huáng miǎn zhī wèn wú shì yě wú mò yě yì zhī yǔ bǐ
〔1〕黄勉之问：“‘无适也，无莫也，义之与比。
shì shì yào rú cǐ fǒu
’事事要如此否？
xiān shēng yuē gù shì shì shì yào rú cǐ xū shì shí de gè tóu nǎo nǎi kě
”先生曰：“固是事事要如此，须是识得个头脑乃可。
yì jí shì liáng zhī xiǎo de liáng zhī shì gè tóu nǎo fāng wú zhí zhe
义即是良知，晓得良知是个头脑，方无执着。
qiě rú shòu rén kuì sòng yě yǒu jīn rì dāng shòu de tā rì bù dàng shòu de
且如受人馈送，也有今日当受的，他日不当受的。
yě yǒu jīn rì bù dàng shòu de tā rì dāng shòu de
也有今日不当受的，他日当受的。
nǐ ruò zhí zhuó le jīn rì dāng shòu de biàn yī qiè shòu qù
你若执着了今日当受的，便一切受去。
zhí zhuó le jīn rì bù dàng shòu de biàn yī qiè bù shòu qù
执着了今日不当受的，便一切不受去。
biàn shì shì mò
便是适莫。
biàn bú shì liáng zhī de běn tǐ
便不是良知的本体。
rú hé huàn de zuò yì
如何唤得做义？
wèn sī wú xié yī yán rú hé biàn gài de sān bǎi piān zhī yì
〔2〕问：“‘思无邪’一言，如何便盖得三百篇之义？
xiān shēng yuē qǐ tè sān bǎi piān
”先生曰：“岂特三百篇？
liù jīng zhī cǐ yī yán biàn kě gāi guàn yǐ zhì qióng gǔ jīn tiān xià shèng xián de huà
六经只此一言，便可该贯，以至穷古今天下圣贤的话。
sī wú xié yī yán yě kě gāi guàn
‘思无邪’一言，也可该贯。
cǐ wài biàn yǒu hé shuō
此外便有何说？
cǐ shì yī liǎo bǎi dàng de gōng fū
此是一了百当的功夫。
wèn dào xīn rén xīn
〔3〕问道心人心。
xiān shēng yuē shuài xìng zhī wéi dào biàn shì dào xīn
先生曰：“‘率性之为道’，便是道心。
dàn zhe xiē rén de yì sī zài biàn shì rén xīn
但着些人的意思在，便是人心。
dào xīn běn shì wú shēng wú xiù gù yuē wēi
道心本是无声无臭，故曰微。
yī zhe rén xīn xíng qù biàn yǒu xǔ duō bù ān wěn chù gù yuē wéi wēi
依着人心行去，便有许多不安稳处，故曰惟危。
wèn zhōng rén yǐ xià bù kě yǐ yǔ shàng yú de rén yǔ zhī yǔ shàng shàng qiě bù jìn kuàng bù yǔ zhī yǔ kě hu
〔4〕问：“‘中人以下，不可以语上’，愚的人与之语上尚且不进，况不与之语可乎？
xiān shēng yuē bú shì shèng rén zhōng bù yǔ yǔ shèng rén de xīn yōu bù dé rén rén dōu zuò shèng rén
”先生曰：“不是圣人终不与语，圣人的心忧不得人人都做圣人；
zhǐ shì rén de zī zhì bù tóng shī jiào bù kě liè děng zhōng rén yǐ xià de rén biàn yǔ tā shuō xìng shuō mìng tā yě bù xǐng de yě xū màn màn zuó mo tā qǐ lái
只是人的资质不同，施教不可躐等，中人以下的人，便与他说性、说命，他也不省得，也须慢慢琢磨他起来。
yī you wèn dú shū bú jì dé rú hé
〔5〕一友问：“读书不记得如何？
xiān shēng yuē zhǐ yào xiǎo de rú hé yào jì de
”先生曰：“只要晓得，如何要记得？
yào xiǎo de yǐ shì luò dì èr yì le zhǐ yào míng de zì jiā běn tǐ
要晓得已是落第二义了，只要明得自家本体。
ruò tú yào jì de biàn bù xiǎo de ruò tú yào xiǎo de biàn míng bù dé zì jiā de běn tǐ
若徒要记得，便不晓得：若徒要晓得，便明不得自家的本体。
wèn shì zhě rú sī shì shuō zì jiā xīn xìng huó pō pō de fǒu
〔6〕问：“‘逝者如斯’是说自家心性活泼泼地否？
xiān shēng yuē rán
”先生曰：“然。
xū yào shí shí yòng zhì liáng zhī de gōng fū fāng cái huó pō pō de fāng cái yǔ tā chuān shuǐ yì bān
须要时时用致良知的功夫，方才活泼泼地，方才与他川水一般；
ruò xū yú jiàn duàn biàn yǔ tiān de bù xiāng sì
若须臾间断，便与天地不相似。
cǐ shì xué wèn jí zhì chù shèng rén yě zhī rú cǐ
此是学问极至处，圣人也只如此。
wèn zhì shì rén rén zhāng
〔7〕问志士、仁人章。
xiān shēng yuē zhǐ wèi shì shàng rén dōu bǎ shēng shēn mìng zi kàn de tài zhòng bù wèn dāng sǐ bù dàng sǐ dìng yào wǎn zhuǎn wěi qū bǎo quán yǐ cǐ bǎ tiān lǐ què diū qù le rěn xīn hài lǐ hé zhě bù wéi
先生曰：“只为世上人都把生身命子看得太重，不问当死不当死，定要宛转委曲保全，以此把天理却丢去了，忍心害理，何者不为？
ruò wéi le tiān lǐ biàn yǔ qín shòu wú yì biàn tōu shēng zài shì shàng bǎi qiān nián yě bù guò zuò le qiān bǎi nián de qín shòu
若违了天理，便与禽兽无异，便偷生在世上百千年，也不过做了千百年的禽兽。
xué zhě yào yú cǐ děng chù kàn de míng bái
学者要于此等处看得明白；
bǐ gàn lóng féng zhǐ wèi tā kàn de fēn míng suǒ yǐ néng chéng jiù de tā de rén
比干、龙逢，只为他看得分明，所以能成就得他的仁。
wèn shū sūn wǔ shū huǐ zhòng ní dà shèng rén rú hé yóu bù miǎn yú huǐ bàng
〔8〕问：“叔孙武叔毁仲尼，大圣人如何犹不免于毁谤？
xiān shēng yuē huǐ bàng zì wài lái de suī shèng rén rú hé miǎn de
”先生曰：“毁谤自外来的虽圣人如何免得？
rén zhǐ guì yú zì xiū ruò zì jǐ shí shí luò luò shì gè shèng xián zòng rán rén dōu huǐ tā yě shuō tā bù zháo
人只贵于自修，若自己实实落落是个圣贤，纵然人都毁他，也说他不着；
què ruò fú yún yǎn rì rú hé sǔn de rì de guāng míng
却若浮云掩日如何损得日的光明。
ruò zì jǐ shì gè xiàng gōng sè zhuāng bù jiān bù jiè de zòng rán méi yī gè rén shuō tā tā de è yì zhōng xū yī rì fā lù
若自己是个象恭色庄、不坚不介的，纵然没一个人说他，他的恶意终须一日发露。
suǒ yǐ mèng zǐ shuō yǒu qiú quán zhī huǐ yǒu bù yú zhī yù huǐ yù zài wài de ān néng bì de zhǐ yào zì xiū hé rú ěr
所以孟子说‘有求全之毁，有不虞之誉：’毁誉在外的，安能避得，只要自修何如尔。
liú jūn liàng yào zài shān zhōng jìng zuò
〔9〕刘君亮要在山中静坐。
xiān shēng yuē rǔ ruò yǐ yàn wài wù zhī xīn qù qiú zhī jìng shì fǎn yǎng chéng yí gè jiāo duò zhī qì le
先生曰：“汝若以厌外物之心去求之静，是反养成一个骄惰之气了；
rǔ ruò bù yàn wài wù fù yú jìng chǔ hán yǎng què hǎo
汝若不厌外物，复于静处涵养，却好。
wáng rǔ zhōng shěng céng shì zuò
〔10〕王汝中、省曾侍坐。
xiān shēng wò shàn mìng yuē nǐ men yòng shàn
先生握扇命曰：“你们用扇。
shěng céng qǐ duì rì bù gǎn
”省曾起对日：“不敢。
xiān shēng yuē shèng rén zhī xué bú shì zhè děng kǔn fù kǔ chǔ de
”先生曰：“圣人之学不是这等捆缚苦楚的。
bú shì zhuāng zuò dào xué de mú yàng
不是装做道学的模样。
rǔ zhōng yuē guān zhòng ní yǔ céng diǎn yán zhì yī zhāng lüè jiàn
”汝中曰：“观仲尼与曾点言志一章略见。
xiān shēng yuē rán
”先生曰：“然。
yǐ cǐ zhāng guān zhī shèng rén hé děng kuān hóng bāo hán qì xiàng
以此章观之，圣人何等宽洪，包含气象。
qiě wèi shī zhě wèn zhì yú qún dì zǐ sān zi jiē zhěng dùn yǐ duì zhì yú céng diǎn piāo piāo rán bù kàn nà sān zi zài yǎn zì qù gǔ qǐ sè lái hé děng kuáng tài jí zhì yán zhì yòu bú duì shī zhī wèn mù dōu shì kuáng yán
且为师者问志于群弟子，三子皆整顿以对，至于曾点，飘飘然不看那三子在眼，自去鼓起瑟来，何等狂态：及至言志，又不对师之问目，都是狂言。
shè zài yī chuān huò chì mà qǐ lái le
设在伊川，或斥骂起来了。
shèng rén nǎi fù chēng xǔ tā hé děng qì xiàng
圣人乃复称许他，何等气象。
shèng rén jiào rén bú shì gè shù fù tā tōng zuò yì bān zhī rú kuáng zhě biàn cóng kuáng chù chéng jiù tā juàn zhě biàn cóng juàn chù chéng jiù de rén zhī cái qì rú hé tóng de
圣人教人，不是个束缚他通做一般，只如狂者便从狂处成就他，狷者便从狷处成就地，人之才气如何同得。
xiān shēng yǔ lù yuán jìng yuē yuán jìng shào nián yì yào jiě wǔ jīng zhì yì hǎo bó
〔11〕先生语陆元静曰：“元静少年亦要解五经，志亦好博。
dàn shèng rén jiào rén zhǐ pà rén bù jiǎn yì tā shuō de jiē shì jiǎn yì zhī guī yǐ jīn rén hǎo bó zhī xīn guān zhī què shì shèng rén jiào rén chà le
但圣人教人，只怕人不简易，他说的皆是简易之规：以今人好博之心观之，却似圣人教人差了。
xiān shēng yuē kǒng zǐ wú bù zhī ér zuò
〔12〕先生曰：“孔子无不知而作；
yán zǐ yǒu bù shàn wèi cháng bù zhī cǐ shì shèng xué zhēn xuè mài lù
颜子有不善未尝不知：此是圣学真血脉路。
hé tíng rén huáng zhèng zhī li hóu bì rǔ zhōng dé hóng shì zuò
〔13〕何廷仁、黄正之、李侯璧、汝中、德洪侍坐。
xiān shēng gù ér yán yuē rǔ bèi xué wèn bù dé zhǎng jìn zhǐ shì wèi lì zhì
先生顾而言曰：“汝辈学问不得长进，只是未立志。
hóu bì qǐ ér duì yuē gǒng yì yuàn lì zhì
侯璧起而对曰：“珙亦愿立志。
xiān shēng yuē nán shuō bù lì wèi shì bì wèi shèng rén zhī zhì ěr
”先生曰：“难说不立，未是必为圣人之志耳。
duì yuē yuàn lì bì wèi shèng rén zhī zhì
”对曰“愿立必为圣人之志。
xiān shēng yuē nǐ zhēn yǒu shèng rén zhī zhì liáng zhī shàng gèng wú bù jǐn liáng zhī shàng liú de xiē zǐ bié niàn guà dài biàn fēi bì wèi shèng rén zhī zhì yǐ
”先生曰：“你真有圣人之志，良知上更无不尽：良知上留得些子别念挂带，便非必为圣人之志矣。
hóng chū wén shí xīn ruò wèi fú tīng shuō dào bù jué sǒng hàn
”洪初闻时心若未服，听说到不觉悚汗。
xiān shēng yuē
〔14〕先生曰；
liáng zhī shì zào huà de jīng líng zhèi xiē jīng líng shēng tiān shēng dì chéng guǐ chéng dì jiē cóng cǐ chū zhēn shì yǔ wù wú duì
“良知是造化的精灵，这些精灵，生天生地，成鬼成帝，皆从此出，真是与物无对。
rén ruò fù de tā wán wán quán quán wú shǎo kuī qiàn zì bù jué shǒu wǔ zú dǎo bù zhī tiān dì jiān gèng yǒu hé lè kě dài
人若复得他完完全全，无少亏欠，自不觉手舞足蹈，不知天地间更有何乐可代。
yī you jìng zuò yǒu jiàn chí wèn xiān shēng
〔15〕一友静坐有见，驰问先生。
dá yuē wú xī jū chú shí jiàn zhū shēng duō wù zhī jiě kǒu ěr yì tóng wú yì yú de gū jiào zhī jìng zuò
答曰：“吾昔居滁时，见诸生多务知解，口耳异同，无益于得，姑教之静坐；
yī shí kuī jiàn guāng jǐng pō shōu jìn xiào jiǔ zhī jiàn yǒu xǐ jìng yàn dòng liú rù kū gǎo zhī bìng huò wu wèi xuán jiě miào jué dòng rén tīng wén
一时窥见光景，颇收近效：久之渐有喜静厌动，流入枯槁之病，或务为玄解妙觉，动人听闻。
gù ěr lái zhǐ shuō zhì liáng zhī
故迩来只说‘致良知’。
liáng zhī míng bái suí nǐ qù jìng chǔ tǐ wù yě hǎo
良知明白，随你去静处体悟也好。
suí nǐ qù shì shàng mó liàn yě hǎo liáng zhī běn tǐ yuán shì wú dòng wú jìng de cǐ biàn shì xué wèn tóu nǎo
随你去事上磨练也好，良知本体原是无动无静的：此便是学问头脑。
wǒ zhè gè huà tóu zì chú zhōu dào jīn yì jiào guò jǐ fān zhǐ shì zhì liáng zhī sān zì wú bìng
我这个话头，自滁州到今，亦较过几番，只是‘致良知’三字无病。
yī jīng shé gōng fāng néng chá rén bìng lǐ
医经折肱，方能察人病理。
yī you wèn gōng fū yù de cǐ zhī shí shí jiē xù yī qiè yìng gǎn chù fǎn jué zhào guǎn bù jí ruò qù shì shàng zhōu xuán yòu jué bú jiàn le
〔16〕一友问：“功夫欲得此知时时接续，一切应感处反觉照管不及，若去事上周旋，又觉不见了。
rú hé zé kě
如何则可？
xiān shēng yuē cǐ zhǐ rèn liáng zhī wèi zhēn shàng yǒu nèi wài zhī jiān
”先生曰：“此只认良知未真，尚有内外之间。
wǒ zhè lǐ gōng fū bù yóu rén jí xīn rèn de liáng zhī tóu nǎo shì dāng qù pǔ shí yòng gōng zì huì tòu chè
我这里功夫不由人急心，认得良知头脑是当，去朴实用功，自会透彻。
dào cǐ biàn shì nèi wài liǎng wàng yòu hé xīn shì bù hé yī
到此便是内外两忘，又何心事不合一。
yòu yuē gōng fū bú shì tòu de zhè gè zhēn jī rú hé de tā chōng shí guāng huī
〔17〕又曰：“功夫不是透得这个真机，如何得他充实光辉？
ruò néng tòu de shí bù yóu nǐ cōng míng zhī jiě jiē de lái
若能透得时，不由你聪明知解接得来。
xū xiōng zhōng zhā zǐ hún huà bù shǐ yǒu háo fà zhān dài shǐ de
须胸中渣滓浑化，不使有毫发沾带始得。
xiān shēng yuē tiān mìng zhī wèi xìng mìng jí shì xìng
〔18〕先生曰：“‘天命之谓性’，命即是性。
shuài xìng zhī wèi dào xìng jí shì dào
‘率性之谓道’，性即是道；
xiū dào zhī wèi jiào dào jí shì jiào
‘修道之谓教’，道即是教。
wèn rú hé dào jí shì jiào
〔19〕问：“如何道即是教？
yuē dào jí shì liáng zhī liáng zhī yuán shì wán wán quán quán shì de hái tā shì fēi de hái tā fēi shì fēi zhǐ yī zhe tā gèng wú yǒu bú shì chù zhè liáng zhī hái shì nǐ de míng shī
”曰：“道即是良知：良知原是完完全全，是的还他是，非的还他非，是非只依着他，更无有不是处，这良知还是你的明师。
wèn bù dǔ bù wén shì shuō běn tǐ jiè shèn kǒng jù shì shuō gōng fū fǒu
”问：“‘不睹不闻’是说本体，‘戒慎恐惧’是说功夫否？
xiān shēng yuē cǐ chù xū xìn de běn tǐ yuán shì bù dǔ bù wén de yì yuán shì jiè shèn kǒng jù de jiè shèn kǒng jù bù céng zài bù dǔ bù wén shàng jiā de xiē zǐ
”先生曰：“此处须信得本体原是不睹不闻的，亦原是戒慎恐惧的，戒慎恐惧不曾在不睹不闻上加得些子。
jiàn de zhēn shí biàn wèi jiè shèn kǒng jù shì běn tǐ bù dǔ bù wén shì gōng fū yì de
见得真时，便谓戒慎恐惧是本体，不睹不闻是功夫亦得。
wèn tōng hu zhòu yè zhī dào ér zhī
〔20〕问：“通乎昼夜之道而知。
xiān shēng yuē liáng zhī yuán shì zhī zhòu zhī yè de
”先生曰：“良知原是知昼知夜的。
yòu jiān rén shuì shú shí liáng zhī yì bù zhī le
”又间：“人睡熟时，良知亦不知了。
yuē bù zhī hé yǐ yī jiào biàn yīng
”曰：“不知何以一叫便应？
yuē liáng zhī cháng zhī rú hé yǒu shuì shú shí
”曰：“良知常知，如何有睡熟时？
yuē xiàng huì yàn xī cǐ yì zào huà cháng lǐ
”曰：“向晦宴息，此亦造化常理。
yè lái tiān dì hùn dùn xíng sè jù mǐn rén yì ěr mù wú suǒ dǔ wén zhòng qiào jù xī cǐ jí liáng zhī shōu hān níng yī shí
夜来天地混沌，形色俱泯，人亦耳目无所睹闻，众窍俱翕，此即良知收歛凝一时。
tiān dì jì kāi shù wù lù shēng rén yì ěr mù yǒu suǒ dǔ wén zhòng qiào jù pì cǐ jí liáng zhī miào yòng fā shēng shí
天地既开、庶物露生，人亦耳目有所睹闻，众窍俱辟，此即良知妙用发生时。
kě jiàn rén xīn yǔ tiān dì yī tǐ
可见人心与天地一体。
gù shàng xià yǔ tiān de tóng liú
故上下与天地同流。
jīn rén bú huì yàn xī yè lái bú shì hūn shuì jí shì wàng sī yǎn mèi
今人不会宴息，夜来不是昏睡，即是妄思魇寐。
yuē shuì shí gōng fu rú hé yòng
”曰：“睡时功夫如何用。
xiān shēng yuē zhī zhòu jí zhī yè yǐ
”先生曰：“知昼即知夜矣。
rì jiān liáng zhī shì shùn yìng wú zhì de yè jiān liáng zhī jí shì shōu hān níng yī de yǒu mèng jí xiān zhào
日间良知是顺应无滞的，夜间良知即是收歛凝一的，有梦即先兆。
yòu yuē liáng zhī zài yè qì fā de fāng shì běn tǐ yǐ qí wú wù yù zhī zá yě
〔21〕又曰：“良知在夜气发的方是本体，以其无物欲之杂也。
xué zhě yào shǐ shì wù fēn rǎo zhī shí cháng rú yè qì yì bān jiù shì tōng hu zhòu yè zhī dào ér zhī
学者要使事物纷扰之时，常如夜气一般，就是‘通乎昼夜之道而知。
xiān shēng yuē xiān jiā shuō dào xū shèng rén qǐ néng xū shàng jiā dé yī háo shí
〔22〕先生曰：“仙家说到虚，圣人岂能虚上加得一毫实？
fó shì shuō dào wú shèng rén qǐ néng wú shàng jiā dé yī háo yǒu
佛氏说到无，圣人岂能无上加得一毫有？
dàn xiān jiā shuō xū cóng yǎng shēng shàng lái fó shì shuō wú cóng chū lí shēng sǐ kǔ hǎi shàng lái què yú běn tǐ shàng jiā què zhèi xiē zǐ yì sī zài biàn bú shì tā xū wú de běn sè le biàn yú běn tǐ yǒu zhàng ài
但仙家说虚，从养生上来，佛氏说无从出离生死苦海上来，却于本体上加却这些子意思在，便不是他虚无的本色了，便于本体有障碍。
shèng rén zhǐ shì hái tā liáng zhī de běn sè gèng bù zháo xiē zǐ yì zài
圣人只是还他良知的本色更不着些子意在。
liáng zhī zhī xū biàn shì tiān zhī tài xū liáng zhī zhī wú biàn shì tài xū zhī wú xíng rì yuè fēng léi shān chuān mín wù fán yǒu mào xiàng xíng sè jiē zài tài xū wú xíng zhōng fā yòng liú xíng
良知之虚便是天之太虚，良知之无便是太虚之无形，日、月、风、雷、山川、民、物，凡有貌象形色，皆在太虚无形中发用流行。
wèi cháng zuò de tiān de zhàng ài
未尝作得天的障碍。
shèng rén zhǐ shì shùn qí liáng zhī zhī fā yòng tiān dì wàn wù jù zài wǒ liáng zhī de fā yòng liú xíng zhōng hé cháng yòu yǒu yī wù qǐ yú liáng zhī zhī wài néng zuò de zhàng ài
圣人只是顺其良知之发用，天地万物俱在我良知的发用流行中，何尝又有一物起于良知之外能作得障碍？
huò wèn shì shì yì wu yǎng xīn rán yào zhī bù kě yǐ zhì tiān xià hé yě
〔23〕或问：“释氏亦务养心，然要之不可以治天下，何也？
xiān shēng yuē wú rú yǎng xīn wèi cháng lí què shì wù zhǐ shùn qí tiān zé zì rán jiù shì gōng fū
”先生曰：“吾儒养心未尝离却事物，只顺其天则自然就是功夫。
shì shì què yào jìn jué shì wù bǎ xīn kàn zuò huàn xiāng jiàn rù xū jì qù le
释氏却要尽绝事物，把心看做幻相，渐入虚寂去了；
yǔ shì jiān ruò wú xiē zi jiāo shè suǒ yǐ bù kě yě tiān xià
与世间若无些子交涉，所以不可冶天下。
huò wèn yì duān
〔24〕或问：“异端。
xiān shēng yuē yǔ yú fū yú fù tóng de shì wèi tóng dé
”先生曰：“与愚夫、愚妇同的，是谓同德；
yǔ yú fū yú fù yì de shì wèi yì duān
与愚夫、愚妇异的，是谓异端。
xiān shēng yuē mèng zǐ bù dòng xīn yǔ gào zi bù dòng xīn suǒ yì zhī zài háo lí jiān
〔25〕先生曰：“孟子不动心与告子不动心，所异只在毫厘间。
gào zi zhī zài bù dòng xīn shàng zhe gōng mèng zǐ biàn zhí cóng cǐ xīn yuán bù dòng chǔ fèn xiǎo
告子只在不动心上着功，孟子便直从此心原不动处分晓。
xīn zhī běn tǐ yuán shì bù dòng de zhǐ wèi suǒ xíng yǒu bù hé yì biàn dòng le
心之本体原是不动的：只为所行有不合义便动了。
mèng zǐ bù lùn xīn zhī dòng yǔ bù dòng zhǐ shì jí yì suǒ xíng wú bù shì yì cǐ xīn zì rán wú kě dòng chù
孟子不论心之动与不动，只是‘集义’，所行无不是义，此心自然无可动处。
ruò gào zi zhǐ yào cǐ xīn bù dòng biàn shì bǎ zhuō cǐ xīn jiāng tā shēng shēng bù xī zhī gēn fǎn zǔ náo le cǐ fēi tú wú yì ér yòu hài zhī
若告子只要此心不动，便是把捉此心，将他生生不息之根反阻挠了，此非徒无益，而又害之。
mèng zǐ jí yì gōng fū zì shì yǎng de chōng mǎn bìng wú něi qiàn zì shì zòng héng zì zài huó pō pō de
孟子‘集义’工夫，自是养得充满，并无馁歉，自是纵横自在，活泼泼地；
cǐ biàn shì hào rán zhī qì
此便是浩然之气。
yòu yuē gào zi bìng yuán cóng xìng wú shàn wú bù shàn shàng jiàn lái
〔26〕又曰：“告子病源，从性无善无不善上见来。
xìng wú shàn wú bù shàn suī rú cǐ shuō yì wú dà chà
性无善无不善，虽如此说，亦无大差。
dàn gào zi zhí dìng kàn le biàn yǒu gè wú shàn wú bù shàn de xìng zài nèi yǒu shàn yǒu è yòu zài wù gǎn shàng kàn biàn yǒu gè wù zài wài què zuò liǎng biān kàn le biàn huì chà
但告子执定看了，便有个无善无不善的性在内，有善有恶又在物感上看，便有个物在外：却做两边看了，便会差。
wú shàn wú bù shàn xìng yuán shì rú cǐ wù de jí shí zhī cǐ yī jù biàn jǐn le gèng wú yǒu nèi wài zhī jiān
无善无不善，性原是如此：悟得及时，只此一句便尽了，更无有内外之间。
gào zi jiàn yí gè xìng zài nèi jiàn yí gè wù zài wài biàn jiàn tā yú xìng yǒu wèi tòu chè chù
告子见一个性在内，见一个物在外，便见他于性有未透彻处。
zhū běn sī wèn rén yǒu xū líng fāng yǒu liáng zhī
〔27〕朱本思问：“人有虚灵，方有良知。
ruò cǎo mù wǎ shí zhī lèi yì yǒu liáng zhī fǒu
若草、木、瓦、石之类，亦有良知否？
xiān shēng yuē rén de liáng zhī jiù shì cǎo mù wǎ shí de liáng zhī ruò cǎo mù wǎ shí wú rén de liáng zhī bù kě yǐ wèi cǎo mù wǎ shí yǐ
”先生曰：“人的良知，就是草、木、瓦、石的良知：若草、木、瓦、石无人的良知，不可以为草、木、瓦、石矣。
qǐ wéi cǎo mù wǎ shí wéi rán tiān de wú rén de liáng zhī yì bù kě wèi tiān de yǐ
岂惟草、木、瓦、石为然，天、地无人的良知，亦不可为天、地矣。
gài tiān de wàn wù yú rén yuán shì yī tǐ qí fā qiào zhī zuì jīng chù shì rén xīn yì diǎn líng míng fēng yǔ lù léi rì yuè xīng chén qín shòu cǎo mù shān chuān tǔ shí yú rén yuán zhǐ yī tǐ
盖天、地、万物与人原是一体，其发窍之最精处，是人心一点灵明，风、雨、露、雷，日、月、星、辰，禽、兽、草、木，山、川、土、石，与人原只一体。
gù wǔ gǔ qín shòu zhī lèi jiē kě yǐ yǎng rén yào shí zhī lèi jiē kě yǐ liáo jí zhǐ wèi tóng cǐ yī qì gù néng xiāng tōng ěr
故五谷、禽兽之类皆可以养人，药石之类皆可以疗疾，只为同此一气，故能相通耳。
xiān shēng yóu nán zhèn yī you zhǐ yán zhōng huā shù wèn yuē tiān xià wú xīn wài zhī wù rú cǐ huā shù zài shēn shān zhōng zì kāi zì luò yú wǒ xīn yì hé xiāng guān
〔28〕先生游南镇，一友指岩中花树问曰：“天下无心外之物：如此花树，在深山中自开自落，于我心亦何相关？
xiān shēng yuē nǐ wèi kàn cǐ huā shí cǐ huā yǔ rǔ xīn tóng guī yú jì nǐ lái kàn cǐ huā shí zé cǐ huā yán sè yī shí míng bái qǐ lái biàn zhī cǐ huā bù zài nǐ de xīn wài
”先生曰：“你未看此花时，此花与汝心同归于寂：你来看此花时，则此花颜色一时明白起来：便知此花不在你的心外。
wèn dà rén yǔ wù tóng tǐ rú hé dà xué yòu shuō gè hòu bó
〔29〕问：“大人与物同体，如何《大学》又说个厚薄？
xiān shēng yuē wéi shì dào lǐ zì yǒu hòu bó
”先生曰：“惟是道理自有厚薄。
bǐ rú shēn shì yī tǐ bǎ shǒu zú hàn tóu mù qǐ shì piān yào báo shǒu zú qí dào lǐ hé rú cǐ
比如身是一体，把手足捍头目，岂是偏要薄手足，其道理合如此。
qín shòu yǔ cǎo mù tóng shì ài de
禽兽与草木同是爱的，
bǎ cǎo mù qù yǎng qín shòu
把草木去养禽兽，
xīn yòu rěn de rén yǔ qín shòu tóng shì ài de
心又忍得：人与禽兽同是爱的，
zǎi qín shòu yǐ yǎng qīn yǔ gòng jì sì
宰禽兽以养亲与供祭祀，
yàn bīn kè
燕宾客，
xīn yòu rěn de zhì qīn yǔ lù rén tóng shì ài de
心又忍得：至亲与路人同是爱的，
rú dān shí dòu gēng
如箪食豆羹，
de zé shēng
得则生，
bù dé zé sǐ
不得则死，
bù néng liǎng quán
不能两全，
níng jiù zhì qīn
宁救至亲，
bù jiù lù rén
不救路人，
xīn yòu rěn de zhè shì dào lǐ hé gāi rú cǐ
心又忍得：这是道理合该如此。
jí zhì wú shēn yǔ zhì qīn gèng bù dé fēn bié bǐ cǐ hòu bó
及至吾身与至亲，更不得分别彼此厚薄。
gài yǐ rén mín ài wù jiē cóng cǐ chū cǐ chù kě rěn gèng wú suǒ bù rěn yǐ
盖以仁民爱物皆从此出，此处可忍，更无所不忍矣。
dà xué suǒ wèi hòu bó shì liáng zhī shàng zì rán de tiáo lǐ bù kě yú yuè cǐ biàn wèi zhī yì shùn zhè gè tiáo lǐ biàn wèi zhī lǐ
《大学》所谓厚薄，是良知上自然的条理，不可逾越，此便谓之义：顺这个条理，便谓之礼；
zhī cǐ tiáo lǐ biàn wèi zhī zhì
知此条理，便谓之智；
zhōng shǐ shì zhè gè tiáo lǐ biàn wèi zhī xìn
终始是这个条理，便谓之信。
yòu yuē mù wú tǐ yǐ wàn wù zhī sè wèi tǐ
〔30〕又曰：“目无体，以万物之色为体；
ěr wú tǐ yǐ wàn wù zhī shēng wèi tǐ
耳无体，以万物之声为体；
bí wú tǐ yǐ wàn wù zhī chòu wèi tǐ kǒu wú tǐ yǐ wàn wù zhī wèi wèi tǐ
鼻无体，以万物之臭为体：口无体，以万物之味为体；
xīn wú tǐ yǐ tiān dì wàn wù gǎn zhī shì fēi wèi tǐ
心无体，以天地万物感之是非为体。
wèn yāo shòu bù èr xiān shēng yuē xué wèn gōng fū yú yī qiè shēng lì shì hào jù néng tuō luò dài jìn shàng yǒu yī zhǒng shēng sǐ niàn tou háo fà guà dài biàn yú quán tǐ yǒu mò róng shì chù
〔31〕问：“夭寿不贰：”先生曰：“学问功夫，于一切声利、嗜好，俱能脱落殆尽，尚有一种生死念头毫发挂带，便于全体有末融释处。
rén yú shēng sǐ niàn tou běn cóng shēng shēn mìng gēn shàng dài lái gù bù yì qù
人于生死念头，本从生身命根上带来，故不易去；
ruò yú cǐ chù jiàn de pò tòu dé guò cǐ xīn quán tǐ fāng shì liú xíng wú ài fāng shì jìn xìng zhì mìng zhī xué
若于此处见得破，透得过，此心全体方是流行无碍，方是尽性至命之学。
yī you wèn yù yú jìng zuò shí jiāng hǎo míng hào sè hǎo huò děng gēn zhú yī sōu xún sǎo chú kuò qīng kǒng shì wān ròu zuò chuāng fǒu
〔32〕一友问：“欲于静坐时，将好名，好色、好货等根，逐一搜寻，扫除廓清，恐是剜肉做疮否？
xiān shēng zhèng sè yuē zhè shì wǒ yī rén de fāng zǐ zhēn shì qù de rén bìng gēn gèng yǒu dà běn shì rén guò le shí shù nián yì hái yòng de zháo
”先生正色曰：“这是我医人的方子，真是去得人病根，更有大本事人过了十数年，亦还用得着。
nǐ rú bù yòng qiě fàng qǐ bú yào zuò huài wǒ de fāng zǐ
你如不用，且放起，不要做坏我的方子！
shì you kuì xiè
”是友愧谢。
shǎo jiàn yuē cǐ liàng fēi nǐ shì bì wú men shāo zhī yì sī zhě wèi cǐ shuō yǐ wù rǔ
少间曰：“此量非你事，必吾们稍知意思者为此说以误汝。
zài zuò zhě jiē sǒng rán
”在坐者皆悚然。
yī you wèn gōng fū bù qiè
〔33〕一友问功夫不切。
xiān shēng yuē xué wèn gōng fū wǒ yǐ céng yī jù dào jǐn rú hé jīn rì zhuǎn shuō zhuǎn yuǎn dōu bù zháo gēn
先生曰：“学问功夫，我已曾一句道尽，如何今日转说转远，都不着根！
duì yuē zhì liáng zhī gài wén jiào yǐ rán yì xū jiǎng míng
”对曰：“致良知盖闻教矣，然亦须讲明。
xiān shēng yuē jì zhī zhì liáng zhī yòu hé kě jiǎng míng
”先生曰：“既知致良知，又何可讲明？
liáng zhī běn shì míng bái shí luò yòng gōng biàn shì
良知本是明白，实落用功便是；
bù kěn yòng gōng zhī zài yǔ yán shàng zhuǎn shuō zhuǎn hú tu
不肯用功，只在语言上转说转楜涂。
yuē zhèng qiú jiǎng míng zhì zhī zhī gōng
”曰：“正求讲明致之之功。
xiān shēng yuē cǐ yì xū nǐ zì jiā qiú wǒ yì wú bié fǎ kě dào
”先生曰：“此亦须你自家求，我亦无别法可道。
xī yǒu chán shī rén lái wèn fǎ zhǐ bǎ chén wěi tí qǐ
昔有禅师，人来问法，只把尘尾提起。
yī rì qí tú jiāng qí chén wěi cáng guò shì tā rú hé shè fǎ
一日，其徒将其尘尾藏过，试他如何设法。
chán shī xún chén wěi bú jiàn yòu zhǐ kōng shǒu tí qǐ
禅师寻尘尾不见，又只空手提起。
wǒ zhè gè liáng zhī jiù shì shè fǎ de chén wěi shě le zhè gè yǒu hé kě tí de
我这个良知就是设法的尘尾，舍了这个，有何可提得？
shǎo jiàn yòu yī you qǐng wèn gōng fū qiè yào
”少间，又一友请问功夫切要。
xiān shēng páng gù yuē wǒ chén wěi ān zài
先生旁顾曰：“我尘尾安在？
yī shí zài zuò zhě jiē yuè rán
”一时在坐者皆跃然。
huò wèn zhì chéng qián zhī
〔34〕或问至诚前知。
xiān shēng yuē chéng shì shí lǐ zhǐ shì yí gè liáng zhī
先生曰：“诚是实理，只是一个良知。
shí lǐ zhī miào yòng liú xíng jiù shì shén qí méng dòng chù jiù shì jǐ
实理之妙用流行就是神，其萌动处就是几。
chéng shén jǐ yuē shèng rén
诚神几曰圣人。
shèng rén bù guì qián zhī
圣人不贵前知；
huò fú zhī lái suī shèng rén yǒu suǒ bù miǎn shèng rén zhǐ shì zhī jī yù biàn ér tōng ěr
祸福之来，虽圣人有所不免，圣人只是知几，遇变而通耳。
liáng zhī wú qián hòu zhǐ zhī de jiàn zài de jǐ biàn shì yī liǎo bǎi liǎo
良知无前后，只知得见在的几，便是一了百了。
ruò yǒu gè qián zhī de xīn jiù shì sī xīn jiù yǒu qū bì lì hài de yì
若有个前知的心，就是私心，就有趋避利害的意。
shào zi bì yú qián zhī zhōng shì lì hài xīn wèi jǐn chù
邵子必于前知，终是利害心未尽处。
xiān shēng yuē wú zhī wú bù zhī běn tǐ yuán shì rú cǐ
〔36〕先生曰：“无知无不知，本体原是如此。
pì rú rì wèi cháng yǒu xīn zhào wù ér zì wú wù bù zhào wú zhào wú bù zhào yuán shì rì de běn tǐ
譬如日未尝有心照物，而自无物不照，无照无不照，原是日的本体。
liáng zhī běn wú zhī jīn què yào yǒu zhī běn wú bù zhī jīn què yí yǒu bù zhī zhǐ shì xìn bù jí ěr
良知本无知，今却要有知，本无不知，今却疑有不知，只是信不及耳。
xiān shēng yuē wéi tiān xià zhī shèng wèi néng cōng míng ruì zhī jiù kàn hé děng xuán miào jīn kàn lái yuán shì rén rén zì yǒu de
〔37〕先生曰：“‘惟天下之圣，为能聪明睿知’，旧看何等玄妙，今看来原是人人自有的；
ěr yuán shì cōng mù yuán shì míng xīn sī yuán shì ruì zhī shèng rén zhǐ shì yī néng zhī ěr néng chǔ zhèng shì liáng zhī
耳原是聪，目原是明，心思原是睿知，圣人只是一能之尔，能处正是良知。
zhòng rén bù néng zhǐ shì gè bù zhì zhī
众人不能，只是个不致知。
hé děng míng bái jiǎn yì
何等明白简易！
wèn kǒng zǐ suǒ wèi yuǎn lǜ zhōu gōng yè yǐ jì rì yǔ jiàng yíng bù tóng hé rú
〔38〕问：“孔子所谓远虑，周公夜以继日，与将迎不同何如？
xiān shēng yuē yuǎn lǜ bú shì máng máng dàng dàng qù sī lǜ zhǐ shì yào cún zhè tiān lǐ
”先生曰：“远虑不是茫茫荡荡去思虑，只是要存这天理。
tiān lǐ zài rén xīn gèn gǔ gèn jīn wú yǒu zhōng shǐ
天理在人心，亘古亘今，无有终始。
tiān lǐ jí shì liáng zhī qiān sī wàn lǜ zhǐ shì yào zhì liáng zhī
天理即是良知，千思万虑，只是要致良知。
liáng zhī yù sī yù jīng míng ruò bù jīng sī màn rán suí shì yīng qù liáng zhī biàn cū le
良知愈思愈精明，若不精思，漫然随事应去，良知便粗了。
ruò zhǐ zhe zài shì shàng máng máng dàng dàng qù sī jiào zuò yuǎn lǜ biàn bù miǎn yǒu huǐ yù de sàng rén yù chān rù qí zhōng jiù shì jiàng yíng le
若只着在事上茫茫荡荡去思，叫做远虑，便不免有毁誉、得丧、人欲，搀入其中，就是将迎了。
zhōu gōng zhōng yè yǐ sī zhǐ shì jiè shèn bù dǔ kǒng jù bù wén de gōng fū
周公终夜以思，只是‘戒慎不睹，恐惧不闻’的功夫；
jiàn de shí qí qì xiàng yǔ jiàng yíng zì bié
见得时其气象与将迎自别。
wèn yī rì kè jǐ fù lǐ tiān xià guī rén zhū zǐ zuò xiào yàn shuō rú hé
〔39〕问：“‘一日克己复礼，天下归仁’，朱子作效验说，如何？
xiān shēng yuē shèng xián zhǐ shì wèi jǐ zhī xué zhòng gōng fū bù zhòng xiào yàn
”先生曰：“圣贤只是为己之学，重功夫不重效验。
rén zhě yǐ wàn wù wèi tǐ bù néng yī tǐ zhǐ shì jǐ sī wèi wàng
仁者以万物为体：不能一体，只是己私未忘。
quán de rén tǐ zé tiān xià jiē guī yú wú rén jiù shì bā huāng jiē zài wǒ tà yì tiān xià jiē yǔ
全得仁体，则天下皆归于吾仁，就是八荒皆在我闼意：天下皆与；
qí rén yì zài qí zhōng
其仁亦在其中。
rú zài bāng wú yuàn zài jiā wú yuàn yì zhǐ shì zì jiā bù yuàn rú bù yuàn tiān bù yóu rén zhī yì
如‘在邦无怨，在家无怨’，亦只是自家不怨，如‘不怨天，不尤人’之意；
rán jiā bāng wú yuàn yú wǒ yì zài qí zhōng dàn suǒ zhòng bù zài cǐ
然家邦无怨于我，亦在其中，但所重不在此。
wèn mèng zǐ qiǎo lì shèng zhì zhī shuō zhū zǐ yún sān zi lì yǒu yú ér qiǎo bù zú
〔40〕问：“孟子‘巧力圣智’之说，朱子云：‘三子力有余而巧不足。
hé rú
’何如？
xiān shēng yuē sān zi gù yǒu lì yì yǒu qiǎo
”先生曰：“三子固有力亦有巧。
qiǎo lì shí fēi liǎng shì qiǎo yì zhī zài yòng lì chù lì ér bù qiǎo yì shì tú lì
巧、力实非两事，巧亦只在用力处，力而不巧，亦是徒力。
sān zi pì rú shè yī néng bù jiàn yī néng mǎ jiàn yī néng yuǎn jiàn tā shè dé dào jù wèi zhī lì zhōng chǔ jù kě wèi zhī qiǎo
三子譬如射，一能步箭，一能马箭，一能远箭，他射得到俱谓之力，中处俱可谓之巧；
dàn bù bù néng mǎ mǎ bù néng yuǎn gè yǒu suǒ cháng biàn shì cái lì fēn xiàn yǒu bù tóng chù
但步不能马，马不能远，各有所长，便是才力分限有不同处。
kǒng zǐ zé sān zhě jiē zhǎng
孔子则三者皆长。
rán kǒng zǐ zhī hé zhǐ dào de liǔ xià huì ér jí qīng zhǐ dào de bó yí ér jí rèn zhǐ dào de yī yǐn ér jí hé zēng jiā de xiē zǐ
然孔子之和只到得柳下惠而极，清只到得伯夷而极，任只到得伊尹而极，何曾加得些子。
ruò wèi sān zi lì yǒu yú ér qiǎo bù zú zé qí lì fǎn guò kǒng zǐ le
若谓‘三子力有余而巧不足’，则其力反过孔子了。
qiǎo lì zhǐ shì fā míng shèng zhī zhī yì ruò shí de shèng zhī běn tǐ shì hé wù biàn zì le rán
‘巧、力’只是发明‘圣、知’之义，若识得‘圣、知’本体是何物，便自了然。
xiān shēng yuē xiān tiān ér tiān fú wéi tiān jí zhēn zhī yě
〔41〕先生曰：“‘先天而天弗违’，天即真知也。
hòu tiān ér fèng tiān shí liáng zhī jí tiān yě
‘后天而奉天时’，良知即天也。
liáng zhī zhǐ shì gè shì fēi zhī xīn shì fēi zhǐ shì gè hào wù zhǐ hǎo è jiù jǐn le shì fēi zhǐ shì fēi jiù jǐn le wàn shì wàn biàn
〔42〕“良知只是个是非之心：是非只是个好恶，只好恶就尽了是非，只是非就尽了万事万变。
yòu yuē shì fēi liǎng zì shì gè dà guī ju qiǎo chù zé cún hū qí rén
”又曰：“是非两字是个大规矩，巧处则存乎其人。
shèng rén zhī zhī rú qīng tiān zhī rì xián rén rú fú yún tiān rì yú rén rú yīn mái tiān rì suī yǒu hūn míng bù tóng qí néng biàn hēi bái zé yī
〔43〕“圣人之知，如青天之日，贤人如浮云天日，愚人如阴霾天日，虽有昏明不同，其能辨黑白则一。
suī hūn hēi yè lǐ yì yǐng yǐng jiàn de hēi bái jiù shì rì zhī yú guāng wèi jǐn chù
虽昏黑夜里，亦影影见得黑白，就是日之余光未尽处。
yīn xué gōng fū yì zhī cóng zhè diǎn míng chù jīng chá qù ěr
因学功夫，亦只从这点明处精察去耳。
wèn zhī pì rì yù pì yún yún suī néng bì rì yì shì tiān zhī yī qì hé yǒu de yù yì mò fēi rén xīn hé yǒu fǒu
〔44〕问：“知譬日，欲譬云，云虽能蔽日，亦是天之一气合有的，欲亦莫非人心合有否？
xiān shēng yuē xǐ nù āi jù ài è yù wèi zhī qī qíng qī zhě jù shì rén xīn hé yǒu de dàn yào rèn de liáng zhī míng bái
”先生曰：“喜、怒、哀、惧、爱、恶、欲，谓之七情，七者俱是人心合有的：但要认得良知明白。
bǐ rú rì guāng yì bù kě zhǐ zhuó lì fāng suǒ yī xì tōng míng jiē shì rì guāng suǒ zài suī yún wù sì sài tài xū zhōng sè xiàng kě biàn yì shì rì guāng bù miè chù bù kě yǐ yún néng bì rì jiào tiān bú yào shēng yún
比如日光，亦不可指着力方所，一隙通明，皆是日光所在：虽云雾四塞：太虚中色象可辨，亦是日光不灭处：不可以云能蔽日，教天不要生云。
qī qíng shùn qí zì rán zhī liú xíng jiē shì liáng zhī zhī mù bù kě fēn bié shàn è
七情顺其自然之流行，皆是良知之目，不可分别善恶；
dàn bù kě yǒu suǒ zhe
但不可有所着。
qī qíng yǒu zhe jù wèi zhī yù jù wèi liáng zhī zhī bì
七情有着，俱谓之欲，俱为良知之蔽。
rán cái yǒu zhe shí liáng zhī yì zì huì jué jué jí bì qù fù qí tǐ yǐ
然才有着时，良知亦自会觉，觉即蔽去，复其体矣。
cǐ chù néng kān de pò fāng shì jiǎn yì tòu chè gōng fū
此处能勘得破，方是简易透彻功夫。
wèn shèng rén shēng zhī ān xíng shì zì rán de rú hé yǒu shèn gōng fū
〔45〕问：“圣人生知、安行是自然的，如何有甚功夫？
xiān shēng yuē zhī xíng èr zì jí shì gōng fū dàn yǒu qiǎn shēn nán yì zhī shū ěr
”先生曰：“知、行二字，即是功夫，但有浅深难易之殊耳。
liáng zhī yuán shì jīng jīng míng míng de
良知原是精精明明的。
rú yù xiào qīn
如欲孝亲，
shēng zhī ān xíng de zhǐ shì yī cǐ liáng zhī luò shí jìn xiào ér yǐ
生知安行的只是依此良知落实尽孝而已，
xué zhī lì xíng zhě zhǐ shì shí shí shěng jué
学知、利行者只是时时省觉，
wù yào yī cǐ liáng zhī jìn xiào yǐ zhì yú kùn zhī miǎn xíng zhě
务要依此良知尽孝已：至于困知、勉行者，
bì gù yǐ shēn
蔽锢已深，
suī yào yī cǐ liáng zhī qù xiào
虽要依此良知去孝，
yòu wèi sī yù suǒ zǔ
又为私欲所阻，
shì yǐ bù néng
是以不能，
bì xū jiā rén yī jǐ bǎi rén shí jǐ qiān zhī gōng
必须加人一己百、人十己千之功，
fāng néng yī cǐ liáng zhī yǐ jǐn qí xiào
方能依此良知以尽其孝。
shèng rén suī shì shēng zhī ān xíng rán qí xīn bù gǎn zì shì kěn zuò kùn zhī miǎn xíng de gōng fū
圣人虽是生知、安行，然其心不敢自是肯做困知、勉行的功夫。
kùn zhī miǎn xíng de què yào sī liang zuò shēng zhī ān xíng de shì zěn shēng chéng de
困知、勉行的却要思量做生知、安行的事，怎生成得？
wèn lè shì xīn zhī běn tǐ bù zhī yù dà gù yú āi kū shí cǐ lè hái zài fǒu
〔46〕问：“乐是心之本体，不知遇大故于哀哭时，此乐还在否？
xiān shēng yuē xū shì dà kū yī fān le fāng lè bù kū biàn bù lè yǐ
”先生曰：“须是大哭一番了方乐，不哭便不乐矣；
suī kū cǐ xīn ān chù shì lè yě
虽哭，此心安处是乐也；
běn tǐ wèi cháng yǒu dòng
本体未尝有动。
wèn liáng zhī yī ér yǐ wén wáng zuò tuàn zhōu gōng xì yáo kǒng zǐ zàn yì hé yǐ gè zì kàn lǐ bù tóng
〔47〕问：“良知一而已，文王作彖，周公系爻，孔子赞《易》，何以各自看理不同？
xiān shēng yuē shèng rén hé néng jū de sǐ gé dà yào chū yú liáng zhī tóng biàn gè wèi shuō hé hài
”先生曰：“圣人何能拘得死格，大要出于良知同，便各为说何害？
qiě rú yī yuán zhú zhǐ yào tóng cǐ zhì jié biàn shì dà tóng ruò jū dìng zhī zhī jié jié dōu yào gāo xià dà xiǎo yí yàng biàn fēi zào huà miào shǒu yǐ
且如一园竹，只要同此忮节，便是大同：若拘定枝枝节节，都要高下大小一样，便非造化妙手矣。
rǔ bèi zhǐ yào qù péi yǎng liáng zhī liáng zhī tóng gèng bù fáng yǒu yì chù
汝辈只要去培养良知：良知同，更不妨有异处。
rǔ bèi ruò bù kěn yòng gōng lián sǔn yě bù céng chōu de hé chǔ qù lùn zhī jié
汝辈若不肯用功，连笋也不曾抽得，何处去论枝节？
xiāng rén yǒu fù zǐ sòng yù qǐng sù yú xiān shēng shì zhě yù zǔ zhī xiān shēng tīng zhī yán bù zhōng cí qí fù zǐ xiāng bào tòng kū ér qù chái míng zhì rù wèn yuē xiān shēng hé yán zhì yī gǎn huǐ zhī sù
〔48〕乡人有父子讼狱请诉于先生，侍者欲阻之，先生听之，言不终辞，其父子相抱恸哭而去：柴鸣治入问曰：“先生何言，致伊感悔之速？
xiān shēng yuē wǒ yán shùn shì shì jiān dà bù xiào de zǐ gǔ sǒu shì shì jiān dà cí de fù
”先生曰：我言舜是世间大不孝的子，瞽叟是世间大慈的父。
míng yě è rán qǐng wèn
”鸣冶愕然请问。
xiān shēng yuē shùn cháng zì yǐ wéi dà bù xiào
先生曰：“舜常自以为大不孝，
suǒ yǐ néng xiào gǔ sǒu cháng zì yǐ wéi dà cí
所以能孝：瞽叟常自以为大慈，
suǒ yǐ xià néng cí gǔ sǒu jì de shùn shì wǒ tí hái zhǎng de
所以下能慈：瞽叟记得舜是我提孩长的，
jīn hé bù huì yù yuè wǒ
今何不会豫悦我，
bù zhī zì xīn yǐ wèi hòu qī suǒ yí le
不知自心已为后妻所移了，
shàng wèi zì jiā néng cí
尚谓自家能慈，
suǒ yǐ yù bù néng cí shùn zhǐ sī fù tí hái wǒ shí rú hé ài wǒ
所以愈不能慈：舜只思父提孩我时如何爱我，
jīn rì bù ài
今日不爱，
zhǐ shì wǒ bù néng jìn xiào
只是我不能尽孝，
rì sī suǒ yǐ bù néng jìn xiào chù
日思所以不能尽孝处，
suǒ yǐ yù néng xiào
所以愈能孝。
jí zhì gǔ sǒu dǐ yù shí yòu bù guò fù de cǐ xīn yuán cí de běn tǐ
及至瞽叟底豫时，又不过复得此心原慈的本体。
suǒ yǐ hòu shì chēng shùn shì gè gǔ jīn dà xiào de zǐ gǔ sǒu yì zuò chéng gè cí fù
所以后世称舜是个古今大孝的子，瞽叟亦做成个慈父。
xiān shēng yuē kǒng zǐ yǒu bǐ fū lái wèn wèi cháng xiān yǒu zhī shí yǐ yīng zhī qí xīn zhǐ kōng kōng ér yǐ dàn kòu tā zì zhī de shì fēi liǎng duān yǔ zhī yī pōu jué bǐ fū zhī xīn biàn yǐ liǎo rán
〔49〕先生曰：“孔子有鄙夫来问，未尝先有知识以应之，其心只空空而已：但叩他自知的是非两端，与之一剖决，鄙夫之心便已了然。
bǐ fū zì zhī de shì fēi biàn shì tā běn lái tiān zé suī shèng rén cōng míng rú hé kě yǔ zēng jiǎn dé yī háo
鄙夫自知的是非，便是他本来天则，虽圣人聪明，如何可与增减得一毫？
tā zhǐ bù néng zì xìn fū zǐ yǔ zhī yī pōu jué biàn yǐ jié jìn wú yú le
他只不能自信，夫子与之一剖决，便已竭尽无余了。
ruò fú zi yǔ bǐ fū yán shí liú de xiē zǐ zhī shí zài biàn shì bù néng jié tā de liáng zhī dào tǐ jí yǒu èr le
若夫子与鄙夫言时，留得些子知识在，便是不能竭他的良知，道体即有二了。
xiān shēng yuē zhēng zhēng yì bù gé jiān běn zhù shuō xiàng yǐ jìn yú yì bù zhì dà wéi jiān è
〔50〕先生曰：“‘烝烝乂，不格奸’，本注说象已进于义，不至大为奸恶。
shùn zhēng yōng hòu xiàng yóu rì yǐ shā shùn wéi shì hé dà jiān è rú zhī
舜征庸后，象犹日以杀舜为事，何大奸恶如之！
shùn zhǐ shì zì jìn yú yì yǐ yì xūn zhēng bù qù zhèng de jiān è
舜只是自进于乂，以乂熏烝，不去正地奸恶。
fán wén guò yǎn tè cǐ shì è rén cháng tài
凡文过掩慝，此是恶人常态；
ruò yào zhǐ zhāi tā shì fēi fǎn qù jī tā è xìng
若要指摘他是非，反去激他恶性。
shùn chū shí zhì de xiàng yào shā jǐ yì shì yào xiàng hǎo de xīn tài jí cǐ jiù shì shùn zhī guò chù jīng guò lái nǎi zhī gōng fū zhī zài zì jǐ bù qù zé rén suǒ yǐ zhì de kè xié
舜初时致得象要杀己，亦是要象好的心太急，此就是舜之过处经过来，乃知功夫只在自己，不去责人，所以致得‘克谐’；
cǐ shì shùn dòng xīn rěn xìng zēng yì bù néng chù
此是舜动心忍性、增益不能处。
gǔ rén yán yǔ jù shì zì jiā jīng lì guò lái suǒ yǐ shuō de qīn qiè yí zhī hòu shì qǔ dāng rén qíng ruò fēi zì jiā jīng guò rú hé de tā xǔ duō kǔ xīn chù
古人言语，俱是自家经历过来，所以说得亲切，遗之后世，曲当人情：若非自家经过，如何得他许多苦心处。
xiān shēng yuē gǔ lè bù zuò jiǔ yǐ jīn zhī xì zǐ shàng yǔ gǔ lè yì sī xiāng jìn
〔51〕先生曰：“古乐不作久矣：今之戏子，尚与古乐意思相近。
wèi dá qǐng wèn
”未达，请问。
xiān shēng yuē sháo zhī jiǔ chéng biàn shì shùn de yī běn xì zǐ
先生曰：“‘韶’之九成，便是舜的一本戏子；
wǔ zhī jiǔ biàn biàn shì wǔ wáng de yī běn xì zǐ
‘武’之九变，便是武王的一本戏子。
shèng rén yī shēng shí shì jù bō zài lè zhōng suǒ yǐ yǒu dé zhě wén zhī biàn zhī tā jìn shàn jìn měi yǔ jìn měi wèi jìn shàn chù
圣人一生实事，俱播在乐中，所以有德者闻之，便知他尽善、尽美与尽美未尽善处。
ruò hòu shì zuò yuè zhǐ shì zuò xiē cí diào yú mín sú fēng huà jué wú guān shè hé yǐ huà mín shàn sú
若后世作乐，只是做些词调，于民俗风化绝无关涉，何以化民善俗！
jīn yào mín sú fǎn pǔ huán chún qǔ jīn zhī xì zǐ jiāng yāo yín cí diào jù qù le zhǐ qǔ zhōng chén xiào zǐ gù shì shǐ yú sú bǎi xìng rén rén yì xiǎo wú yì zhōng gǎn jī tā liáng zhī qǐ lái què yú fēng huà yǒu yì
今要民俗反朴还淳，取今之戏子，将妖淫词调俱去了，只取忠臣、孝子故事，使愚俗百姓人人易晓，无意中感激他良知起来，却于风化有益；
rán hòu gǔ lè jiàn cì kě fù yǐ
然后古乐渐次可复矣。
yuē hóng yāo qiú yuán shēng bù kě de kǒng yú gǔ lè yì nán fù
”曰：“洪要求元声不可得，恐于古乐亦难复。
xiān shēng yuē nǐ shuō yuán shēng zài hé chǔ qiú
”先生曰：“你说元声在何处求？
duì yuē gǔ rén zhì guǎn hóu qì kǒng shì qiú yuán shēng zhī fǎ
”对曰：“古人制管侯气，恐是求元声之法。
xiān shēng yuē ruò yào qù jiā huī shǔ lì zhōng qiú yuán shēng què rú shuǐ dǐ lāo yuè rú hé kě de
”先生曰：“若要去葭灰黍粒中求元声，却如水底捞月，如何可得？
yuán shēng zhī zài nǐ xīn shàng qiú
元声只在你心上求。
yuē xīn rú hé qiú
”曰：“心如何求？
xiān shēng yuē gǔ rén wèi zhì xiān yǎng dé rén xīn hé píng rán hòu zuò yuè
”先生曰：“古人为治，先养得人心和平，然后作乐。
bǐ rú zài cǐ gē shī nǐ de xīn qì hé píng tīng zhě zì rán yuè yì xīng qǐ zhī cǐ biàn shì yuán shēng zhī shǐ
比如在此歌诗，你的心气和平，听者自然悦怿兴起，只此便是元声之始。
shū yún shī yán zhì zhì biàn shì lè de běn gē yǒng yán gē biàn shì zuò yuè de běn shēng yī yǒng lǜ hé shēng lǜ zhǐ yào hé shēng hé shēng biàn shì zhì lǜ de běn hé cháng qiú zhī yú wài
《书》云：‘诗言志’，志便是乐的本：‘歌永言’，歌便是作乐的本：‘声依永，律和声’，律只要和声，和声便是制律的本：何尝求之于外？
yuē gǔ rén zhì hóu qì fǎ shì yì hé qǔ
”曰：“古人制侯气法，是意何取？
xiān shēng yuē gǔ rén jù zhōng hé zhī tǐ yǐ zuò yuè wǒ de zhōng hé yuán yǔ tiān de zhī qì xiāng yìng hòu tiān de zhī qì xié fèng huáng zhī yīn bù guò qù yàn wǒ de qì guǒ hé fǒu cǐ shì chéng lǜ yǐ hòu shì fēi bì dài cǐ yǐ chéng lǜ yě
”先生曰：“古人具中和之体以作乐，我的中和原与天地之气相应，候天地之气，协凤凰之音，不过去验我的气果和否：此是成律已后事，非必待此以成律也。
jīn yào hóu huī guǎn bì xū dìng zhì rì rán zhì rì zǐ shí kǒng yòu bù zhǔn yòu hé chǔ qǔ de zhǔn lái
今要侯灰管，必须定至日：然至日子时恐又不准，又何处取得准来？
xiān shēng yuē xué wèn yě yào diǎn huà dàn bù rú zì jiā jiě huà zhě zì yī liǎo bǎi dàng bù rán yì diǎn huà xǔ duō bù dé
〔52〕先生曰：“学问也要点化，但不如自家解化者，自一了百当：不然，亦点化许多不得。
kǒng zǐ qì pò jí dà fán dì wáng shì yè wú bù yī yī lǐ huì yě zhī cóng nà xīn shàng lái pì rú dà shù yǒu duō shǎo zhī yè yě zhǐ shì gēn běn shàng yòng de péi yǎng gōng fū gù zì rán néng rú cǐ fēi shì cóng zhī yè shàng yòng gōng zuò de gēn běn yě
〔53〕“孔子气魄极大，凡帝王事业，无不一一理会，也只从那心上来：譬如大树有多少枝叶，也只是根本上用得培养功夫，故自然能如此，非是从枝叶上用功做得根本也。
xué zhě xué kǒng zǐ bù zài xīn shàng yòng gōng jí jí rán qù xué nà qì pò què dǎo zuò le
学者学孔子，不在心上用功，汲汲然去学那气魄，却倒做了。
rén yǒu guò duō yú guò shàng yòng gōng jiù shì bǔ zèng qí liú bì guī yú wén guò
〔54〕“人有过，多于过上用功，就是补甑，其流必归于文过。
jīn rén yú chī fàn shí suī wú yī shì zài qián qí xīn cháng yì yì bù níng zhī yuán cǐ xīn máng guàn le suǒ yǐ shōu shè bú zhù
〔55〕“今人于吃饭时，虽无一事在前，其心常役役不宁，只缘此心忙惯了，所以收摄不住。
qín sè jiǎn biān xué zhě bù kě wú gài yǒu yè yǐ jū zhī xīn jiù bù fàng
〔56〕“琴、瑟、简编，学者不可无，盖有业以居之，心就不放。
xiān shēng tàn yuē shì jiān zhī xué de rén zhǐ yǒu zhèi xiē bìng tòng dǎ bù pò jiù bú shì shàn yú rén tóng
〔57〕先生叹曰：“世间知学的人，只有这些病痛打不破，就不是善与人同。
chóng yī yuē zhè bìng tòng zhǐ shì gè hào gāo bù néng wàng jǐ ěr
”崇一曰：“这病痛只是个好高不能忘己尔。
wèn liáng zhī yuán shì zhōng hé de rú hé què yǒu guò bù jí
〔58〕问：“良知原是中和的，如何却有过、不及？
xiān shēng yuē zhī de guò bù jí chù jiù shì zhōng hé
”先生曰：“知得过、不及处，就是中和。
suǒ è yú shàng shì liáng zhī wú yǐ shǐ xià jí shì zhì zhī
〔59〕“‘所恶于上”是良知，‘毋以使下”即是致知。
xiān shēng yuē sū qín zhāng yí zhī zhì yě shì shèng rén zhī zī
〔60〕先生曰：“苏秦、张仪之智，也是圣人之资。
hòu shì shì yè wén zhāng xǔ duō háo jié míng jiā zhǐ shì xué de yí qín gù zhì
后世事业文章，许多豪杰名家，只是学得仪、秦故智。
yí qín xué shù shàn chuǎi mō rén qíng wú yī xiē bù zhōng rén kěn qìng gù qí shuō bù néng qióng
仪、秦学术善揣摸人情，无一些不中人肯綮，故其说不能穷。
yí qín yì shì kuī jiàn de liáng zhī miào yòng chù dàn yòng zhī yú bù shàn ěr
仪、秦亦是窥见得良知妙用处，但用之于不善尔。
huò wèn wèi fā yǐ fā
〔61〕或问未发已发。
xiān shēng yuē zhī yuán hòu rú jiāng wèi fā yǐ fā fēn shuō le
先生曰：“只缘后儒将未发已发分说了。
zhǐ de pī tóu shuō gè wú wèi fā yǐ fā shǐ rén zì sī de zhī
只得劈头说个无未发已发，使人自思得之。
ruò shuō yǒu gè yǐ fā wèi fā tīng zhě yī jiù luò zài hòu rú jiàn jiě
若说有个已发未发，听者依旧落在后儒见解。
ruò zhēn jiàn de wú wèi fā yǐ fā shuō gè yǒu wèi fā yǐ fā yuán bù fáng
若真见得无未发已发，说个有未发已发，原不妨。
yuán yǒu gè wèi fā yǐ fā zài
原有个未发已发在”。
wèn yuē wèi fā wèi cháng bù hé
问曰：“未发未尝不和。
yǐ fā wèi cháng bù zhōng
已发未尝不中。
pì rú zhōng shēng wèi kòu bù kě wèi wú jí kòu bù kě wèi yǒu
譬如钟声，未扣不可谓无，即扣不可谓有。
bì jìng yǒu gè kòu yǔ bù kòu hé rú
毕竟有个扣与不扣，何如”？
xiān shēng yuē wèi kòu shí yuán shì jīng tiān dòng dì
先生曰：“未扣时原是惊天动地。
jí kòu shí yě zhǐ shì jì tiān mò de
即扣时也只是寂天默地”。
wèn gǔ rén lùn xìng gè yǒu yì tóng hé zhě nǎi wèi dìng lùn
〔62〕问：“古人论性，各有异同，何者乃为定论？
xiān shēng yuē xìng wú dìng tǐ lùn yì wú dìng tǐ yǒu zì běn tǐ shàng shuō zhě yǒu zì fā yòng shàng shuō zhě yǒu zì yuán tóu shàng shuō zhě yǒu zì liú bì chù shuō zhě zǒng ér yán zhī zhǐ shì yí gè xìng dàn suǒ jiàn yǒu qiǎn shēn ěr
”先生曰：“性无定体，论亦无定体，有自本体上说者，有自发用上说者，有自源头上说者，有自流弊处说者：总而言之，只是一个性，但所见有浅深尔。
ruò zhí dìng yī biān biàn bú shì le
若执定一边，便不是了。
xìng zhī běn tǐ yuán shì wú shàn wú è de fā yòng shàng yě yuán shì kě yǐ wéi shàn kě yǐ wèi bù shàn de qí liú bì yě yuán shì yí dìng shàn yí dìng è de
性之本体，原是无善、无恶的，发用上也原是可以为善、可以为不善的，其流弊也原是一定善、一定恶的。
pì rú yǎn yǒu xǐ shí de yǎn yǒu nù shí de yǎn zhí shì jiù shì kàn de yǎn wēi shì jiù shì qū de yǎn zǒng ér yán zhī zhǐ shì zhè gè yǎn
譬如眼，有喜时的眼，有怒时的眼，直视就是看的眼，微视就是觑的眼：总而言之，只是这个眼。
ruò jiàn de nù shí yǎn jiù shuō wèi cháng yǒu xǐ de yǎn jiàn de kàn shí yǎn jiù shuō wèi cháng yǒu qū de yǎn jiē shì zhí dìng jiù zhī shì cuò
若见得怒时眼，就说未尝有喜的眼，见得看时眼，就说未尝有觑的眼，皆是执定，就知是错。
mèng zǐ shuō xìng zhí cóng yuán tóu shàng shuō lái yì shì shuō gè dà gài rú cǐ
孟子说性，直从源头上说来，亦是说个大概如此。
xún zǐ xìng è zhī shuō shì cóng liú bì shàng lái yě wèi kě jǐn shuō tā bú shì zhǐ shì jiàn de wèi jīng ěr
荀子性恶之说，是从流弊上来，也未可尽说他不是：只是见得未精耳。
zhòng rén zé shī le xīn zhī běn tǐ
众人则失了心之本体。
wèn mèng zǐ cóng yuán tóu shàng shuō xìng yào rén yòng gōng zài yuán tóu shàng míng chè xún zǐ cóng liú bì shuō xìng gōng fū zhī zài mò liú shàng jiù zhèng biàn fèi lì le
”问：“孟子从源头上说性，要人用功在源头上明彻：荀子从流弊说性，功夫只在末流上救正，便费力了。
xiān shēng yuē rán
”先生曰：“然。
xiān shēng yuē yòng gōng dào jīng chù yù zhe bù dé yán yǔ shuō lǐ yù nán
〔63〕先生曰：“用功到精处，愈着不得言语，说理愈难。
ruò zhuó yì zài jīng wēi shàng quán tǐ gōng fū fǎn bì ní le
若着意在精微上，全体功夫反蔽泥了。
yáng cí hú bù wéi wú jiàn yòu zhe zài wú shēng wú xiù shàng jiàn le
〔64〕杨慈湖不为无见，又着在无声无臭上见了。
rén yī rì jiān gǔ jīn shì jiè dōu jīng guò yī fān zhǐ shì rén bú jiàn ěr
〔65〕人一日间，古今世界都经过一番，只是人不见耳。
yè qì qīng míng shí wú shì wú tīng wú sī wú zuò dàn rán píng huái jiù shì xī huáng shì jiè
夜气清明时，无视无听，无思无作，淡然平怀，就是羲皇世界。
píng dàn shí shén qīng qì lǎng yōng yōng mù mù jiù shì yáo shùn shì jiè
平旦时，神清气朗，雍雍穆穆，就是尧、舜世界；
rì zhōng yǐ qián lǐ yí jiāo huì qì xiàng zhì rán jiù shì sān dài shì jiè rì zhōng yǐ hòu shén qì jiàn hūn wǎng lái zá rǎo jiù shì chūn qiū zhàn guó shì jiè
日中以前，礼仪交会，气象秩然，就是三代世界：日中以后，神气渐昏，往来杂扰，就是春秋、战国世界；
jiàn jiàn hūn yè wàn wù qǐn xī jǐng xiàng jì liáo jiù shì rén xiāo wù jǐn shì jiè
渐渐昏夜，万物寝息，景象寂寥，就是人消物尽世界。
xué zhě xìn de liáng zhī guò bù wéi qì suǒ luàn biàn cháng zuò gè xī huáng yǐ shàng rén
学者信得良知过，不为气所乱，便常做个羲皇已上人。
xuē shàng qiān zōu qiān zhī mǎ zǐ cuì wáng rǔ zhǐ dài zuò
〔66〕薛尚谦，邹谦之，马子萃，王汝止待坐。
yīn tàn xiān shēng zì zhēng níng fān yǐ lái tiān xià bàng yì yì zhòng
因叹先生自征宁藩以来，天下谤议益众。
qǐng gè yán qí gù
请各言其故。
yǒu yán xiān shēng gōng yè shì wèi rì lóng tiān xià jì zhī zhě rì zhòng
有言先生功业势位日隆，天下忌之者日众。
yǒu yán xiān shēng zhī xué rì míng gù wèi sòng rú zhēng shì fēi zhě yì rì bó
有言先生之学日明故为宋儒争是非者亦日博。
yǒu yán xiān shēng zì nán dōu yǐ hòu tóng zhì xìn cóng zhě rì zhòng ér sì fāng pái zǔ zhě rì lì
有言先生自南都以后，同志信从者日众，而四方排阻者日力。
xiān shēng yuē zhū jūn zhī yán xìn jiē yǒu zhī
先生曰：“诸君之言，信皆有之。
dàn wú yī duàn zì zhī chù zhū jūn jù wèi dào jí ěr
但吾一段自知处，诸君俱未道及耳”。
zhū you qǐng wèn
诸友请问。
xiān shēng yuē wǒ zài nán dōu yǐ qián shàng yǒu xiē zi xiāng yuàn de yì sī zài
先生曰：“我在南都已前，尚有些子乡愿的意思在。
wǒ jīn xìn de zhè liáng zhī zhēn shì zhēn fēi
我今信得这良知真是真非。
xìn shǒu xíng qù
信手行去。
gèng bù zháo xiē fù cáng
更不着些覆藏。
wǒ jīn cái zuò de gè kuáng zhě de xiōng cì
我今才做得个狂者的胸次。
shǐ tiān xià zhī rén dōu shuō wǒ xíng bù yǎn yán yě bà
使天下之人都说我行不掩言也罢”。
shàng qiān chū yuē xìn de cǐ guò fāng shì shèng rén dí zhēn xuè mài
尚谦出曰：“信得此过，方是圣人的真血脉”。
xiān shēng duàn liàn rén chù yī yán zhī xià gǎn rén zuì shēn
〔67〕先生锻炼人处，一言之下，感人最深。
yī rì wáng rǔ zhǐ chū yóu guī xiān shēng wèn yuē yóu hé jiàn
一日，王汝止出游归，先生问曰：“游何见？
duì yuē jiàn mǎn jiē rén dōu shì shèng rén
对曰：“见满街人都是圣人。
xiān shēng yuē nǐ kàn mǎn jiē rén shì shèng rén mǎn jiē rén dào kàn nǐ shì shèng rén zài
”先生曰：“你看满街人是圣人，满街人倒看你是圣人在。
yòu yī rì dǒng luó shí chū yóu ér guī jiàn xiān shēng yuē jīn rì jiàn yī yì shì
”又一日，董萝石出游而归，见先生曰：“今日见一异事。
xiān shēng yuē hé yì
”先生曰：“何异？
duì yuē jiàn mǎn jiē rén dōu shì shèng rén
”对曰：“见满街人都是圣人。
xiān shēng yuē cǐ yì cháng shì ěr hé zú wèi yì
”先生曰：“此亦常事耳，何足为异？
gài rǔ zhǐ guī jiǎo wèi róng luó shí huǎng jiàn yǒu wù gù wèn tóng dá yì jiē fǎn qí yán ér jìn zhī
”盖汝止圭角未融，萝石恍见有悟，故问同答异，皆反其言而进之。
hóng yǔ huáng zhèng zhī zhāng shū qiān rǔ zhōng bǐng xū huì shì guī wèi xiān shēng dào tú zhōng jiǎng xué yǒu xìn yǒu bù xìn
洪与黄正之、张叔谦、汝中丙戌会试归，为先生道涂中讲学，有信有不信。
xiān shēng yuē nǐ men ná yí gè shèng rén qù yú rén jiǎng xué rén jiàn shèng rén lái dōu pà zǒu le rú hé jiǎng de xíng
先生曰：“你们拿一个圣人去与人讲学，人见圣人来，都怕走了，如何讲得行！
xū zuò de gè yú fū yú fù fāng kě yú rén jiǎng xué
须做得个愚夫、愚妇，方可与人讲学。
hóng yòu yán jīn rì yào jiàn rén pǐn gāo xià zuì yì
”洪又言今日要见人品高下最易。
xiān shēng yuē hé yǐ jiàn zhī
先生曰：“何以见之？
duì yuē xiān shēng pì rú tài shān zài qián yǒu bù zhī yǎng zhě xū shì wú mù rén
对曰：“先生譬如泰山在前，有不知仰者，须是无目人。
xiān shēng yuē tài shān bù rú píng dì dà píng dì yǒu hé kě jiàn
”先生曰：“泰山不如平地大，平地有何可见？
xiān shēng yī yán jiǎn cái pōu pò zhōng nián wèi wài hào gāo zhī bìng zài zuò zhě mò bù sǒng jù
”先生一言翦裁，剖破终年为外好高之病，在座者莫不悚惧。
guǐ mò chūn zōu qiān zhī lái yuè wèn xué jū shù rì xiān shēng sòng bié yú fú fēng
〔68〕癸末春，邹谦之来越问学，居数日，先生送别于浮峰。
shì xī yǔ xī yuān zhū you yí zhōu sù yán shòu sì bǐng zhú yè zuò xiān shēng kǎi chàng bù yǐ yuē jiāng tāo yān liǔ gù rén shū zài bǎi lǐ wài yǐ
是夕与希渊诸友移舟宿延寿寺，秉烛夜坐，先生慨怅不已，曰：“江涛烟柳，故人倏在百里外矣！
yī you wèn yuē xiān shēng hé niàn qiān zhī zhī shēn yě
”一友问曰：“先生何念谦之之深也？
xiān shēng yuē zēng zǐ suǒ wèi yǐ néng wèn yú bù néng yǐ duō wèn yú guǎ yǒu ruò wú shí ruò xū fàn ér bù jiào ruò qiān zhī zhě liáng jìn zhī yǐ
”先生曰：“曾子所谓“以能问于不能，以多问于寡，有若无，实若虚，犯而不校”，若谦之者良近之矣。
dīng hài nián jiǔ yuè xiān shēng qǐ fù zhēng sī tián jiāng mìng xíng shí dé hóng yǔ rǔ zhōng lùn xué
〔69〕丁亥年九月，先生起复征思田，将命行时，德洪与汝中论学；
rǔ zhòng jǔ xiān shēng jiào yán wú shàn wú è shì xīn zhī tǐ yǒu shàn yǒu è shì yì zhī dòng zhī shàn zhī è shì liáng zhī wéi shàn qù è shì gé wù
汝中举先生教言：“无善无恶是心之体，有善有恶是意之动，知善知恶是良知，为善去恶是格物。
dé hóng yuē cǐ yì rú hé
”德洪曰：“此意如何？
rǔ zhōng yuē cǐ kǒng wèi shì jiū jìng huà tóu ruò shuō xīn tǐ shì wú shàn wú è yì yì shì wú shàn wú è de yì zhī yì shì wú shàn wú è de zhī wù yì shì wú shàn wú è de wù yǐ
”汝中曰：“此恐未是究竟话头：若说心体是无善、无恶，意亦是无善，无恶的意，知亦是无善、无恶的知，物亦是无善、无恶的物矣。
ruò shuō yì yǒu shàn è bì jìng xīn tǐ hái yǒu shàn è zài
若说意有善、恶，毕竟心体还有善、恶在。
dé hóng yuē xīn tǐ shì tiān mìng zhī xìng
”德洪曰：“心体是‘天命之性’，
yuán shì wú shàn wú è de dàn rén yǒu xí xīn
原是无善、无恶的：但人有习心，
yì niàn shàng jiàn yǒu shàn è zài
意念上见有善恶在，
gé zhì chéng zhèng xiū
格、致、诚、正、修，
cǐ zhèng shì fù nà xìng tǐ gōng fū
此正是复那性体功夫，
ruò yuán wú shàn è
若原无善恶，
gōng fū yì bù xiāo shuō yǐ shì xī shì zuò tiān quán qiáo
功夫亦不消说矣：”是夕侍坐天泉桥，
gè jǔ shī zhèng
各举诗正。
xiān shēng yuē wǒ jīn jiāng xíng zhèng yào nǐ men lái jiǎng pò cǐ yì
先生曰：“我今将行，正要你们来讲破此意。
èr jūn zhī jiàn zhèng hǎo xiāng zī wèi yòng bù kě gè zhí yī biān wǒ zhè lǐ jiē rén yuán yǒu cǐ èr zhǒng
二君之见，正好相资为用，不可各执一边：我这里接人，原有此二种。
lì gēn zhī rén zhí cóng běn yuán shàng wù rù rén xīn běn tǐ yuán shì míng yíng wú zhì de yuán shì gè wèi fā zhī zhōng lì gēn zhī rén yī wù běn tǐ jí shì gōng fū rén jǐ nèi wài yī qí jù tòu le
利根之人，直从本原上悟入，人心本体原是明莹无滞的，原是个未发之中：利根之人一悟本体即是功夫，人己内外一齐俱透了。
qí cì bù miǎn yǒu xí xīn zài běn tǐ shòu bì gù qiě jiào zài yì niàn shàng shí luò wéi shàn qù è gōng fū shú hòu zhā zǐ qù de jǐn shí běn tǐ yì míng jǐn le
其次不免有习心在，本体受蔽，故且教在意念上实落为善、去恶，功夫熟后，渣滓去得尽时，本体亦明尽了；
rǔ zhōng zhī jiàn shì wǒ zhè lǐ jiē lì gēn rén de dé hóng zhī jiàn shì wǒ zhè lǐ wèi qí cì lì fǎ de
汝中之见，是我这里接利根人的：德洪之见，是我这里为其次立法的。
èr jūn xiāng qǔ wèi yòng zé zhōng rén shàng xià jiē kě yǐn rù yú dào ruò gè zhí yī biān gēn qián biàn yǒu shī rén biàn yú dào tǐ gè yǒu wèi jǐn
二君相取为用，则中人上下皆可引入于道：若各执一边，跟前便有失人，便于道体各有未尽。
jì ér yuē yǐ hòu yǔ péng yǒu jiǎng xué qiè bù kě shǐ le wǒ de zōng zhǐ
”既而曰：“已后与朋友讲学，切不可矢了我的宗旨。
wú shàn wú è shì xīn zhī tǐ yǒu shàn yǒu è shì yì zhī dòng zhī shàn zhī è shì liáng zhī wéi shàn qù è shì gé wù
无善，无恶是心之体，有善、有恶是意之动，知善、知恶是良知，为善、去恶是格物。
zhǐ yī wǒ zhè huà tóu suí rén zhǐ diǎn zì méi bìng tòng cǐ yuán shì chè shàng chè xià gōng fū
只依我这话头随人指点，自没病痛，此原是彻上彻下功夫。
lì gēn zhī rén shì yì nán yù
利根之人，世亦难遇。
běn tǐ gōng fū yī wù jǐn tòu cǐ yán zǐ míng dào suǒ bù gǎn chéng dāng qǐ kě qīng yì wàng rén
本体功夫一悟尽透，此颜子、明道所不敢承当，岂可轻易望人。
rén yǒu xí xīn bù jiào tā zài liáng zhī shàng shí yòng wéi shàn qù è gōng fū zhǐ qù xuán kōng xiǎng gè běn tǐ yī qiè shì wéi jù bù zháo shí bù guò yǎng chéng yí gè xū jì
人有习心，不教他在良知上实用为善，去恶功夫，只去悬空想个本体，一切事为俱不着实，不过养成一个虚寂；
cǐ gè bìng tòng bú shì xiǎo xiǎo bù kě bù zǎo shuō pò
此个病痛不是小小，不可不早说破。
shì rì dé hóng rǔ zhōng jù yǒu shěng
”是日德洪、汝中俱有省。