gǔ zhě yǒu móu ér quǎn lǐng yǐ wàng tiān xià zhě yǐ qí dé shēng ér bù rǔ yǔ ér bù duó
古者有鍪而绻领以王天下者矣，其德生而不辱，予而不夺。
tiān xià bù fēi qí fú tóng huái qí dé
天下不非其服，同怀其德。
dāng cǐ zhī shí yīn yáng hé píng fēng yǔ shí jié wàn wù fán xi
当此之时，阴阳和平，风雨时节，万物蕃息。
wū què zhī cháo kě fǔ ér tàn yě qín shòu kě jī ér cóng yě
乌鹊之巢可俯而探也，禽兽可羁而从也。
qǐ bì bāo yī bó dài jù jīn wěi zhāng fǔ zāi
岂必褒衣博带，句襟委章甫哉！
gǔ zhě mín zé chù fù xué dōng rì zé bù shèng shuāng xuě wù lù xià rì zé bù shèng shǔ rè wén méng
古者民泽处复穴，冬日则不胜霜雪雾露，夏日则不胜暑热蚊虻；
shèng rén nǎi zuò wèi zhī zhù tǔ gòu mù yǐ wéi gōng shì shàng dòng xià yǔ yǐ bì fēng yǔ yǐ bì hán shǔ ér bǎi xìng ān zhī
圣人乃作，为之筑土构木以为宫室，上栋下宇以蔽风雨，以避寒暑，而百姓安之。
bó yú zhī chū zuò yī yě shàn má suǒ lǚ shǒu jīng zhǐ guà qí chéng yóu wǎng luó
伯余之初作衣也，掞麻索缕，手经指挂，其成犹网罗。
hòu shì wèi zhī jī zhù shèng fù yǐ biàn qí yòng ér mín dé yǐ yǎn xíng yù hán
后世为之机杼胜复，以便其用，而民得以揜形御寒。
gǔ zhě yǎn sì sì ér gēng
古者剡耜耜而耕，
mó shèn ér nòu
摩蜃而耨，
mù gōu ér qiáo
木钩而樵，
bào zhuì ér jí
抱甀而汲，
mín láo ér lì báo
民劳而利薄，
hòu shì wèi lěi sì chú
后世为诔耜鉏，
fǔ kē ér qiáo
斧柯而樵，
jú gāo ér jí
桔皋而汲，
mín yì ér lì duō yān
民逸而利多焉，
gǔ zhě dà chuān míng gǔ chōng jué dào lù
古者大川名谷冲绝道路，
bù tōng wǎng lái yě
不通往来也，
nǎi wèi yú mù fāng bǎn yǐ wéi zhōu háng
乃为窬木方版以为舟航，
gù dì shì yǒu wú de xiāng wěi shū
故地势有无得相委输。
nǎi wèi zǔ jué ér chāo qiān lǐ jiān hé fù dān zhī qín yě ér zuò wéi zhī róu lún jiàn yú jià mǎ fú niú mín yǐ zhì yuǎn ér bù láo
乃为靻𫏋而超千里，肩荷负儋之勤也，而作为之揉轮建舆，驾马服牛，民以致远而不劳。
wèi zhì qín měng shòu zhī hài shāng rén ér wú yǐ jìn yù yě ér zuò wéi zhī zhù jīn duàn tiě yǐ wéi bīng rèn
为鸷禽猛兽之害伤人而无以禁御也，而作为之铸金锻铁，以为兵刃。
měng shòu bù néng wéi hài
猛兽不能为害。
gù mín pò qí nán zé qiú qí biàn kùn qí huàn zé zào qí bèi
故民迫其难则求其便，困其患则造其备。
rén gè yǐ qí suǒ zhī qù qí suǒ hài jiù qí suǒ lì
人各以其所知去其所害，就其所利。
cháng gù bù kě xún qì xiè bù kě yīn yě zé xiān wáng zhī fǎ dù yǒu yí yì zhě yǐ
常故不可循，器械不可因也，则先王之法度有移易者矣。
gǔ zhī zhì hūn lǐ bù chēng zhǔ rén shùn bù gào ér qǔ fēi lǐ yě
古之制，婚礼不称主人，舜不告而娶，非礼也。
lì zǐ yǐ zhǎng wén wáng shè bó yì kǎo ér yòng wǔ wáng fēi zhì yě
立子以长，文王舍伯邑考而用武王，非制也。
lǐ sān shí ér qǔ wén wáng shí sān ér shēng wǔ wáng fēi fǎ yě
礼三十而娶，文王十三而生武王，非法也。
xià hòu shì bìn yú zuò jiē zhī shàng yīn rén bìn yú liǎng yíng zhī jiān zhōu rén bìn yú xī jiē zhī shàng cǐ lǐ zhī bù tóng zhě yě
夏后氏殡于阼阶之上，殷人殡于两楹之间，周人殡于西阶之上，此礼之不同者也。
yǒu yú shì yòng wǎ guān xià hòu shì jí zhōu yīn rén yòng guǒ zhōu rén qiáng zhì shà cǐ zàng zhī bù tóng zhě yě
有虞氏用瓦棺，夏后氏堲周，殷人用椁，周人墙置翣，此葬之不同者也。
xià hòu shì jì yú àn yīn rén jì yú yáng zhōu rén jì yú rì chū yǐ cháo cǐ jì zhī bù tóng zhě yě
夏后氏祭于暗，殷人祭于阳，周人祭于日出以朝，此祭之不同者也。
yáo dà zhāng shùn jiǔ sháo yǔ dà xià tāng dà hù zhōu wǔ xiàng cǐ lè zhī bù tóng zhě yě
尧《大章》，舜《九韶》，禹《大夏》，汤《大濩》，周《武象》，此乐之不同者也。
gù wǔ dì yì dào ér dé fù tiān xià sān wáng shū shì ér míng shī hòu shì cǐ jiē yīn shí biàn ér zhì lǐ yuè zhě
故五帝异道而德覆天下，三王殊事而名施后世，此皆因时变而制礼乐者。
pì yóu shī kuàng zhī shī sè zhù yě suǒ tuī yí shàng xià zhě wú cùn chǐ zhī dù ér mǐ bù zhōng yīn
譬犹师旷之施瑟柱也，所推移上下者，无寸尺之度，而靡不中音。
gù tōng yú lǐ yuè zhī qíng zhě néng zuò yīn yǒu běn zhǔ yú zhōng ér yǐ zhī jǔ yuē zhī suǒ zhōu zhě yě
故通于礼乐之情者能作音，有本主于中而以知矩彟之所周者也。
lǔ zhāo gōng yǒu cí mǔ ér ài zhī
鲁昭公有慈母而爱之。
sǐ wèi zhī liàn guān gù yǒu cí mǔ zhī fú
死为之练冠，故有慈母之服。
yáng hòu shā liǎo hóu ér qiè qí fū rén gù dà xiǎng fèi fū rén zhī lǐ
阳陵国侯杀死了蓼侯，并抢走了蓼侯的夫人，所以从此以后举行大飨祭典时废除了由夫人执豆的礼仪。
xiān wáng zhī zhì bù yí zé fèi zhī
先王之制，不宜则废之；
wèi shì zhī shì shàn zé zhe zhī
未世之事，善则著之；
shì gù lǐ yuè wèi shǐ yǒu cháng yě
是故礼乐未始有常也。
gù shèng rén zhì lǐ yuè ér bù zhì yú lǐ yuè
故圣人制礼乐，而不制于礼乐。
zhì guó yǒu cháng ér lì mín wèi běn
治国有常，而利民为本；
zhèng jiào yǒu jīng ér lìng xíng wéi shàng
政教有经，而令行为上。
gǒu lì yú mín bù bì fǎ gǔ
苟利于民，不必法古；
gǒu zhōu yú shì bù bì xún jiù
苟周于事，不必循旧。
fu xià shāng zhī shuāi yě bù biàn fǎ ér wáng
夫夏商之衰也，不变法而亡。
sān dài zhī qǐ yě bù xiāng xí ér wáng
三代之起也，不相袭而王。
gù shèng rén fǎ yǔ shí biàn lǐ yǔ sú huà yī fú qì xiè gè biàn qí yòng fǎ dù zhì lìng gè yīn qí yi gù biàn gǔ wèi kě fēi ér xún sú wèi zú duō yě
故圣人法与时变，礼与俗化，衣服器械各便其用，法度制令各因其宜，故变古未可非，而循俗未足多也。
bǎi chuān yì yuán ér jiē guī yú hǎi bǎi jiā shū yè ér jiē wu yú zhì
百川异源而皆归于海，百家殊业，而皆务于治。
wáng dào quē ér shī zuò
王道缺而《诗》作；
zhōu shì fèi lǐ yì huài ér chūn qiū zuò
周室废、礼义坏而《春秋》作。
shī chūn qiū xué zhī měi zhě yě
《诗》《春秋》，学之美者也。
jiē shuāi shì zhī zào yě rú zhě xún zhī yǐ jiào dǎo yú shì qǐ ruò sān dài zhī shèng zāi
皆衰世之造也，儒者循之以教导于世，岂若三代之盛哉！
yǐ shī chūn qiū wèi gǔ zhī dào ér guì zhī yòu yǒu wèi zuò shī chūn qiū zhī shí
以《诗》《春秋》为古之道而贵之，又有未作《诗》《春秋》之时。
fu dào qí quē yě bù ruò dào jī quán yě
夫道其缺也，不若道基全也。
sòng xiān wáng zhī shōu shī shū bù ruò wén de qí yán
诵先王之收《诗》《书》，不若闻得其言。
wén de qí yán bù ruò de qí suǒ yǐ yán
闻得其言，不若得其所以言。
de qí suǒ yǐ yán zhě yán fú néng yán yě
得其所以言者，言弗能言也。
gù dào kě dào zhě fēi cháng dào yě
故道可道者，非常道也。
zhōu gōng shì wén wáng yě xíng wú zhuān zhì shì wú yóu jǐ shēn ruò bù shèng yī
周公事文王也，行无专制，事无由己，身若不胜衣。
yán ruò bù chū kǒu yǒu fèng chí yú wén wáng dòng dòng shǔ shǔ ér jiāng bù néng kǒng shī zhī kě wèi néng zǐ yǐ
言若不出口，有奉持于文王，洞洞属属，而将不能，恐失之，可谓能子矣。
wǔ wáng bēng chéng wáng yòu shǎo
武王崩，成王幼少。
zhōu gōng jì wén wáng zhī yè lǚ tiān zǐ zhī jí tīng tiān xià zhī zhèng píng yí dí zhī luàn zhū guǎn cài zhī zuì fù yǐ ér cháo zhū hóu zhū shǎng zhì duàn wú suǒ gù wèn wēi dòng tiān dì shēng shè sì hǎi kě wèi néng wǔ yǐ
周公继文王之业，履天子之籍，听天下之政，平夷狄之乱，诛管、蔡之罪，负扆而朝诸侯，诛赏制断，无所顾问，威动天地，声慑四海，可谓能武矣。
chéng wáng jì zhuàng zhōu gōng shǔ jí zhì zhèng běi miàn wěi zhì ér chén shì zhī qǐng ér hòu wèi fù ér hòu xíng wú shàn zì zhī zhì wú fá jīn zhī sè kě wèi néng chén yǐ
成王既壮，周公属籍致政，北面委质而臣事之，请而后为，复而后行，无擅恣之志，无伐矜之色，可谓能臣矣。
gù yī rén zhī shēn ér sān biàn zhě suǒ yǐ yìng shí yǐ
故一人之身而三变者，所以应时矣。
hé kuàng hu jūn shù yì shì guó shù yì jūn rén yǐ qí wèi dá qí hǎo zēng yǐ qí wēi shì gōng shì yù ér yù yǐ yī xíng zhī lǐ yí dìng zhī fǎ yìng shí ǒu biàn qí bù néng zhōng quán yì míng yǐ
何况乎君数易世，国数易君，人以其位达其好憎，以其威势供嗜欲，而欲以一行之礼，一定之法，应时偶变，其不能中权亦明矣。
gù shèng rén suǒ yóu yuē dào suǒ wéi yuē shì
故圣人所由曰道，所为曰事。
dào yóu jīn shí yī diào bù gēng
道犹金石，一调不更；
shì yóu qín sè měi xián gǎi diào
事犹琴瑟，每弦改调。
gù fǎ zhì lǐ yì zhě zhì rén zhī jù yě ér fēi suǒ yǐ wéi zhì yě
故法制礼义者，治人之具也，而非所以为治也。
gù rén yǐ wéi jīng yì yǐ wéi jì cǐ wàn shì bù gēng zhě yě
故仁以为经，义以为纪，此万世不更者也。
ruò nǎi rén kǎo qí cái ér shí shěng qí yòng suī rì biàn kě yě
若乃人考其才而时省其用，虽日变可也。
tiān xià qǐ yǒu cháng fǎ zāi
天下岂有常法哉！
dāng yú shì shì de yú rén lǐ shùn yú tiān dì xiáng yú guǐ shén zé kě yǐ zhèng zhì yǐ
当于世事，得于人理，顺于天地，祥于鬼神，则可以正治矣。
gǔ zhě rén chún gōng páng shāng pǔ nǚ zhòng shì yǐ zhèng jiào yì huà fēng sú yì yí yě
古者人醇工庞，商朴女重，是以政教易化，风俗易移也。
jīn shì dé yì shuāi mín sú yì báo yù yǐ piáo zhòng zhī fǎ zhì jì bì zhī mín shì yóu wú dí xián jué cè zhuì ér yù hàn mǎ yě
今世德益衰，民俗益薄，欲以朴重之法，治既弊之民，是犹无镝衔橜策錣而御𫘛马也。
xī zhě shén nóng wú zhì lìng ér mín cóng táng yú yǒu zhì lìng ér wú xíng fá xià hòu shì bù fù yán yīn rén shì zhōu rén méng dǎi zhì dāng jīn zhī shì rěn gòu ér qīng rǔ tān de ér guǎ xiū yù yǐ shén nóng zhī dào zhì zhī zé qí luàn bì yǐ
昔者，神农无制令而民从，唐虞有制令而无刑罚，夏后氏不负言，殷人誓，周人盟，逮至当今之世，忍訽而轻辱，贪得而寡羞，欲以神农之道治之，则其乱必矣。
bó chéng zǐ gāo cí wèi zhū hóu ér gēng tiān xià gāo zhī
伯成子高辞为诸侯而耕，天下高之。
jīn zhī shí rén cí guān ér yǐn chǔ wèi xiāng yì zhī xià qǐ kě tóng zāi
今之时人辞官而隐处，为乡邑之下，岂可同哉！
gǔ zhī bīng gōng jiàn ér yǐ yǐ cáo máo wú jī xiū jǐ wú cì
古之兵，弓剑而已矣，槽矛无击，修戟无刺。
wǎn shì zhī bīng lóng chōng yǐ gōng qú chān yǐ shǒu lián nǔ yǐ shè xiāo chē yǐ dòu
晚世之兵，隆冲以攻，渠幨以守，连弩以射，销车以斗。
gǔ zhī fá guó bù shā huáng kǒu bù huò èr máo yú gǔ wèi yì yú jīn wèi xiào
古之伐国，不杀黄口，不获二毛，于古为义，于今为笑。
gǔ zhī suǒ yǐ wèi róng zhě jīn zhī suǒ yǐ wèi rǔ yě
古之所以为荣者，今之所以为辱也。
gǔ zhī suǒ yǐ wèi zhì zhě jīn zhī suǒ yǐ wéi luàn yě
古之所以为治者，今之所以为乱也。
fu shén nóng fú xī bù shī shǎng fá ér mín bù wéi fēi rán ér lì zhèng zhě bù néng fèi fǎ ér zhì mín
夫神农、伏羲，不施赏罚而民不为非，然而立政者不能废法而治民；
shùn zhí gàn qi ér fú yǒu miáo rán ér zhēng fá zhě bù néng shì jiǎ bīng ér zhì qiáng bào
舜执干戚而服有苗，然而征伐者不能释甲兵而制强暴。
yóu cǐ guān zhī fǎ dù zhě suǒ yǐ lùn mín sú ér jié huǎn jí yě
由此观之，法度者，所以论民俗而节缓急也；
qì xiè zhě yīn shí biàn ér zhì yí shì yě
器械者，因时变而制宜适也。
fu shèng rén zuò fǎ ér wàn wù zhì yān xián zhě lì lǐ ér bù xiào zhě jū yān
夫圣人作法而万物制焉，贤者立礼而不肖者拘焉。
zhì fǎ zhī mín bù kě yǔ yuǎn jǔ
制法之民，不可与远举；
jū lǐ zhī rén bù kě shǐ yìng biàn
拘礼之人，不可使应变。
ěr bù zhī qīng zhuó zhī fēn zhě bù kě lìng tiáo yīn
耳不知清浊之分者，不可令调音；
xīn bù zhī zhì luàn zhī yuán zhě bù kě lìng zhì fǎ
心不知治乱之源者，不可令制法。
bì yǒu dú wén zhī ěr dú jiàn zhī míng rán hòu néng shàn dào ér xíng yǐ
必有独闻之耳，独见之明，然后能擅道而行矣。
fu yīn biàn xià zhōu biàn yīn chūn qiū biàn zhōu sān dài zhī lǐ bù tóng hé gǔ zhī cóng
夫殷变夏，周变殷，春秋变周，三代之礼不同，何古之从？
dà rén zuò ér dì zǐ xún zhī fǎ zhì suǒ yóu shēng zé yìng shí ér biàn
大人作而弟子循，知法治所由生，则应时而变；
bù zhī fǎ zhì zhī yuán suī xún gǔ zhōng luàn
不知法治之源，虽循古，终乱。
jīn shì zhī fǎ jí yǔ shí biàn lǐ yì yǔ sú yì wéi xué zhě xún xiān xí yè jù jí shǒu jiù jiào yǐ wéi fēi cǐ bù zhì shì yóu chí fāng ruì ér zhōu yuán záo yě yù de yí shì zhì gù yān zé nán yǐ
今世之法籍与时变，礼义与俗易，为学者循先袭业，据籍守旧教，以为非此不治，是犹持方枘而周圆凿也，欲得宜适致固焉，则难矣。
jīn rú mò zhě chēng sān dài wén wǔ ér fú xíng shì yán qí suǒ bù xíng yě
今儒、墨者称三代文武而弗行，是言其所不行也；
fēi jīn shí zhī shì ér fú gǎi shì xíng qí fēi yě chēng qí suǒ shì xíng qí suǒ fēi shì yǐ jìn rì jí lǜ ér wú yì yú zhì láo xíng jié zhì ér wú bǔ yú zhǔ yě
非今时之世而弗改，是行其非也，称其所是，行其所非，是以尽日极虑而无益于治，劳形竭智而无补于主也。
jīn fú tú gōng hǎo huà guǐ mèi ér zēng tú gǒu mǎ zhě hé yě
今夫图工好画鬼魅，而憎图狗马者何也？
guǐ mèi bu shi chū ér gǒu mǎ kě rì jiàn yě
鬼魅不世出，而狗马可日见也。
fu cún wēi zhì luàn fēi zhì bù néng dào ér xiān chēng gǔ suī yú yǒu yú
夫存危治乱，非智不能，道而先称古，虽愚有余。
gù bù yòng zhī fǎ shèng wáng fú xíng
故不用之法，圣王弗行；
bù yàn zhī yán shèng wáng fú tīng
不验之言，圣王弗听。
tiān dì zhī qì mò dà yú hé
天地之气，莫大于和。
hé zhě yīn yáng diào rì yè fēn ér shēng wù chūn fēn ér shēng qiū fēn ér chéng shēng zhī yǔ chéng bì děi hé zhī jīng
和者阴阳调、日夜分而生物，春分而生，秋分而成，生之与成，必得和之精。
gù shèng rén zhī dào kuān ér lì yán ér wēn róu ér zhí měng ér rén
故圣人之道，宽而栗，严而温，柔而直，猛而仁。
tài gāng zé zhé tài róu zé juǎn shèng rén zhèng zài gāng róu zhī jiān nǎi dé dào zhī běn
太刚则折，太柔则卷，圣人正在刚柔之间，乃得道之本。
jī yīn zé chén jī yáng zé fēi yīn yáng xiāng jiē nǎi néng chéng hé
积阴则沉，积阳则飞，阴阳相接，乃能成和。
fu shéng zhī wèi dù yě kě juǎn ér shēn yě yǐn ér shēn zhī kě zhí ér xī gù shèng rén yǐ shēn tǐ zhī
夫绳之为度也，可卷而伸也，引而伸之，可直而睎，故圣人以身体之。
fu xiū ér bù héng duǎn ér bù qióng zhí ér bù gāng jiǔ ér bù wàng zhě qí wéi shéng hu
夫修而不横，短而不穷，直而不刚，久而不忘者，其唯绳乎！
gù ēn tuī zé nuò nuò zé bù wēi
故恩推则懦，懦则不威；
yán tuī zé měng měng zé bù hé
严推则猛，猛则不和；
ài tuī zé zòng zòng zé bù lìng
爱推则纵，纵则不令；
xíng tuī zé nüè nüè zé wú qīn
刑推则虐，虐则无亲。
xī zhě qí jiǎn gōng shì qí guó jiā zhī bǐng ér zhuān rèn dà chén jiàng xiàng shè wēi shàn shì sī mén chéng dǎng ér gōng dào bù xíng
昔者齐简公释其国家之柄而专任大臣，将相摄威擅势，私门成党，而公道不行。
gù shǐ chén chéng tián cháng chī yí zǐ pí de chéng qí nán shǐ lǚ shì jué sì ér chén shì yǒu guó zhě cǐ róu nuò suǒ shēng yě
故使陈成田常、鸱夷子皮得成其难，使吕氏绝祀而陈氏有国者，此柔懦所生也。
zhèng zi yáng gāng yì ér hǎo fá qí yú fá yě zhí ér wú shè
郑子阳刚毅而好罚，其于罚也，执而无赦。
shè rén yǒu zhé gōng zhě wèi zuì ér kǒng zhū zé yīn zhì gǒu zhī jīng yǐ shā zi yáng cǐ gāng měng zhī suǒ zhì yě
舍人有折弓者，畏罪而恐诛，则因猘狗之惊以杀子阳，此刚猛之所致也。
jīn bù zhī dào zhě jiàn róu nuò zhě qīn zé qín wèi gāng yì
今不知道者，见柔懦者侵，则矜为刚毅；
jiàn gāng yì zhě wáng zé qín wèi róu nuò
见刚毅者亡，则矜为柔懦；
cǐ běn wú zhǔ yú zhōng ér jiàn wén chuǎn chí yú wài zhě yě gù zhōng shēn ér wú suǒ dìng qū
此本无主于中，而见闻舛驰于外者也，故终身而无所定趋。
pì yóu bù zhī yīn zhě zhī gē yě zhuó zhī zé yù ér wú zhuǎn qīng zhī zé jiāo ér bù ōu
譬犹不知音者之歌也，浊之则郁而无转，清之则燋而不讴。
jí zhì hán é qín qīng xuē tán zhī ōu hóu tóng màn shēng zhī gē fèn yú zhì jī yú nèi yíng ér fā yīn zé mò bù bǐ yú lǜ ér hé yú rén xīn hé zé
及至韩娥、秦青、薛谈之讴，侯同、曼声之歌，愤于志，积于内，盈而发音，则莫不比于律而和于人心，何则？
zhōng yǒu běn zhǔ yǐ dìng qīng zhuó bù shòu yú wài ér zì wèi yí biǎo yě
中有本主以定清浊，不受于外而自为仪表也。
jīn fú máng zhě xíng yú dào rén wèi zhī zuǒ zé zuǒ wèi zhī yòu zé yòu yù jūn zǐ zé yì dào yù xiǎo rén zé xiàn gōu hè hé zé
今夫盲者行于道，人谓之左则左，谓之右则右，遇君子则易道，遇小人则陷沟壑，何则？
mù wú yǐ jiē wù yě
目无以接物也。
gù wèi liǎng yòng lóu dí wú qǐ ér wáng xī hé mǐn wáng zhuān yòng nào chǐ ér sǐ yú dōng miào wú shù yǐ yù zhī yě
故魏两用楼翟、吴起而亡西河，湣王专用淖齿而死于东庙，无术以御之也。
wén wáng liǎng yòng lǚ wàng zhào gōng shì ér wáng chǔ zhuāng wáng zhuān rèn sūn shū áo ér bà yǒu shù yǐ yù zhī yě
文王两用吕望、召公奭而王，楚庄王专任孙叔敖而霸，有术以御之也。
fu xián gē gǔ wǔ yǐ wéi lè pán xuán yī ràng yǐ xiū lǐ hòu zàng jiǔ sàng yǐ sòng sǐ kǒng zǐ zhī suǒ lì yě ér mò zǐ fēi zhī
夫弦歌鼓舞以为乐，盘旋揖让以修礼，厚葬久丧以送死，孔子之所立也，而墨子非之。
jiān ài shàng xián yòu guǐ fēi mìng mò zǐ zhī suǒ lì yě ér yáng zǐ fēi zhī
兼爱尚贤，右鬼非命，墨子之所立也，而杨子非之。
quán xìng bǎo zhēn bù yǐ wù lèi xíng yáng zǐ zhī suǒ lì yě ér mèng zǐ fēi yě
全性保真，不以物累形，杨子之所立也，而孟子非也。
qū shè rén yì gè yǒu xiǎo xīn
趋舍人异，各有晓心。
gù shì fēi yǒu chǔ de qí chù zé wú fēi shī qí chù zé wú shì
故是非有处，得其处则无非，失其处则无是。
dān xué tài méng fǎn zhǒng kōng tóng dà xià běi hù jī gōng xiū gǔ zhī mín shì fēi gè yì xí sú xiāng fǎn
丹穴、太蒙、反踵、空同、大夏、北户、奇肱、修股之民，是非各异，习俗相反。
jūn chén shàng xià fū fù fù zǐ yǒu yǐ xiāng shǐ yě
君臣上、下、夫妇、父子，有以相使也。
cǐ zhī shì fēi bǐ zhī shì yě
此之是，非彼之是也；
cǐ zhī fēi fēi bǐ zhī fēi yě
此之非，非彼之非也；
pì ruò jīn fǔ zhuī záo zhī gè yǒu suǒ shī yě
譬若斤斧椎凿之各有所施也。
yǔ zhī duì yǐ wǔ yīn tīng zhì xiàn zhōng gǔ qìng duó zhì táo yǐ dài sì fāng zhī shì wèi hào yuē jiào guǎ rén yǐ dào zhě jī gǔ yù guǎ rén yǐ yì zhě jī zhōng gào guǎ rén yǐ shì zhě zhèn duó yù guǎ rén yǐ yōu zhě jī pán yǒu yù sòng zhě yáo táo
禹之对以五音听治，县钟鼓磬铎，置鞀，以待四方之士，为号曰：“教寡人以道者击鼓，谕寡人以义者击钟，告寡人以事者振铎，谕寡人以忧者击磐，有狱讼者摇鞀。
dāng cǐ zhī shí yī kuì ér shí qǐ yī mù ér sān zhuō fà yǐ láo tiān xià zhī mín cǐ ér bù néng dá shàn xiào zhōng zhě zé cái bù zú yě
”当此之时，一馈而十起，一沐而三捉发，以劳天下之民，此而不能达善效忠者，则才不足也。
qín zhī shí gāo wèi tái xiè dà wéi yuàn yòu yuǎn wèi chí dào zhù jīn rén fā shì shù rù chú gǎo tóu kuài jī fù shū yú shào fǔ
秦之时，高为台榭，大为苑囿，远为驰道，铸金人，发适戍，入刍稾，头会箕赋，输于少府。
dīng zhuàng zhàng fū xi zhì lín táo dí dào dōng zhì kuài jī fú shí nán zhì yù zhāng guì lín běi zhì fēi hú yáng yuán dào lù sǐ rén yǐ gōu liàng
丁壮丈夫，西至临洮狄道，东至会稽浮石，南至豫章桂林，北至飞狐阳原，道路死人以沟量。
dāng cǐ zhī shí zhōng jiàn zhě wèi zhī bù xiáng ér dào rén yì zhě wèi zhī kuáng
当此之时，忠谏者谓之不祥，而道仁义者谓之狂。
dǎi zhì gāo huáng dì cún wáng jì jué jǔ tiān xià zhī dà yì shēn zì fèn mèi zhí ruì yǐ wéi bǎi xìng qǐng mìng yú huáng tiān
逮至高皇帝，存亡继绝，举天下之大义，身自奋袂执锐，以为百姓请命于皇天。
dāng cǐ zhī shí yú xià xióng jùn háo yīng bào lù yú yě zé qián méng shǐ shí ér hòu duò xī hè chū bǎi sǐ ér gěi yī shēng yǐ zhēng tiān xià zhī quán fèn wǔ lì chéng yǐ jué yī dàn zhī mìng
当此之时，于下雄俊豪英，暴露于野泽，前蒙矢石而后堕谿壑，出百死而给一生，以争天下之权，奋武厉诚，以决一旦之命。
dāng cǐ zhī shí fēng yī bó dài ér dào rú mò zhě yǐ wéi bù xiào
当此之时，丰衣博带而道儒墨者，以为不肖。
dǎi zhì bào luàn yǐ shèng
逮至暴乱已胜，
hǎi nèi dà dìng
海内大定，
jì wén zhī yè
继文之业，
lì wǔ zhī gōng
立武之功，
lǚ tiān zǐ zhī tú jí
履天子之图籍，
zào liú shì zhī mào guān
造刘氏之貌冠，
zǒng zōu lǔ zhī rú mò
总邹鲁之儒墨，
tōng xíng shèng zhī yí jiào
通行圣之遗教，
dài tiān zi zhī qí
戴天子之旗，
chéng dà lù
乘大路，
jiàn jiǔ xuán
建九旋，
zhuàng dà zhōng
撞大钟，
jī míng gǔ
击打鸣鼓，
zòu xián chí
奏《咸池》，
yáng gàn qī
扬干戚。
dāng cǐ zhī shí yǒu lì wǔ zhě jiàn yí
当此之时，有立武者见疑。
yī shì zhī jiān ér wén wǔ dài wéi cí xióng yǒu shí ér yòng yě
一世之间，而文武代为雌雄，有时而用也。
jīn shì zhī wèi wǔ zhě zé fēi wén yě wéi wén zhě zé fēi wǔ yě
今世之为武者则非文也，为文者则非武也。
wén wǔ gēng xiāng fēi ér bù zhī shí shì zhī yòng yě
文武更相非，而不知时世之用也。
cǐ jiàn yú qǔ zhī yī zhǐ ér bù zhī bā jí zhī guǎng dà yě
此见隅曲之一指，而不知八极之广大也。
gù dōng miàn ér wàng bù jiàn xī qiáng
故东面而望，不见西墙；
nán miàn ér shì bù dǔ běi fāng
南面而视，不睹北方。
wéi wú suǒ xiǎng zhě zé wú suǒ bù tōng
唯无所响者，则无所不通。
guó zhī suǒ yǐ cún zhě dào dé yě
国之所以存者，道德也；
jiā zhī suǒ yǐ wáng zhě lǐ sāi yě
家之所以亡者，理塞也。
yáo wú bǎi hù zhī guō shùn wú zhì zhuī zhī dì yǐ yǒu tiān xià
尧无百户之郭，舜无置锥之地，以有天下。
yǔ wú shí rén zhī zhòng tāng wú qī lǐ zhī fēn yǐ wáng zhū hóu
禹无十人之众，汤无七里之分，以王诸侯。
wén wáng chù qí zhōu zhī jiān yě dì fāng bù guò bǎi lǐ ér lì wèi tiān zǐ zhě yǒu wáng dào yě
文王处岐周之间也，地方不过百里，而立为天子者，有王道也。
xià jié yīn zhòu zhī shèng yě rén jì suǒ zhì zhōu chē suǒ tōng mò bù wèi jùn xiàn rán ér shēn sǐ rén shǒu ér wèi tiān xià xiào zhě yǒu wáng xíng yě
夏桀、殷纣之盛也，人迹所至，舟车所通，莫不为郡县，然而身死人手，而为天下笑者，有亡形也。
gù shèng rén jiàn huà yǐ guān qí zhēng
故圣人见化以观其征。
dé yǒu shèng shuāi fēng xiān méng yān
德有盛衰，风先萌焉。
gù de wáng dào zhě suī xiǎo bì dà
故得王道者，虽小必大；
yǒu wáng xíng zhě suī chéng bì bài
有亡形者，虽成必败。
fu xià zhī jiāng wáng tài shǐ lìng zhōng gǔ xiān bēn yú shāng sān nián ér jié nǎi wáng
夫夏之将亡，太史令终古先奔于商，三年而桀乃亡。
yīn zhī jiāng bài yě tài shǐ lìng xiàng yì xiān guī wén wáng jī nián ér zhòu nǎi wáng
殷之将败也，太史令向艺先归文王， 期年而纣乃亡。
gù shèng rén zhī jiàn cún wáng zhī jī chéng bài zhī jì yě fēi dài míng tiáo zhī yě jiǎ zǐ zhī rì yě
故圣人之见存亡之迹、成败之际也，非待鸣条之野、甲子之日也。
jīn wèi qiáng zhě shèng zé dù de jì zhòng fù zhě lì zé liàng sù chēng jīn
今谓强者胜则度地计众，富者利则量粟称金。
ruò cǐ zé qiān shèng zhī jūn wú bù bà wáng zhě ér wàn shèng zhī guó wú bù pò wáng zhě yǐ
若此，则千乘之君无不霸王者，而万乘之国无不破亡者矣。
cún wáng zhī jī ruò cǐ qí yì zhī yě yú fū chǔn fù jiē néng lùn zhī
存亡之迹，若此其易知也，愚夫惷妇皆能论之。
zhào xiāng zi yǐ jìn yáng zhī chéng bà zhì bó yǐ sān jìn zhī de qín mǐn wáng yǐ dà qí wáng tián dān yǐ jí mò yǒu gōng
赵襄子以晋阳之城霸，智伯以三晋之地擒，湣王以大齐亡，田单以即墨有功。
gù guó zhī wáng yě suī dà bù zú shì
故国之亡也，虽大不足恃；
dào zhī xíng yě suī xiǎo bù kě qīng
道之行也，虽小不可轻。
yóu cǐ guān zhī cún zài dé dào ér bù zài yú dà yě
由此观之，存在得道，而不在于大也；
wáng zài shī dào ér bù zài yú xiǎo yě
亡在失道，而不在于小也。
shī yún nǎi juàn xi gù cǐ wéi yǔ zhái
《诗》云：“乃眷西顾，此惟与宅。
yán qù yīn ér qiān yú zhōu yě
”言去殷而迁于周也。
gù luàn guó zhī jūn wu guǎng qí de ér bù wu rén yì wu gāo qí wèi ér bù wu dào dé shì shì qí suǒ yǐ cún ér zào qí suǒ yǐ wáng yě
故乱国之君，务广其地而不务仁义，务高其位而不务道德，是释其所以存，而造其所以亡也。
gù jié qiú yú jiāo mén ér bù néng zì fēi qí suǒ xíng ér huǐ bù shā tāng yú xià tái
故桀囚于焦门而不能自非其所行，而悔不杀汤于夏台。
zhòu jū yú xuān shì ér bù fǎn qí guò ér huǐ bù zhū wén wáng yú yǒu lǐ
纣居于宣室而不反其过，而悔不诛文王于羑里。
èr jūn chù qiáng dà shì wèi xiū rén yì zhī dào tāng wǔ jiù zuì zhī bù gěi hé móu zhī gǎn dāng
二君处强大势位，修仁义之道，汤武救罪之不给，何谋之敢当？
ruò shàng luàn sān guāng zhī míng xià shī wàn mín zhī xīn suī wēi tāng wǔ shú fú néng duó yě
若上乱三光之明，下失万民之心，虽微汤武，孰弗能夺也？
jīn bù shěn qí zài jǐ zhě ér fǎn bèi zhī yú rén tiān xià fēi yī tāng wǔ yě shā yī rén zé bì yǒu jì zhī zhě yě
今不审其在己者，而反备之于人，天下非一汤武也，杀一人则必有继之者也。
qiě tāng wǔ zhī suǒ yǐ chù xiǎo ruò ér néng yǐ wáng zhě yǐ qí yǒu dào yě
且汤武之所以处小弱而能以王者，以其有道也；
jié zhòu zhī suǒ yǐ chù qiáng dà ér jiàn duó zhě yǐ qí wú dào yě
桀、纣之所以处强大而见夺者，以其无道也。
jīn bù xíng rén zhī suǒ yǐ wáng zhě ér fǎn yì jǐ zhī suǒ yǐ duó shì qū wáng zhī dào yě
今不行人之所以王者，而反益己之所以夺，是趋亡之道也。
wǔ wáng kè yīn yù zhù gōng yú wǔ xíng zhī shān zhōu gōng yuē bù kě
武王克殷，欲筑宫于五行之山，周公曰：“不可！
fu wǔ xíng zhī shān gù sāi xiǎn zǔ zhī de yě shǐ wǒ dé néng fù zhī zé tiān xià nà qí gòng zhí zhě huí yě
夫五行之山，固塞险阻之地也，使我德能覆之，则天下纳其贡职者回也；
shǐ wǒ yǒu bào luàn zhī xíng zé tiān xià zhī fá wǒ nán yǐ
使我有暴乱之行，则天下之伐我难矣。
cǐ suǒ yǐ sān shí liù shì ér bù duó yě zhōu gōng kě wèi néng chí mǎn yǐ
”此所以三十六世而不夺也，周公可谓能持满矣。
xī zhě zhōu shū yǒu yán yuē shàng yán zhě xià yòng yě xià yán zhě shàng yòng yě
昔者，《周书》有言曰：“上言者下用也，下言者上用也。
shàng yán zhě cháng yě xià yán zhě quán yě
上言者常也，下言者权也。
cǐ cún wáng zhī shù yě
”此存亡之术也。
wéi shèng rén wèi néng zhī quán
唯圣人为能知权。
yán ér bì xìn qī ér bì dāng tiān xià zhī gāo xíng yě
言而必信，期而必当，天下之高行也。
zhí gōng qí fù rǎng yáng ér zi zhèng zhī wěi shēng yǔ fù rén qī ér sǐ zhī
直躬其父攘羊而子证之，尾生与妇人期而死之。
zhí ér zhèng fù xìn ér nì sǐ suī yǒu zhí xìn shú néng zé zhī
直而证父，信而溺死，虽有直信，孰能责之？
fu sān jūn jiǎo mìng guò zhī dà zhě yě
夫三军矫命，过之大者也。
qín mù gōng xīng bīng xí zhèng guò zhōu ér dōng
秦穆公兴兵袭郑，过周而东。
zhèng jiǎ rén xián gāo jiāng xi fàn niú dào yù qín shī yú zhōu zhèng zhī jiān nǎi jiáo zhèng bó zhī mìng kào yǐ shí èr niú bīn qín shī ér què zhī yǐ cún zhèng guó
郑贾人弦高将西贩牛，道遇秦师于周、郑之间，乃矫郑伯之命，犒以十二牛，宾秦师而却之，以存郑国。
gù shì yǒu suǒ zhì xìn fǎn wèi guò dàn fǎn wèi gōng
故事有所至，信反为过，诞反为功。
hé wèi shī lǐ ér yǒu dà gōng
何谓失礼而有大功？
xī chu gōng wáng zhàn yú yīn líng pān wāng yǎng yóu jī huáng shuāi wēi gōng sūn bǐng xiāng yǔ cuàn zhī gōng wáng jù ér shī tǐ huáng shuāi wēi jǔ zú cù qí tǐ gōng wáng nǎi jué nù qí shī lǐ duó tǐ ér qǐ sì dà fu zài ér xíng
昔楚恭王战于阴陵，潘尪、养由基、黄衰微、公孙丙相与篡之，恭王惧而失体，黄衰微举足蹴其体，恭王乃觉，怒其失礼，夺体而起，四大夫载而行。
xī cāng wú rào qǔ qī ér měi yǐ ràng xiōng cǐ suǒ wèi zhōng ài ér bù kě xíng zhě yě
昔苍吾绕娶妻而美，以让兄，此所谓忠爱而不可行者也。
shì gù shèng rén lùn shì zhī jú qǔ zhí yǔ zhī qū shēn yǎn yǎng wú cháng yí biǎo shí qū shí shēn
是故圣人论事之局曲直，与之屈伸偃仰，无常仪表，时屈时伸。
bēi ruò róu rú pú wěi fēi shè duó yě
卑弱柔如蒲苇，非摄夺也；
gāng qiáng měng yì zhì lì qīng yún fēi běn qín yě yǐ chéng shí yìng biàn yě
刚强猛毅，志厉青云，非本矜也，以乘时应变也。
fū jūn chén zhī jiē qū xī bēi bài yǐ xiāng zūn lǐ yě
夫君臣之接，屈膝卑拜，以相尊礼也。
zhì qí pò yú huàn yě zé jǔ zú cù qí tǐ tiān xià mò néng fēi yě
至其迫于患也，则举足蹴其体，天下莫能非也。
shì gù zhōng zhī suǒ zài lǐ bù zú yǐ nán zhī yě
是故忠之所在，礼不足以难之也。
xiào zǐ zhī shì qīn hé yán bēi tǐ fèng dài yùn lǚ
孝子之事亲，和颜卑体，奉带运履。
zhì qí ruò yě zé zuó qí fā ér zhěng fēi gǎn jiāo wǔ yǐ jiù qí sǐ yě
至其溺也，则捽其发而拯，非敢骄侮，以救其死也。
gù ruò zé zuó fù zhù zé míng jūn shì bù dé bù rán yě cǐ quán zhī suǒ shè yě
故溺则捽父，祝则名君，势不得不然也，此权之所设也。
gù kǒng zǐ yuē kě yǐ gòng xué yǐ ér wèi kě yǐ shì dào yě
故孔子曰：“可以共学矣，而未可以适道也。
kě yǔ shì dào wèi kě yǐ lì yě
可与适道，未可以立也。
kě yǐ lì wèi kě yǔ quán
可以立，未可与权。
quán zhě shèng rén zhī suǒ dú jiàn yě
”权者，圣人之所独见也。
gù wǔ ér hòu hé zhě wèi zhī zhī quán
故忤而后合者，谓之知权；
hé ér hòu chuǎn zhě wèi zhī bù zhī quán
合而后舛者，谓之不知权。
bù zhī quán zhě shàn fǎn chǒu yě
不知权者，善反丑也。
gù lǐ zhě shí zhī huá ér wěi zhī wén yě fāng yú zú pò qióng jù zhī zhōng yě zé wú suǒ yòng yǐ
故礼者，实之华而伪之文也，方于卒迫穷遽之中也，则无所用矣。
shì gù shèng rén yǐ wén jiāo yú shì ér yǐ shí cóng shì yú yi bù jié yú yī jì zhī tu níng zhì ér bù huà shì gù bài shì xiǎo ér chéng shì duō hào lìng xíng yú tiān xià ér mò zhī néng fēi yǐ
是故圣人以文交于世，而以实从事于宜，不结于一迹之涂，凝滞而不化，是故败事小而成事多，号令行于天下而莫之能非矣。
xīng xīng zhī wǎng ér bù zhī lái gàn gǔ zhī lái ér bù zhī wǎng cǐ xiū duǎn zhī fēn yě
猩猩知往而不知来，干鹄知来而不知往，此修短之分也。
xī zhě cháng hóng zhōu shì zhī zhí shù zhě yě
昔者苌弘，周室之执数者也。
tiān dì zhī qì rì yuè zhī xíng fēng yǔ zhī biàn lǜ lì zhī shù wú suǒ bù tōng rán ér bù néng zì zhī chē liè ér sǐ
天地之气，日月之行，风雨之变，律历之数，无所不通，然而不能自知，车裂而死。
sū qín pǐ fū tú bù zhī rén yě zǔ jué yíng gài jīng yíng wàn shèng zhī zhǔ fú nuò zhū hóu rán bù zì miǎn yú chē liè zhī huàn
苏秦，匹夫徒步之人也，靻𫏋嬴盖，经营万乘之主，服诺诸侯，然不自免于车裂之患。
xú yǎn wáng bèi fú cí huì shēn xíng rén yì lù dì zhī cháo zhě sān shí èr guó rán ér shēn sǐ guó wáng zǐ sūn wú lèi
徐偃王被服慈惠，身行仁义，陆地之朝者三十二国，然而身死国亡，子孙无类。
dài fū zhǒng fǔ yì yuè wáng gōu jiàn ér wèi zhī bào yuàn xuě chǐ qín fū chāi zhī shēn kāi dì shù qiān lǐ rán ér shēn fú shǔ lòu ér sǐ
大夫种辅翼越王勾践，而为之报怨雪耻，擒夫差之身，开地数千里，然而身伏属镂而死。
cǐ jiē dá yú zhì luàn zhī jī ér wèi zhī quán xìng zhī jù zhě
此皆达于治乱之机，而未知全性之具者。
gù cháng hóng zhī tiān dào ér bù zhī rén shì sū qín zhī quán móu ér bù zhī huò fú xú yǎn wáng zhī rén yì ér bù zhī shí dài fū zhǒng zhī zhōng ér bù zhī móu
故苌弘知天道而不知人事，苏秦知权谋而不知祸福，徐偃王知仁义而不知时，大夫种知忠而不知谋。
shèng rén zé bù rán lùn shì ér wèi zhī shì quán shì ér wèi zhī móu shì yǐ shū zhī tiān xià ér bù tiǎo nèi zhī xún cháng ér bù sāi
圣人则不然，论世而为之事，权事而为之谋，是以舒之天下而不窕，内之寻常而不塞。
shǐ tiān xià huāng luàn lǐ yì jué gāng jì fèi qiáng ruò xiāng chéng lì zhēng xiāng ràng chén zhǔ wú chà guì jiàn wú xù jiǎ zhòu shēng jī shī yàn què chù wéi wò ér bīng bù xiū xi ér nǎi shǐ fú shǔ yú zhī mào gōng jiǎn zhī lǐ zé bì miè yì ér bù néng xìng yǐ
使天下荒乱，礼义绝，纲纪废，强弱相乘，力征相攘，臣主无差，贵贱无序，甲胄生虮虱，燕雀处帷幄，而兵不休息，而乃始服属臾之貌、恭俭之礼，则必灭抑而不能兴矣。
tiān xià ān níng zhèng jiào hé píng bǎi xìng sù mù shàng xià xiāng qīn ér nǎi shǐ lì qì jīn fèn yǒng lì zé bì bù miǎn yú yǒu sī zhī fǎ yǐ
天下安宁，政教和平，百姓肃睦，上下相亲，而乃始立气矜，奋勇力，则必不免于有司之法矣。
shì gù shèng zhě néng yīn néng yáng néng ruò néng qiáng suí shí ér dòng jìng yīn zī ér lì gōng wù dòng ér zhī qí fǎn shì méng ér chá qí biàn huà zé wèi zhī xiàng yùn zé wèi zhī yīng
是故圣者，能阴能阳，能弱能强，随时而动静，因资而立功，物动而知其反，事萌而察其变，化则为之象，运则为之应。
shì yǐ zhōng shēn xíng ér wú suǒ kùn
是以终身行而无所困。
gù shì yǒu kě xíng ér bù kě yán zhě yǒu kě yán ér bù kě xíng zhě yǒu yì wèi ér nán chéng zhě yǒu nán chéng ér yì bài zhě suǒ wèi kě xíng ér bù kě yán zhě qū shè yě
故事有可行而不可言者，有可言而不可行者，有易为而难成者，有难成而易败者，所谓可行而不可言者，趋舍也；
kě yán ér bù kě xíng zhě wěi zhà yě
可言而不可行者，伪诈也；
yì wèi ér nán chéng zhě shì yě
易为而难成者，事也；
nán chéng ér yì bài zhě míng yě
难成而易败者，名也。
cǐ sì cè zhě shèng rén zhī suǒ dú jiàn ér liú yì yě
此四策者，圣人之所独见而留意也。
qū cùn ér shēn chǐ shèng rén wèi zhī
𫍮寸而伸尺，圣人为之；
xiǎo wang ér dà zhí jūn zǐ xíng zhī
小枉而大直，君子行之。
zhōu gōng yǒu shā dì zhī lèi qí huán gōng yǒu zhēng guó zhī míng rán ér zhōu rén yǐ yì bǔ quē huán gōng yǐ gōng miè chǒu ér jiē wèi xián
周公有杀弟之累，齐桓公有争国之名，然而周人以义补缺，桓公以功灭丑，而皆为贤。
jīn yǐ rén zhī xiǎo guò yǎn qí dà měi zé tiān xià wú shèng wáng xián xiàng yǐ
今以人之小过，揜其大美，则天下无圣王贤相矣。
gù mù zhōng yǒu cī bù hài yú shì bù kě de yě
故目中有疵，不害于视，不可的也。
hóu zhōng yǒu bìng wú hài yú xi bù kě záo yě
喉中有病，无害于息，不可凿也。
hé shàng zhī qiū zhǒng bù kě shèng shǔ yóu zhī wèi yì yě
河上之丘冢，不可胜数，犹之为易也。
shuǐ jī xīng bō gāo xià xiāng lín chà yǐ xún cháng yóu zhī wèi píng
水激兴波，高下相临，差以寻常，犹之为平。
xī zhě cáo zi wèi lǔ jiàng bīng sān zhàn bù shèng wáng dì qiān lǐ
昔者曹子为鲁将兵，三战不胜，亡地千里。
shǐ cáo zi jì bù gù hòu zú bù xuán zhǒng wěn jǐng yú chén zhōng zé zhōng shēn wèi pò jūn qín jiāng yǐ
使曹子计不顾后，足不旋踵，刎颈于陈中，则终身为破军擒将矣。
rán ér cáo zi bù xiū qí bài chǐ sǐ ér wú gōng kē zhī méng yú sān chǐ zhī rèn zào huán gōng zhī xiōng sān zhàn suǒ wáng yī zhāo ér fǎn zhī yǒng wén yú tiān xià gōng lì yú lǔ guó
然而曹子不羞其败，耻死而无功，柯之盟，揄三尺之刃，造桓公之胸，三战所亡，一朝而反之，勇闻于天下，功立于鲁国。
guǎn zhòng fǔ gōng zǐ jiū ér bù néng suì bù kě wèi zhì
管仲辅公子纠而不能遂，不可谓智；
dùn táo bēn zǒu bù sǐ qí nán bù kě wèi yǒng
遁逃奔走，不死其难，不可谓勇；
shù fù zhì gù bù huì qí chǐ bù kě wèi zhēn
束缚，桎梏，不讳其耻，不可谓贞。
dāng cǐ sān xíng zhě bù yī fú you rén jūn fú chén
当此三行者，布衣弗友，人君弗臣。
rán ér guǎn zhòng miǎn yú léi xiè zhī zhōng lì qí guó zhī zhèng jiǔ hé zhū hóu yī kuāng tiān xià
然而管仲免于累绁之中，立齐国之政，九合诸侯，一匡天下。
shǐ guǎn zhòng chū sǐ juān qū bù gù hòu tú qǐ yǒu cǐ bà gōng zāi
使管仲出死捐躯，不顾后图，岂有此霸功哉？
jīn rén jūn lùn qí chén yě bù jì qí dà gōng zǒng qí lüè xíng ér qiú qí xiǎo shàn zé shī xián zhī shù yě
今人君论其臣也，不计其大功，总其略行，而求其小善，则失贤之数也。
gù rén yǒu hòu dé wú jiàn qí xiǎo jié ér yǒu dà yù wú cī qí xiǎo gù
故人有厚德，无间其小节，而有大誉，无疵其小故。
fu niú tí zhī cén bù néng shēng zhān wěi ér fēng fáng bù róng hú luǎn xiǎo xíng bù zú yǐ bāo dà tǐ yě
夫牛蹄之涔不能生鳣鲔，而蜂房不容鹄卵，小形不足以包大体也。
fū rén zhī qíng mò bù yǒu suǒ duǎn chéng qí dà lüè shì yě suī yǒu xiǎo guò bù zú yǐ wéi lèi ruò qí dà lüè fēi yě suī yǒu lǘ lǐ zhī xíng wèi zú dà jǔ
夫人之情莫不有所短，诚其大略是也，虽有小过，不足以为累，若其大略非也，虽有闾里之行，未足大举。
fu yán huì jù liáng fù zhī dà dào yě ér wèi qí zhōng chén
夫颜喙聚，梁父之大盗也，而为齐忠臣。
duàn gàn mù jìn guó zhī dà zǎng yě ér wéi wén hóu shī
段干木，晋国之大驵也，而为文侯师。
mèng mǎo qī qí sǎo yǒu wǔ zǐ yān rán ér xiāng wèi níng qí wēi jiě qí huàn
孟卯妻其嫂，有五子焉，然而相魏，宁其危，解其患。
jǐng yáng yín jiǔ bèi fā ér yù yú fù rén wēi fú zhū hóu
景阳淫酒，被发而御于妇人，威服诸侯。
cǐ sì rén zhě jiē yǒu suǒ duǎn rán ér gōng míng bù miè zhě qí lüè de yě
此四人者，皆有所短，然而功名不灭者，其略得也。
jì xiāng chén zhòng zǐ lì jié kàng xíng bù rù wān jūn zhī cháo bù shí luàn shì zhī shí suì è ér sǐ
季襄、陈仲子立节抗行，不入湾君之朝，不食乱世之食，遂饿而死。
bù néng cún wáng jiē jué zhě hé
不能存亡接绝者何？
xiǎo jié shēn ér dà lüè qū
小节伸而大略屈。
gù xiǎo jǐn zhě wú chéng gōng zī xíng zhě bù róng yú zhòng
故小谨者无成功，訾行者不容于众；
tǐ dà zhě jié shū zhí jù zhě jǔ yuǎn
体大者节疏，跖距者举远。
zì gǔ jí jīn wǔ dì sān wáng wèi yǒu néng quán qí xíng zhě yě
自古及今，五帝三王，未有能全其行者也。
gù yì yuē xiǎo guò hēng lì zhēn
故《易》曰：“小过亨，利贞。
yán rén mò bù yǒu guò ér bù yù qí dà yě
”言人莫不有过，而不欲其大也。
fu yáo shùn tāng wǔ shì zhǔ zhī lóng yě
夫尧、舜、汤、武，世主之隆也；
qí huán jìn wén wǔ bà zhī háo yīng yě
齐桓、晋文，五霸之豪英也。
rán yáo yǒu bù cí zhī míng shùn yǒu bēi fù zhī bàng tāng wǔ yǒu fàng shì zhī shì wǔ bó yǒu bào luàn zhī móu
然尧有不慈之名，舜有卑父之谤，汤、武有放弑之事，五伯有暴乱之谋。
shì gù jūn zǐ bù zé bèi yú yī rén
是故君子不责备于一人。
fāng zhèng ér bù yǐ gē lián zhí ér bù yǐ qiè bó tōng ér bù yǐ zǐ wén wǔ ér bù yǐ zé
方正而不以割，廉直而不以切，博通而不以訾，文武而不以责。
qiú yú yī rén zé rèn yǐ rén lì zì xiū zé yǐ dào dé
求于一人则任以人力，自修则以道德。
zé rén yǐ rén lì yì cháng yě
责人以人力，易偿也；
zì xiū yǐ dào dé nán wéi yě
自修以道德，难为也。
nán wéi zé xíng gāo yǐ yì cháng zé qiú dàn yǐ
难为则行高矣，易偿则求澹矣。
fu xià hòu shì zhī huáng bù néng wú kǎo
夫夏后氏之璜，不能无考；
míng yuè zhī zhū bù néng wú lèi
明月之珠，不能无颣；
rán ér tiān xià bǎo zhī zhě hé yě
然而天下宝之者何也？
qí xiǎo è bù zú fáng dà měi yě
其小恶不足妨大美也。
jīn zhì rén zhī suǒ duǎn ér wàng rén zhī suǒ xiū ér qiú dé qí xián hu tiān xià zé nán yǐ
今志人之所短，而忘人之所修，而求得其贤乎天下，则难矣。
fu bǎi lǐ xī zhī fàn niú yī yǐn zhī fù dǐng tài gōng zhī gǔ dāo níng qī zhī shāng gē qí měi yǒu cún yān zhě yǐ
夫百里奚之饭牛，伊尹之负鼎，太公之鼓刀，宁戚之商歌，其美有存焉者矣。
zhòng rén jiàn qí wèi zhī bēi jiàn shì zhī wū rǔ ér bù zhī qí dà lüè yǐ wéi bù xiào
众人见其位之卑贱，事之洿辱，而不知其大略，以为不肖。
jí qí wèi tiān zǐ sān gōng ér lì wèi zhū hóu xián xiàng nǎi shǐ xìn yú yì zhòng yě
及其为天子三公，而立为诸侯贤相，乃始信于异众也。
fu fā yú dǐng zǔ zhī jiān chū yú tú gū zhī sì jiě yú léi xiè zhī zhōng xìng yú niú hàn zhī xià xǐ zhī yǐ tāng mù fú zhī yǐ guàn huǒ lì zhī yú běn cháo zhī shàng yǐ zhī yú sān gōng zhī wèi nèi bù cán yú guó jiā wài bù kuì yú zhū hóu fú shì yǒu yǐ nèi hé
夫发于鼎俎之间，出于屠酤之肆，解于累绁之中，兴于牛颔之下，洗之以汤沐，祓之以爟火，立之于本朝之上，倚之于三公之位，内不惭于国家，外不愧于诸侯，符势有以内合。
gù wèi yǒu gōng ér zhī qí xián zhě yáo zhī zhī shùn
故未有功而知其贤者，尧之知舜；
gōng chéng shì lì ér zhī qí xián zhě shì rén zhī zhī shùn yě
功成事立而知其贤者，市人之知舜也。
wéi shì shì dù shù ér qiú zhī yú cháo sì cǎo mǎng zhī zhōng qí shī rén yě bì duō yǐ
为是释度数而求之于朝肆草莽之中，其失人也必多矣。
hé zé
为什么呢？
néng xiào qí qiú ér bù zhī qí suǒ yǐ qǔ rén yě
能效其求，而不知其所以取人也。
fu wù zhī xiāng lèi zhě shì zhǔ zhī suǒ luàn huò yě
夫物之相类者，世主之所乱惑也；
xián yí xiāo xiàng zhě zhòng rén zhī suǒ xuàn yào
嫌疑肖象者，众人之所眩耀。
gù hěn zhě lèi zhī ér fēi zhī yú zhě lèi rén ér fēi rén gàng zhě lèi yǒng ér fēi yǒng
故狠者类知而非知，愚者类仁而非仁，戆者类勇而非勇。
shǐ rén zhī xiāng qù yě ruò yù zhī yǔ shí měi zhī yǔ è zé lùn rén yì yǐ
使人之相去也，若玉之与石，美之与恶，则论人易矣。
fu luàn rén zhě xiōng zhī yǔ gǎo běn yě shé chuáng zhī yǔ mí wú yě cǐ jiē xiāng sì zhě
夫乱人者，芎之与藁本也，蛇床之与糜芜也，此皆相似者。
gù jiàn gōng huò jiàn zhī shì mò yé zhě wéi ōu yě néng míng qí zhǒng
故剑工惑剑之似莫邪者，唯欧冶能名其种；
yù gōng xuàn yù zhī shì bì lú zhě wéi yī dùn bù shī qí qíng
玉工眩玉之似碧卢者，唯猗顿不失其情；
àn zhǔ luàn yú jiān chén xiǎo rén zhī yí jūn zǐ zhě wéi shèng rén néng jiàn wēi yǐ zhī míng
暗主乱于奸臣小人之疑君子者，唯圣人能见微以知明。
gù shé jǔ shǒu chǐ ér xiū duǎn kě zhī yě
故蛇举首尺，而修短可知也；
xiàng jiàn qí yá ér dà xiǎo kě lùn yě
象见其牙，而大小可论也；
xuē zhú yōng zi jiàn ruò hú jiǎ yú jiàn ér lì dùn shi yǐ
薛烛庸子见若狐甲于剑，而利钝识矣；
yú r yì yá zī miǎn zhī shuǐ hé zhě cháng yī hā shuǐ ér gān kǔ zhī yǐ
臾儿易牙，淄渑之水合者，尝一哈水而甘苦知矣。
gù shèng rén zhī lùn xián yě jiàn qí yī xíng ér xián bù xiào fēn yǐ
故圣人之论贤也，见其一行而贤不肖分矣。
kǒng zǐ cí lǐn qiū zhōng bù dào dāo gōu
孔子辞廪丘，终不盗刀钩；
xǔ yóu ràng tiān zǐ zhōng bù lì fēng hóu
许由让天子，终不利封侯。
gù wèi cháng de ér bù gǎn wò huǒ zhě jiàn qí yǒu suǒ shāo yě
故未尝的而不敢握火者，见其有所烧也；
wèi cháng shāng ér bù gǎn wò rèn zhě jiàn qí yǒu suǒ hài yě
未尝伤而不敢握刃者，见其有所害也。
yóu cǐ guān zhī jiàn zhě kě yǐ lùn wèi fā yě ér guān xiǎo jié kě yǐ zhī dà tǐ yǐ
由此观之，见者可以论未发也，而观小节可以知大体矣。
gù lùn rén zhī dào guì zé guān qí suǒ jǔ fù zé guān qí suǒ shī qióng zé guān qí suǒ bù shòu jiàn zé guān qí suǒ bù wéi pín zé guān qí suǒ bù qǔ
故论人之道，贵则观其所举，富则观其所施，穷则观其所不受，贱则观其所不为，贫则观其所不取。
shì qí gèng nán yǐ zhī qí yǒng dòng yǐ xǐ lè yǐ guān qí shǒu wěi yǐ cái huò yǐ lùn qí rén zhèn yǐ kǒng jù yǐ zhī qí jié zé rén qíng bèi yǐ
视其更难以知其勇，动以喜乐以观其守，委以财货以论其仁，振以恐惧以知其节，则人情备矣。
gǔ zhī shàn shǎng zhě fèi shǎo ér quàn zhòng
古之善赏者，费少而劝众；
shàn fá zhě xíng shěng ér jiān jìn
善罚者，刑省而奸禁；
shàn yǔ zhě yòng yuē ér wèi dé
善予者，用约而为德；
shàn qǔ zhě rén duō ér wú yuàn
善取者，人多而无怨。
zhào xiāng zi wéi yú jìn yáng ba wéi ér shǎng yǒu gōng zhě wǔ rén gāo hè wèi shǎng shǒu
赵襄子围于晋阳，罢围而赏有功者五人，高赫为赏首。
zuǒ yòu yuē jìn yáng zhī nán hè wú dà gōng jīn wèi shǎng shǒu hé yě
左右曰：“晋阳之难，赫无大功，今为赏首何也？
xiāng zǐ yuē jìn yáng zhī wéi guǎ rén shè jì wēi guó jiā dài qún chén wú bù yǒu jiāo wǔ zhī xīn wéi hè bù shī jūn chén zhī lǐ gù shǎng yī rén ér tiān xià wèi zhōng zhī chén zhě mò bù zhōng zhōng yú qí jūn cǐ shǎng shǎo ér quàn shàn zhě zhòng yě
”襄子曰：“晋阳之围，寡人社稷危，国家殆，群臣无不有骄侮之心，唯赫不失君臣之礼”，故赏一人，而天下为忠之臣者莫不终忠于其君，此赏少而劝善者众也。
qí wēi wáng shè dà dǐng yú tíng zhōng ér shù wú yán lìng yuē zi zhī yù rì wén wú ěr chá zǐ zhī shì tián yě wú cāng lǐn xū líng yǔ shí yǔ yǐ jiān shì wǒ zhě yě
齐威王设大鼎于庭中，而数无盐令曰：“子之誉日闻吾耳，察子之事，田野芜，仓廪虚，囹圄实，予以奸事我者也。
nǎi pēng zhī
”乃烹之。
qí yǐ cǐ sān shí èr suì dào lù bù shí yí
齐以此三十二岁道路不拾遗。
cǐ xíng shěng jiān jìn zhě yě qín mù gōng chū yóu ér chē bài yòu fú shī mǎ yě rén de zhī mù gōng zhuī ér jí zhī qí shān zhī yáng yě rén fāng tú ér shí zhī
此刑省奸禁者也，秦穆公出游而车败，右服失马，野人得之，穆公追而及之岐山之阳，野人方屠而食之。
mù gōng yuē fu shí jùn mǎ zhī ròu ér bù hái yǐn jiǔ zhě shāng rén
穆公曰：“夫食骏马之肉，而不还饮酒者，伤人。
wú kǒng qí shāng rǔ děng
吾恐其伤汝等。
biàn yǐn ér qù zhī
”遍饮而去之。
chù yī nián yǔ jìn huì gōng wèi hán zhī zhàn
处一年，与晋惠公为韩之战。
jìn shī wéi mù gōng zhī chē liáng yóu mǐ kòu mù gōng zhī cān huò zhī
晋师围穆公之车，梁由靡扣穆公之骖，获之。
sì mǎ ròu zhě sān bǎi yú rén jiē chū sǐ wèi mù gōng zhàn yú chē xià suì kè jìn lǔ huì gōng yǐ guī
食马肉者三百余人皆出死为穆公战于车下，遂克晋，虏惠公以归。
cǐ yòng yuē ér wèi dé zhě yě
此用约而为德者也。
qí huán gōng jiāng yù zhēng fá jiá bīng bù zú lìng yǒu zhòng zuì zhě chū xī jiǎ yī zhāo yǒu qīng zuì zhě shú yǐ jīn fēn sòng ér bù shèng zhě chū yī shù jiàn
齐桓公将欲征伐，甲兵不足，令有重罪者出犀甲一朝，有轻罪者赎以金分，讼而不胜者出一束箭。
bǎi xìng jiē shuō nǎi jiáo jiàn wèi shǐ zhù jīn ér wèi rèn yǐ fá bú yì ér zhēng wú dào suì bà tiān xià cǐ rù duō ér wú yuàn zhě yě
百姓皆说，乃矫箭为矢，铸金而为刃，以伐不义而征无道，遂霸天下，此入多而无怨者也。
gù shèng rén yīn mín zhī suǒ xǐ ér quàn shàn yīn mín zhī suǒ è ér jìn jiān gù shǎng yī rén ér tiān xià yù zhī fá yī rén ér tiān xià wèi zhī
故圣人因民之所喜而劝善，因民之所恶而禁奸，故赏一人而天下誉之，罚一人而天下畏之。
gù zhì shǎng bù fèi zhì xíng bù làn
故至赏不费，至刑不滥。
kǒng zǐ zhū shǎo zhèng mǎo ér lǔ guó zhī yá sāi
孔子诛少正卯，而鲁国之邪塞；
zǐ chǎn zhū dèng xī ér zhèng guó zhī jiān jìn
子产诛邓析，而郑国之奸禁；
yǐ jìn yù yuǎn yǐ xiǎo zhī dà yě
以近喻远，以小知大也。
gù shèng rén shǒu yuē ér zhì guǎng zhě cǐ zhī wèi yě
故圣人守约而治广者，此之谓也。
tiān xià mò yì yú wéi shàn ér mò nán yú wèi bù shàn yě
天下莫易于为善，而莫难于为不善也。
suǒ wèi wéi shàn zhě jìng ér wú wéi yě
所谓为善者，静而无为也。
suǒ wèi wèi bù shàn zhě zào ér duō yù yě
所谓为不善者，躁而多欲也。
shì qíng cí yú wú suǒ yòu huò xún xìng bǎo zhēn wú biàn yú jǐ
适情辞余，无所诱惑，循性保真，无变于己。
gù yuē wéi shàn yì
故曰为善易。
yuè chéng guō yú xiǎn sāi jiān fú jié dào guǎn jīn cuàn shì jiǎo wū fēi rén zhī xìng yě gù yuē wèi bù shàn nán
越城郭，逾险塞，奸符节，盗管金，篡弑矫诬，非人之性也，故曰为不善难。
jīn zhī suǒ yǐ fàn líng yǔ zhī zuì ér xiàn yú xíng lù zhī huàn zhě yóu shì yù wú yàn bù xún dù liàng zhī gù yě
今之所以犯囹圄之罪而陷于刑戮之患者，由嗜欲无厌，不循度量之故也。
hé yǐ zhī qí rán
何以知其然？
tiān xià xiàn guān fǎ yuē fā mù zhě zhū qiè dào zhě xíng
天下县官法曰：“发墓者诛，窃盗者刑。
cǐ zhí zhèng zhī suǒ sī yě
”此执政之所司也。
fu fǎ lìng wǎng qí jiān xié lēi lǜ suí qí zōng jì wú yú fū yì fù jiē zhī wèi jiān zhī wú tuō yě fàn jìn zhī bù dé miǎn yě
夫法令网其奸邪，勒率随其踪迹，无愚夫意妇皆知为奸之无脱也，犯禁之不得免也。
rán ér bù cái zi bù shèng qí yù méng sǐ wáng zhī zuì ér bèi xíng lù zhī xiū rán ér lì qiū zhī hòu sī kòu zhī tú jì zhǒng yú mén ér sǐ shì zhī rén xuè liú yú lù
然而不材子不胜其欲，蒙死亡之罪，而被刑戮之羞，然而立秋之后，司寇之徒继踵于门，而死市之人血流于路。
hé zé
为什么呢？
huò yú cái lì zhī de ér bì yú sǐ wáng zhī huàn yě
惑于财利之得而蔽于死亡之患也。
fu jīn chén zú shè bīng liǎng jūn xiāng dāng jiāng shī lìng yuē zhǎn shǒu bài jué ér qū náo zhě yào zhǎn
夫今陈卒设兵，两军相当，将施令曰：“斩首拜爵，而屈挠者要斩！
rán ér duì jiē zhī zú jiē bù néng qián suì zhǎn shǒu zhī gōng ér hòu bèi yào zhǎn zhī zuì shì qù kǒng sǐ ér jiù bì sǐ yě
”然而队阶之卒皆不能前遂斩首之功，而后被要斩之罪，是去恐死而就必死也。
gù lì hài zhī fǎn huò fú zhī jiē bù kě bù shěn yě
故利害之反，祸福之接，不可不审也。
shì huò yù zhī shì zú yǐ shī zhī
事或欲之，适足以失之；
huò bì zhī shì zú yǐ jiù zhī
或避之，适足以就之。
chu rén yǒu chéng chuán ér yù dà fēng zhě bō zhì ér zì tóu yú shuǐ
楚人有乘船而遇大风者，波至而自投于水。
fēi bù tān shēng ér wèi sǐ yě huò yú kǒng sǐ ér fǎn wàng shēng yě
非不贪生而畏死也，惑于恐死而反忘生也。
gù rén zhī shì yù yì yóu cǐ yě
故人之嗜欲，亦犹此也。
qí rén yǒu dào jīn zhě dāng shì fán zhī shí zhì duó ér zǒu lēi wèn qí gù yuē ér dào jīn yú shì zhōng hé yě
齐人有盗金者，当市繁之时，至掇而走，勒问其故曰：“而盗金于市中，何也？
duì yuē wú bú jiàn rén tú jiàn jīn ěr
”对曰：“吾不见人，徒见金耳。
zhì suǒ yù zé wàng qí wèi yǐ
”志所欲则忘其为矣。
shì gù shèng rén shěn dòng jìng zhī biàn ér shì shòu yǔ zhī dù lǐ hǎo zēng zhī qíng hé xǐ nù zhī jié
是故圣人审动静之变，而适受与之度，理好憎之情，和喜怒之节。
fu dòng jìng de zé huàn fú guò yě
夫动静得，则患弗过也；
shòu yǔ shì zé zuì fú lèi yě
受与适，则罪弗累也；
hǎo zēng lǐ zé yōu fú jìn yě
好憎理，则忧弗近也；
xǐ nù jié zé yuàn fú fàn yě
喜怒节，则怨弗犯也。
gù dá dào zhī rén bù gǒu de bù ràng fú qí yǒu fú qì fēi qí yǒu fú suǒ cháng mǎn ér bù yì héng xū ér yì zú
故达道之人，不苟得，不让福，其有弗弃，非其有弗索，常满而不溢，恒虚而易足。
jīn fú liù shuǐ zú yǐ yì hú kē ér jiāng hé bù néng shí lòu zhī
今夫霤水足以溢壶榼，而江河不能实漏巵。
gù rén xīn yóu shì yě
故人心犹是也。
zì dāng yǐ dào shù dù liàng shí chōng xū yī yù hán zé zú yǐ yǎng qī chǐ zhī xíng yǐ
自当以道术度量，食充虚，衣御寒，则足以养七尺之形矣。
ruò wú dào shù dù liàng ér yǐ zì jiǎn yuē zé wàn shèng zhī shì bù zú yǐ wéi zūn tiān xià zhī fù bù zú yǐ wéi lè yǐ
若无道术度量而以自俭约，则万乘之势不足以为尊，天下之富不足以为乐矣。
sūn shū áo sān qù lìng yǐn ér wú yōu sè jué lù bù néng lèi yě
孙叔敖三去令尹而无忧色，爵禄不能累也。
jīng cì fēi liǎng jiāo jiā rào qí chuán ér zhì bù dòng guài wù bù néng jīng yě
荆佽非两蛟夹绕其船而志不动，怪物不能惊也。
shèng rén xīn píng zhì yì jīng shén nèi shǒu wù mò zú yǐ huò zhī
圣人心平志易，精神内守，物莫足以惑之。
fu zuì zhě fǔ rù chéng mén yǐ wéi qī chǐ zhī guī yě
夫醉者，俯入城门，以为七尺之闺也；
chāo jiāng huái yǐ wéi xún cháng zhī gōu yě jiǔ zhuó qí shén yě
超江淮，以为寻常之沟也，酒浊其神也。
qiè zhě yè jiàn lì biǎo yǐ wéi guǐ yě
怯者，夜见立表，以为鬼也；
jiàn qǐn shí yǐ wéi hǔ yě
见寝石，以为虎也；
jù yǎn qí qì yě
惧揜其气也。
yòu kuàng wú tiān dì zhī guài wù hu
又况无天地之怪物乎？
fu cí xióng xiāng jiē yīn yáng xiāng báo yǔ zhě wèi chú máo zhě wèi jū dú róu zhě wèi pí ròu jiān zhě wèi chǐ jiǎo rén fú guài yě
夫雌雄相接，阴阳相薄，羽者为刍，毛者为驹犊，柔者为皮肉，坚者为齿角，人弗怪也。
shuǐ shēng huì shèn shān shēng jīn yù rén fú guài yě
水生蚘蜃，山生金玉，人弗怪也。
lǎo huái shēng huǒ jiǔ xuè wèi lín rén fú guài yě
老槐生火，久血为燐，人弗怪也。
shān chū xiāo yáng shuǐ shēng wǎng xiàng mù shēng bì fāng jǐng shēng fén yáng rén guài zhī wén jiàn xiān ér shi wù qiǎn yě tiān xià zhī guài wù shèng rén zhī suǒ dú jiàn
山出枭阳，水生罔象，木生毕方，井生坟羊，人怪之，闻见鲜而识物浅也，天下之怪物，圣人之所独见；
lì hài zhī fǎn fù zhī zhě zhī suǒ dú míng dá yě
利害之反复，知者之所独明达也。
tóng yì xián yí zhě shì sú zhī suǒ xuàn huò yě
同异嫌疑者，世俗之所眩惑也。
fu jiàn bù kě bù yú hǎi nèi wén bù kě míng yú bǎi xìng
夫见不可布于海内，闻不可明于百姓。
shì gù yīn guǐ shén qíng xiáng ér wèi zhī lì jìn zǒng xíng tuī lèi ér wèi zhī biàn xiàng
是故因鬼神擎祥而为之立禁，总形推类而为之变象。
hé yǐ zhī qí rán yě
怎么知道会这样呢？
shì sú yán yuē xiǎng dà gāo zhě ér zhì wéi shàng shēng zàng sǐ rén zhě qiú bù kě yǐ cáng xiāng xì yǐ rèn zhě tài zǔ rǒng qí zhǒu zhěn hù lìn ér wò zhě guǐ shén zhí qí shǒu
世俗言曰：“飨大高者而彘为上牲，葬死人者裘不可以藏，相戏以刃者太祖軵其肘，枕户橉而卧者鬼神跖其首。
cǐ jiē bù zhe yú fǎ lìng ér shèng rén zhī suǒ bù kǒu chuán yě
”此皆不著于法令，而圣人之所不口传也。
fu xiǎng dà gāo ér zhì wéi shàng shēng zhě fēi zhì néng xián yú yě shòu mí lù yě ér shén míng dú xiǎng zhī hé yě
夫飨大高而彘为上牲者，非彘能贤于野兽麋鹿也，而神明独飨之，何也？
yǐ wéi zhì zhě jiā rén suǒ cháng chù ér yì de zhī wù yě gù yīn qí biàn yǐ zūn zhī
以为彘者，家人所常畜而易得之物也，故因其便以尊之。
qiú bù kě yǐ cáng zhě fēi néng jù tí mián màn bó wēn nuǎn yú shēn yě
裘不可以藏者，非能具绨绵曼帛温暖于身也。
shì yǐ wéi qiú zhě nán de guì jiǎ zhī wù yě ér bù kě chuán yú hòu shì wú yì yú sǐ zhě ér zú yǐ yǎng shēng gù yīn qí zī yǐ zhé zhī
世以为裘者难得贵贾之物也，而不可传于后世，无益于死者，而足以养生，故因其资以詟之。
xiāng xì yǐ rèn tài zǔ rǒng qí zhǒu zhě fu yǐ rèn xiāng xì bì wèi guò shī guò shī xiāng shāng qí huàn bì dà wú shè xuè zhī chóu zhēng fèn dòu ér yǐ xiǎo shì zì nèi yú xíng lù yú zhě suǒ bù zhī jì yě gù yīn tài zǔ yǐ lèi qí xīn
相戏以刃，太祖軵其肘者，夫以刃相戏，必为过失，过失相伤，其患必大，无涉血之仇争忿斗，而以小事自内于刑戮，愚者所不知忌也，故因太祖以累其心。
zhěn hù lìn ér wò guǐ shén lǚ qí shǒu zhě shǐ guǐ shén néng xuán huà zé bù dài hù yǒu zhī xíng
枕户橉而卧，鬼神履其首者，使鬼神能玄化，则不待户牖之行。
ruò xún xū ér chū rù zé yì wú néng lǚ yě
若循虚而出入，则亦无能履也。
fu hù yǒu zhě fēng qì zhī suǒ cóng wǎng lái ér fēng qì zhě yīn yáng xiāng jué jiǎo yě lí zhě bì bìng gù tuō guǐ shén yǐ shēn jiè zhī yě
夫户牖者，风气之所从往来，而风气者，阴阳相捔角也，离者必病，故托鬼神以伸诫之也。
fán cǐ zhī shǔ jiē bù kě shèng zhe yú shū cè zhú bó ér cáng yú guān fǔ zhě yě gù yǐ xiáng míng zhī wèi yú zhě zhī bù zhī qí hài nǎi jiè guǐ shén zhī wēi yǐ shēng qí jiào suǒ yóu lái zhě yuǎn yǐ
凡此之属，皆不可胜著于书策竹帛而藏于官府者也，故以祥明之，为愚者之不知其害，乃借鬼神之威以声其教，所由来者远矣。
ér yú zhě yǐ wéi xiáng ér hěn zhě yǐ wéi fēi wéi yǒu dào zhě néng tōng qí zhì
而愚者以为祥，而狠者以为非，唯有道者能通其志。
jīn shì zhī jì jǐng zào mén hù jī zhǒu jiù chǔ zhě fēi yǐ qí shén wèi néng xiǎng zhī yě shì lài qí dé fán kǔ zhī wú yǐ yě
今世之祭井灶门户箕帚臼杵者，非以其神为能飨之也，恃赖其德，烦苦之无已也。
shì gù yǐ shí jiàn qí dé suǒ yǐ bù wàng qí gōng yě
是故以时见其德，所以不忘其功也。
chù shí ér chū fū cùn ér hé bù chóng cháo ér yǔ tiān xià zhě wéi tài shān
触石而出，肤寸而合，不崇朝而雨天下者，唯太山。
chì dì sān nián ér bù jué liú zé jí bǎi lǐ ér rùn cǎo mù zhě wéi jiāng hé yě
赤地三年而不绝流，泽及百里而润草木者，唯江河也。
shì yǐ tiān zǐ zhì ér jì zhī gù mǎ miǎn rén yú nán zhě qí sǐ yě zàng zhī
是以天子秩而祭之，故马免人于难者，其死也葬之。
niú qí sǐ yě zàng yǐ dà chē wèi jiàn
牛，其死也，葬以大车为荐。
niú mǎ yǒu gōng yóu bù kě wàng yòu kuàng rén hu
牛马有功犹不可忘，又况人乎！
cǐ shèng rén suǒ yǐ zhòng rén xí ēn
此圣人所以重仁袭恩。
gù yán dì yú huǒ sǐ ér wèi zào
故炎帝于火，死而为灶；
yǔ láo tiān xià sǐ ér wèi shè
禹劳天下，死而为社；
hòu jì zuò jià sè liè ér wèi jì
后稷作稼穑，列而为稷；
yì chú tiān xià zhī hài sǐ ér wèi zōng bù
羿除天下之害，死而为宗布。
cǐ guǐ shén zhī suǒ yǐ lì
此鬼神之所以立。
běi chǔ yǒu rèn xiá zhě
北楚有任侠者，
qí zǐ sūn shù jiàn ér zhǐ zhī
其子孙数谏而止之，
bù tīng yě
不听也，
xiàn yǒu zéi
县有贼，
dà sōu qí lú
大搜其庐，
shì guǒ fā jué
事果发觉，
yè jīng ér zǒu
夜惊而走，
zhuī
追，
dào jí zhī
道及之，
qí suǒ shī dé zhě jiē wèi zhī zhàn
其所施德者皆为之战，
de miǎn ér suì fǎn
得免而遂反，
yǔ qí zǐ yuē rǔ shù zhǐ wú wèi xiá
语其子曰：“汝数止吾为侠，
jīn yǒu nán
今有难，
guǒ lài ér miǎn shēn
果赖而免身，
ér jiàn wǒ
而谏我，
bù kě yòng yě
不可用也。
zhī suǒ yǐ miǎn yú nán ér bù zhī suǒ yǐ wú nán
”知所以免于难，而不知所以无难。
lùn shì rú cǐ qǐ bù huò zāi
论事如此，岂不惑哉？
sòng rén yǒu jià zǐ zhě gào qí zǐ yuē jià wèi bì chéng yě
宋人有嫁子者，告其子曰：“嫁未必成也。
yǒu rú chū bù kě bù sī cáng
有如出，不可不私藏。
sī cáng ér fù qí yú yǐ fù jià yì
私藏而富，其于以复嫁易。
qí zi tīng fù zhī jì qiè ér cáng zhī
”其子听父之计，窃而藏之。
ruò gōng zhī qí dào yě zhú ér qù zhī
若公知其盗也，逐而去之。
qí fù bù zì fēi yě ér fǎn de qí jì
其父不自非也，而反得其计。
zhī wèi chū cáng cái ér bù zhī cáng cái suǒ yǐ chū yě
知为出藏财，而不知藏财所以出也。
wèi lùn rú cǐ qǐ bù bó zāi
为论如此，岂不勃哉！
jīn fú jiù zǎi zhě jiù yī chē zhī rèn jí yī niú zhī lì wèi zhóu zhī zhé yě yǒu rú yuán zhóu qí shàng yǐ wéi zào bù zhī zhóu yuán zhī qù zhóu zhé yě
今夫僦载者，救一车之任，极一牛之力，为轴之折也，有如辕轴其上以为造，不知轴辕之趣轴折也。
chǔ wáng zhī pèi jué ér zhú tù wèi zǒu ér pò qí jué yě yīn pèi liǎng jué yǐ wéi zhī yù liǎng jué xiāng chù pò nǎi yú jí
楚王之佩玦而逐菟，为走而破其玦也，因佩两玦以为之豫，两玦相触，破乃逾疾。
luàn guó zhī zhì yǒu sì yú cǐ
乱国之治，有似于此。
fu chī mù dà ér shì bù ruò shǔ qiān zú zhòng ér zǒu bù ruò shé wù gù yǒu dà bù ruò xiǎo zhòng bù ruò shǎo zhě
夫鸱目大而眎不若鼠，蚈足众而走不若蛇，物固有大不若小，众不若少者。
jí zhì fu qiáng zhī ruò ruò zhī qiáng wēi zhī ān cún zhī wáng yě fēi shèng rén shú néng guān zhī
及至夫强之弱，弱之强，危之安，存之亡也，非圣人，孰能观之？
dà xiǎo zūn bēi wèi zú yǐ lùn yě wéi dào zhī zài zhě wèi guì
大小尊卑，未足以论也，唯道之在者为贵。
hé yǐ míng zhī
怎么证明这一点呢？
tiān zǐ chǔ yú xiào tíng zé jiǔ qīng qū dài fū zǒu zuò zhě fú yǐ zhě qí
天子处于效亭，则九卿趋，大夫走，坐者伏，倚者齐。
dāng cǐ zhī shí míng táng tài miào xuán guān jiě jiàn huǎn dài ér qǐn
当此之时，明堂太庙，悬冠解剑，缓带而寝。
fēi jiāo tíng dà ér miào táng xiá xiǎo yě zhì zūn jū zhī yě
非郊亭大而庙堂狭小也，至尊居之也。
tiān dào zhī guì yě fēi tè tiān zǐ zhī wèi zūn yě suǒ zài ér zhòng yǎng zhī
天道之贵也，非特天子之为尊也，所在而众仰之。
fu zhé chóng què cháo jiē xiàng tiān yī zhě zhì hé zài yān ěr
夫蛰虫鹊巢，皆向天一者，至和在焉尔。
dì zhě chéng néng bāo bǐng dào hé zhì hé zé qín shòu cǎo mù mò bù bèi qí zé yǐ ér kuàng zhào mín hu
帝者诚能包禀道，合至和，则禽兽草木莫不被其泽矣，而况兆民乎！