chén wén bù zhī ér yán bù zhì
我听说:“不了解情况就发言,是不明智;
zhī ér bù yán bù zhōng
了解情况却不发言,是不忠诚。
wéi rén chén bù zhōng dāng sǐ
”作为臣子不忠诚,应当处死;
yán ér bù dàng yì dāng sǐ
发言不恰当,也应当处死。
suī rán chén yuàn xī yán suǒ wén wéi dài wáng cái qí zuì
尽管如此,我仍愿意把听到的全部说出来,请大王裁定我的罪过。
chén wén tiān xià yīn yàn yáng wèi lián jīng gù qí shōu hán ér chéng cóng jiāng xī miàn yǐ yǔ qín qiáng wéi nán
我听说:天下各国以燕国为北、魏国为南,联合楚国,巩固齐国,收拢韩国结成合纵联盟,将要向西与强大的秦国作对。
chén qiè xiào zhī
我私下觉得可笑。
shì yǒu sān wáng ér tiān xià de zhī qí cǐ zhī wèi hu
世上有三种导致灭亡的情况,而天下各国正符合,说的就是这种情形吧!
chén wén zhī yuē yǐ luàn gōng zhì zhě wáng yǐ yá gōng zhèng zhě wáng yǐ nì gōng shùn zhě wáng
我听说:“用混乱的国家去进攻安定的国家会灭亡,用邪恶的势力去进攻正义的力量会灭亡,用倒行逆施去进攻顺应时势的会灭亡”。
jīn tiān xià zhī fǔ kù bù yíng qūn cāng kōng xū xī qí shì mín zhāng jūn shù shí bǎi wàn qí dùn shǒu dài yǔ wèi jiāng jūn duàn sǐ yú qián bù zhì qiān rén jiē yǐ yán sǐ
如今天下各国的国库不充实,粮仓空虚,却动员全部军民,部署军队数十上百万,那些在将军面前叩头宣誓、表示愿决一死战的不下千人,都说自己不怕死。
bái rèn zài qián fǔ zhì zài hòu ér què zǒu bù néng sǐ yě fēi qí shì mín bù néng sǐ yě shàng bù néng gù yě
但真正面对刀锋在前,刑具在后时,却退缩逃跑不能拼死,这不是军民不能拼死,而是君主不能让他们拼死的缘故。
yán shǎng zé bù yǔ yán fá zé bù xíng shǎng fá bù xìn gù shì mín bù sǐ yě
说要奖赏却不兑现,说要惩罚却不执行,赏罚不讲信用,所以军民不愿拼死。
jīn qín chū hào lìng ér xíng shǎng fá yǒu gōng wú gōng xiāng shì yě
如今秦国发出号令并执行赏罚,有功无功区别对待。
chū qí fù mǔ huái rèn zhī zhōng shēng wèi cháng jiàn kòu ěr
秦国人从父母怀抱中长大,有生以来未曾见过敌寇。
wén zhàn dùn zú tú tì fàn bái rèn dǎo lú tàn duàn sǐ yú qián zhě jiē shì yě
但一听说要打仗,就跺脚赤膊,迎着刀锋,踏过火炭,决意死战在前的人比比皆是。
fu duàn sǐ yǔ duàn shēng zhě bù tóng ér mín wèi zhī zhě shì guì fèn sǐ yě
决意死战和决意求生是不同的,而民众愿意这样做,是因为崇尚奋勇赴死。
fu yī rén fèn sǐ kě yǐ duì shí shí kě yǐ duì bǎi bǎi kě yǐ qiān qiān kě yǐ duì wàn wàn kě yǐ kè tiān xià yǐ
一个人奋勇赴死可以抵挡十人,十人可以抵挡百人,百人可以抵挡千人,千人可以抵挡万人,万人就可以征服天下了。
jīn qín dì zhé cháng bǔ duǎn fāng shù qiān lǐ míng shī shù shí bǎi wàn
如今秦国土地截长补短,方圆数千里,拥有名望的军队数十上百万。
qín zhī hào lìng shǎng fá dì xíng lì hài tiān xià mò ruò yě
秦国的号令赏罚、地形优势,天下没有能比得上的。
yǐ cǐ yǔ tiān xià tiān xià bù zú jiān ér yǒu yě
凭这些条件与天下争锋,天下不够秦国一并吞并的。
shì gù qín zhàn wèi cháng bù kè gōng wèi cháng bù qǔ suǒ dāng wèi cháng bù pò kāi dì shù qiān lǐ cǐ qí dà gōng yě
因此秦国作战没有不胜利的,攻城没有不夺取的,抵挡的敌人没有不被击破的,开拓疆土数千里,这是它的巨大功绩。
rán ér bīng jiǎ dùn shì mín bìng xù jī suǒ tián chóu huāng qūn cāng xū sì lín zhū hóu bù fú bà wáng zhī míng bù chéng
然而现在军队疲惫,军民困苦,储备耗尽,田地荒芜,粮仓空虚,四方邻国诸侯不归服,霸王的声名未能成就。
cǐ wú yì gù qí móu chén jiē bù jìn qí zhōng yě
这没有别的原因,是因为谋臣都没有竭尽忠诚。
chén gǎn yán zhī wǎng zhě qí nán pò jīng dōng pò sòng xī fú qín běi pò yàn zhōng shǐ hán wèi tǔ dì guǎng ér bīng qiáng zhàn kè gōng qǔ zhào lìng tiān xià
我冒昧地说:从前齐国南面打败楚国,东面攻破宋国,西面使秦国屈服,北面击败燕国,中间驱使韩国、魏国,土地广阔,军队强大,战必胜,攻必取,号令天下。
qí zhī qīng jì zhuó hé zú yǐ wéi xiàn
齐国有清澈的济水和浑浊的黄河,足以作为天然屏障;
cháng chéng jù fáng zú yǐ wèi sāi
长城和巨大的防御工事,足以成为坚固的关塞。
qí wǔ zhàn zhī guó yě yī zhàn bù kè ér wú qí
齐国是经过多次战争考验的国家,但一次战败就可能失去整个齐国。
yóu cǐ guān zhī fu zhàn zhě wàn shèng zhī cún wáng yě
由此可见,战争关系到拥有万辆战车的大国的存亡。
qiě wén zhī yuē xiāo jì wú yí gēn wú yǔ huò lín huò nǎi bù cún
而且我听说:“砍树要连根拔起,不与祸患为邻,祸患才不会存在。
qín yǔ jīng rén zhàn dà pò jīng xí yǐng qǔ dòng tíng wǔ hú jiāng nán jīng wáng jūn chén wáng zǒu dōng fú yú chén
”秦国与楚国交战,大败楚军,攻占郢都,夺取洞庭、五湖和江南地区,楚国君臣逃亡,向东退守陈地。
dāng cǐ shí yě suí jīng yǐ bīng zé jīng kě jǔ
在这个时候,如果乘胜追击楚国,就能彻底征服楚国;
jīng kě jǔ zé mín zú tān yě de zú lì yě dōng yǐ ruò qí yàn zhōng yǐ lìng sān jìn
征服了楚国,就能获得充足的民众和富饶的土地,向东可以削弱齐国和燕国,在中原可以压制韩、赵、魏三国。
rán zé shì yī jǔ ér bà wáng zhī míng kě chéng yě sì lín zhū hóu kě cháo yě ér móu chén bù wéi yǐn jūn ér tuì fù yǔ jīng rén wèi hé
这样一来,一次行动就能成就霸王的威名,使四方诸侯前来朝拜,但谋臣没有这样做,反而退兵,又与楚国讲和。
lìng jīng rén de shōu wáng guó jù sàn mín lì shè jì zhǔ zhì zōng miào lìng lǜ tiān xià xī miàn yǐ yǔ qín wéi nán
让楚国有机会收拾残局,聚集流散的民众,重建国家政权,设立宗庙,然后率领天下诸侯向西与秦国对抗。
cǐ gù yǐ shī bà wáng zhī dào yī yǐ
这确实是第一次错失称霸天下的机会。
tiān xià yòu bǐ zhōu ér jūn huá xià dài wáng yǐ zhào pò zhī bīng zhì liáng guō xià
天下诸侯又联合起来在华阳驻军,大王下令击败他们,秦军直逼魏国都城大梁城下。
wéi liáng shù xún zé liáng kě bá
围困大梁几十天,就能攻下大梁;
bá liáng zé wèi kě jǔ
攻下大梁,就能占领魏国;
jǔ wèi zé jīng zhào zhī yì jué
占领魏国,就能切断楚国和赵国的联系;
jīng zhào zhī yì jué zé zhào wēi
楚国和赵国的联系被切断,赵国就危险了;
zhào wēi ér jīng hú yí
赵国危险,楚国就会犹豫不决;
cǐ gù yǐ shī bà wáng zhī dào yǐ
这确实是第二次错失称霸天下的机会。
qián zhě ráng hóu zhī zhì qín yě yòng yī guó zhī bīng ér yù yǐ chéng liǎng guó zhī gōng shì gù bīng zhōng shēn bào lù yú wài shì mín pí bìng yú nèi bà wáng zhī míng bù chéng
以前穰侯治理秦国时,动用全国的军队却想同时成就两国的功业,因此军队长期在外征战,士兵和百姓在国内疲惫不堪,霸王的威名未能实现。
cǐ gù yǐ shī bà wáng zhī dào sān yǐ
这确实是第三次错失称霸天下的机会。
zhào shì zhōng yāng zhī guó yě zá mín suǒ jū yě qí mín qīng ér nán yòng yě
赵国是地处中原的国家,居民混杂,民众轻浮而难以驱使。
hào lìng bù zhì shǎng fá bù xìn dì xíng bù biàn xià bù néng jǐn qí mín lì
号令不严明,赏罚不守信,地形不利,统治者不能充分发挥民众的力量。
bǐ gù wáng guó zhī xíng yě ér bù yōu mín méng xī qí shì mín jūn yú cháng píng zhī xià yǐ zhēng hán shàng dǎng
这本来就是亡国的征兆,却不体恤百姓,调动全部军民在长平与秦国决战,以争夺韩国的上党地区。
dài wáng yǐ zhào pò zhī bá wǔ ān
大王下令击败他们,攻占了武安。
dàng shì shí yě zhào shì shàng xià bù xiāng qīn yě guì jiàn bù xiāng xìn yě
那个时候,赵国上下不团结,贵族与平民互不信任。
rán zé hán dān bù shǒu
这样一来,邯郸就守不住了。
bá hán dān guǎn shān dōng hé jiān yǐn jūn ér qù xi gōng xiū wǔ yú huá jiàng dài shàng dǎng
攻下邯郸,控制太行山以东和河间地区,然后率军西进,攻打修武,越过华山,夺取绛、代、上党等地。
dài sì shí liù xiàn shàng dǎng qī shí xiàn bù yòng yī lǐng jiǎ bù kǔ yī shì mín cǐ jiē qín yǒu yě
代郡的四十六个县,上党的七十个县,不用动用一兵一卒,不劳烦一个百姓,就都归秦国所有了。
yǐ dài shàng dǎng bù zhàn ér bì wèi qín yǐ dōng yáng hé wài bù zhàn ér bì fǎn wèi qí yǐ zhōng shān hū tuó yǐ běi bù zhàn ér bì wèi yàn yǐ
代郡和上党不战而全部归秦,东阳、河外地区不战而全部归齐,中山、呼沱河以北地区不战而全部归燕。
rán zé shì zhào jǔ zhào jǔ zé hán wáng hán wáng zé jīng wèi bù néng dú lì jīng wèi bù néng dú lì zé shì yī jǔ ér huài hán dù wèi bá jīng dōng yǐ ruò qí yàn jué bái mǎ zhī kǒu yǐ wò wèi shì shì yī jǔ ér sān jìn wáng cóng zhě bài yě
这样一来,赵国就被攻占了;赵国一亡,韩国也就灭亡了;韩国一亡,楚国和魏国就无法独立;楚、魏不能独立,那就是一举摧毁韩国、削弱魏国、攻占楚国,东边削弱齐国和燕国,再决开白马口的水淹魏国,这是一举灭亡三晋、挫败合纵联盟的行动。
dài wáng chuí gǒng yǐ xū zhī tiān xià biān suí ér fú yǐ bà wáng zhī míng kě chéng
大王您只需安然等待,天下各国就会相继归顺,称霸天下的名声就能成就。
ér móu chén bù wéi yǐn jūn ér tuì fù yǔ zhào shì wèi hé
可是谋臣们不这样做,反而率军撤退,又与赵国讲和。
fu yǐ dài wáng zhī míng qín bīng zhī qiáng qì bà wáng zhī yè de céng bù kě de nǎi qǔ qī yú wáng guó
以大王的英明和秦军的强大,却放弃了称霸天下的大业,连土地都没能得到,反而被将亡之国欺骗。
shì móu chén zhī zhuō yě
这是谋臣们的无能。
qiě fú zhào dāng wáng ér bù wáng qín dāng bà ér bù bà tiān xià gù yǐ liàng qín zhī móu chén yī yǐ
况且赵国本该灭亡却没有灭亡,秦国本该称霸却没有称霸,天下人已经第一次看清了秦国谋臣的底细。
nǎi fù xī shì zú yǐ gōng hán dān bù néng bá yě qì jiǎ bīng nǔ zhàn sǒng ér què tiān xià gù yǐ liàng qín lì yǐ
后来又动用全部兵力攻打邯郸,没能攻下,丢盔弃甲,胆怯撤退,天下人已经第二次掂量出秦国的实力了。
jūn nǎi yǐn ér fù bìng yú fú xià dài wáng yòu bìng jūn ér zhì yǔ zhàn bù néng kè zhī yě yòu bù néng fǎn jūn ba ér qù tiān xià gù liàng qín lì sān yǐ
军队撤退回来,集结在孚下,大王又增兵前往,还是打不赢,又不能撤回,军队疲惫而退,天下人已经第三次掂量出秦国的实力了。
nèi zhě liàng wú móu chén wài zhě jí wú bīng lì
对内,他们看透了我们的谋臣;对外,他们耗尽了我们的兵力。
yóu shì guān zhī chén yǐ wéi tiān xià zhī cóng jǐ bù néng yǐ
由此看来,我认为天下合纵抗秦的势头,几乎无法阻挡了。
nèi zhě wú jiá bīng dùn shì mín bìng xù jī suǒ tián chóu huāng qūn cāng xū
对内,我们的兵器破损,军民疲惫,积蓄耗尽,田地荒芜,粮仓空虚;
wài zhě tiān xià jiē bǐ yì shén gù
对外,天下各国联合的意愿非常坚定。
yuàn dài wáng yǒu yǐ lǜ zhī yě
希望大王能认真考虑这些情况。
qiě chén wén zhī yuē zhàn zhàn lì lì rì shèn yī rì gǒu shèn qí dào tiān xià kě yǒu
而且我听说:“战战兢兢,一天比一天谨慎,如果能谨慎行事,天下就可以得到。”
hé yǐ zhī qí rán yě
怎么知道是这样呢?
xī zhě zhòu wèi tiān zǐ jiāng lǜ tiān xià jiá bīng bǎi wàn zuǒ yǐn yú qí xī yòu yǐn yú huán xī qí shuǐ jié ér huán shuǐ bù liú yǐ yǔ zhōu wǔ wáng wéi nán
从前纣王做天子,率领百万大军,左边在淇溪喝水,右边在洹溪喝水,把淇水喝干了,洹水也断流了,以此来与周武王对抗。
wǔ wáng jiāng sù jiǎ sān qiān zhàn yī rì ér pò zhòu zhī guó qín qí shēn jù qí de ér yǒu qí mín tiān xià mò shāng
周武王率领三千穿着素甲的士兵,打了一天,就攻破了纣王的国都,活捉了他本人,占领了他的土地,统治了他的百姓,天下没有人同情纣王。
zhī bó lǜ sān guó zhī zhòng yǐ gōng zhào xiāng zhǔ yú jìn yáng jué shuǐ ér guàn zhī sān yuè chéng qiě bá yǐ xiāng zhǔ zuàn guī shì zhàn zhào yǐ shì lì hài hé guó kě jiàng
智伯率领三家军队在晋阳攻打赵襄子,决水灌城三个月,城快要被攻破了,赵襄子用龟甲占卜,看看吉凶,该向哪国投降。
nǎi shǐ qí chén zhāng mèng tán
于是派他的臣子张孟谈(去游说)。
yú shì nǎi qián xíng ér chū fǎn zhī bó zhī yuē de liǎng guó zhī zhòng yǐ gōng zhī bó qín qí shēn yǐ fù xiāng zhǔ zhī chū
于是他悄悄离开,违背了与知伯的约定,联合了韩、魏两国的军队,一起攻打知伯,擒获了他本人,从而恢复了赵襄主当初的地位。
jīn qín dì zhé cháng bǔ duǎn fāng shù qiān lǐ míng shī shù shí bǎi wàn
如今秦国土地截长补短,方圆数千里,拥有名望的军队数十上百万。
qín guó zhī hào lìng shǎng fá dì xíng lì hài tiān xià mò rú yě
秦国的法令赏罚,地理上的优势,天下没有哪个国家能比得上。
cǐ yǔ tiān xià kě jiān ér yǒu yě
凭借这些条件来夺取天下,完全可以一并占有。
chén mèi sǐ yuàn wàng jiàn dài wáng yán suǒ yǐ pò tiān xià zhī cóng jǔ zhào wáng hán chén jīng wèi qīn qí yàn yǐ chéng bà wáng zhī míng cháo sì lín zhū hóu zhī dào
我冒死请求面见大王,陈述如何瓦解六国联盟、攻取赵国、灭掉韩国、使楚国和魏国臣服、拉拢齐国和燕国,从而成就霸王的威名,让四方诸侯前来朝拜的方法。
dài wáng chéng tīng qí shuō yī jǔ ér tiān xià zhī cóng bù pò zhào bù jǔ hán bù wáng jīng wèi bù chén qí yàn bù běi bà wáng zhī míng bù chéng sì lín zhū hóu bù cháo dài wáng zhǎn chén yǐ xùn guó yǐ wéi wáng móu bù zhōng zhě yě
如果大王真的采纳我的计策,而结果却不能瓦解联盟、赵国未被攻取、韩国没有灭亡、楚魏不肯称臣、齐燕不来归附、霸王的威名不能树立、四方诸侯不来朝见,就请大王将我斩首示众,以惩戒为大王谋划却不尽忠的人。