qián dé hóng xù
钱德洪序
xiān shēng chū guī yuè shí péng yǒu zōng jì shàng liáo luò jì hòu sì fāng lái yóu zhě rì jìn guǐ mò nián yǐ hòu huán xiān shēng ér jū zhě bǐ wū rú tiān fēi guāng xiāng zhū shā měi dāng yī shì cháng hé shí zhě shù shí rén yè wú wò chǔ gēng xiāng jiù xí gē shēng chè hūn dàn
先生初归越时，朋友踪迹尚寥落，既后四方来游者日进：癸末年已后，环先生而居者比屋，如天妃、光相诸刹，每当一室，常合食者数十人，夜无卧处，更相就席，歌声彻昏旦。
nán zhèn yǔ xué yáng míng dòng zhū shān yuǎn jìn sì shā tú zú suǒ dào wú fēi tóng zhì yóu yù suǒ zài
南镇、禹穴、阳明洞诸山远近寺刹，徒足所到，无非同志游寓所在。
xiān shēng měi lín jiǎng zuò qián hòu zuǒ yòu huán zuò ér tīng zhě cháng bù xià shù bǎi rén sòng wǎng yíng lái yuè wú xū rì zhì yǒu zài shì gèng suì bù néng biàn jì qí xìng míng zhě
先生每临讲座，前后左右环坐而听者，常不下数百人，送往迎来，月无虚日：至有在侍更岁，不能遍记其姓名者。
měi lín bié xiān shēng cháng tàn rì
每临别，先生常叹日；
jūn děng suī bié bù chū tiān dì jiān gǒu tóng cǐ zhì wú yì kě yǐ wàng xíng shì yǐ
“君等虽别，不出天地间，苟同此志，吾亦可以忘形似矣。
zhū shēng měi tīng jiǎng chū mén wèi cháng bù tiào yuè chēng kuài
”诸生每听讲出门，未尝不跳跃称快。
cháng wén zhī tóng mén xiān bèi yuē nán dōu yǐ qián péng yǒu cóng yóu zhě suī zhòng
尝闻之同门先辈曰：“南都以前，朋友从游者虽众。
wèi yǒu rú zài yuè zhī shèng zhě
未有如在越之盛者。
cǐ suī jiǎng xué rì jiǔ fú xìn jiàn bó yào yì xiān shēng zhī xué rì jìn gǎn zhào zhī jī shēn biàn wú lì yì zì yǒu bù tóng yě
此虽讲学日久，孚信渐博，要亦先生之学日进，感召之机，申变无力，亦自有不同也。
mén rén huáng yǐ fāng lù
门人黄以方录
huáng yǐ fāng wèn bó xué yú wén wèi suí shì xué cún cǐ tiān lǐ rán zé wèi xíng yǒu yú lì zé yǐ xué wén qí shuō shì bù xiāng hé
〔1〕黄以方问：“‘博学于文”为随事学存此天理，然则谓‘行有余力，则以学文’，其说似不相合。
xiān shēng yuē shī shū liù yì jiē shì tiān lǐ zhī fā jiàn wén zì dōu bāo zài qí zhōng kǎo zhī shī shū liù yì jiē suǒ yǐ xué cún cǐ tiān lǐ yě bù tè fā jiàn yú shì wéi zhě fāng wéi wén ěr
”先生曰：“《诗》、《书》、六艺皆是天理之发见，文字都包在其中，考之《诗》、《书》、六艺，皆所以学存此天理也，不特发见于事为者方为文耳。
yú lì xué wén yì zhǐ bó xué yú wén zhōng shì
“余力学文”，亦只“博学于文’中事。
huò wèn xué ér bù sī èr jù
”或问“学而不思”二句。
yuē cǐ yì yǒu wéi ér yán qí shí sī jí xué yě
曰：“此亦有为而言，其实思即学也。
xué yǒu suǒ yí biàn xū sī zhī
学有所疑，便须思之。
sī ér bù xué zhě gài yǒu cǐ děng rén zhǐ xuán kōng qù sī yào xiǎng chū yí gè dào lǐ què bù zài shēn xīn shàng shí yòng qí lì yǐ xué cún cǐ tiān lǐ sī yǔ xué zuò liǎng shì zuò gù yǒu wǎng yǔ dài zhī bìng
‘思而不学’者，盖有此等人，只悬空去思，要想出一个道理，却不在身心上实用其力，以学存此天理：思与学作两事做，故有‘罔”与“殆”之病。
qí shí sī zhǐ shì sī qí suǒ xué yuán fēi liǎng shì yě
其实思只是思其所学，原非两事也。
xiān shēng yuē xiān rú jiě gé wù wèi gé tiān xià zhī wù tiān xià zhī wù rú hé gé de
〔2〕先生曰：“先儒解“格物”为‘格天下之物”，天下之物如何格得？
qiě wèi yī cǎo yī mù yì jiē yǒu lǐ jīn rú hé qù gé
且谓一草一木亦皆有理，今如何去格？
zòng gé de cǎo mù lái rú hé fǎn lái chéng de zì jiā yì
纵格得草木来，如何反来诚得自家意？
wǒ jiě gé zuò zhèng zì yì wù zuò shì zì yì
我解‘格’作‘正’字义，‘物’作‘事’字义。
dà xué zhī suǒ wèi shēn jí ěr mù kǒu bí sì zhī shì yě
《大学》之所谓‘身’，即耳、目、口、鼻、四肢是也。
yù xiū shēn biàn shì yào mù fēi lǐ wù shì ěr fēi lǐ wù tīng kǒu fēi lǐ wù yán sì zhī fēi lǐ wù dòng
欲修身便是要目非礼勿视，耳非礼勿听，口非礼勿言，四肢非礼勿动。
yào xiū zhè gè shēn shēn shàng rú hé yòng de gōng fū
要修这个身，身上如何用得工夫？
xīn zhě shēn zhī zhǔ zǎi mù suī shì ér suǒ yǐ shì zhě xīn yě ěr suī tīng ér suǒ yǐ tīng zhě xīn yě kǒu yǔ sì zhī suī yán dòng ér suǒ yǐ yán dòng zhě xīn yě gù yù xiū shēn zài yú tǐ dāng zì jiā xīn tǐ cháng lìng kuò rán dà gōng wú yǒu xiē zǐ bù zhèng chù
心者身之主宰，目虽视而所以视者心也，耳虽听而所以听者心也，口与四肢虽言、动而所以言、动者心也，故欲修身在于体当自家心体，常令廓然大公，无有些子不正处。
zhǔ zǎi yī zhèng zé fā qiào yú mù zì wú fēi lǐ zhī shì
主宰一正，则发窍于目，自无非礼之视；
fā qiào yú ěr zì wú fēi lǐ zhī tīng
发窍于耳，自无非礼之听；
fā qiào yú kǒu yǔ sì zhī zì wú fēi lǐ zhī yán dòng
发窍于口与四肢，自无非礼之言、动；
cǐ biàn shì xiū shēn zài zhèng qí xīn
此便是修身在正其心。
rán zhì shàn zhě xīn zhī běn tǐ yě xīn zhī běn tǐ nà yǒu bù shàn
然至善者，心之本体也，心之本体那有不善？
rú jīn yào zhèng xīn běn tǐ shàng hé chǔ yòng de gōng
如今要正心，本体上何处用得功？
bì jiù xīn zhī fā dòng chù cái kě zhuó lì yě
必就心之发动处才可着力也。
xīn zhī fā dòng bù néng wú bù shàn gù xū jiù cǐ chù zhuó lì biàn shì zài chéng yì
心之发动不能无不善，故须就此处着力，便是在诚意。
rú yī niàn fā zài hào shàn shàng biàn shí shí luò luò qù hào shàn yī niàn fā zài è wù shàng biàn shí shí luò luò qù è wù yì zhī suǒ fā jì wú bù chéng zé qí běn tǐ rú hé yǒu bù zhèng de
如一念发在好善上，便实实落落去好善，一念发在恶恶上，便实实落落去恶恶，意之所发，既无不诚，则其本体如何有不正的？
gù yù zhèng qí xīn zài chéng yì
故欲正其心在诚意。
gōng fū dào chéng yì shǐ yǒu zhe luò chù
工夫到诚意，始有着落处。
rán chéng yì zhī běn yòu zài yú zhì zhī yě
然诚意之本，又在于致知也。
suǒ wèi rén suī bù zhī ér yǐ suǒ dú zhī zhě cǐ zhèng shì wú xīn liáng zhī chù
所谓人虽不知而已所独知者，此正是吾心良知处。
rán zhī de shàn què bù yī zhè gè liáng zhī biàn zuò qù zhī de bù shàn què bù yī zhè gè liáng zhī biàn bù qù zuò zé zhè gè liáng zhī biàn zhē bì le shì bù néng zhì zhī yě
然知得善，却不依这个良知便做去，知得不善，却不依这个良知便不去做，则这个良知便遮蔽了，是不能致知也。
wú xīn liáng zhī jì bù dé kuò chōng dào dǐ zé shàn suī zhī hǎo bù néng zhuó shí hǎo le è suī zhī è bù néng zhuó shí è le rú hé dé yì chéng
吾心良知既不得扩充到底，则善虽知好，不能着实好了，恶虽知恶，不能着实恶了，如何得意诚？
gù zhì zhī zhě yì chéng zhī běn yě
故致知者，意诚之本也。
rán yì bú shì xuán kōng de zhì zhī zhì zhī zài shí shì shàng gé
然亦不是悬空的致知，致知在实事上格。
rú yì zài yú wéi shàn biàn jiù zhè jiàn shì shàng qù wèi yì zài yú qù è biàn jiù zhè jiàn shì shàng qù bù wéi
如意在于为善，便就这件事上去为，意在于去恶，便就这件事上去不为；
qù è gù shì gé bù zhèng yǐ guī yú zhèng wéi shàn zé bù shàn zhèng le yì shì gé bù zhèng yǐ guī yú zhèng yě
去恶固是格不正以归于正，为善则不善正了，亦是格不正以归于正也。
rú cǐ zé wú xīn liáng zhī wú sī yù bì le dé yǐ zhì qí jí ér yì zhī suǒ fā hào shàn qù è wú yǒu bù chéng yǐ
如此，则吾心良知无私欲蔽了，得以致其极，而意之所发，好善、去恶，无有不诚矣。
chéng yì gōng fū shí xià shǒu chǔ zài gé wù yě
诚意工夫实下手处在格物也。
ruò rú cǐ gé wù rén rén biàn zuò de rén jiē kě yǐ wéi yáo shùn zhèng zài cǐ yě
若如此格物，人人便做得：人皆可以为尧、舜，正在此也。
xiān shēng yuē zhòng rén zhǐ shuō gé wù yào yī huì wēng hé zēng bǎ tā de shuō qù yòng
〔3〕先生曰：“众人只说“格物”要依晦翁，何曾把他的说去用！
wǒ zhuó shí céng yòng lái
我着实曾用来。
chū nián yǔ qián you tóng lùn zuò shèng xián yào gé tiān xià zhī wù rú jīn ān dé zhè děng dà de lì liàng yīn zhǐ tíng qián zhú zi lìng qù gé kàn
初年与钱友同论做圣贤要格天下之物，如今安得这等大的力量：因指亭前竹子，令去格看。
qián zi zǎo yè qù qióng gé zhú zi de dào lǐ jié qí xīn sī zhì yú sān rì biàn zhì láo shén chéng jí
钱子早夜去穷格竹子的道理，竭其心思至于三日，便致劳神成疾。
dāng chū shuō tā zhè shì jīng lì bù zú mǒu yīn zì qù qióng gé zǎo yè bù dé qí lǐ dào qī rì yì yǐ láo sī zhì jí suì xiāng yǔ tàn shèng xián shì zuò bù dé de wú tā dà lì liàng qù gé wù le
当初说他这是精力不足，某因自去穷格，早夜不得其理，到七日，亦以劳思致疾，遂相与叹圣贤是做不得的，无他大力量去格物了。
jí zài yí zhōng sān nián pō jiàn de cǐ yì sī fāng zhī tiān xià zhī wù běn wú kě gé zhě
及在夷中三年，颇见得此意思，方知天下之物本无可格者；
qí gé wù zhī gōng zhī zài shēn xīn shàng zuò
其格物之功，只在身心上做；
jué rán yǐ shèng rén wéi rén rén kě dào biàn zì yǒu dān dāng le
决然以圣人为人人可到，便自有担当了。
zhè lǐ yì sī què yào shuō yǔ zhū gōng zhī dào
这里意思，却要说与诸公知道。
mén rén yǒu yán shào duān fēng lùn tóng zǐ bù néng gé wù zhī jiào yǐ sǎ sǎo yìng duì zhī shuō
〔4〕门人有言邵端峰论童子不能格物，只教以洒扫、应对之说。
xiān shēng yuē sǎ sǎo yìng duì jiù shì yī jiàn wù
先生曰：“洒扫、应对就是一件物。
tóng zǐ liáng zhī zhǐ dào cǐ biàn jiào qù sǎ sǎo yìng duì jiù shì zhì tā zhè yì diǎn liáng zhī le
童子良知只到此便教去洒扫、应对，就是致他这一点良知了。
yòu rú tóng zǐ zhī wèi xiān shēng zhǎng zhě cǐ yì shì tā liáng zhī le
又如童子知畏先生长者，此亦是他良知了。
gù suī xī xì zhōng jiàn le xiān shēng zhǎng zhě biàn qù zuō yī gōng jìng shì tā néng gé wù yǐ zhì jìng shī zhǎng zhī liáng zhī le
故虽嬉戏中见了先生长者，便去作揖恭敬，是他能格物以致敬师长之良知了。
tóng zǐ zì yǒu tóng zǐ de gé wù zhì zhī
童子自有童子的格物致知。
yòu yuē wǒ zhè lǐ yán gé wù zì tóng zǐ yǐ zhì shèng rén jiē shì cǐ děng gōng fū dàn shèng rén gé wù biàn gèng shú de xiē zǐ bù xiāo fèi lì rú cǐ gé wù suī mài chái rén yì shì zuò de suī gōng qīng dài fū yǐ zhì tiān zǐ jiē shì rú cǐ zuò
”又曰：“我这里言格物，自童子以至圣人，皆是此等工夫：但圣人格物，便更熟得些子，不消费力如此格物，虽卖柴人亦是做得，虽公卿大夫以至天子，皆是如此做。
huò yí zhī xíng bù hé yī yǐ zhī zhī fěi jiān èr jù wèi wèn
〔5〕或疑知行不合一，以“知之匪艰”二句为问。
xiān shēng yuē liáng zhī zì zhī yuán shì róng yì de
先生曰：“良知自知，原是容易的；
zhǐ shì bù néng zhì nà liáng zhī biàn shì zhī zhī fěi jiān xíng zhī wéi jiān
只是不能致那良知，便是‘知之匪艰，行之惟艰’；
mén rén wèn yuē zhī xíng rú hé de hé yī
〔6〕门人问曰：“知、行如何得合一？
qiě rú zhōng yōng yán bó xué zhī yòu shuō gè dǔ xíng zhī fēn míng zhī xíng shì liǎng jiàn
且如《中庸》言‘博学之”，又说个“笃行之”，分明知、行是两件。
xiān shēng yuē bó xué zhǐ shì shì shì xué cún cǐ tiān lǐ dǔ xíng zhǐ shì xué zhī bù yǐ zhī yì
”先生曰：“博学只是事事学存此天理，笃行只是学之不已之意。
yòu wèn yì xué yǐ jù zhī yòu yán rén yǐ xíng zhī cǐ shì rú hé
”又问：“《易》‘学以聚之’，又言‘仁以行之’，此是如何？
xiān shēng yuē yě shì rú cǐ
”先生曰：“也是如此。
shì shì qù xué cún cǐ tiān lǐ zé cǐ xīn gèng wú fàng shī shí gù yuē xué yǐ jù zhī
事事去学存此天理，则此心更无放失时，故曰：“学以聚之。
rán cháng cháng xué cún cǐ tiān lǐ gèng wú sī yù jiàn duàn cǐ jí shì cǐ xīn bù xī chù gù yuē rén yǐ xíng zhī
”然常常学存此天理，更无私欲间断，此即是此心不息处，故曰“仁以行之”。
yòu wèn kǒng zǐ yán zhī jí zhī rén bù néng shǒu zhī zhī xíng què shì liǎng gè le
”又问：“孔子言‘知及之，仁不能守之”，知行却是两个了。
xiān shēng yuē shuō jí zhī yǐ shì xíng le dàn bù néng cháng cháng xíng yǐ wèi sī yù jiàn duàn biàn shì rén bù néng shǒu
”先生曰：“说“及之”，已是行了，但不能常常行，已为私欲间断，便是“仁不能守”。
yòu wèn xīn jí lǐ zhī shuō chéng zǐ yún zài wù wéi lǐ rú hé wèi xīn jí lǐ
”又问：“心即理之说，程子云‘在物为理”，如何谓心即理？
xiān shēng yuē zài wù wéi lǐ zài zì shàng dàng tiān yī xīn zì cǐ xīn zài wù zé wéi lǐ rú cǐ xīn zài shì fù zé wèi xiào zài shì jūn zé wèi zhōng zhī lèi
”先生曰：“在物为理，在字上当添一心字：此心在物则为理，如此心在事父则为孝，在事君则为忠之类。
xiān shēng yīn wèi zhī yuē zhū jūn yào shí de wǒ lì yán zōng zhǐ
”先生因谓之曰：“诸君要识得我立言宗旨。
wǒ rú jīn shuō gè xīn jí lǐ shì rú hé zhǐ wèi shì rén fēn xīn yǔ lǐ wèi èr gù biàn yǒu xǔ duō bìng tòng
我如今说个心即理是如何，只为世人分心与理为二，故便有许多病痛。
rú wǔ bó rǎng yí dí zūn zhōu shì dōu shì yí gè sī xīn shǐ bù dàng lǐ rén què shuō tā zuò dé dàng lǐ zhǐ xīn yǒu wèi chún wǎng wǎng yuè mù qí suǒ wèi yào lái wài miàn zuò de hǎo kàn què yǔ xīn quán bù xiāng gān
如五伯攘夷狄，尊周室，都是一个私心，使不当理，人却说他做得当理，只心有未纯，往往悦慕其所为，要来外面做得好看，却与心全不相干。
fēn xīn yǔ lǐ wèi èr qí liú zhì yú bó dào zhī wěi ér bù zì zhī
分心与理为二，其流至于伯道之伪而不自知。
gù wǒ shuō gè xīn jí lǐ yào shǐ zhī xīn lǐ shì yí gè
故我说个心即理，要使知心理是一个？
biàn lái xīn shàng zuò gōng fū bù qù yīng yì yú wài biàn shì wáng dào zhī zhēn
便来心上做工夫，不去英义于外，便是王道之真。
cǐ wǒ lì yán zōng zhǐ
此我立言宗旨。
yòu wèn shèng xián yán yǔ xǔ duō rú hé què yào dǎ zuò yí gè
”又问“圣贤言语许多，如何却要打做一个？
yuē wǒ bú shì yào dǎ zuò yí gè rú yuē fu dào yī ér yǐ yǐ
”曰：“我不是要打做一个，如曰“夫道一而已矣。
yòu yuē qí wèi wù bù èr zé qí shēng wù bù cè
’又曰“其为物不二，则其生物不测。
tiān dì shèng rén jiē shì yí gè rú hé èr de
”天地圣人皆是一个，如何二得？
xīn bú shì yí kuài xuè ròu fán zhī jué chù biàn shì xīn
〔7〕“心不是一块血肉，凡知觉处便是心；
rú ěr mù zhī zhī shì tīng shǒu zú zhī zhī tòng yǎng cǐ zhī jué biàn shì xīn yě
如耳目之知视听，手足之知痛痒，此知觉便是心也。
yǐ fāng wèn yuē xiān shēng zhī shuō gé wù fán zhōng yōng zhī shèn dú jí jí yì bó yuē děng shuō jiē wèi gé wù zhī shì
〔8〕以方问曰：“先生之说“格物”，凡《中庸》之“慎独”及“集义”“博约”等说，皆为‘格物”之事。
xiān shēng yuē fēi yě gé wù jí shèn dú jí jiè jù
”先生曰：“非也，格物即慎独，即戒惧；
zhì yú jí yì bó yuē gōng fū zhǐ yì bān bú shì yǐ nà shù jiàn dōu zuò gé wù dǐ shì
至于‘集义’‘博约’，工夫只一般，不是以那数件都做‘格物’底事。
yǐ fāng wèn zūn dé xìng yī tiáo
〔9〕以方问“尊德性”一条。
xiān shēng yuē dào wèn xué jí suǒ yǐ zūn dé xìng yě
先生曰：“‘道问学’即所以“尊德性’也。
huì wēng yán zi jìng yǐ zūn dé xìng huì rén
晦翁言子静以‘尊德性’晦人，
mǒu jiào rén qǐ bù shì dào wèn xué chù duō le xiē zǐ
某教人岂不是‘道问学”处多了些子，
shì fēn zūn dé xìng yǔ dào wèn xué zuò liǎng jiàn qiě rú jīn jiǎng xí tǎo lùn xià xǔ duō gōng fū
是分‘尊德性与道问学’作两件且如今讲习讨论下许多工夫，
wú fēi zhǐ shì cún cǐ xīn
无非只是存此心，
bù shī qí dé xìng ér yǐ qǐ yǒu zūn dé xìng zhǐ kōng kōng qù zūn
不失其德性而已：岂有‘尊德性’只空空去尊，
gèng bù qù wèn xué
更不去问学，
wèn xué zhǐ shì kōng kōng qù wèn xué
问学只是空空去问学，
gèng yǔ dé xìng wú guān shè
更与德性无关涉？
rú cǐ zé bù zhī jīn zhī suǒ yǐ jiǎng xí tǎo lùn zhě gèng xué hé shì
如此，则不知今之所以讲习讨论者，更学何事！
wèn zhì guǎng dà èr jù
”问“致广大”二句。
yuē jǐn jīng wēi jí suǒ yǐ zhì guǎng dà yě dào zhōng yōng jí suǒ yǐ jí gāo míng yě
曰：“‘尽精微’即所以“致广大”也，“道中庸”即所以‘极高明’也。
gài xīn zhī běn tǐ zì shì guǎng dà dǐ rén bù néng jǐn jīng wēi zé biàn wèi sī yù suǒ bì yǒu bù shèng qí xiǎo zhě yǐ
盖心之本体自是广大底，人不能‘尽精微’，则便为私欲所蔽，有不胜其小者矣。
gù néng xì wēi qū zhé wú suǒ bù jìn zé sī yì bù zú yǐ bì zhī zì wú xǔ duō zhàng ài zhē gé chù rú hé guǎng dà bù zhì
故能细微曲折，无所不尽，则私意不足以蔽之，自无许多障碍遮隔处，如何广大不致？
yòu wèn jīng wēi hái shì niàn lǜ zhī jīng wēi shì lǐ zhī jīng wēi
”又问：“精微还是念虑之精微，事理之精微？
yuē niàn lǜ zhī jīng wēi jí shì lǐ zhī jīng wēi yě
”曰：“念虑之精微，即事理之精微也。
xiān shēng yuē jīn zhī lùn xìng zhě fēn fēn yì tóng jiē shì shuō xìng fēi jiàn xìng yě
〔10〕先生曰：“今之论性者，纷纷异同，皆是说性，非见性也。
jiàn xìng zhě wú yì tóng zhī kě yán yǐ
见性者无异同之可言矣。
wèn shēng sè huò lì kǒng liáng zhī yì bù néng wú
〔11〕问：“声、色、货、利，恐良知亦不能无。
xiān shēng yuē gù rán
”先生曰：“固然。
dàn chū xué yòng gōng què xū sǎo chú dàng dí wù shǐ liú jī zé shì rán lái yù shǐ bù wéi lèi zì rán shùn ér yīng zhī
但初学用功，却须扫除荡涤，勿使留积，则适然来遇，始不为累，自然顺而应之。
liáng zhī zhī zài shēng sè huò lì shàng yòng gōng
良知只在声、色、货、利上用功。
néng zhì de liáng zhī jīng jīng míng míng háo fà wú bì zé shēng sè huò lì zhī jiāo wú fēi tiān zé liú xíng yǐ
能致得良知精精明明，毫发无蔽，则声、色、货、利之交，无非天则流行矣。
xiān shēng yuē wú yǔ zhū gōng jiǎng zhì zhī gé wù rì rì shì cǐ jiǎng yī èr shí nián jù shì rú cǐ
〔12〕先生曰：“吾与诸公讲‘致知’‘格物’，日日是此，讲一二十年俱是如此。
zhū jūn tīng wú yán shí qù yòng gōng jiàn wú jiǎng yī fān zì jué zhǎng jìn yī fān
诸君听吾言，实去用功，见吾讲一番，自觉长进一番；
fǒu zé zhǐ zuò yī chǎng huà shuō suī tīng zhī yì hé yòng
否则只作一场话说，虽听之亦何用。
xiān shēng yuē rén zhī běn tǐ cháng cháng shì jì rán bù dòng de cháng cháng shì gǎn ér suì tōng de
〔13〕先生曰：“人之本体，常常是寂然不动的，常常是感而遂通的。
wèi yìng bú shì xiān yǐ yīng bú shì hòu
未应不是先，已应不是后。
yī you jǔ fó jiā yǐ shǒu zhǐ xiǎn chū wèn yuē zhòng céng jiàn fǒu
〔14〕一友举佛家以手指显出，问曰：“众曾见否”？
zhòng yuē jiàn zhī
众曰：“见之”。
fù yǐ shǒu zhǐ rù xiù
复以手指入袖。
wèn yuē zhòng hái jiàn fǒu
问曰：“众还见否”？
zhòng yuē bú jiàn
众曰：“不见”。
fó shuō hái wèi jiàn xìng
佛说还未见性。
cǐ yì wèi míng
此义未明。
xiān shēng yuē shǒu zhǐ yǒu jiàn yǒu bú jiàn
先生曰：“手指有见有不见。
ěr zhī jiàn xìng cháng zài rén zhī xīn shén
尔之见性，常在人之心神。
zhī zài yǒu dǔ yǒu wén shàng chí wù
只在有睹有闻上驰骛。
bù zài bù dǔ bù wén shàng zhe shí yòng gōng
不在不睹不闻上着实用功。
gài bù dǔ bù wén shí liáng zhī běn tǐ
盖不睹不闻，实良知本体。
jiè shèn kǒng jù shì zhì liáng zhī de gōng fū
戒慎恐惧，是致良知的功夫。
xué zhě shí shí kè kè cháng dǔ qí suǒ bù dǔ cháng wén qí suǒ bù wén gōng fū fāng yǒu gè shí luò chù
学者时时刻刻常睹其所不睹，常闻其所不闻，功夫方有个实落处。
jiǔ jiǔ chéng shú hòu zé bù xū zhe lì bù dài fáng jiǎn ér zhēn xìng zì bù xī yì
久久成熟后，则不须着力，不待防检，而真性自不息亦。
qǐ yǐ zài wài zhě zhī wén jiàn wèi lèi zāi
岂以在外者之闻见为累哉”？
wèn xiān rú wèi yuān fēi yú yuè yǔ bì yǒu shì yān tóng yī huó pō pō de
〔15〕问：“先儒谓鸢飞鱼跃，与‘必有事焉”，同一活泼泼地。
xiān shēng yuē yì shì
”先生曰：“亦是。
tiān dì jiān huó pō pō de wú fēi cǐ lǐ biàn shì wú liáng zhī de liú xíng bù xī zhì liáng zhī biàn shì bì yǒu shì de gōng fū
天地间活泼泼地，无非此理，便是吾良知的流行不息，‘致良知”便是‘必有事”的工夫。
cǐ lǐ fēi wéi bù kě lí shí yì bù dé ér lí yě
此理非惟不可离，实亦不得而离也。
wú wǎng ér fēi dào wú wǎng ér fēi gōng fū
无往而非道，无往而非工夫。
xiān shēng yuē zhū gōng zài cǐ wù yào lì gè bì wèi shèng rén zhī xīn shí shí kè kè xū shì yī bàng yī tiáo hén yī guó yī zhǎng xuè fāng néng tīng wú shuō huà jù jù dé lì
〔16〕先生曰：“诸公在此，务要立个必为圣人之心，时时刻刻须是一棒一条痕，一掴一掌血，方能听吾说话，句句得力。
ruò máng máng dàng dàng dù rì pì rú yí kuài sǐ ròu dǎ yě bù zhī de tòng zhèng kǒng zhōng bù jì shì huí jiā zhǐ xún de jiù shí jì liǎng ér yǐ qǐ bù xī zāi
若茫茫荡荡度日，譬如一块死肉，打也不知得痛症，恐终不济事，回家只寻得旧时伎俩而已，岂不惜哉？
wèn jìn lái wàng niàn yě jué shǎo yì jué bù céng zhuó xiǎng dìng yào rú hé yòng gōng bù zhī cǐ shì gōng fū fǒu
〔17〕问：“近来妄念也觉少，亦觉不曾着想定要如何用功，不知此是工夫否？
xiān shēng yuē rǔ qiě qù zhuó shí yòng gōng biàn duō zhèi xiē zhuó xiǎng yě bù fáng jiǔ jiǔ zì huì tuǒ tiē
”先生曰：“汝且去着实用功，便多这些着想也不妨，久久自会妥帖；
ruò cái xià de xiē gōng biàn shuō xiào yàn hé zú wèi shì
若才下得些功，便说效验，何足为恃！
yī you zì tàn sī yì méng shí fēn míng zì xīn zhī de zhǐ shì bù néng shǐ tā jí qù
〔18〕一友自叹：“私意萌时，分明自心知得，只是不能使他即去。
xiān shēng yuē nǐ méng shí zhè yī zhī chù biàn shì nǐ de mìng gēn dāng xià jí qù xiāo mó biàn shì lì mìng gōng fū
”先生曰：“你萌时，这一知处便是你的命根，当下即去消磨，便是立命工夫。
fū zǐ shuō xìng xiāng jìn jí mèng zǐ shuō xìng shàn bù kě zhuān zài qì zhì shàng shuō
〔19〕“夫子说“性相近’，即孟子说“性善’，不可专在气质上说。
ruò shuō qì zhì rú gāng yǔ róu duì rú hé xiāng jìn de wéi xìng shàn zé tóng ěr
若说气质，如刚与柔对，如何相近得，惟性善则同耳。
rén shēng chū shí shàn yuán shì tóng de dàn gāng de xí yú shàn zé wèi gāng shàn xí yú è zé wèi gāng è róu de xí yú shàn zé wèi róu shàn xí yú è zé wèi róu è biàn rì xiāng yuǎn le
人生初时善，原是同的，但刚的习于善则为刚善，习于恶则为刚恶，柔的习于善则为柔善，习于恶则为柔恶，便日相远了。
xiān shēng cháng yǔ xué zhě yuē xīn lǐ shàng zhe bù dé yī niàn liú zhì jiù rú yǎn zhe bù dé xiē zǐ chén shā xiē zǐ néng de jǐ duō
〔20〕先生尝语学者曰：“心礼上着不得一念留滞，就如眼着不得些子尘沙，些子能得几多；
mǎn yǎn biàn hūn tiān hēi dì le
满眼便昏天黑地了。
yòu yuē zhè yī niàn bù dàn shì sī niàn
”又曰：“这一念不但是私念；
biàn hǎo de niàn tou yì zhe bù dé xiē zǐ rú yǎn zhōng fàng xiē jīn yù xiè yǎn yì kāi bù dé le
便好的念头亦着不得些子如眼中放些金玉屑，眼亦开不得了。
wèn rén xīn yǔ wù tóng tǐ rú wú shēn yuán shì xuè qì liú tōng de suǒ yǐ wèi zhī tóng tǐ ruò yú rén biàn yì tǐ le qín shòu cǎo mù yì yuǎn yǐ
〔21〕问：“人心与物同体，如吾身原是血气流通的，所以谓之同体：若于人便异体了，禽、兽、草、木益远矣。
ér hé wèi zhī tóng tǐ
而何谓之同体？
xiān shēng yuē nǐ zhī zài gǎn yìng zhī jǐ shàng kàn
”先生曰：“你只在感应之几上看；
qǐ dàn qín shòu cǎo mù suī tiān de yě yǔ wǒ tóng tǐ de guǐ shén yě yǔ wǒ tóng tǐ de
岂但禽、兽、草、木，虽天、地也与我同体的，鬼、神也与我同体的。
qǐng wèn
”请问。
xiān shēng yuē nǐ kàn zhè gè tiān dì zhōng jiān shèn me shì tiān de de xīn
先生曰：“你看这个天、地中间，甚么是天、地的心？
duì yuē cháng wén rén shì tiān dì de xīn
”对曰：“尝闻人是天地的心。
yuē rén yòu shèn me jiào zuò xīn
”曰：“人又甚么叫做心？
duì yuē zhǐ shì yí gè líng míng
”对曰：“只是一个灵明。
kě zhī chōng tiān sāi dì zhōng jiān zhǐ yǒu zhè gè líng míng
”“可知充天塞地中间，只有这个灵明。
rén zhǐ wèi xíng tǐ zì jiàn gé le
人只为形体自间隔了。
wǒ de líng míng biàn shì tiān de guǐ shén de zhǔ zǎi
我的灵明，便是天、地、鬼、神的主宰。
tiān méi yǒu wǒ de líng míng shuí qù yǎng tā gāo
天没有我的灵明，谁去仰他高？
de méi yǒu wǒ de líng míng shuí qù fǔ tā shēn
地没有我的灵明，谁去俯他深？
guǐ shén méi yǒu wǒ de líng míng shuí qù biàn tā jí xiōng zāi xiáng
鬼、神没有我的灵明，谁去辩他吉、凶、灾、祥？
tiān de guǐ shén wàn wù lí què wǒ de líng míng biàn méi yǒu tiān de guǐ shén wàn wù le
天、地、鬼、神、万物，离却我的灵明，便没有天、地、鬼、神、万物了；
wǒ de líng míng lí què tiān de guǐ shén wàn wù yì méi yǒu wǒ de líng míng
我的灵明，离却天、地、鬼、神、万物，亦没有我的灵明。
rú cǐ biàn shì yī qì liú tōng de rú hé yǔ tā jiàn gé de
如此，便是一气流通的，如何与他间隔得？
yòu wèn tiān de guǐ shén wàn wù qiān gǔ jiàn zài hé méi le wǒ de líng míng biàn jù wú le
”又问：“天、地、鬼、神、万物，千古见在，何没了我的灵明，便俱无了？
yuē jīn kàn sǐ de rén tā zhèi xiē jīng líng yóu sàn le tā de tiān de guǐ shén wàn wù shàng zài hé chǔ
”曰：“今看死的人，他这些精灵游散了，他的天、地、鬼、神、万物尚在何处？
xiān shēng qǐ xíng zhēng sī tián dé hóng yǔ rǔ zhōng zhuī sòng yán tān rǔ zhòng jǔ fó jiā shí xiàng huàn xiāng zhī shuō
〔22〕先生起行征思田，德洪与汝中追送严滩，汝中举佛家实相幻相之说。
xiān shēng yuē yǒu xīn jù shì shí wú xīn jù shì huàn
先生曰：“有心俱是实，无心俱是幻；
wú xīn jù shì shí yǒu xīn jù shì huàn
无心俱是实，有心俱是幻。
rǔ zhōng yuē yǒu xīn jù shì shí wú xīn jù shì huàn shì běn tǐ shàng shuō gōng fū wú xīn jù shì shí yǒu xīn jù shì huàn shì gōng fū shàng shuō běn tǐ
”汝中曰：“有心俱是实，无心俱是幻，是本体上说工夫：无心俱是实，有心俱是幻，是工夫上说本体。
xiān shēng rán qí yán
”先生然其言。
hóng yú shì shí shàng wèi liǎo dá shù nián yòng gōng shǐ xìn běn tǐ gōng fū hé yī
洪于是时尚未了达，数年用功，始信本体、工夫合一。
dàn xiān shēng shì shí yīn wèn ǒu tán ruò wú rú zhǐ diǎn rén chù bù bì jiè cǐ lì yán ěr
但先生是时因问偶谈，若吾儒指点人处，不必借此立言耳。
cháng jiàn xiān shēng sòng èr sān qí sù chū mén tuì zuò yú zhōng xuān ruò yǒu yōu sè
〔23〕尝见先生送二三耆宿出门，退坐于中轩，若有忧色。
dé hóng qū jìn qǐng wèn
德洪趋进请问。
xiān shēng yuē qǐng yǔ zhū lǎo lùn jí cǐ xué zhēn yuán záo fāng bǐng
先生曰：“顷与诸老论及此学，真圆凿方柄。
cǐ dào tǎn rú dào lù shì rú wǎng wǎng zì jiā huāng sāi zhōng shēn xiàn jīng jí zhī chǎng ér bù huǐ wú bù zhī qí hé shuō yě
此道坦如道路，世儒往往自加荒塞，终身陷荆棘之场而不悔，吾不知其何说也？
dé hóng tuì wèi péng yǒu yuē xiān shēng huì rén bù zé shuāi xiǔ rén rén mǐn wù zhī xīn yě
”德洪退谓朋友曰：“先生诲人，不择衰朽，仁人悯物之心也。
xiān shēng yuē rén shēng dà bìng zhǐ shì yī ào zì
〔24〕先生曰：“人生大病，只是一傲字。
wèi zi ér ào bì bù xiào wéi chén ér ào bì bù zhōng wèi fù ér ào bì bù cí wèi you ér ào bì bù xìn
为子而傲必不孝，为臣而傲必不忠，为父而傲必不慈，为友而傲必不信。
gù xiàng yǔ dān zhū jù bù xiào yì zhǐ yī ào zì biàn jié guǒ le cǐ shēng
故象与丹朱俱不肖，亦只一傲字，便结果了此生。
zhū jūn cháng yào tǐ cǐ rén xīn běn shì tiān rán zhī lǐ jīng jīng míng míng wú xiān jiè rǎn zhe zhǐ shì yī wú wǒ ér yǐ xiōng zhōng qiè bù kě yǒu yǒu jí ào yě
诸君常要体此人心本是天然之理，精精明明，无纤介染着，只是一无我而已：胸中切不可有，有即傲也。
gǔ xiān shèng rén xǔ duō hǎo chù yě zhǐ shì wú wǒ ér yǐ wú wǒ zì néng qiān
古先圣人许多好处，也只是无我而已，无我自能谦。
qiān zhě zhòng shàn zhī jī ào zhě zhòng wù zhī kuí
谦者众善之基，傲者众恶之魁。
yòu yuē cǐ dào zhì jiǎn zhì yì de yì zhì jīng zhì wēi de
〔25〕又曰：“此道至简至易的，亦至精至微的。
kǒng zǐ yuē qí rú shì zhū zhǎng hu qiě rén yú zhǎng hé rì bú jiàn jí zhì wèn tā zhǎng zhōng duō shǎo wén lǐ què biàn bù zhī jí rú wǒ liáng zhī èr zì yī jiǎng biàn míng shuí bù zhī de ruò yù de jiàn liáng zhī què shuí néng jiàn de
孔子曰：‘其如示诸掌乎：’且人于掌何日不见，及至问他掌中多少文理，却便不知，即如我良知二字，一讲便明，谁不知得：若欲的见良知，却谁能见得？
wèn yuē cǐ zhī kǒng shì wú fāng tǐ de zuì lí zhuō mō
”问曰：“此知恐是无方体的，最离捉摸。
xiān shēng yuē liáng zhī jí shì yì qí wéi dào yě lǚ qiān biàn dòng bù jū zhōu liú liù xū shàng xià wú cháng gāng róu xiāng yì bù kě wèi diǎn yào wéi biàn suǒ shì
”先生曰，良知即是《易》，‘其为道也屡迁，变动不居，周流六虚，上下无常，刚柔相易，不可为典要，惟变所适。
cǐ zhī rú hé zhuō mō de
’此知如何捉摸得？
jiàn de tòu shí biàn shì shèng rén
见得透时便是圣人。
wèn kǒng zǐ yuē huí yě fēi zhù wǒ zhě yě
〔26〕问：“孔子曰：‘回也非助我者也。
shì shèng rén guǒ yǐ xiāng zhù wàng mén dì zǐ fǒu
’是圣人果以相助望门弟子否？
xiān shēng yuē yì shì shí huà
”先生曰：“亦是实话。
cǐ dào běn wú qióng jìn wèn nàn yù duō zé jīng wēi yù xiǎn
此道本无穷尽，问难愈多，则精微愈显。
shèng rén zhī yán běn zì zhōu biàn dàn yǒu wèn nàn de rén xiōng zhōng zhì ài shèng rén bèi tā yī nán fā huī de yù jiā jīng shén
圣人之言本自周遍，但有问难的人胸中窒碍，圣人被他一难，发挥得愈加精神。
ruò yán zǐ wén yī zhī shí xiōng zhōng liǎo rán rú hé de wèn nàn gù shèng rén yì jì rán bù dòng wú suǒ fā huī gù yuē fēi zhù
若颜子闻一知十，胸中了然，如何得问难：故圣人亦寂然不动，无所发挥，故曰非助。
zōu qiān zhī cháng yǔ dé hóng yuē shū guó shang céng chí yī zhāng zhǐ qǐng xiān shēng xiě gǒng bǎ zhī tóng zǐ yī zhāng
〔27〕邹谦之尝语德洪曰：“舒国裳曾持一张纸，请先生写‘拱把之桐梓’一章。
xiān shēng xuán bǐ wéi shū dào zhì yú shēn ér bù zhī suǒ yǐ yǎng zhī zhě gù ér xiào yuē guó shang dú shū zhōng guò zhuàng yuán lái qǐ chéng bù zhī shēn zhī suǒ yǐ dāng yǎng hái xū sòng cǐ yǐ qiú jǐng
先生悬笔为书到‘至于身而不知所以养之者’，顾而笑曰：‘国裳读书，中过状元来岂诚不知身之所以当养，还须诵此以求警。
yī shí zài shì zhū you jiē tì rán
’一时在侍诸友皆惕然。