zhēn guàn chū tài zōng wèi shì chén yuē wèi jūn zhī dào bì xū xiān cún bǎi xìng
贞观初，太宗谓侍臣曰：“为君之道，必须先存百姓。
ruò sǔn bǎi xìng yǐ fèng qí shēn yóu gē gǔ yǐ dàn fù fù bǎo ér shēn bì
若损百姓以奉其身，犹割股以啖腹，腹饱而身毙。
ruò ān tiān xià bì xū xiān zhèng qí shēn wèi yǒu shēn zhèng ér yǐng qū shàng zhì ér xià luàn zhě
若安天下，必须先正其身，未有身正而影曲，上治而下乱者。
zhèn měi sī shāng qí shēn zhě bù zài wài wù jiē yóu shì yù yǐ chéng qí huò
朕每思伤其身者不在外物，皆由嗜欲以成其祸。
ruò dān shì zī wèi wán yuè shēng sè suǒ yù jì duō suǒ sǔn yì dà jì fáng zhèng shì yòu rǎo shēng mín
若耽嗜滋味，玩悦声色，所欲既多，所损亦大，既妨政事，又扰生民。
qiě fù chū yī fēi lǐ zhī yán wàn xìng wèi zhī jiě tǐ yuàn dú jì zuò lí pàn yì xìng
且复出一非理之言，万姓为之解体，怨讟既作，离叛亦兴。
zhèn měi sī cǐ bù gǎn zòng yì
朕每思此，不敢纵逸。
jiàn yì dài fū wèi zhēng duì yuē gǔ zhě shèng zhé zhī zhǔ jiē yì jìn qǔ zhū shēn gù néng yuǎn tǐ zhū wù
”谏议大夫魏征对曰：“古者圣哲之主，皆亦近取诸身，故能远体诸物。
xī chu pìn zhān hé wèn qí zhì guó zhī yào zhān hé duì yǐ xiū shēn zhī shù
昔楚聘詹何，问其治国之要，詹何对以修身之术。
chǔ wáng yòu wèn zhì guó hé rú zhān hé yuē wèi wén shēn zhì ér guó luàn zhě
楚王又问治国何如，詹何曰：‘未闻身治而国乱者。
bì xià suǒ míng shí tóng gǔ yì
’陛下所明，实同古义。
zhēn guàn èr nián tài zōng wèn wèi zhēng yuē hé wèi wèi míng jūn àn jūn
贞观二年，太宗问魏征曰：“何谓为明君暗君？
zhēng yuē jūn zhī suǒ yǐ míng zhě jiān tīng yě
”征曰：“君之所以明者，兼听也；
qí suǒ yǐ àn zhě piān xìn yě
其所以暗者，偏信也。
shī yún xiān mín yǒu yán xún yú chú ráo
《诗》云：‘先民有言，询于刍荛。
xī táng yú zhī lǐ pì sì mén míng sì mù dá sì cōng
’昔唐、虞之理，辟四门，明四目，达四聪。
shì yǐ shèng wú bù zhào gù gòng gǔn zhī tú bù néng sāi yě
是以圣无不照，故共、鲧之徒，不能塞也；
jìng yán yōng huí bù néng huò yě
靖言庸回，不能惑也。
qín èr shì zé yǐn cáng qí shēn juān gé shū jiàn ér piān xìn zhào gāo jí tiān xià kuì pàn bù dé wén yě
秦二世则隐藏其身，捐隔疏贱而偏信赵高，及天下溃叛，不得闻也。
liáng wǔ dì piān xìn zhū yì ér hóu jǐng jǔ bīng xiàng quē jìng bù dé zhī yě
梁武帝偏信朱异，而侯景举兵向阙，竟不得知也。
suí yáng dì piān xìn yú shì jī ér zhū zéi gōng chéng piào yì yì bù dé zhī yě
隋炀帝偏信虞世基，而诸贼攻城剽邑，亦不得知也。
shì gù rén jūn jiān tīng nà xià zé guì chén bù dé yōng bì ér xià qíng bì děi shàng tōng yě
是故人君兼听纳下，则贵臣不得壅蔽，而下情必得上通也。
tài zōng shén shàn qí yán
”太宗甚善其言。
zhēn guàn shí nián tài zōng wèi shì chén yuē dì wáng zhī yè cǎo chuàng yǔ shǒu chéng shú nán
贞观十年，太宗谓侍臣曰：“帝王之业，草创与守成孰难？
shàng shū zuǒ pú yè fáng xuán líng duì yuē tiān dì cǎo mèi qún xióng jìng qǐ gōng pò nǎi jiàng zhàn shèng nǎi kè
”尚书左仆射房玄龄对曰：“天地草昧，群雄竞起，攻破乃降，战胜乃克。
yóu cǐ yán zhī cǎo chuàng wéi nán
由此言之，草创为难。
wèi zhēng duì yuē dì wáng zhī qǐ bì chéng shuāi luàn fù bǐ hūn jiǎo bǎi xìng lè tuī sì hǎi guī mìng tiān shòu rén yǔ nǎi bù wéi nán
”魏征对曰：“帝王之起，必承衰乱，覆彼昏狡，百姓乐推，四海归命，天授人与，乃不为难。
rán jì dé zhī hòu zhì qù jiāo yì bǎi xìng yù jìng ér yáo yì bù xiū bǎi xìng diāo cán ér chǐ wù bù xī guó zhī shuāi bì héng yóu cǐ qǐ
然既得之后，志趣骄逸，百姓欲静而徭役不休，百姓凋残而侈务不息，国之衰弊，恒由此起。
yǐ sī ér yán shǒu chéng zé nán
以斯而言，守成则难。
tài zōng yuē xuán líng xī cóng wǒ dìng tiān xià bèi cháng jiān kǔ chū wàn sǐ ér yù yī shēng suǒ yǐ jiàn cǎo chuàng zhī nán yě
”太宗曰：“玄龄昔从我定天下，备尝艰苦，出万死而遇一生，所以见草创之难也。
wèi zhēng yǔ wǒ ān tiān xià lǜ shēng jiāo yì zhī duān bì jiàn wēi wáng zhī de suǒ yǐ jiàn shǒu chéng zhī nán yě
魏征与我安天下，虑生骄逸之端，必践危亡之地，所以见守成之难也。
jīn cǎo chuàng zhī nán jì yǐ wǎng yǐ shǒu chéng zhī nán zhě dāng sī yǔ gōng děng shèn zhī
今草创之难既已往矣，守成之难者，当思与公等慎之。
zhēn guàn shí yī nián tè jìn wèi zhēng shàng shū yuē
贞观十一年，特进魏征上疏曰：
chén guān zì gǔ shòu tú yīng yùn jì tǐ shǒu wén kòng yù yīng xióng nán miàn lín xià jiē yù pèi hòu dé yú tiān dì qí gāo míng yú rì yuè běn zhī bǎi shì chuán zuò wú qióng
臣观自古受图膺运，继体守文，控御英雄，南面临下，皆欲配厚德于天地，齐高明于日月，本支百世，传祚无穷。
rán ér kè zhōng zhě xiān bài wáng xiāng jì qí gù hé zāi
然而克终者鲜，败亡相继，其故何哉？
suǒ yǐ qiú zhī shī qí dào yě
所以求之，失其道也。
yīn jiàn bù yuǎn kě de ér yán
殷鉴不远，可得而言。
xī zài yǒu duò tǒng yī huán yǔ jiá bīng qiáng ruì sān shí yú nián fēng xíng wàn lǐ wēi dòng shū sú yī dàn jǔ ér qì zhī jǐn wèi tā rén zhī yǒu
昔在有隋，统一寰宇，甲兵强锐，三十余年，风行万里，威动殊俗，一旦举而弃之，尽为他人之有。
bǐ yáng dì qǐ è tiān xià zhī zhì ān bù yù shè jì zhī cháng jiǔ gù xíng jié nüè yǐ jiù miè wáng zāi
彼炀帝岂恶天下之治安，不欲社稷之长久，故行桀虐，以就灭亡哉？
shì qí fù qiáng bù yú hòu huàn
恃其富强，不虞后患。
qū tiān xià yǐ cóng yù qìng wàn wù ér zì fèng cǎi yù zhōng zhī zǐ nǚ qiú yuǎn fāng zhī qí yì
驱天下以从欲，罄万物而自奉，采域中之子女，求远方之奇异。
gōng yuàn shì shì tái xiè shì chóng yáo yì wú shí gān gē bù jí
宫苑是饰，台榭是崇，徭役无时，干戈不戢。
wài shì yán zhòng nèi duō xiǎn jì chán xié zhě bì shòu qí fú zhōng zhèng zhě mò bǎo qí shēng
外示严重，内多险忌，谗邪者必受其福，忠正者莫保其生。
shàng xià xiāng méng jūn chén dào gé mín bù kān mìng shuài tǔ fēn bēng
上下相蒙，君臣道隔，民不堪命，率土分崩。
suì yǐ sì hǎi zhī zūn yǔn yú pǐ fū zhī shǒu zǐ sūn tiǎn jué wèi tiān xià xiào kě bù tòng zāi
遂以四海之尊，殒于匹夫之手，子孙殄绝，为天下笑，可不痛哉！
shèng zhé chéng jī zhěng qí wēi ruò bā zhù qīng ér fù zhèng sì wéi chí ér gēng zhāng
圣哲乘机，拯其危溺，八柱倾而复正，四维弛而更张。
yuǎn sù ěr ān bù yú yú jī yuè
远肃迩安，不逾于期月；
shèng cán qù shā wú dài yú bǎi nián
胜残去杀，无待于百年。
jīn gōng guàn tái xiè jǐn jū zhī yǐ
今宫观台榭，尽居之矣；
qí zhēn yì wù jǐn shōu zhī yǐ
奇珍异物，尽收之矣；
jī jiāng shū yuàn jǐn shì yú cè yǐ
姬姜淑媛，尽侍于侧矣；
sì hǎi jiǔ zhōu jǐn wéi chén qiè yǐ
四海九州，尽为臣妾矣。
ruò néng jiàn bǐ zhī suǒ yǐ shī niàn wǒ zhī suǒ yǐ de rì shèn yī rì suī xiū wù xiū fén lù tái zhī bǎo yī huǐ ē páng zhī guǎng diàn jù wēi wáng yú jùn yǔ sī ān chǔ yú bēi gōng zé shén huà qián tōng wú wéi ér zhì dé zhī shàng yě
若能鉴彼之所以失，念我之所以得，日慎一日，虽休勿休，焚鹿台之宝衣，毁阿房之广殿，惧危亡于峻宇，思安处于卑宫，则神化潜通，无为而治，德之上也。
ruò chéng gōng bù huǐ jí réng qí jiù chú qí bù jí sǔn zhī yòu sǔn zá máo cí yú guì dòng cān yù qì yǐ tǔ jiē yuè yǐ shǐ rén bù jié qí lì cháng niàn jū zhī zhě yì zuò zhī zhě láo yì zhào yuè yǐ zǐ lái qún shēng yǎng ér suì xìng dé zhī cì yě
若成功不毁，即仍其旧，除其不急，损之又损，杂茅茨于桂栋，参玉砌以土阶，悦以使人，不竭其力，常念居之者逸，作之者劳，亿兆悦以子来，群生仰而遂性，德之次也。
ruò wéi shèng wǎng niàn bù shèn jué zhōng wàng dì gòu zhī jiān nán wèi tiān mìng zhī kě shì hū cǎi chuán zhī gōng jiǎn zhuī diāo qiáng zhī mǐ lì yīn qí jī yǐ guǎng zhī zēng qí jiù ér shì zhī chù lèi ér cháng bù zhī zhǐ zú rén bú jiàn dé ér láo yì shì wén sī wéi xià yǐ
若惟圣罔念，不慎厥终，忘缔构之艰难，谓天命之可恃，忽采椽之恭俭，追雕墙之靡丽，因其基以广之，增其旧而饰之，触类而长，不知止足，人不见德，而劳役是闻，斯为下矣。
pì zhī fù xīn jiù huǒ yáng tāng zhǐ fèi yǐ bào yì luàn yǔ luàn tóng dào mò kě cè yě hòu sì hé guān
譬之负薪救火，扬汤止沸，以暴易乱，与乱同道，莫可测也，后嗣何观！
fu shì wú kě guān zé rén yuàn rén yuàn zé shén nù shén nù zé zāi hài bì shēng zāi hài jì shēng zé huò luàn bì zuò huò luàn jì zuò ér néng yǐ shēn míng quán zhě xiān yǐ
夫事无可观则人怨，人怨则神怒，神怒则灾害必生，灾害既生，则祸乱必作，祸乱既作，而能以身名全者鲜矣。
shùn tiān gé mìng zhī hòu jiāng lóng qī bǎi zhī zuò yí jué zǐ sūn chuán zhī wàn yè nán de yì shī kě bù niàn zāi
顺天革命之后，将隆七百之祚，贻厥子孙，传之万叶，难得易失，可不念哉！
shì yuè zhēng yòu shàng shū yuē
是月，征又上疏曰：
chén wén qiú mù zhī zhǎng zhě bì gù qí gēn běn
臣闻求木之长者，必固其根本；
yù liú zhī yuǎn zhě bì jùn qí quán yuán
欲流之远者，必浚其泉源；
sī guó zhī ān zhě bì jī qí dé yì
思国之安者，必积其德义。
yuán bù shēn ér wàng liú zhī yuǎn gēn bù gù ér qiú mù zhī zhǎng dé bù hòu ér sī guó zhī lǐ chén suī xià yú zhī qí bù kě ér kuàng yú míng zhé hu
源不深而望流之远，根不固而求木之长，德不厚而思国之理，臣虽下愚，知其不可，而况于明哲乎！
rén jūn dāng shén qì zhī zhòng jū yù zhōng zhī dà jiāng chóng jí tiān zhī jùn yǒng bǎo wú jiāng zhī xiū
人君当神器之重，居域中之大，将崇极天之峻，永保无疆之休。
bù niàn jū ān sī wēi jiè shē yǐ jiǎn dé bù chǔ qí hòu qíng bù shèng qí yù sī yì fá gēn yǐ qiú mù mào sāi yuán ér yù liú zhǎng zhě yě
不念居安思危，戒奢以俭，德不处其厚，情不胜其欲，斯亦伐根以求木茂，塞源而欲流长者也。
fán bǎi yuán shǒu chéng tiān jǐng mìng mò bù yīn yōu ér dào zhe gōng chéng ér dé shuāi
凡百元首，承天景命，莫不殷忧而道著，功成而德衰。
yǒu shàn shǐ zhě shí fán néng kè zhōng zhě gài guǎ qǐ qǔ zhī yì ér shǒu zhī nán hu
有善始者实繁，能克终者盖寡，岂取之易而守之难乎？
xī qǔ zhī ér yǒu yú jīn shǒu zhī ér bù zú hé yě
昔取之而有余，今守之而不足，何也？
fu zài yīn yōu bì jié chéng yǐ dài xià
夫在殷忧，必竭诚以待下；
jì dé zhì zé zòng qíng yǐ ào wù
既得志，则纵情以傲物。
jié chéng zé hú yuè wèi yī tǐ ào wù zé gǔ ròu wéi xíng lù
竭诚则胡越为一体，傲物则骨肉为行路。
suī dǒng zhī yǐ yán xíng zhèn zhī yǐ wēi nù zhōng gǒu miǎn ér bù huái rén mào gōng ér bù xīn fú
虽董之以严刑，震之以威怒，终苟免而不怀仁，貌恭而不心服。
yuàn bù zài dà kě wèi wéi rén zài zhōu fù zhōu suǒ yí shēn shèn bēn chē xiǔ suǒ qí kě hū hu
怨不在大，可畏惟人，载舟覆舟，所宜深慎，奔车朽索，其可忽乎！
jūn rén zhě
君人者，
chéng néng jiàn kě yù zé sī zhī zú yǐ zì jiè
诚能见可欲则思知足以自戒，
jiāng yǒu zuò zé sī zhī zhǐ yǐ ān rén
将有作则思知止以安人，
niàn gāo wēi zé sī qiān chōng ér zì mù
念高危则思谦冲而自牧，
jù mǎn yì zé sī jiāng hǎi xià bǎi chuān
惧满溢则思江海下百川，
lè pán yóu zé sī sān qū yǐ wéi dù
乐盘游则思三驱以为度，
yōu xiè dài zé sī shèn shǐ ér jìng zhōng
忧懈怠则思慎始而敬终，
lǜ yōng bì zé sī xū xīn yǐ nà xià
虑壅蔽则思虚心以纳下，
xiǎng chán xié zé sī zhèng shēn yǐ chù è
想谗邪则思正身以黜恶，
ēn suǒ jiā zé sī wú yīn xǐ yǐ miù shǎng
恩所加则思无因喜以谬赏，
fá suǒ jí zé sī wú yīn nù ér làn xíng
罚所及则思无因怒而滥刑。
zǒng cǐ shí sī hóng cí jiǔ dé jiǎn néng ér rèn zhī zé shàn ér cóng zhī zé zhì zhě jǐn qí móu yǒng zhě jié qí lì rén zhě bō qí huì xìn zhě xiào qí zhōng
总此十思，弘兹九德，简能而任之，择善而从之，则智者尽其谋，勇者竭其力，仁者播其惠，信者效其忠。
wén wǔ zhēng chí jūn chén wú shì kě yǐ jǐn yù yóu zhī lè kě yǐ yǎng sōng qiáo zhī shòu míng qín chuí gǒng bù yán ér huà
文武争驰，君臣无事，可以尽豫游之乐，可以养松、乔之寿，鸣琴垂拱，不言而化。
hé bì láo shén kǔ sī dài xià sī zhí yì cōng míng zhī ěr mù kuī wú wéi zhī dà dào zāi
何必劳神苦思，代下司职，役聪明之耳目，亏无为之大道哉！
tài zōng shǒu zhào dá yuē shěng pín kàng biǎo chéng jí zhōng kuǎn yán qióng qiē zhì
太宗手诏答曰：“省频抗表，诚极忠款，言穷切至。
pī lǎn wàng juàn měi dá xiāo fēn
披览忘倦，每达宵分。
fēi gōng tǐ guó qíng shēn qǐ wò yì zhòng qǐ néng shì yǐ liáng tú kuāng qí bù jí
非公体国情深，启沃义重，岂能示以良图，匡其不及！
zhèn wén jìn wǔ dì zì píng wú yǐ hòu wu zài jiāo shē bù fù liú xīn zhì zhèng
朕闻晋武帝自平吴已后，务在骄奢，不复留心治政。
hé zēng tuì cháo wèi qí zi shào yuē wú měi jiàn zhǔ shàng bù lùn jīng guó yuǎn tú dàn shuō píng shēng cháng yǔ cǐ fēi yí jué zǐ sūn zhě ěr shēn yóu kě yǐ miǎn zhǐ zhū sūn yuē cǐ děng bì yù luàn sǐ
”何曾退朝谓其子劭曰：“吾每见主上不论经国远图，但说平生常语，此非贻厥子孙者，尔身犹可以免，”指诸孙曰：“此等必遇乱死。
jí sūn suí guǒ wèi yín xíng suǒ lù
”及孙绥，果为淫刑所戮。
qián shǐ měi zhī yǐ wéi míng yú xiān jiàn
前史美之，以为明于先见。
zhèn yì bù rán wèi céng zhī bù zhōng qí zuì dà yǐ
朕意不然，谓曾之不忠，其罪大矣。
fu wéi rén chén dāng jìn sī jìn zhōng tuì sī bǔ guò jiāng shùn qí měi kuāng jiù qí è suǒ yǐ gòng wèi zhì yě
夫为人臣，当进思尽忠，退思补过，将顺其美，匡救其恶，所以共为治也。
céng wèi jí tái sī míng qì chóng zhòng dāng zhí cí zhèng jiàn lùn dào zuǒ shí
曾位极台司，名器崇重，当直辞正谏，论道佐时。
jīn nǎi tuì yǒu hòu yán jìn wú tíng zhèng yǐ wéi míng zhì bù yì miù hu
今乃退有后言，进无廷诤，以为明智，不亦谬乎！
wēi ér bù chí yān yòng bǐ xiāng
危而不持，焉用彼相？
gōng zhī suǒ chén zhèn wén guò yǐ
公之所陈，朕闻过矣。
dāng zhì zhī jī àn shì děng xián wéi
当置之几案，事等弦、韦。
bì wàng shōu bǐ sāng yú qī zhī suì mù bù shǐ kāng zāi liáng zāi dú měi yú wǎng rì ruò yú ruò shuǐ suì shuǎng yú dāng jīn
必望收彼桑榆，期之岁暮，不使康哉良哉，独美于往日，若鱼若水，遂爽于当今。
chí fù jiā móu fàn ér wú yǐn
迟复嘉谋，犯而无隐。
zhèn jiāng xū jīn jìng zhì jìng zhù dé yīn
朕将虚襟静志，敬伫德音。
zhēn guàn shí wǔ nián tài zōng wèi shì chén yuē shǒu tiān xià nán yì
贞观十五年，太宗谓侍臣曰：“守天下难易？
shì zhōng wèi zhēng duì yuē shén nán
”侍中魏征对曰：“甚难。
tài zōng yuē rèn xián néng shòu jiàn zhèng jí kě
”太宗曰：“任贤能，受谏诤，即可。
hé wèi wéi nán
何谓为难？
zhēng yuē guān zì gǔ dì wáng zài yú yōu wēi zhī jiān zé rèn xián shòu jiàn
”征曰：“观自古帝王，在于忧危之间，则任贤受谏。
jí zhì ān lè bì huái kuān dài yán shì zhě wéi lìng jīng jù rì líng yuè tì yǐ zhì wēi wáng
及至安乐，必怀宽怠，言事者惟令兢惧，日陵月替，以至危亡。
shèng rén suǒ yǐ jū ān sī wēi zhèng wèi cǐ yě
圣人所以居安思危，正为此也。
ān ér néng jù qǐ bù wéi nán
安而能惧，岂不为难？