jǐ mǎo gōng yuán nián sì yuè chū shí rì shǎn zhī yuàn zǎo lìng xú shǐ lái wèn fu ér zuó suǒ dìng zhě jìng bù zhì
己卯（公元１６３９年）四月初十日闪知愿早令徐使来问夫，而昨所定者竟不至。
xú fù qū nán guān mì yī fū lái yú fàn yǐ jiǔ yǐ
徐复趋南关觅一夫来，余饭已久矣。
nǎi yǐ yī sì jiàn shū sì běn bìng wà bāo děng jì táo dào suì tóng zhì fu yù
乃以衣四件、书四本、并袜包等寄陶道，遂同至夫寓。
hou qí fàn shàng wǔ nǎi xíng xú shǐ shǐ qù
候其饭，上午乃行，徐使始去。
chū nán mén mén wài yǒu xiǎo shuǐ zì xi ér dōng diào qiáo kuà qí shàng jí tài bǎo shān nán xiá suǒ chū zhě
出南门，门外有小水自西而东，吊桥跨其上，即太保山南峡所出者。
nán xíng wǔ lǐ yǒu jù shí liáng kuà shēn xī shàng qí xià shuǐ duàn ér bù chéng liú xiǎng jí shā hé zhī shuǐ yě
南行五里，有巨石梁跨深溪上，其下水断而不成流，想即沙河之水也。
yòu nán bàn lǐ pō jiān shù sè yī rán pō shì yú xiāng yīng zhū ér bú jiàn huǒ jì yìng shù yī èr jiā jié péng shù xià yóu bì yú wǔ liù jiān nǎi fù rén zhī yóu yú lín jiān zhě bù néng jìn biàn qí wèi hé shù yě
又南半里，坡间树色依然，颇似余乡樱珠，而不见火齐映树，一二家结棚树下，油碧舆五六肩，乃妇人之游于林间者，不能近辨其为何树也。
yòu nán bàn lǐ yǒu dī rú chéng yuán zì xī shān huán rào lái
又南半里，有堤如城垣，自西山环绕来。
dēng qí shàng zé dī nèi yàn shuǐ chéng táng xi jìn shān lù dōng zhù yàn gāo zhàng yú jí zhū gě yàn jīn shàng cún
登其上，则堤内堰水成塘，西浸山麓，东筑堰高丈余即诸葛堰，今尚存。
suí dōng yàn xī nán xíng èr lǐ yàn jǐn shān cóng yàn xī nán huán ér xià yǒu shù jiā dàng qǔ zhōng zài shān wān zhōng
随东堰西南行，二里堰尽，山从堰西南环而下，有数家当曲中在山湾中。
nán zhuǎn háng qí qián yòu èr lǐ yǒu shù shí jiā yǐ xī shān xià shān fù huán qí nán shì wèi wò shī wō
南转行其前，又二里，有数十家倚西山下，山复环其南，是为卧狮窝。
gài qí xi tài shān jiāng nán jǐn zhī nǎi dōng zhuǎn qí běi xiān yǒu jìn zhī dōng xiàng lǚ xià rú tài bǎo jiǔ lóng jiē shì yě
盖其西大山将南尽，支乃东转，其北先有近支，东向屡下，如太保、九隆皆是也；
yòu nán wéi wò shī zài xī nán āo zhōng shān xíng zài diē ér xià qí shàng fēng shí yá pán tū yǎn rán yī rú suān ní jí shī zi zhī shǒu qí xià fēng pō zhǎng zé wò xíng yě
又南为卧狮，在西南坳中，山形再跌而下，其上峰石崖盘突，俨然一如狻猊ｓｕāｎí即狮子之首，其下峰颇长，则卧形也。
yú xiān wàng jiàn dà lù zài nán pō zhī shàng chū bù zhī xiǎo lù zhī xi zhé ér dāng shī yá pán tū jiān dàn yáo jiàn qí yá tū wù yǔ qián fēng còu xiá shén cù xīn yì zhī
余先望见大路在南坡之上，初不知小路之西折而当狮崖盘突间，但遥见其崖突兀，与前峰凑峡甚促，心异之。
hou tǔ rén ér wèn chū yī rén yuē cǐ shí huā dòng yě
候土人而问，初一人曰：“此石花洞也。
zài wèn yī rén yuē cǐ bā jiāo dòng yě
”再问一人，曰：“此芭蕉洞也。
xiǎo lù zhèng cóng qí xià guò shí huā jí qí hòu lái zhī míng ěr
”小路正从其下过，石花即其后来之名耳。
gài dà lù shàng nán pō ér xiǎo lù xi zhé ér yóu cǐ yú shí yù cóng xiǎo lù shàng ér pū dān jù zài hòu zuò dài jiǔ zhī
盖大路上南坡，而小路西折而由此，余时欲从小路上，而仆担俱在后，坐待久之。
sì qí zhì cóng cūn nán guò xiǎo qiáo yǒu bēi chēng wò fó qiáo
俟其至，从村南过小桥，有碑称卧佛桥。
guò qiáo jí xi zhé cóng xiǎo lù shàng pō
过桥，即西折从小路上坡。
yī lǐ yú cóng pō āo jiān dù xiǎo shuǐ jí yǎng jiàn bā jiāo dòng zài tū yá zhī xià gài tū yá nǎi shī shǒu ér dòng zé dāng qí wò qí zhī jiān
一里余，从坡坳间渡小水，即仰见芭蕉洞在突崖之下，盖突崖乃狮首，而洞则当其卧脐之间。
shè jiàn yòu xī shàng ér tàn dòng
涉涧，又西上而探洞。
dòng mén dōng xiàng gāo qióng èr zhàng zhèng yǔ bǐ jià shān yáo duì
洞门东向，高穹二丈，正与笔架山遥对。
dòng nèi zhàng yú jí xī běi zhé ér xià
洞内丈余，即西北折而下。
qí dòng xià suī jùn ér lù pō yí píng tǎn xià sān zhàng jiàn àn wén bǐng jù rù shēn lǐ yú gū āi guī tú xié jù yǐ qióng yě
其洞下虽峻而路颇夷平坦，下三丈渐暗，闻秉炬入，深里余，姑挨归途携炬以穷也。
chū dòng xún yá xī shàng yī lǐ guò tū yá xià xiá tòu jí ér xi bàn lǐ dù yī wā
出洞，循崖西上一里，过突崖下峡，透脊而西半里，度一洼。
jí yǐ nèi nǎi zhōng wā zhī xiá shuǐ dōng āi tū yá jí xià dǎo qí yá lù wú xué yǐ xiè shuǐ mò yū zhuó rán ér suǒ dù bā jiāo dòng qián xiǎo shuǐ jí qí tòu yá lì xiá ér chū zhě
脊以内乃中洼之峡，水东挨突崖脊，下捣其崖麓，无穴以泄，水沫淤浊，然而所渡芭蕉洞前小水，即其透崖沥峡而出者。
cóng shuǐ shàng xún lǐng nán zhuǎn yī lǐ yú nán pō zhī jí shǐ jiàn jí nán yì xià zhuì chéng dà wā ér zhōng wú shuǐ
从水上循岭南转，一里，逾南坡之脊，始见脊南亦下坠成大洼，而中无水。
nán pō dà dào cóng yòu wā zhōng xī nán shàng
南坡大道，从右洼中西南上；
ér yú suǒ cóng xiǎo dào zé xún xi tài shān nán xíng lǐng jiān
而余所从小道，则循西大山南行岭间。
wǔ lǐ lián yú èr pō jí
五里，连逾二坡脊。
gòng èr lǐ zé xi jiè tài shān nán xiàng zhuì wèi dī jí cǐ qí dōng zhuǎn zhī zuì zhǎng zhě yě nán pō shè wā zhī lù zhì cǐ ér hé
共二里，则西界大山南向坠为低脊，此其东转之最长者也，南坡涉洼之路，至此而合。
nǎi gòng zhuǎn xī xiàng xún dī jí ér jìn jí běi yì zhōng wā zhū shuǐ yān
乃共转西向，循低脊而进，脊北亦中洼潴水焉。
xi yī lǐ jiàng ér xià pō bàn lǐ ér de wā dǐ pù wǔ liù jiā zài kēng xiá jiān
西一里，降而下坡，半里而得洼底铺，五六家在坑峡间。
qí xiá suī zòng héng ér shí zhōng wā zhōng wú dī shuǐ
其峡虽纵横而实中洼，中无滴水。
suí wā xi xià yī lǐ zhí dǐ tài shān xià
随洼西下一里，直抵大山下。
fù nán xíng wā xiá zhōng èr lǐ yòu de dōng zhuì zhī jí jí nán wù shāo kāi yú shì xiǎo yuán fēng lí lì yǐ rán qí shuǐ yóu dōng xíng
复南行洼峡中二里，又得东坠之脊，脊南坞稍开，于是小圆峰离立矣，然其水犹东行。
yī lǐ yòu nán shàng pō pán pō nán lí lì yuán fēng qǔ dào fēng xì ér nán
一里，又南上坡，盘坡南离立圆峰，取道峰隙而南。
yī lǐ zhuǎn fēng yè shǐ dōng nán shàng pán ér xī nán
一里，转峰腋，始东南上盘而西南。
gòng lǐ yú zé nán běi liǎng zhī jù zì běi dà shān zhī xi fēn zhī dōng rào zhōng jiā chéng xiá shén shēn
共里余，则南北两支，俱自北大山之西分支东绕，中夹成峡甚深。
lù yú běi zhī cóng qí shàng xī xiàng rù xiá
路逾北支，从其上西向入峡；
qí nán zhī zé mù cóng qí shàng jīng shù mù cóng shēng de shān gǔ wèi jīng cǐ wèi yún guì zhī de suǒ chēng zhuì qí xià
其南支则木丛其上，箐树木丛生的山谷为箐，此为云贵之地所称坠其下。
suī shén shēn ér bù wén shuǐ shēng yān
虽甚深而不闻水声焉。
xi xíng èr lǐ nǎi xi xià jīng zhōng
西行二里，乃西下箐中。
yòu yī lǐ yǒu shù jiā dàng jīng dǐ shì wèi lěng shuǐ jīng nǎi fàn yú zhōu fǔ zhě mǎi dòu fǔ de rén jiā
又一里，有数家当箐底，是为冷水箐，乃饭于鬻腐者买豆腐的人家。
yú shì xī nán suí jīng shàng yī lǐ guò yī jí qí jí nǎi cóng xi ér dōng dù zhī mài yě
于是西南随箐上，一里，过一脊，其脊乃从西而东度之脉也。
jí nán shǐ jiàn qún shān jù fú yǒu yuǎn shān héng qí xī nán
脊南始见群山俱伏，有远山横其西南。
lù yòu yú gāng xī shàng yī lǐ dēng qí nán tū zhī yá shì wèi yóu gé guān jiù zhǐ nǎi jiù zhī shè guān ér què shuì chù jīn yǐ wú zhī
路又逾冈西上，一里，登其南突之崖，是为油革关旧址，乃旧之设关而榷税处，今已无之。
qí xi jí zhuì yá xi xià shén jùn
其西即坠崖西下，甚峻。
xià èr lǐ jiàn píng
下二里，渐平。
yòu èr lǐ xī xiá jiàn kāi yǒu sēng xīn jié lóu yǐ běi shān xià shī chá yuē kǒng què sì
又二里，西峡渐开，有僧新结楼倚北山下施茶，曰孔雀寺。
yóu sì xi xún shān zuǐ nán zhuǎn gòng yī lǐ yú zuǐ ér xi nǎi xī běi pán qí yú zhī sān lǐ ér dé yī tíng qiáo
由寺西循山嘴南转，共一里，逾嘴而西，乃西北盘其余支，三里而得一亭桥。
qiáo kuà liǎng xiá jiān xià yǒu xiǎo jiàn zì běi ér nán yǐ zhōng hé wú dī
桥跨两峡间，下有小涧，自北而南，已中涸无滴。
qiáo xī yú pō xī běi xià lù páng duō huáng guǒ jí fù pén zi yě sè huáng suān gān kě yǐ jiě kě
桥西逾坡西北下，路旁多黄果，即覆盆子也，色黄，酸甘可以解渴。
qí xi wù dà kāi wù xi tài shān yī héng yú xi yī héng yú nán ér pú piāo zhī cūn dāng xi tài shān xià
其西坞大开，坞西大山，一横于西，一横于南，而蒲缥之村，当西大山下。
qí shān nán zì nán héng tài shān yòu dōng zì yóu gé guān nán xià zhī zhī héng dù wèi dī jí ér fù qǐ zhě
其山南自南横大山，又东自油革关南下之支，横度为低脊而复起者；
qí zhōng shuǐ fǎn zì nán ér běi dǐ luō mín ér xi rù lù jiāng yān
其中水反自南而北，抵罗岷而西入潞江焉。
gòng xi xià èr lǐ nǎi de yǐn shuǐ zhī chéng qí zhōng jù yǐ chā yāng biàn lǜ
共西下二里，乃得引水之塍，其中俱已插秧遍绿。
yòu xī běi xíng èr lǐ yú guò pú piāo zhī dōng cūn
又西北行二里余，过蒲缥之东村。
cūn zhī xi yǒu tíng qiáo kuà běi zhù zhī xī yuē wú shì yú liáng
村之西，有亭桥跨北注之溪，曰吴氏舆梁。
yòu xi bàn lǐ sù yú pú piāo zhī xī cūn
又西半里，宿于蒲缥之西村。
qí de mǐ jià pō jiàn èr shí wén kě bǎo sān sì rén
其地米价颇贱，二十文可饱三四人。
pú piāo dōng xī cūn jù jiā dào chéng jiē ér xī cūn gèng zhǎng yǒu yì zài yān
蒲缥东西村俱夹道成街，而西村更长，有驿在焉。
shí yī rì jī míng qǐ jù fàn
十一日鸡鸣起，具饭。
mèi shuǎng cóng cūn xi jí běi xiàng xún xi tài shān xíng suí xī ér běi jiàn gāo ér zhì yá gòng bā lǐ wèi shí zǐ shào yǒu shù jiā yǐ xī shān zhī dōng běi yú
昧爽，从村西即北向循西大山行，随溪而北，渐高而陟崖，共八里，为石子哨，有数家倚西山之东北隅。
yòu běi èr lǐ nǎi pán shān xi zhuǎn yǒu xiá zì xi ér dōng hé yú kū piāo běi zhù zhī xiá
又北二里，乃盘山西转，有峡自西而东，合于枯飘北注之峡。
sù zhī yī nán shān zhī běi xi rù èr lǐ xià zhì nán lái xiá kǒu
溯之，依南山之北，西入二里，下陟南来峡口。
xiá zhōng suǒ zhǒng jù hóng huā kě zhì zuò yān zhī de yī zhǒng jú kē zhí wù chéng qí yǐ kě cǎi yǐ
峡中所种，俱红花可制作胭脂的一种菊科植物成畦，已可采矣。
xi yī lǐ zhì xi lái xiá kǒu qí shàng bù duō shuǐ yì wú jǐ yǒu shí yú jiā dàng xiá ér jū shì wèi luò mǎ chǎng
西一里，陟西来峡口，其上不多，水亦无几，有十余家当峡而居，是为落马厂。
dù xiá běi fù yī běi shān zhī nán xi rù yī lǐ píng shàng yú jí
度峡北，复依北山之南西入，一里，平上逾脊。
qí jí zì nán ér běi dù qǐ wèi xiá běi zhī shān ér běi jǐn yú luō mín zhě yě
其脊自南而北度，起为峡北之山，而北尽于罗岷者也。
yú jí xi xíng xiá zhōng shèn píng lù nán jiàn yǒu jiàn xíng yī nán yá xi xià lù xíng qí běi
逾脊西行峡中，甚平，路南渐有涧形依南崖西下，路行其北。
sān lǐ shù jiā yǐ běi shān ér jū yǒu gōng guǎn zài yān shì wèi dà bǎn pù
三里，数家倚北山而居，有公馆在焉，是为大坂铺。
cóng qí xi xià zhì yī lǐ yǒu tíng qiáo kuà jiàn yú shì shè jiàn nán yī nán shān zhī běi xi xià
从其西下陟一里，有亭桥跨涧，于是涉涧南，依南山之北西下。
èr lǐ yǒu shù jiā dàng nán xiá shì wèi wān zi qiáo
二里，有数家当南峡，是为湾子桥。
yǒu mài jiāng zhě lián zāo ér chuò zhī jí yú dì zhī jiǔ niàng jí láo zāo yún guì yí dài chēng tián jiǔ yě
有卖浆者，连糟而啜之，即余地之酒酿即醪糟，云贵一带称甜酒也。
shān zhì shì huán sǒng zá tà yī jiàn zì dōng lái zhě jí dà bǎn zhī shuǐ
山至是环耸杂沓，一涧自东来者，即大坂之水；
yī jiàn zì nán xiá lái zhě zhuì xiá dào yá shì shén bī zè běi xià yǔ dōng lái zhī jiàn hé ér běi qù xiǎo mù qiáo héng jià qí shàng
一涧自南峡来者，坠峡倒崖，势甚逼仄，北下与东来之涧合而北去，小木桥横架其上。
dù qiáo jí yī xī shān zhī dōng běi xíng dōng shān zhì shì yì yǒu shuǐ cóng cǐ xiá xi xià sān shuǐ hé ér běi xiàng pò xiá qù
度桥，即依西山之东北行，东山至是亦有水从此峡西下，三水合而北向破峡去。
dōng xī liǎng yá jiā chéng yī xiàn jù mó yún jiā rì xī qiàn yú xià méng jīng fèi shí lù yuán yú shàng áo bì zhí yá áo zhí gāi jù yì jí dào lù cóng yá bì jiān jiān nán de chuān guò
东西两崖夹成一线，俱摩云夹日，溪嵌于下，蒙箐沸石，路缘于上，鏖壁摭崖鏖áｏ摭ｚｈí该句意即道路从崖壁间艰难地穿过。
pái shí chǐ ér běi sān lǐ zhuǎn xiàng xi xià shí shì yù jùn yù hé
排石齿而北三里，转向西下，石势愈峻愈合。
yòu xi èr lǐ xiá qū ér nán jiàn yì suí xiá ér qū lù yì suí jiàn ér qū
又西二里，峡曲而南，涧亦随峡而曲，路亦随涧而曲。
bàn lǐ fù xi pán běi zhuǎn lù jiē záo yá zhàn mù
半里，复西盘北转，路皆凿崖栈木。
bàn lǐ fù xī xiàng yuán yá xíng
半里，复西向缘崖行。
yī lǐ yǒu bēi yǐ nán shān zhī yá tí yuē cǐ gǔ pán shé gǔ nǎi zhū gě wǔ hòu shāo téng jiá bīng chù rán hòu xìn cǐ xiǎn zhī zhēn guān diān nán yě
一里，有碑倚南山之崖，题曰“此古盘蛇谷”，乃诸葛武侯烧藤甲兵处，然后信此险之真冠滇南也。
shuǐ zhài gāo chū zhòng xiǎn zhī shàng cǐ xiá shēn pán zhòng hè zhī xià diān nán èr jué yú cǐ nǎi jiàn
水寨高出众险之上，此峡深盘众壑之下，滇南二绝，于此乃见。
bēi nán jiàn xià xiá yì jiàn kāi
碑南渐下，峡亦渐开。
yòu xi èr lǐ nǎi běi zhuǎn xià pō
又西二里，乃北转下坡。
fù zhuǎn ér xi yī lǐ yǒu mù qiáo héng jiàn ér běi nǎi dù xún běi yá xi xíng
复转而西一里，有木桥横涧而北，乃度，循北崖西行。
yī lǐ yú nán tū zhī jí yú shì xi gǔ dà kāi shuǐ pán nán hè lù xún běi shān
一里，逾南突之脊，于是西谷大开，水盘南壑，路循北山。
yòu xī píng xià sān lǐ běi shān xi duàn lù nǎi suí pō nán zhuǎn
又西平下三里，北山西断，路乃随坡南转。
xi wàng pō xi yǒu xiá zì běi ér nán jù chóng shān jiā lì zhī lù jiāng dāng zài qí xià ér bù néng jiàn
往西望去山坡西面有峡谷自北延向南，全是崇山峻岭相夹而立，心知潞江应当就在峡谷下方但不能见到。
nán xíng èr lǐ yú zé jiāng liú yǐ cóng xī běi qiàn jiǎo xià bī dōng shān nán xiá zhī shān zhuǎn ér nán qù yǐ
南行二里余，则江流已从西北嵌脚下，逼东山南峡之山，转而南去矣。
nǎi nán xiàng xià pō yī lǐ yǒu liǎng sān jiā yǐ jiāng àn ér qī qí qián yǒu gōng guǎn yān nǎi jiù yuè shuǐ yǐ fàn
乃南向下坡，一里，有两三家倚江岸而栖，其前有公馆焉，乃就瀹水以饭。
shí dù zhōu zài jiāng nán àn dài jiǔ zhī nǎi zhì
时渡舟在江南岸，待久之乃至。
dēng zhōu hòu zhōu zǐ hái yá àn ér fàn jiǔ zhī bù zhì xià wǔ shǐ fàng dù ér nán
登舟后，舟子还崖岸而饭，久之不至，下午始放渡而南。
jiāng liú pō kuò shì bèi yú lán cāng rán lán cāng yuān shēn bù cè ér cǐ dāng sì liú zhī chōng suī jí ér shēn bù jí zhī zé èr jiāng zhèng zài bó zhòng jiān yě
江流颇阔，似倍于澜沧，然澜沧渊深不测，而此当肆流之冲，虽急而深不及之，则二江正在伯仲间也。
qí jiāng cóng běi xiá lái àn yī tǒng zhì yún qí yuán chū yōng wàng
其江从北峡来，按《一统志》云，“其源出雍望”。
bù zhī yōng wàng shì hé yí dì míng
不知雍望是何彝地名。
jù tǔ rén yán chū gǒu tóu guó yán shuǐ zhǎng shí měi yǒu gǒu tóu fú xià yě
据土人言“出狗头国”，言水涨时每有狗头浮下也。
zhù nán xiá qù huò yán dōng yǔ lán cāng hé huò yán cóng zhōng zhí xià jiāo nán gù méng shì fēng wèi sì dú dú liú fā yuán zhù hǎi de dà hé zhī yī
注南峡去，或言东与澜沧合，或言从中直下交南，故蒙氏封为“四渎ｄū独流发源注海的大河”之一。
yǐ yú dù zhī yì yǐ wéi dú liú bù hé zhě shì
以余度之，亦以为独流不合者是。
tǔ rén yán zhàng lì zhǐ nüè jí tòng dú shén dú bì yǐn jiǔ nǎi dù xià qiū bù kě xíng
土人言瘴疠ｌì指疟疾痛毒甚毒，必饮酒乃渡，夏秋不可行。
yú zhèng dāng mèng xià yì dàn fàn ér bù jiǔ zuò zhōu zhōng zhuó liú shén jiǔ yì wū dǔ suǒ yún zhàng mǔ zāi
余正当孟夏，亦但饭而不酒，坐舟中，擢流甚久，亦乌睹所云瘴母哉。
dù nán yá bào yǔ jí lái jiàn yá xi yǒu shù shèn jù ér yù cōng rú pán jí qū qí xià
渡南崖，暴雨急来，见崖西有树甚巨，而郁葱如盘，急趋其下。
shù shén yì běn gēn gàn gāo èr zhàng dà shí wéi yǒu fāng shí tǎ zhòu qí jiān gāo yǔ gān děng gàn kuà ér luò zhī xī běi zé yú mì ér shí bù lù dōng nán lín jiāng zé gàn shū ér shí chū gàn yǔ shí yǐ lián luò wèi yī bù kě jiě yǐ yì qióng yá yī qí yě
树甚异，本根干高二丈，大十围，有方石塔甃其间，高与干等，干跨而络之，西北则于密而石不露，东南临江，则干疏而石出，干与石已连络为一，不可解矣，亦穷崖一奇也。
yǐ dà fēng yáng lì yǔ sàn fù xī xiàng píng xíng shàng pō
已大风扬厉，雨散，复西向平行上坡。
wàng xī běi qióng fēng jùn jí xī nán pián yá dōng tū qí nán yá yǒu jū lú dāng fēng ér jù jí mò pán shí yě
望西北穹峰峻极，西南骈崖东突，其南崖有居庐当峰而踞，即磨盘石也。
wàng zhī xi xíng shí lǐ bī xī shān yǔ zhèn fù lái
望之西行，十里，逼西山，雨阵复来。
yǐ hóng jiàn tóng xiàn chū xiàn zhī yì dōng shān pán shé gǔ shàng yǔ suì zhǐ
已虹见同“现”，出现之意东山盘蛇谷上，雨遂止。
cóng lái yán bào yǔ duō zhàng yì wèi jiàn yǒu yì yě
从来言暴雨多瘴，亦未见有异也。
shāo zhé ér nán èr lǐ yǒu cūn dāng shān xià yuē bā wān shù jiā jiē máo shè
稍折而南，二里，有村当山下，曰八湾，数家皆茅舍。
yī xíng rén yán cǐ dì rè bù kě qī dāng shàng shān nǎi liáng
一行人言此地热不可栖，当上山乃凉。
cóng cūn xi suí shān nán zhuǎn yī lǐ guò yī xiá kǒu
从村西随山南转，一里，过一峡口。
xún xiá xi rù nán shè ér yú yī yá yuē yī lǐ suì cóng nán yá xī shàng
循峡西入，南涉而逾一崖，约一里，遂从南崖西上。
qí shàng shén jùn qū zhé pán yá bā lǐ ér shàng lìng fēng tóu zé suǒ wèi mò pán shí yě
其上甚峻，曲折盘崖，八里而上凌峰头，则所谓磨盘石也。
bǎi jiā yǐ fēng tóu ér jū dōng lín jué hè xià qiàn shén shēn ér qí hè dōng nán wèi dà tián hé péng péng mào shèng zhī zhuàng yān
百家倚峰头而居，东临绝壑，下嵌甚深，而其壑东南为大田，禾芃芃ｐēｎｇ茂盛之状焉。
qí yè yǐ fēng ér qī yuè sè dāng kōng cǐ jí gāo lí gòng shān zhī dōng fēng
其夜倚峰而栖，月色当空，此即高黎贡山之东峰。
yì zhū gě wǔ hòu wáng jìng yuǎn jì zhī qián hòu kāi jiāng fāng wēi yuǎn zhèng zhī dú zhàn shēn sǐ wǎng shì rú kàn jìng fú shēng dú yǐ yán kǎi rán zhě jiǔ zhī
忆诸葛武侯、王靖远骥之前后开疆，方威远政之独战身死，往事如看镜，浮生独倚岩，慨然者久之。
shí èr rì jī zài míng fàn mèi shuǎng chū mén
十二日鸡再鸣，饭，昧爽出门。
qí chù suī dāng jùn fēng zhī shàng ér jū lú shén shèng yǒu gōng guǎn zài cūn běi lù jiāng yì zài qí shàng
其处虽当峻峰之上，而居庐甚盛，有公馆在村北，潞江驿在其上。
shān xià dōng nán chéng dà chuān yǐ chā yāng yíng lǜ lù jiāng yán dōng shān dōng nán qù ān fǔ sī yī xī nán chuān wù ér jū
山下东南成大川，已插秧盈绿，潞江沿东山东南去，安抚司依西南川坞而居。
suì yóu mò pán shí xī nán shàng réng jùn shén
遂由磨盘石西南上，仍峻甚。
èr lǐ yú qí nán xiá zhī shàng qí xiá xià qiàn shén shēn zì xi ér dōng xiàng chū ān fǔ sī xià
二里，逾其南峡之上，其峡下嵌甚深，自西而东向，出安抚司下。
xiá dǐ wú yú xì wéi wén shuǐ shēng chán chán zài shēn jīng zhōng
峡底无余隙，惟闻水声潺潺在深箐中。
xiá shēn shān yì shén jùn téng mù méng bì yuán wú jí wú shǔ qián hòu zhī zhī jiān yǒu fēi pǔ kě huá xiáng fēi yuè zhòu hào bù jué
峡深山亦甚峻，藤木蒙蔽，猿鼯ｗū即鼯鼠，前后肢之间有飞蹼，可滑翔飞跃昼号不绝。
xiá běi zé lù yuán yá shàng suí xiá xi jìn shǎng qù shān dǐng bù yī èr lǐ yuán xiá píng xíng xi sì lǐ yǒu shí dòng nán lín lù yá shēn kuò zhàng yú tǔ rén záo shí zhì shān shén bēi yú zhōng
峡北则路缘崖上，随峡西进，上去山顶不一二里，缘峡平行西四里，有石洞南临路崖，深阔丈余，土人凿石置山神碑于中。
yòu sì lǐ shāo zhé ér běi shàng yá xuán xi xi dēng lín xiá zhī pō
又四里，稍折而北上崖，旋西，西登临峡之坡。
běi xiá zhī shàng zhì shì shǐ nán chuí yī pō ér nán xiá zhī xià zé yǒu xiá zì nán shān jiā dǐ ér chū yǔ dōng chū zhī xiá huì chéng dīng zì ér běi xiàng chuí pō yān
北峡之上，至是始南垂一坡，而南峡之下，则有峡自南山夹底而出，与东出之峡会成“丁”字，而北向垂坡焉。
yòu xi èr lǐ huò zhì shān jǐ huò yuán fēng nán yòu sān lǐ yǒu shù jiā dàng dōng xíng fēn jí jiān shì wèi pú mǎn shào
又西二里，或陟山脊，或缘峰南，又三里，有数家当东行分脊间，是为蒲满哨。
gài shān jǐ zhì shì fēn zhī dōng xíng yòu tū qǐ shāo gāo qí běi yòu zhuì xiá běi xià qí nán jí ān fǔ sī hòu xiá zhī shàng liú yě
盖山脊至是分支东行，又突起稍高，其北又坠峡北下，其南即安抚司后峡之上流也。
yóu cǐ xi wàng yī jiān fēng dāng xi fù qǐ qí xī běi gāo jí pái qióng shǐ wèi nán dù dà jí suǒ wèi gāo lí gòng shān tǔ rén é cuò chuán wèi gāo liáng gōng shān méng shì jiàn jiàn yuè sī zì zuò zhǔ zhī yì fēng wèi xī yuè zhě yě
由此西望，一尖峰当西复起，其西北高脊排穹，始为南渡大脊，所谓高黎贡山，土人讹错传为高良工山，蒙氏僭僭越，私自作主之意封为西岳者也。
qí shān yòu chēng wèi kūn lún gāng yǐ qí gāo dà ér yán rán zhèng kūn lún nán xià zhèng zhī zé fāng yán yì fēi wú wèi yě
其山又称为昆仑冈，以其高大而言，然正昆仑南下正支，则方言亦非无谓也。
yóu pú mǎn shào xi xià yī lǐ dǐ suǒ wàng jiān fēng jí niè jí shù zhuǎn ér shàng
由蒲满哨西下一里，抵所望尖峰，即蹑级数转而上。
liǎng páng xuē yá jiā qǐ
两旁削崖夹起，
zhōng zhuì chéng lù
中坠成路，
lù yóu jiā yá zhōng qǔ zhé shàng shēng
路由夹崖中曲折上升，
liǎng àn gāo mù pán kōng
两岸高木蟠空，
gēn jiū chuí yá wài
根纠垂崖外，
qí shàng zhú shù róng mì
其上竹树茸密，
fù yīn pái mù
覆阴排幕，
cóng qí shàng xíng
从其上行，
bù fù zhī zài wàn shān zhī dǐng
不复知在万山之顶，
dàn rú táng rén suǒ yǒng liǎng biān shān mù hé
但如唐人所咏：“两边山木合，
zhōng rì zǐ guī tí
终日子规啼”，
qíng yǔ jìng hé yě
情与境合也。
yī lǐ yú dēng qí jí
一里余，登其脊。
píng xíng jí shàng yòu èr lǐ yú yǒu shù jiā yǐ běi jí shì wèi fēn shuǐ guān cūn xi yǒu shuǐ yán běi pō nán xià cǐ wèi lù jiāng ān fǔ sī hòu xiá fā yuán chù yǐ
平行脊上，又二里余，有数家倚北脊，是为分水关，村西有水沿北坡南下，此为潞江安抚司后峡发源处矣。
nán zhuǎn xi yú lǐng jí zhuān qì gǒng mén kuà dù jí shàng
南转，西逾岭脊，砖砌巩门，跨度脊上。
qí guān shén gǔ dǐng yǐ zhōng tuí cǐ jí guān zhī fēn shuǐ zhě
其关甚古，顶已中颓，此即关之分水者。
guān dōng shuǐ xià lù jiāng guān xī shuǐ xià lóng chuān jiāng
关东水下潞江，关西水下龙川江。
yú shì xi xià xiá shāo zhuǎn ér nán jí xī shàng chuān xiá yú jí gòng wǔ lǐ dù nán héng zhī jí yǒu cūn lú shì wèi xīn ān shào
于是西下峡，稍转而南，即西上穿峡逾脊，共五里，度南横之脊，有村庐，是为新安哨。
yóu shào nán fù xi zhuǎn huò guò shān jí huò dǎo cǎi guò lǐng xiá lǚ shàng lǚ xià shí lǐ wèi tài píng shào
由哨南复西转，或过山脊，或蹈踩过岭峡，屡上屡下，十里，为太平哨。
yú shì lǚ xià lǚ píng shǐ wú shàng zhì zhī jí
于是屡下屡平，始无上陟之脊。
wǔ lǐ wèi xiǎo xiē chǎng
五里，为小歇厂。
wǔ lǐ wèi zhú bā pù
五里，为竹笆铺。
zì guò fèn shuǐ guān yǔ zhèn shí zhì zhì zhú bā pù shǐ qíng
自过分水关，雨阵时至，至竹笆铺始晴。
shù jiā jiā lù chéng qú yǒu mài lù ròu zhě yú mǎi ér zhì pú kǎo gān ròu
数家夹路成衢，有卖鹿肉者，余买而炙脯烤干肉。
yú shì zhí xià sān lǐ wèi chá ān
于是直下三里，为茶庵。
yòu xi xià wǔ lǐ jí shān lù pō jiān shǐ pán chéng wèi tián
又西下五里，及山麓，坡间始盘塍为田。
qí xià jí lóng chuān jiāng zì běi ér nán shuǐ bù jí lù jiāng sān fēn zhī yī ér bēn zhuì shén fèi
其下即龙川江自北而南，水不及潞江三分之一，而奔坠甚沸。
xi yá xuē bì chā jiāng dōng zé píng pō huán chéng
西崖削壁插江，东则平坡环塍。
xíng chéng jiān bàn lǐ dǐ lóng chuān jiāng dōng àn
行塍间半里，抵龙川江东岸。
sù jiāng běi xíng yòu bàn lǐ yǒu tiě suǒ qiáo jià jiāng shàng
溯江北行，又半里，有铁锁桥架江上。
qí zhì liǎng tóu xuán liàn zhōng chuān bǎn rú zhī fǎ qí zhì zuò fāng fǎ yī rú lán cāng zhī tiě suǒ qiáo ér xiá zhǐ de qí bàn
其制两头悬练，中穿板如织，法其制作方法一如澜沧之铁锁桥，而狭止得其半。
yóu qiáo xī jí niè jí nán shàng bàn lǐ wèi lóng guān shù shí jiā dāng pō ér jū yǒu shuì sī yǐ què zhēng shuì fù fàn zhě
由桥西即蹑级南上，半里为龙关，数十家当坡而居，有税司以榷ｑｕè征税负贩者。
yòu xī xiàng píng shàng sì lǐ yú ér sù yú gǎn lǎn pō
又西向平上四里余，而宿于橄榄坡。
qí pō zì xī shān zhī jí dōng xiàng céng tū bǎi jiā dāng pō ér jū jiā lù chéng jiē jù shān zhī bàn
其坡自西山之脊，东向层突，百家当坡而居，夹路成街，踞山之半。
qí chù mǐ jià shén jiàn měi èr shí wén sù yī xiāo fàn liǎng cān yòu yǒu jiā bāo
其处米价甚贱，每二十文宿一宵，饭两餐，又有夹包。
lóng chuān jiāng fā yuán yú qún shān běi xiá é chāng mán jí ā chāng zú qī cáng diān jīng cǐ dōng wèi gāo lí gòng xi wèi chì tǔ shān
龙川江发源于群山北峡峨昌蛮即阿昌族七藏甸，经此，东为高黎贡，西为赤土山。
xià liú zhì miǎn diàn tài gōng chéng hé dà yíng jiāng
下流至缅甸太公城，合大盈江。
shí sān rì píng míng ér fàn
十三日平明而饭。
yóu pō xi dēng lǐng xī běi shàng bā lǐ shāo běi yú běi xiá xī shàng èr lǐ cóng lǐng shàng píng xíng
由坡西登岭西北上，八里，稍北，逾北峡西上，二里，从岭上平行。
wàng xī běi yǒu céng fēng pái cù lǐng shàng chū yǐ wéi jiāng yóu qí nán chuí xíng yī lǐ hū cóng lǐng tóu zhuǎn běi sān lǐ nǎi xī nán xià xiá zhōng
望西北有层峰排簇岭上，初以为将由其南垂行，一里，忽从岭头转北，三里，乃西南下峡中。
yī lǐ yǒu sì wǔ jiā dāng xiá ér jū zhú lí máo shè pō jué qīng yōu shì wèi chì tǔ pù
一里，有四五家当峡而居，竹篱茅舍，颇觉清幽，是为赤土铺。
qí cūn dāng xī miàn pái cù céng fēng zhī lù dōng yǔ gǎn lǎn pō jiā ér wèi āo
其村当西面排簇层峰之麓，东与橄榄坡夹而为坳。
cūn xi yǒu tíng qiáo jià xiǎo jiàn shàng qí shuǐ zì nán xiá lái dǎo běi xiá qù qiáo míng jiàn ān
村西有亭桥架小涧上，其水自南峡来，捣北峡去，桥名建安。
àn zhì dà yíng jiāng zhī shuǐ yī chū zì dōng běi chì tǔ shān ér cǐ pù míng chì tǔ shuǐ yóu shì dōng běi xià lóng chuān zhě qǐ qí xi pái cù céng fēng wèi chì tǔ shān ér cǐ yóu qí dōng lù zhī shuǐ yǐ qí zài lù jí yǐ míng pù yé
按《志》，大盈江之水，一出自东北赤土山，而此铺名赤土，水犹似东北下龙川者，岂其西排簇层峰为赤土山，而此犹其东麓之水，以其在麓，即以名铺耶？
yóu qiáo xī jí nán xiàng shàng pō èr lǐ xī nán dēng jí jí zì pái cù fēng dōng nán fēn zhī xià zhě
由桥西即南向上坡，二里，西南登脊，即自排簇峰东南分支下者。
yòu zhuǎn ér xi yī lǐ yú yǒu ān shī chá dāng jí běi xiàng ér jù shì wèi gān lù sì
又转而西一里余，有庵施茶，当脊北向而踞，是为甘露寺。
yòu xi yī lǐ pō jiān shuǐ běi xiàng zhuì yá lù yuè zhī xī xiàng xià xiá
又西一里，坡间水北向坠崖，路越之西向下峡。
xiá zhōng yǒu shuǐ zì běi ér nán yòu yǔ pō shàng shuǐ fēn nán běi liú yǐ yú yì dù zhī yóu jù dōng xià lóng chuān zhě
峡中有水自北而南，又与坡上水分南北流，以余意度之，犹俱东下龙川者。
bàn lǐ nǎi cóng xiá dǐ sù shuǐ běi rù
半里，乃从峡底溯水北入。
qí xiá dōng xī liǎng yá jù cóng pái cù céng fēng fēn zhī nán xià zhě xi yá jí qí běn zhī dōng yá nǎi fēn zhī dōng nán yóu gān lù sì jí ér xià zhě yě dì xiá shuǐ nán chū dōng zhuǎn bù zhī qí běi hé yú jiàn ān qiáo yì zhí dōng ér xià lóng chuān fǒu yě
其峡东西两崖，俱从排簇层峰分支南下者，西崖即其本支，东崖乃分支，东南由甘露寺脊而下者也，第峡水南出东转，不知其北合于建安桥，抑直东而下龙川否也？
běi xíng xiá dǐ yī lǐ yú shuǐ fèn èr dào lái jiē xì shén
北行峡底一里余，水分二道来，皆细甚。
suì cóng pō xi niè jùn shàng yī lǐ běi chuān lǐng jiā bàn lǐ tòu jí
遂从坡西蹑峻上，一里，北穿岭夹，半里，透脊。
qí jí zì dōng běi dù xī nán jí yǐ běi jí zhuì xiá xi xià
其脊自东北度西南，脊以北即坠峡西下。
lù cóng xiá duān běi zhuǎn ér xi yǒu shù jiā yǐ běi shān zhī shàng shì wéi luàn jiàn shào zhì shì shǐ chū pái cù céng fēng lǐng jí zhī xi
路从峡端北转而西，有数家倚北山之上，是为乱箭哨，至是始出排簇层峰岭脊之西。
àn zhì chì tǔ shān zài zhōu chéng dōng sān shí lǐ shuǐ zhì shì shǐ fēn zé qián zhī chì tǔ pù yóu dōng àn zhī lù fēi fèn liú zhī zhèng jǐ kě zhī yě
按《志》，赤土山在州城东三十里，水至是始分，则前之赤土铺犹东岸之麓，非分流之正脊可知也。
fàn yú lǐng shào
饭于岭哨。
xī xiàng xíng shāo xià gòng èr lǐ yǒu wù zì nán ér běi xì liú zhù qí zhōng
西向行稍下，共二里，有坞自南而北，细流注其中。
àn zhì dà yíng jiāng yǒu sān yuán yī chū chì tǔ shān dāng jí cǐ yǐ cóng cǐ ér xi chū mǎ yì hé rào zhōu chéng běi ér xi hé lóng zōng luō shēng èr shuǐ tóng wèi dà yíng zhī yuán zhě yě
按《志》，大盈江有三源，一出赤土山，当即此矣，从此而西，出马邑河，绕州城北而西合巃嵸ｌóｎｇｚōｎｇ、罗生二水，同为大盈之源者也。
yòu běi shàng pō èr lǐ yú yǒu yī èr jiā dàng pō zhī nán huán dǔ wéi nán xiá zhī āo shén yáo zá zhí guǒ shù yú zhōng shì wèi bǎn chǎng
又北上坡二里余，有一二家当坡之南，环堵围南峡之坳甚遥，杂植果树于中，是为板厂。
yóu qí xi èr lǐ yòu xi xià bàn lǐ yǒu shí yú jiā dàng xiá āo ér jū shì wèi qín cài táng
由其西二里，又西下半里，有十余家当峡坳而居，是为芹菜塘。
qí qián xiǎo shuǐ dōng běi yǔ dà yíng zhī yuán hé
其前小水，东北与大盈之源合。
cūn lú bù duō ér jiē yǒu dù juān càn làn xuè yàn duó mù
村庐不多，而皆有杜鹃灿烂，血艳夺目。
ruò yǐ wéi jiā zhí zhě qǐ shēn shān yě rén yǒu cǐ yì qù
若以为家植者，岂深山野人，有此异趣？
ruò yǐ wéi shān tǔ suǒ yí hé tā gāng bié lǒng yǎo rán wú yí yě
若以为山土所宜，何他冈别陇，杳然无遗也？
yóu cūn xi fù xī shàng pō yī lǐ yú zhuǎn xiá ér píng xíng dǐng shàng sān lǐ yú nǎi chū xi lǐng zhī duān
由村西复西上坡一里余，转峡而平行顶上三里余，乃出西岭之端。
xià wàng qí wù shén shēn ér zhōng píng rú dǐ liáng chóu yuǎn cūn jiāo yìng qí jiān
下望其坞甚深，而中平如砥，良畴远村，交映其间。
qí wù dà ér yuán nǎi sì miàn xiǎo shān huán wéi ér chéng zhě bù bǐ tā chuān zhī yán xī chéng xiá ér yǐ
其坞大而圆，乃四面小山环围而成者，不比他川之沿溪成峡而已。
xī xiàng jùn xià zhě wǔ lǐ xún xiá dōng běi zhé yòu zhé ér xi sān lǐ nǎi xún dōng shān běi xíng qí xià shāo píng
西向峻下者五里，循峡东北折，又折而西三里，乃循东山北行，其下稍平。
yòu èr lǐ yǒu cūn dāng dōng shān zhī lù shì wèi pō jiǎo cūn
又二里，有村当东山之麓，是为坡脚村。
yǒu mài jiāng zhě chū jiǔ shén zhǐ wèi měi yǐ cù qín wèi cài
有卖浆者，出酒甚旨味美，以醋芹为菜。
yǔ tóng xíng cuī xìng zhě lián chuò èr hú nǎi xíng
与同行崔姓者，连啜二壶乃行。
yú shì xi xíng píng chóu zhōng yī lǐ yǒu xiǎo shuǐ zì nán ér běi jí zhì suǒ yún luó shēng shān zhī shuǐ yì dà yíng sān yuán zhī yī fēn liú chéng zhōng zhě yě
于是西行平畴中，一里，有小水自南而北，即《志》所云罗生山之水，亦大盈三源之一，分流塍中者也。
yòu xī běi èr lǐ yú yǒu cūn yuē léi dǎ tián
又西北二里余，有村曰雷打田。
qí dōng yì yǒu xiǎo xī zì nán ér běi zé luō shēng shān zhī zhèng liú yě yǔ qián guò xiǎo liú gòng wèi dà yíng zhī yī yuán yún
其东亦有小溪，自南而北，则罗生山之正流也，与前过小流，共为大盈之一源云。
shì xī zhī dōng tián wā jiān
是溪之东田洼间，
tǔ jiē hēi fén zhè lǐ zhǐ gāo chū dì miàn de tǔ duī
土皆黑坟这里指高出地面的土堆，
tǔ rén shān chǎn chú qí shàng céng pù gàn gōng biāo
土人芟ｓｈāｎ铲除其上层曝干供爂，
gài méi jiān ér shēn rù tǔ xià
盖煤坚而深入土下，
cǐ róu ér fú chū tǔ shàng
此柔而浮出土上，
ér sè zé tóng yě
而色则同也，
yóu cūn běi yòu xi sān lǐ
由村北又西三里，
yǒu lú shè dāng pō chéng jiān
有庐舍当坡塍间，
yuē tǔ guō cūn
曰土锅村，
cūn jiē shāo tǔ wèi guō zhě
村皆烧土为锅者。
yú shì qí xi lú shè lián luò yī lǐ wèi dōng jiē yòu bàn lǐ xi jiāo dà jiē zé shí zì wèi qú zhě yě
于是其西庐舍联络，一里为东街，又半里，西交大街，则“十”字为衢者也。
téng yuè zhōu chéng zhī nán mén jí dāng dà jiē zhī běi chéng nán jū shì shén shèng chéng zhōng suǒ wú ér cǐ chéng yòu yǐ xi suǒ wú
腾越州城之南门，即当大街之北，城南居市甚盛，城中所无，而此城又迤西所无。
nǎi shuì jià yú dà jiē dōng qián fǔ guān shě shí shì guò wǔ yě
乃税驾于大街东黔府官舍，时适过午也。
shí qián fǔ wěi guān wáng yǎng quán zhě yǐ fǎn shěng yuán yù wān dǎo shū gū yǔ diàn zhōng
时黔府委官王仰泉者已返省，阮玉湾导书，姑与店中。