fēng diān sēng shè dú shū sān nián shān sēng hǎn jiàn qí miàn
自以年少学未充，栖峰巅僧舍，读书三年，山僧罕见其面。
shí wǔ nián dōng huì shì rù dōu shì zōng zhōu tíng zhèng jiāng cǎi xióng kāi yuán xuē jí
十五年冬，会试入都，适宗周廷诤姜采、熊开元削籍。
yuān kàng shū yuē zōng zhōu zhuàng zhí xìng chéng zhōng xiào tiān shòu shòu rèn yǐ lái shū shí bù bǎo zhōng xiāo bù qǐn tú bào guó ēn
渊抗疏曰：“宗周戆直性成，忠孝天授，受任以来，蔬食不饱，终宵不寝，图报国恩。
jīn sì fāng duō nàn tān mò chéng fēng qiú yī qīng gāng chén yǐ sī fēng jì shú yǔ zōng zhōu
今四方多难，贪墨成风，求一清刚臣以司风纪，孰与宗周？
zōng zhōu yǐ yū gàng chì jì zhī zhě bì tiǎn niǎn
宗周以迂戆斥，继之者必淟涊；
zōng zhōu yǐ piān zhí chì jì zhī zhě bì biàn jié
宗周以偏执斥，继之者必便捷。
tiǎn niǎn biàn jié zhī fu jìn bì qiě yíng sī nà huì diān dǎo zhēn yá
淟涊便捷之夫进，必且营私纳贿，颠倒贞邪。
qǐ shōu hái chéng mìng fù qí gù guān tiān xià xìng shèn
乞收还成命，复其故官，天下幸甚。
dì de shū bù yì tíng yuān huì shì xià lǐ guān yì
”帝得疏不怿，停渊会试，下礼官议。
yuān gù bù shí zōng zhōu jì dé mìng wǎng yè
渊故不识宗周，既得命往谒。
zōng zhōu yuē zi wèi cǐ jǔ wú suǒ wèi ér wèi zhī hu yì dòng yú míng xīn ér wèi zhī yě
宗周曰：“子为此举，无所为而为之乎，抑动于名心而为之也？
yuān shuǎng rán bì xí yuē xiān shēng míng mǎn tiān xià chéng chǐ bù dé liè mén qiáng ěr yuàn zhí zhì wèi dì zǐ
”渊爽然避席曰：“先生名满天下，诚耻不得列门墙尔，愿执贽为弟子。
míng nián cóng zōng zhōu shān yīn
”明年，从宗周山阴。
lǐ guān yì shàng dǎi xià zhào yù jí zhǔ shǐ xìng míng
礼官议上，逮下诏狱，诘主使姓名。
yuān yuē nán ér sǐ jí sǐ ěr hé tīng rén zhǐ shǐ wèi
渊曰：“男儿死即死尔，何听人指使为！
yí xíng bù jìn shì gòng shū chū yuān
”移刑部，进士共疏出渊。
wèi jǐ dū chéng xiàn yíng sǐ nàn tài cháng shǎo qīng wú lín zhēng sàng guī qí jiù
未几，都城陷，营死难太常少卿吴麟征丧，归其柩。
yì nán jīng xíng bù jìng qián yù shàng shū yù zhǐ zhī
诣南京刑部，竟前狱，尚书谕止之。
shàng shū qǐng zhū jiān fǔ tōng zhèng sī yì bù zòu
上疏请诛奸辅，通政司抑不奏。
jǐ shì zhōng chén zi lóng shū jiàn yuān jí dài zhào tu zhòng jí yì shì kě wèi tái jiàn
给事中陈子龙疏荐渊及待诏涂仲吉义士，可为台谏。
zhòng jí zhě zhāng pǔ rén yǐ zhū shēng zǒu wàn lǐ shàng shū míng huáng dào zhōu yuān dé zuì zhàng qiǎn zhě yě
仲吉者，漳浦人，以诸生走万里上书明黄道周冤，得罪杖谴者也。
bù xǔ
不许。
zōng zhōu bà guān jiā jū yuān shù wǎng wèn xué
宗周罢官家居，渊数往问学。
cháng yǒu guò rù qū shì cháng guì liú tì zì shou guò
尝有过，入曲室长跪流涕自扌过。
háng zhōu shī shǒu yuān fāng zàng mǔ qù jùn gōng
杭州失守，渊方葬母，趣竣工。
jì zàng huán jiā shè jì jí tóu huán ér zú nián sān shí wǔ yě
既葬，还家设祭，即投缳而卒，年三十五也。
yú èr rì zōng zhōu è sǐ
逾二日，宗周饿死。
yù shī zì yuán zhǐ kuài jī rén
毓蓍，字元趾，会稽人。
wèi zhū shēng dié dàng bù jī
为诸生，跌宕不羁。
yǐ shòu yè zōng zhōu zhī mén tóng mén shēng xián fēi xiào zhī
已，受业宗周之门，同门生咸非笑之。
háng zhōu bù shǒu zōng zhōu jué lì wèi sǐ yù shī shàng shū yuē yuàn xiān shēng zǎo zì cái wú wèi wáng yán wǔ suǒ diào
杭州不守，宗周绝粒未死，毓蓍上书曰：“愿先生早自裁，毋为王炎午所吊。
é yī you lái shì yù shī yuē zi ruò hé
”俄一友来视，毓蓍曰：“子若何？
yuē yǒu táo yuān míng gù shì zài
”曰：“有陶渊明故事在。
yù shī yuē bù rán
”毓蓍曰：“不然。
wú bèi shēng sè zhōng rén lǜ jiǔ zé nán chí yě
吾辈声色中人，虑久则难持也。
yī rì biàn zhào gù jiāo huān yǐn líng rén zòu yuè
”一日，遍召故交欢饮，伶人奏乐。
jiǔ ba xié dēng chū mén tóu liǔ qiáo xià xiān zōng zhōu yī yuè sǐ
酒罢，携灯出门，投柳桥下，先宗周一月死。
xiāng rén sī shì zhèng yì xiān shēng
乡人私谥正义先生。
zōng zhōu shǐ shòu yè yú xǔ fú yuǎn
宗周始受业于许孚远。
yǐ rù dōng lín shū yuàn yǔ gāo pān lóng bèi jiǎng xí
已，入东林书院，与高攀龙辈讲习。
féng cóng wú shǒu shàn shū yuàn zhī huì zōng zhōu yì yǔ yān
冯从吾首善书院之会，宗周亦与焉。
yuè zhōng zì wáng shǒu rén hòu yī chuán wèi wáng jī zài chuán wèi zhōu rǔ dēng táo wàng líng sān chuán wèi táo shì líng jiē zá yú chán
越中自王守仁后，一传为王畿，再传为周汝登、陶望龄，三传为陶奭龄，皆杂于禅。
shì líng jiǎng xué bái mǎ shān wéi yīn guǒ shuō qù shǒu rén yì yuǎn
奭龄讲学白马山，为因果说，去守仁益远。
zōng zhōu yōu zhī zhù zhèng rén shū yuàn jí tóng zhì jiǎng yì
宗周忧之，筑证人书院，集同志讲肄。
qiě sǐ yǔ mén rén yuē xué zhī yào chéng ér yǐ zhǔ jìng qí gōng yě
且死，语门人曰：“学之要，诚而已，主敬其功也。
jìng zé chéng chéng zé tiān
敬则诚，诚则天。
liáng zhī zhī shuō xiǎn yǒu bù liú yú chán zhě
良知之说，鲜有不流于禅者。
zōng zhōu zài guān zhī rì shǎo qí shì jūn bù yǐ miàn cóng wèi jìng
”宗周在官之日少，其事君，不以面从为敬。
rù cháo suī chù àn shì bù gǎn nán xiàng
入朝，虽处暗室，不敢南向。
huò xùn dà yù huì dà yì duì míng zhǐ bì què zuò gǒng lì yí shí
或讯大狱，会大议，对明旨，必却坐拱立移时。
huò xiè bìng tú bù jiā jū bù páo cū fàn lè dào ān pín
或谢病，徒步家居，布袍粗饭，乐道安贫。
wén zhào jiù dào cháng bù néng jù guān cháng
闻召就道，尝不能具冠裳。
xué zhě chēng niàn tái xiān shēng
学者称念台先生。
zi zhuó zì bó shéng
子汋，字伯绳。
huáng dào zhōu zì yòu píng zhāng pǔ rén
黄道周，字幼平，漳浦人。
tiān qǐ èr nián jìn shì
天启二年进士。
gǎi shù jí shì shòu biān xiū wèi jīng yán zhǎn shū guān
改庶吉士，授编修，为经筵展书官。
gù shì bì xī xíng qián dào zhōu dú fǒu wèi zhōng xián mù shè zhī
故事，必膝行前，道周独否，魏忠贤目摄之。
wèi jǐ nèi jiān guī
未几，内艰归。
chóng zhēn èr nián qǐ gù guān jìn yòu zhōng yǔn
崇祯二年起故官，进右中允。
sān shū jiù gù xiāng qián lóng xī jiàng diào lóng xī de jiǎn sǐ
三疏救故相钱龙锡，降调，龙锡得减死。
wǔ nián zhēng yuè fāng hòu bǔ gòu jí qiú qù
五年正月方候补，遘疾求去。
bīn xíng shàng shū yuē
濒行，上疏曰：
chén zì yòu xué yì yǐ tiān dào wéi zhǔn
臣自幼学《易》，以天道为准。
shàng xià zǎi jí èr qiān sì bǎi nián kǎo qí zhì luàn bǎi bù shī yī
上下载籍二千四百年，考其治乱，百不失一。
bì xià yù jí zhī yuán nián zhèng dāng shī zhī shàng jiǔ qí yáo yún dà jūn yǒu mìng kāi guó chéng jiā xiǎo rén wù yòng
陛下御极之元年，正当《师》之上九，其爻云：“大君有命，开国承家，小人勿用。
bì xià sī xián cái bù jù de chéng xiǎo rén bù yì jué gài bì xià yǒu dà jūn zhī shí ér xiǎo rén huái gàn mìng zhī xīn
”陛下思贤才不遽得，惩小人不易绝，盖陛下有大君之实，而小人怀干命之心。
chén rù dōu yǐ lái suǒ jiàn zhū dà chén jiē wú yuǎn yóu dòng xún kē xì zhì cháo níng zhě yǐ dū zé wèi yào tán zhì biān jiāng zhě yǐ gū xī wéi shàng cè
臣入都以来，所见诸大臣皆无远猷，动寻苛细，治朝宁者以督责为要谈，治边疆者以姑息为上策。
xù rén yì dào dé zé yǐ wéi yū mèi ér bù jīng
序仁义道德，则以为迂昧而不经；
fèng dāo bǐ bù shū zé yǐ wéi tōng dá ér zhī wù
奉刀笔簿书，则以为通达而知务。
yī qiè mó kān zé gé téng zhōng nián
一切磨勘，则葛藤终年；
yī yì bù tiáo ér zhū lián sì qǐ
一意不调，而株连四起。
bì xià yù zhěng dùn jì gāng chì rǎng wài huàn zhū chén yòng zhī yǐ zī zhāng fǎ lìng cuī shé jìn shēn
陛下欲整顿纪纲，斥攘外患，诸臣用之以滋章法令，摧折缙绅；
bì xià yù tī bì fáng jiān chéng yī jǐng bǎi zhū chén yòng zhī yǐ jiè tí xiū xì liǎn yuàn shì quán
陛下欲剔弊防奸，惩一警百，诸臣用之以借题修隙，敛怨市权。
qiě wài tíng zhū chén gǎn kuáng bì xià zhě bì bù zài jū luán shǒu wén zhī shì ér zài quán lì miù qiǎo zhī rén
且外廷诸臣敢诳陛下者，必不在拘挛守文之士，而在权力谬巧之人；
nèi tíng zhū chén gǎn kuáng bì xià zhě bì bù zài zhuī dāo quán bù zhī wēi ér zài ā bǐng shén cóng zhī dà
内廷诸臣敢诳陛下者，必不在锥刀泉布之微，而在阿柄神丛之大。
wéi bì xià chāo rán xǐng lǎn páng jī zǎi jí zì gǔ qì jīn jué wú shù mǐ liàng xīn kě chéng yuǎn dà zhī yóu chuī máo shù jié kě zòu sān wǔ zhī zhì zhě
惟陛下超然省览，旁稽载籍，自古迄今，决无数米量薪，可成远大之猷，吹毛数睫，可奏三五之治者。
bǐ xiǎo rén jiàn shì zhì měi duǎn yú shì qián yán měi duō yú shì hòu
彼小人见事，智每短于事前，言每多于事后。
bù jiù lìng wéi ér wèi lìng chéng bì bù kě zhù
不救凌围，而谓凌城必不可筑；
bù lǐ dǎo mín ér wèi dǎo zhòng bì bù kě yòng
不理岛民，而谓岛众必不可用；
bīng táo yú jiǔ dùn ér wèi luàn shēng yú wú bīng
兵逃于久顿，而谓乱生于无兵；
xiǎng mí yú lòu yì ér wèi gōng xiāo yú wú xiǎng
饷糜于漏邑，而谓功销于无饷。
luàn shì yíng tīng jìn yín xiāng qī xùn zhì jí huài bù kě fù wǎn chén qiè wēi zhī
乱视荧听，浸淫相欺，驯至极坏，不可复挽，臣窃危之。
zì èr nián yǐ lái yǐ chá qù bì ér bì yù duō
自二年以来，以察去弊，而弊愈多；
yǐ wēi chuàng wán ér wēi zī dān
以威创顽，而威滋殚。
shì yì fǎn shēn shāng yǐ guī zhōu kǒng juān kē xì yǐ chóng dūn dà zhī shí yǐ
是亦反申、商以归周、孔，捐苛细以崇惇大之时矣。
dì bù yì zhāi gé téng zhū lián shù yǔ lìng jù chén
帝不怿，摘“葛藤”、“株连”数语，令具陈。
dào zhōu shàng yán yuē
道周上言曰：
ěr nián zhū chén suǒ mù yíng xīn jì wú yī shí wèi cháo tíng zhě
迩年诸臣所目营心计，无一实为朝廷者。
qí yòng rén xíng shì bù guò tuī qiú bào fù ér yǐ
其用人行事，不过推求报复而已。
zì qián suì chūn yuè yǐ hòu shèng tán biān jiāng shí fēi wéi bì xià biān jiāng nǎi wèi nì dāng ér fān biān jiāng yě
自前岁春月以后，盛谈边疆，实非为陛下边疆，乃为逆珰而翻边疆也；
qù suì chūn yuè yǐ hòu shèng yán kē chǎng shí fēi wéi bì xià kē chǎng nǎi wèi chóu xì ér fān kē chǎng yě
去岁春月以后，盛言科场，实非为陛下科场，乃为仇隙而翻科场也。
cǐ fēi suǒ wèi gé téng zhū lián hu
此非所谓“葛藤”、“株连”乎？
zì gǔ wài huàn wèi mǐ zé dà chén yī xīn yǐ yōu wài huàn
自古外患未弭，则大臣一心以忧外患；
xiǎo rén wèi tuì zé dà chén yī xīn yǐ yōu xiǎo rén
小人未退，则大臣一心以忧小人。
jīn dú yǐ yí jūn fù ér dà chén zì chǔ yú cuī kē bǐ jiào zhī mò
今独以遗君父，而大臣自处于催科比较之末。
xíng shì ér shì shī zé yuē shì bù kě wèi
行事而事失，则曰事不可为；
yòng rén ér rén shī zé yuē rén bù zú yòng
用人而人失，则曰人不足用。
cǐ chén suǒ wèi chuǎn yě
这就是我所说的颠倒错乱。
sān shí nián lái niàng chéng mén hù zhī huò jīn yòu qǔ jìn shēn shāo yǒu qì shí zhě jǔ wǎng tóu jǐng jí huǎn jí ān dé yī shì zhī yòng hu
三十年来，酿成门户之祸，今又取缙绅稍有器识者，举网投阱，即缓急安得一士之用乎！
fán jué ěr ér qù zhě bì fēi yú
凡绝饵而去者，必非鱼；
liàn zhàn ér lái zhě bì fēi jùn mǎ
恋栈而来者，必非骏马。
yǐ lì lù huàn shì zé suǒ huàn zhě bì shì lì zhī chén
以利禄豢士，则所豢者必嗜利之臣；
yǐ chuí chu qū rén zé jiù qū zhě bì nú tái zhī gǔ
以箠楚驱人，则就驱者必驽骀之骨。
jīn zhū chén zhī cái jù xīn shù bì xià qí zhī zhī yǐ
今诸臣之才具心术，陛下其知之矣。
zhī qí wèi xiǎo rén ér yòu yǐ xiǎo rén jiáo zhī zé xiǎo rén zhī yàn yì zhāng
知其为小人而又以小人矫之，则小人之焰益张；
zhī qí wèi jūn zǐ ér gèng yǐ xiǎo rén cān zhī zé jūn zǐ zhī gōng bù lì
知其为君子而更以小人参之，则君子之功不立。
tiān xià zǒng cǐ rén cái bù zài láng miào zé zài lín sǒu
天下总此人才，不在廊庙则在林薮。
chén suǒ zhī shí zhě yǒu mǎ rú jiāo máo yǔ jiàn rèn zàn huà suǒ wén xí zhě yǒu huì shì yáng li bāng huá zài shì jí zhě yǒu xú liáng yàn céng yīng zhū dà diǎn lù mèng lóng zōu jiā shēng jiē zhuó luò jùn wěi shǐ dāng yī miàn bì yǒu kě guān
臣所知识者有马如蛟、毛羽健、任赞化，所闻习者有惠世扬、李邦华，在仕籍者有徐良彦、曾樱、朱大典、陆梦龙、邹嘉生，皆卓荦骏伟，使当一面，必有可观。
yǔ jiē cì dà xué shì zhōu yán rú wēn tǐ rén dì yì bù yì chì wèi mín
语皆刺大学士周延儒、温体仁，帝益不怿，斥为民。
jiǔ nián yòng jiàn zhào fù gù guān
九年用荐召，复故官。
míng nián rùn yuè jiǔ hàn xiū xǐng dào zhōu shàng yán jìn zhě zhōng wài zhāi sù wèi bǎi xìng qǐng mìng ér wǔ rì nèi xì liǎng shàng shū wèi wén yǒu rén shēn yī shū zhě
明年闰月，久旱修省，道周上言：“近者中外斋宿，为百姓请命，而五日内系两尚书，未闻有人申一疏者。
ān wàng qí kān luàn chú xiōng zàn píng míng zhī zhì hu
安望其戡乱除凶，赞平明之治乎？
bì xià jiāo láo yú shàng xiǎo mín zhǎn zhuǎn yú xià ér zhū chén kuò náng qí jiān shāo yǒu rén xīn yi bù zhì cǐ
陛下焦劳于上，小民展转于下，而诸臣括囊其间，稍有人心，宜不至此。
yòu shàng shū yuē bì xià kuān rén hóng yòu yǒu shēn rèn zhòng jì zhì qī bā zài wǎng xiào yōng quán zì ruò zhě
”又上疏曰：“陛下宽仁弘宥，有身任重寄至七八载罔效、拥权自若者。
jī jiàn yǐ lái guó wú shì fēi cháo wú wǎng zhí zhōng wài chén gōng lǜ gǒu qiě tú shì chéng kě tòng fèn
积渐以来，国无是非，朝无枉直，中外臣工率苟且图事，诚可痛愤。
rán qí shì tīng yī xì yú shàng
然其视听一系于上。
shàng jí cuī kē zé xià jí huì lù
上急催科则下急贿赂；
shàng lè qiè hé zé xià lè chán xiǎn
上乐锲核，则下乐巉险；
shàng xǐ gào jié zé xià xǐ wū xiàn
上喜告讦，则下喜诬陷。
dāng cǐ nán běi jiāo hòng nài hé yǔ shì jǐng xì mín shēn bó xī zhī tán xiū yá zì zhī xì hu
当此南北交讧，奈何与市井细民，申勃谿之谈，修睚眦之隙乎。
shí tǐ rén fāng zhāo jiān rén gòu dōng lín fù shè zhī yù gù dào zhōu jí zhī
”时体仁方招奸人构东林、复社之狱，故道周及之。
xuán jìn yòu yù dé zhǎng sī jīng jú shū cí
旋进右谕德，掌司经局，疏辞。
yīn yán jǐ yǒu sān zuì sì chǐ qī bù rú
因言己有三罪、四耻、七不如。
sān zuì sì chǐ yǐ zì zé
三罪、四耻，以自责。
qī bù rú zhě wèi pǐn xíng gāo jùn zhuó jué lún biǎo bù rú liú zōng zhōu
七不如者，谓“品行高峻，卓绝伦表，不如刘宗周；
zhì xìng qí qíng wú kuì chún xiào bù rú ní yuán lù
至性奇情，无愧纯孝，不如倪元璐；
chén shēn dà lǜ yuǎn jiàn shēn jì bù rú wèi chéng rùn
湛深大虑，远见深计，不如魏呈润；
fàn yán gǎn jiàn qīng cái jué sú bù rú zhān ěr xuǎn wú zhí yù
犯言敢谏，清裁绝俗，不如詹尔选、吴执御；
zhì shàng gāo yǎ bó xué duō tōng bù rú huá tíng bù yī chén jì rú lóng xī jǔ rén zhāng xiè
志尚高雅，博学多通，不如华亭布衣陈继儒、龙溪举人张燮；
zhì yuán tǔ lèi xì zhī chén pǔ xīn chún xíng bù rú li rǔ càn fu cháo yòu
至圜土累系之臣，朴心纯行，不如李汝璨、傅朝佑；
wén zhāng yì qì kǎn kě lěi luò bù rú qián qiān yì zhèng màn
文章意气，坎坷磊落，不如钱谦益、郑鄤。
màn fāng bèi zhàng mǔ dà gòu dì de shū hài yì zé yǐ diān dǎo shì fēi
”鄤方被杖母大诟，帝得疏骇异，责以颠倒是非。
dào zhōu shū biàn yǔ fù yíng hù màn
道周疏辩，语复营护鄤。
dì nù yán zhǐ qiè zé
帝怒，严旨切责。
dào zhōu yǐ wén zhāng fēng jié gāo tiān xià yán lěng fāng gāng bù xié liú sú
道周以文章风节高天下，严冷方刚，不谐流俗。
gōng qīng duō wèi ér jì zhī nǎi jiè bù rú màn yǔ wèi kǒu shí
公卿多畏而忌之，乃藉不如鄤语为口实。
qí dōng zé dōng gōng jiǎng guān
其冬，择东宫讲官。
tǐ rén yǐ ba zhāng zhì fā dāng guó bìn dào zhōu bù yǔ
体仁已罢，张至发当国，摈道周不与。
qí tóng guān xiàng yù yáng tíng lín bù píng shàng shū tuī ràng dào zhōu
其同官项煜、杨廷麟不平，上疏推让道周。
zhì fā yán màn zhàng mǔ míng zhǐ huáng huáng dào zhōu zì wèi bù rú ān kě wèi yuán liáng fǔ dǎo
至发言：“鄤杖母，明旨煌煌，道周自谓不如，安可为元良辅导。
dào zhōu suì yí jí qǐ xiū bù xǔ
”道周遂移疾乞休，不许。
shí yī nián èr yuè dì yù jīng yán
十一年二月，帝御经筵。
xíng bù shàng shū zhèng sān jùn fāng xià lì jiǎng guān huáng jǐng fǎng jiù zhī dì wèi xǔ
刑部尚书郑三俊方下吏，讲官黄景昉救之，帝未许。
ér dì shì zhuī lùn jiù jiǎng guān yáo xī mèng cháng qǐng cáo chǔ quán zhé yǐ wéi fēi
而帝适追论旧讲官姚希孟尝请漕储全折以为非。
dào zhōu tīng wèi shěn wèi dì jiāng kuān sān jùn niàn xī mèng yě yīn yán gù fǔ chén wén zhèn mèng yī shēng jiǎn zhí wèi méng wéi gài ēn
道周听未审，谓帝将宽三俊念希孟也，因言：“故辅臣文震孟一生蹇直，未蒙帷盖恩。
tiān xià shì shēng rú sān jùn mò rú zhèn mèng xī mèng qiú qí yǐng sì wèi kě duō de
天下士，生如三俊，殁如震孟、希孟，求其影似，未可多得。
dì yǐ suǒ duì shī shí zé lìng huí zòu
”帝以所对失实，责令回奏。
zài zòu zài jí zhì sān zòu nǎi yǐ
再奏再诘，至三奏乃已。
fán dào zhōu suǒ jiàn bái wèi cháng dé yī yú zhǐ dào zhōu gù yán bù yǐ
凡道周所建白，未尝得一俞旨，道周顾言不已。
liù yuè tíng tuī gé chén
六月，廷推阁臣。
dào zhōu yǐ chōng rì jiǎng guān qiān shǎo zhān shì de yǔ míng
道周已充日讲官，迁少詹事，得与名。
dì bù yòng yòng yáng sì chāng děng wǔ rén
帝不用，用杨嗣昌等五人。
dào zhōu nǎi cǎo sān shū yī hé sì chāng yī hé chén xīn jiǎ yī hé liáo fǔ fāng yī zǎo tóng rì shàng zhī
道周乃草三疏，一劾嗣昌，一劾陈新甲，一劾辽抚方一藻，同日上之。
qí hé sì chāng wèi
其劾嗣昌，谓：
tiān xià wú wú fù zhī zǐ yì wú bù chén zhī zǐ
天下无无父之子，亦无不臣之子。
wèi kāi fāng bù xǐng qí qīn guǎn zhòng zhì bǐ zhī jiā gǒu
卫开方不省其亲，管仲至比之豭狗；
li dìng bù sàng jì mǔ sòng shì gòng zhǐ wéi rén xiāo
李定不丧继母，宋世共指为人枭。
jīn suì yǒu bù chí liǎng fù zuò sī mǎ táng rú yáng sì chāng zhě
今遂有不持两服，坐司马堂如杨嗣昌者。
xuān dà dū chén lú xiàng shēng yǐ fù bìn zài tú duī xīn yǐn xuè qǐng jiù jìn tuī bǔ nǎi hū yǒu bìng tuī zài jí shǒu zhì zhī zhǐ
宣大督臣卢象升以父殡在途，搥心饮血，请就近推补，乃忽有并推在籍守制之旨。
fu shǒu zhì zhě kě tuī zé wén sàng zhě kě bù qù
夫守制者可推，则闻丧者可不去；
wén sàng zhě kě bù qù zé wèi zi zhě kě bù fù wéi chén zhě kě bù zi
闻丧者可不去，则为子者可不父，为臣者可不子。
jí shǐ rén cái shén fá nài hé shǐ bù zhōng bù xiào zhě lián bāo yǐn niè zhǒng qí bù xiáng yǐ huì tiān xià hu
即使人才甚乏，奈何使不忠不孝者连苞引蘖，种其不祥以秽天下乎？
sì chāng zài shì èr nián zhāng wǎng yì de zhī tán kuǎn shì lè tiān zhī shuō cái zhì yì kě dǔ yǐ gèng qǐ yī bù xiáng zhī rén yǔ zhī biǎo lǐ
嗣昌在事二年，张网溢地之谈，款市乐天之说，才智亦可睹矣，更起一不祥之人，与之表里。
bì xià xiào zhì tiān xià jìn shēn jiā tíng xiǎo xiǎo bó xī yóu yǐ fǎ zhì zhī ér mào sàng yì lún dú wèi wú jìn chén qiè yǐ wéi bù kě yě
陛下孝治天下，缙绅家庭小小勃谿，犹以法治之，而冒丧斁伦，独谓无禁，臣窃以为不可也。
qí lùn xīn jiǎ yán
其论新甲，言：
qí shǒu zhì bù zhōng zǒu xié jìng tuō jié zú
其守制不终，走邪径，托捷足。
tiān xià jí shén wú cái wèi yi jiǎ jiè jí cǐ
天下即甚无才，未宜假借及此。
gǔ yǒu zhōng chén xiào zǐ wú jì yú jiān nán zhě jué wèi yǒu bù zhōng bù xiào ér kě jìn hu gōng míng dào dé zhī mén zhě yě
古有忠臣孝子无济于艰难者，决未有不忠不孝而可进乎功名道德之门者也。
chén èr shí gōng gēng shǒu zú pián zhī yǐ yǎng èr rén
臣二十躬耕，手足胼胝，以养二人。
sì shí yú xuē jí tú bù hé dān èr qiān lǐ bù jiě fèi jù
四十余削籍，徒步荷担二千里，不解屝屦。
jīn suī yú wǔ shí fēi yǒu qī zǐ zhī fèng bì pú zhī lèi
今虽逾五十，非有妻子之奉，婢仆之累。
tiān xià jí wú rén chén yuàn jiě qīng huá chū guǎn suǒ yuè hé bì shǐ bèi jí fù tú zhě fú bù xiáng yǐ diàn wáng huà zāi
天下即无人，臣愿解清华，出管锁钥，何必使被棘负涂者，祓不祥以玷王化哉！
qí lùn yī zǎo zé lì dǐ hé yì zhī fēi
其论一藻，则力诋和议之非。
dì yí dào zhōu yǐ bù yòng yuàn wàng ér jìn shēn bó xī yǔ yù wèi zhèng màn tuō zuì xià lì bù xíng qiǎn
帝疑道周以不用怨望，而“缙绅”、“勃谿”语，欲为郑鄤脱罪，下吏部行谴。
sì chāng yīn shàng yán màn zhàng mǔ qín shòu bù rú
嗣昌因上言：“鄤杖母，禽兽不如。
jīn dào zhōu yòu bù rú màn qiě qí yì tú yù bì xiōng tú shì qián yán zhī miù lì xīn kě zhī
今道周又不如鄤，且其意徒欲庇凶徒，饰前言之谬，立心可知。
yīn zì qǐ bà miǎn dì yōu zhǐ wèi zhī
”因自乞罢免，帝优旨慰之。
qī yuè wǔ rì zhào nèi gé jí zhū dà chén yú píng tái bìng jí dào zhōu
七月五日，召内阁及诸大臣于平台，并及道周。
dì yǔ zhū chén yǔ suǒ sī shì jiǔ zhī wèn dào zhōu yuē fán wú suǒ wèi ér wèi zhě wèi zhī tiān lǐ
帝与诸臣语所司事，久之，问道周曰：“凡无所为而为者，谓之天理；
yǒu suǒ wèi ér wèi zhě wèi zhī rén yù
有所为而为者，谓之人欲。
ěr sān shū shì dàng tíng tuī bù yòng shí guǒ wú suǒ wèi hu
尔三疏适当廷推不用时，果无所为乎？
dào zhōu duì yuē chén sān shū jiē wèi guó jiā gāng cháng zì xìn wú suǒ wèi
”道周对曰：“臣三疏皆为国家纲常，自信无所为。
dì yuē xiān shí hé bù yán
”帝曰：“先时何不言？
duì yuē xiān shí yóu kě bù yán zhì jiǎn yòng hòu bù yán gèng wú dàng yán zhī rì
”对曰：“先时犹可不言，至简用后不言，更无当言之日。
dì yuē qīng gù měi dé dàn bù kě ào wù suì fēi
”帝曰：“清固美德，但不可傲物遂非。
qiě wéi bó yí wèi shèng zhī qīng ruò xiǎo lián qǔ jǐn shì lián fēi qīng yě
且惟伯夷为圣之清，若小廉曲谨，是廉，非清也。
shí dào zhōu suǒ duì bù hé zhǐ dì lǚ bó dào zhōu fù jìn yuē wéi xiào dì zhī rén shǐ néng jīng lún tiān xià fā yù wàn wù
”时道周所对不合指，帝屡驳，道周复进曰：“惟孝弟之人始能经纶天下，发育万物。
bù xiào bù dì zhě gēn běn jì wú ān yǒu zhī yè
不孝不弟者，根本既无，安有枝叶。
sì chāng chū zòu yuē chén bù shēng kōng sāng qǐ bù zhī fù mǔ
”嗣昌出奏曰：“臣不生空桑，岂不知父母？
gù niàn jūn wéi chén gāng fù wèi zi gāng jūn chén gù zài fù zǐ qián
顾念君为臣纲，父为子纲，君臣固在父子前。
kuàng gǔ wèi liè guó zhī jūn chén kě qù cǐ shì bǐ
况古为列国之君臣，可去此适彼；
jīn zé yī tǒng zhī jūn chén wú suǒ táo yú tiān dì zhī jiān
今则一统之君臣，无所逃于天地之间。
qiě rén bù yí qīn yì bù hòu jūn nán yǐ piān zhòng
且仁不遗亲，义不后君，难以偏重。
chén sì shū lì cí yì cí chén zhōng yǒu rú liú dìng zhī luō lún zhě kàng shū wéi chén dài qǐng de suì chén zhì
臣四疏力辞，意词臣中有如刘定之、罗伦者，抗疏为臣代请，得遂臣志。
jí dǐ dōu mén wén dào zhōu rén pǐn xué shù wéi rén zōng shī nǎi bù rú zhèng màn
及抵都门，闻道周人品学术为人宗师，乃不如郑鄤。
dì yuē rán zhèn zhèng nǐ wèn zhī
”帝曰：“然，朕正拟问之。
nǎi wèn dào zhōu yuē gǔ rén xīn wú suǒ wèi jīn zé gè yǒu suǒ zhǔ gù mèng zǐ yù zhèng rén xīn xi xié shuō
”乃问道周曰：“古人心无所为，今则各有所主，故孟子欲正人心，息邪说。
gǔ zhī xié shuō bié wèi yī jiào jīn zé zhí fù yú shèng xián jīng zhuàn zhōng xì shì dào rén xīn gèng dà
古之邪说，别为一教，今则直附于圣贤经传中，系世道人心更大。
qiě ěr yán bù rú zhèng màn hé yě
且尔言不如郑鄤，何也？
duì yuē kuāng zhāng jiàn qì tōng guó mèng zǐ bù shī lǐ mào chén yán wén zhāng bù rú màn
”对曰：“匡章见弃通国，孟子不失礼貌，臣言文章不如鄤。
dì yuē zhāng zǐ bù dé yú fù qǐ màn zhàng mǔ zhě bǐ
”帝曰：“章子不得于父，岂鄤杖母者比。
ěr yán bù rú qǐ fēi péng bǐ
尔言不如，岂非朋比？
dào zhōu yuē zhòng wù bì chá
”道周曰：“众恶必察。
dì yuē chén xīn jiǎ hé yǐ zǒu xié jìng tuō jié zú
”帝曰：“陈新甲何以走邪径，托捷足？
qiě ěr yán ruǎn měi róng yuè kòu shǒu zhé zhī zhě shuí yé
且尔言软美容悦，叩首折枝者谁耶？
dào zhōu bù néng duì dàn yuē rén xīn yá zé xíng jìng jiē yá
”道周不能对，但曰：“人心邪则行径皆邪。
dì yuē sàng gù xiōng lǐ qǐ zāo xiōng zhě jí xiōng rén jǐn bù xiáng zhī rén
”帝曰：“丧固凶礼，岂遭凶者即凶人，尽不祥之人？
dào zhōu yuē gǔ sān nián sàng jūn mìng bù guò qí mén
”道周曰：“古三年丧，君命不过其门。
zì wèi xiōng yǔ bù xiáng gù jūn lǐ záo xiōng mén ér chū
自谓凶与不祥，故军礼凿凶门而出。
duó qíng zài jiāng wài zé kě cháo zhōng zé bù kě
夺情在疆外则可，朝中则不可。
dì yuē rén jì kě yòng hé fèn nèi wài
”帝曰：“人既可用，何分内外？
dào zhōu yuē wǒ cháo zì luō lún lùn duó qíng qián hòu wǔ shí yú rén duō zài biān jiāng
”道周曰：“我朝自罗伦论夺情，前后五十余人，多在边疆。
gù sì chāng zài biān jiāng zé kě zài zhōng shū zé bù kě
故嗣昌在边疆则可，在中枢则不可；
zài zhōng shū yóu kě zài zhèng fǔ zé bù kě
在中枢犹可，在政府则不可。
zhǐ sì chāng yī rén yóu kě yòu hū péng yǐn lèi jìng chéng yī duó qíng shì jiè yì bù kě
止嗣昌一人犹可，又呼朋引类，竟成一夺情世界，益不可。
dì yòu jié wèn jiǔ zhī
”帝又诘问久之。
dì yuē shǎo zhèng mǎo dāng shí yì chēng wén rén xīn nì ér xiǎn xíng pì ér jiān yán wěi ér biàn shùn fēi ér zé jì chǒu ér bó bù miǎn shèng rén zhī zhū
帝曰：“少正卯当时亦称闻人，心逆而险，行僻而坚，言伪而辨，顺非而泽，记丑而博，不免圣人之诛。
jīn rén duō lèi cǐ
今人多类此。
dào zhōu yuē shǎo zhèng mǎo xīn shù bù zhèng chén xīn zhèng wú yī háo sī
”道周曰：“少正卯心术不正，臣心正无一毫私。
dì nù
”帝怒。
yǒu jiàn mìng chū hou zhǐ
有间，命出候旨。
dào zhōu yuē chén jīn rì bù jìn yán chén fù bì xià
道周曰：“臣今日不尽言，臣负陛下；
bì xià jīn rì shā chén bì xià fù chén
陛下今日杀臣，陛下负臣。
dì yuē ěr yī shēng xué wèn zhǐ chéng nìng ěr
”帝曰：“尔一生学问，止成佞耳！
huà zhī tuì
”叱之退。
dào zhōu kòu shǒu qǐ fù guì zòu chén gǎn jiāng zhōng nìng èr zì pōu xī yán zhī
道周叩首起，复跪奏：“臣敢将忠佞二字剖析言之。
fū rén zài jūn fù qián dú lì gǎn yán wèi nìng qǐ zài jūn fù qián chán chǎn miàn yú wèi zhōng yé
夫人在君父前，独立敢言为佞，岂在君父前谗谄面谀为忠耶？
zhōng nìng bù bié xié zhèng xiáo yǐ hé yǐ zhì zhì
忠佞不别，邪正淆矣，何以致治？
dì yuē gù yě fēi zhèn màn jiā ěr yǐ nìng
”帝曰：“固也，非朕漫加尔以佞。
dàn suǒ wèn zài cǐ suǒ dá zài bǐ fēi nìng ér hé
但所问在此，所答在彼，非佞而何？
zài huà zhī tuì
”再叱之退。
gù sì chāng yuē shén yǐ rén xīn tōu báo yě
顾嗣昌曰：“甚矣，人心偷薄也。
dào zhōu zì sì rú cǐ qí néng wú zhèng hu
道周恣肆如此，其能无正乎？
nǎi zhào wén wǔ zhū chén xián líng jiè yù ér tuì
”乃召文武诸臣，咸聆戒谕而退。
shì shí dì yōu bīng shì wèi kě shǔ dà shì zhě wéi sì chāng pò gé yòng zhī
是时，帝忧兵事，谓可属大事者惟嗣昌，破格用之。
dào zhōu shǒu jīng shī dì yì jí zòu duì yòu bù xùn
道周守经，失帝意，及奏对，又不逊。
dì nù shén yù jiā yǐ zhòng zuì dàn qí míng gāo wèi gǎn jué
帝怒甚，欲加以重罪，惮其名高，未敢决。
huì liú tóng shēng zhào shì chūn yì hé sì chāng jiāng yǔ zhòng qiǎn ér bù nǐ dào zhōu qiǎn gù qīng
会刘同升、赵士春亦劾嗣昌，将予重谴，而部拟道周谴顾轻。
sì chāng jù dào zhōu qīng zé lùn jǐ zhě jiāng wú yǐ shí yě jí gòu rén hé dào zhōu zhě
嗣昌惧道周轻，则论己者将无已时也，亟购人劾道周者。
yǒu xíng bù zhǔ shì zhāng ruò qí móu gǎi bīng bù suì ā sì chāng yì shàng shū yuē chén wén rén zhǔ zhī zūn zūn wú èr shàng
有刑部主事张若麒谋改兵部，遂阿嗣昌意上疏曰：“臣闻人主之尊，尊无二上；
rén chén wú jiāng jiāng ér bì zhū
人臣无将，将而必诛。
jīn huáng dào zhōu jí qí tú dǎng zào zuò yǔ yán kuī sǔn shèng dé
今黄道周及其徒党造作语言，亏损圣德。
jǔ gǔ jīn wèi yǒu zhī hǎo yǔ jǐn chū dào zhōu wú bù kě guī guò yú jūn fù
举古今未有之好语尽出道周，无不可归过于君父。
bù bān shì qián rì zhào duì shǐ mò bèi gōng sǐ dǎng zhī tú gǔ shān yǐ huò sì fāng sī jì yǐ yí hòu shì yǎn shèng tiān zǐ zhèng rén xīn xī xié shuō zhì yì dà bù biàn
不颁示前日召对始末，背公死党之徒，鼓煽以惑四方，私记以疑后世，掩圣天子正人心息邪说至意，大不便。
dì jí chuán yù tíng chén wú wéi dào zhōu jié chí xiāng péng dǎng fán shù bǎi yán
”帝即传谕廷臣，毋为道周劫持相朋党，凡数百言。
biǎn dào zhōu liù zhì wèi jiāng xī àn chá sī zhào mó ér ruò qí guǒ de bīng bù
贬道周六秩，为江西按察司照磨，而若麒果得兵部。
jiǔ zhī jiāng xī xún fǔ jiě xué lóng jiàn suǒ bù guān tuī jiǎng dào zhōu bèi zhì
久之，江西巡抚解学龙荐所部官，推奖道周备至。
gù shì dàn xià suǒ sī dì yì bù fù yuè
故事，但下所司，帝亦不覆阅。
ér dà xué shì wèi zhào chéng è dào zhōu shén zé nǐ zhǐ zé xué lóng làn jiàn
而大学士魏照乘恶道周甚，则拟旨责学龙滥荐。
dì suì fā nù lì xuē èr rén jí dǎi xià xíng bù yù zé yǐ dǎng xié luàn zhèng bìng zhàng bā shí jiū dǎng yǔ
帝遂发怒，立削二人籍，逮下刑部狱，责以党邪乱政，并杖八十，究党与。
cí lián biān xiū huáng wén huàn lì bù zhǔ shì chén tiān dìng gōng bù sī wù dǒng yǎng hé zhōng shū shè rén wén zhèn hēng bìng xì yù
词连编修黄文焕、吏部主事陈天定、工部司务董养河、中书舍人文震亨，并系狱。
hù bù zhǔ shì yè tíng xiù jiàn shēng tu zhòng jí jiù zhī yì xì yù
户部主事叶廷秀、监生涂仲吉救之，亦系狱。
shàng shū li jué sī yàn qīng yán zhǐ qiè zé zài nǐ zhé shù yān zhàng dì yóu yǐ wéi shī chū chú jué sī míng yí yù zhèn fǔ sī lüě zhì nǎi hái xíng bù yù
尚书李觉斯谳轻，严旨切责，再拟谪戍烟瘴，帝犹以为失出，除觉斯名，移狱镇抚司掠治，乃还刑部狱。
yú nián shàng shū liú zé shēn děng yán èr rén zuì zhì yǒng shù zhǐ yǐ guò cǐ wéi lùn sǐ
逾年，尚书刘泽深等言：“二人罪至永戍止矣，过此惟论死。
lùn sǐ fēi fēng jiāng zé tān kù wèi yǒu yǐ jiàn yán zhě
论死非封疆则贪酷，未有以建言者。
dào zhōu wú fēng jiāng tān kù zhī zuì ér yǒu jiàn yán méng lù zhī míng yú dào zhōu de yǐ fēi wǒ shèng zhǔ fù zǎi zhī liàng yě
道周无封疆贪酷之罪，而有建言蒙戮之名，于道周得矣，非我圣主覆载之量也。
bì xià suǒ yí zhě dǎng ěr dǎng zhě jiàn zhū xíng shì
陛下所疑者党耳，党者，见诸行事。
dào zhōu kàng shū zhǐ tuō kōng yán yī èr zhī jiāo xiāng cóng bà chì wū dǔ suǒ wèi dǎng ér fán cháo tíng dà fǎ hu
道周抗疏，只托空言，一二知交相从罢斥，乌睹所谓党，而烦朝廷大法乎？
qiě bì xià qǐ yǒu jī hèn dào zhōu wàn yī shèng yì zhuǎn huán ér chén yǐ lùn dìng huǐ zhī hé jí
且陛下岂有积恨道周，万一圣意转圜，而臣已论定，悔之何及。
réng yǐ yuán nǐ qǐng nǎi yǒng shù guǎng xī
”仍以原拟请，乃永戍广西。
shí wǔ nián bā yuè dào zhōu shù yǐ jīng nián
十五年八月，道周戍已经年。
yī rì dì zhào wǔ fǔ chén rù wén huá hòu diàn shǒu yī biān cóng róng wèn yuē zhāng pǔ zhāng cǎi hé rú rén yě
一日，帝召五辅臣入文华后殿，手一编从容问曰：“张溥、张采何如人也？
jiē duì yuē dú shū hào xué rén yě
”皆对曰：“读书好学人也。
dì yuē zhāng pǔ yǐ sǐ zhāng cǎi xiǎo chén kē dào guān hé jí chēng zhī
”帝曰：“张溥已死，张采小臣，科道官何亟称之？
duì yuē qí xiōng zhōng zì yǒu shū kē dào guān yǐ qí yòng wèi jìng ér xī zhī
”对曰：“其胸中自有书，科道官以其用未竟而惜之。
dì yuē yì bù miǎn piān
”帝曰：“亦不免偏。
shí yán rú zì yǐ sì chāng jì yǐ qián sǐ yǐ ér jǐ fāng zài rù xiāng yù cān yòng gōng yì wéi dào zhōu de yě jí duì yuē zhāng pǔ huáng dào zhōu jiē wèi miǎn piān tú yǐ qí shàn xué gù rén rén xī zhī
”时延儒自以嗣昌既已前死矣，而己方再入相，欲参用公议，为道周地也，即对曰：“张溥、黄道周皆未免偏，徒以其善学，故人人惜之。
dì mò rán
”皇帝沉默不语。
dé jǐng yuē dào zhōu qián rì méng shù shàng ēn kuān dà dú qí jiā pín zǐ yòu qí shí kě mǐn
德璟曰：“道周前日蒙戍，上恩宽大，独其家贫子幼，其实可悯。
dì wēi xiào yǎn yuē qí shì qīn yì jí xiào
”帝微笑，演曰：“其事亲亦极孝。
xíng shēn yuē dào zhōu xué wú bù tōng qiě jí qīng kǔ
”行甡曰：“道周学无不通，且极清苦。
dì bù dá dàn wēi xiào ér yǐ
”帝不答，但微笑而已。
míng rì chuán zhǐ fù gù guān
明日传旨复故官。
dào zhōu zài tú shū xiè chēng xué lóng tíng xiù xián
道周在途疏谢，称学龙、廷秀贤。
jì hái dì zhào jiàn dào zhōu dào zhōu jiàn dì ér qì chén bù zì yì jīn fù de jiàn bì xià chén gù yǒu quǎn mǎ zhī jí
既还，帝召见道周，道周见帝而泣：“臣不自意今复得见陛下，臣故有犬马之疾。
qǐng jià xǔ zhī
”请假，许之。
jū jiǔ zhī fú wáng jiān guó yòng dào zhōu lì bù zuǒ shì láng
居久之，福王监国，用道周吏部左侍郎。
dào zhōu bù yù chū mǎ shì yīng fěng zhī yuē rén wàng zài gōng gōng bù qǐ yù cóng shǐ kě fǎ yōng lì lù wáng yé
道周不欲出，马士英讽之曰：“人望在公，公不起，欲从史可法拥立潞王耶？
nǎi bù dé yǐ qū cháo
”乃不得已趋朝。
chén jìn qǔ jiǔ cè bài lǐ bù shàng shū xié lǐ zhān shì fǔ shì
陈进取九策，拜礼部尚书，协理詹事府事。
ér cháo zhèng rì fēi dà chén xiāng jì qù guó shí zhě zhī qí jiāng wáng yǐ
而朝政日非，大臣相继去国，识者知其将亡矣。
míng nián sān yuè qiǎn jì gào yǔ líng
明年三月，遣祭告禹陵。
bīn xíng chén jìn qǔ cè shí bù néng yòng
濒行，陈进取策，时不能用。
fu jùn shì nán dōu wáng jiàn táng wáng yù jiàn yú qú zhōu fèng biǎo quàn jìn
甫竣事，南都亡，见唐王聿键于衢州，奉表劝进。
wáng yǐ dào zhōu wèi wǔ yīng diàn dà xué shì
王以道周为武英殿大学士。
dào zhōu xué xíng gāo wáng jìng lǐ zhī tè shèn cì yàn
道周学行高，王敬礼之特甚，赐宴。
zhèng zhī lóng jué tōng hóu wèi dào zhōu shàng zhòng yì yì zhī lóng wén wǔ yóu shì bù hé
郑芝龙爵通侯，位道周上，众议抑芝龙，文武由是不和。
yī zhū shēng shàng shū dǐ dào zhōu yū bù kě jū xiàng wèi wáng zhī chū zhī lóng yì xià dū xué yù shǐ tà zhī
一诸生上书诋道周迂，不可居相位，王知出芝龙意，下督学御史挞之。
dàng shì shí guó shì shuāi zhèng guī zhèng shì dà shuài shì ēn guān wàng bù kěn yī chū guān mù bīng
当是时，国势衰，政归郑氏，大帅恃恩观望，不肯一出关募兵。
dào zhōu qǐng zì wǎng jiāng xī tú huī fù
道周请自往江西图恢复。
yǐ qī yuè qǐ xíng suǒ zhì yuǎn jìn xiǎng yìng de yì lǚ jiǔ qiān yú rén yóu guǎng xìn chū qú zhōu
以七月启行，所至远近响应，得义旅九千余人，由广信出衢州。
shí èr yuè jìn zhì wù yuán yù dà qīng bīng
十二月进至婺源，遇大清兵。
zhàn bài bèi zhí zhì jiāng níng yōu bié shì zhōng qiú fú zhù shū
战败，被执至江宁，幽别室中，囚服著书。
lín xíng guò dōng huá mén zuò bù qǐ yuē cǐ yǔ gāo huáng dì líng qǐn jìn kě sǐ yǐ
临刑，过东华门，坐不起，曰：“此与高皇帝陵寝近，可死矣。
jiān xíng zhě cóng zhī
”监刑者从之。
mù xià shì zhōng shū lài yōng cài shào jǐn bīng bù zhǔ shì zhào shì chāo děng jiē sǐ
幕下士中书赖雍、蔡绍谨，兵部主事赵士超等皆死。
dào zhōu xué guàn gǔ jīn suǒ zhì xué zhě yún jí
道周学贯古今，所至学者云集。
tóng shān zài gū dǎo zhōng yǒu shí shì dào zhōu zì yòu zuò wò qí zhōng gù xué zhě chēng wéi shí zhāi xiān shēng
铜山在孤岛中，有石室，道周自幼坐卧其中，故学者称为石斋先生。
jīng tiān wén lì shǔ huáng jí zhū shū suǒ zhe yì xiàng zhèng sān yì dòng jī jí tài hán jīng xué zhě qióng nián bù néng tōng qí shuō ér dào zhōu yòng yǐ tuī yàn zhì luàn
精天文历数皇极诸书，所著《易象正》、《三易洞玑》及《太函经》，学者穷年不能通其说，而道周用以推验治乱。
mò hòu jiā rén de qí xiǎo cè zì wèi zhōng yú bǐng xū nián liù shí èr shǐ xìn qí néng zhī lái yě
殁后，家人得其小册，自谓终于丙戌，年六十二，始信其能知来也。
yè tíng xiù pú zhōu rén
叶廷秀，濮州人。
tiān qǐ wǔ nián jìn shì
天启五年进士。
lì zhī nán lè héng shuǐ huò lù sān xiàn rù wèi shùn tiān fǔ tuī guān
历知南乐、衡水、获鹿三县，入为顺天府推官。
yīng guó gōng zhāng wéi xián yǔ mín zhēng tián tíng xiù duàn guī zhī mín
英国公张惟贤与民争田，廷秀断归之民。
wéi xián shǔ yù shǐ yuán hóng xūn bó kān zhí rú chū
惟贤属御史袁弘勋驳勘，执如初。
wéi xián sù zhū cháo dì zú yòng tíng xiù zòu hái tián yú mín
惟贤诉诸朝，帝卒用廷秀奏，还田于民。
chóng zhēn zhōng qiān nán jīng hù bù zhǔ shì zāo nèi wài jiān
崇祯中，迁南京户部主事，遭内外艰。
fú què rù dōu wèi bǔ guān shū chén lì zhì zhī bì yán cuī kē yī shì zhèng gòng wài yǒu zá pài xīn zēng wài yǒu àn jiā é bàn wài yǒu tiē zhù xiǎo mín pò chǎn qīng jiā ān dé bù wéi dào zéi
服阕，入都，未补官，疏陈吏治之弊，言：“催科一事，正供外有杂派，新增外有暗加，额办外有贴助，小民破产倾家，安得不为盗贼。
fu yù jiù zhōu xiàn zhī bì dāng zì jiān sī jùn shǒu shǐ
夫欲救州县之弊，当自监司郡守始。
bù chéng qí yuán liú ān néng jié
不澄其源，流安能洁。
nǎi bǎo jǔ zhī lìng xíng yǐ shù nián ér chèn zhí zhě xī gòu shì lián zuò fǎ bù kě bù yán yě
乃保举之令行已数年，而称职者希觏，是连坐法不可不严也。
dì nà zhī shòu hù bù zhǔ shì
”帝纳之，授户部主事。
dì yǐ fu yǒng chún wèi lì bù shàng shū
帝以傅永淳为吏部尚书。
tíng xiù yán yǒng chún yōng cái bù dàng rèn tǒng jūn
廷秀言永淳庸才，不当任统均。
fu sì yuè yǒng chún guǒ bài
甫四月，永淳果败。
dào zhōu dǎi xià yù tíng xiù kàng shū jiù zhī
道周逮下狱，廷秀抗疏救之。
dì nù zhàng bǎi xì zhào yù
帝怒，杖百，系诏狱。
míng nián dōng qiǎn shù fú jiàn
明年冬，遣戍福建。
tíng xiù shòu yè liú zōng zhōu mén zào yì yuān suì zōng zhōu mén rén yǐ tíng xiù wéi shǒu
廷秀受业刘宗周门，造诣渊邃，宗周门人以廷秀为首。
yǔ dào zhōu wèi xiāng shí mào sǐ lùn jiù huò zhòng zuì chù zhī tián rán
与道周未相识，冒死论救，获重罪，处之恬然。
jí dào zhōu shì hái jǐ shì zhōng zuǒ mào dì yù shǐ li yuè xīn fù xiāng jì lùn jiàn zhí zhèng yì chēng qí xián dào zhōu zài tú yòu wèi qǐng
及道周释还，给事中左懋第、御史李悦心复相继论荐，执政亦称其贤，道周在途又为请。
dì lìng suǒ sī hé yì yǐ ér zhí zhèng fù jiàn
帝令所司核议，已而执政复荐。
shí liù nián dōng tè zhǐ qǐ gù guān
十六年冬，特旨起故官。
huì dū chéng xiàn wèi fù
会都城陷，未赴。
fú wáng shí bīng bù shì láng jiě xué lóng jiàn dào zhōu bìng jí tíng xiù mìng yǐ qiān dū yù shǐ yòng
福王时，兵部侍郎解学龙荐道周，并及廷秀，命以佥都御史用。
jí hái cháo mǎ shì yīng è zhī yì shòu guāng lù shǎo qīng
及还朝，马士英恶之，抑授光禄少卿。
nán dōu fù táng wáng zhào bài zuǒ qiān dū yù shǐ jìn bīng bù yòu shì láng
南都覆，唐王召拜左佥都御史，进兵部右侍郎。
shì bài wèi sēng yǐ zhōng
事败，为僧以终。
zàn yuē liú zōng zhōu huáng dào zhōu suǒ zhǐ chén shēn zhōng shí bì
赞曰：刘宗周、黄道周所指陈，深中时弊。
qí lùn cái shǒu bié zhōng nìng zú wèi wàn shì guī jiàn
其论才守，别忠佞，足为万世龟鉴。
ér tīng zhě yū ér yuǎn zhī zé jiù shí jì biàn zhī shuō huò zhī yě
而听者迂而远之，则救时济变之说惑之也。
chuán yuē suī wēi qǐ jū jìng xìn qí zhì yóu jiāng bù wàng bǎi xìng zhī bìng yě èr chén yǒu yān
《传》曰：“虽危起居，竟信其志，犹将不忘百姓之病也”，二臣有焉。
shā shēn chéng rén bù wéi qí sù suǒ shǒu qǐ bù zhuō zāi
杀身成仁，不违其素，所守岂不卓哉！