zhū huī sūn mù lè huī hé chang
朱晖孙穆乐恢何敞
zhū huī zì wén jì nán yáng wǎn rén yě
朱晖字文季，南阳宛人也。
jiā shì yì guān
家世衣冠。
huī zǎo gū yǒu qì jué
晖早孤，有气决。
nián shí sān wáng mǎng bài tiān xià luàn yǔ wài shì jiā shǔ cóng tián jiān bēn rù wǎn chéng
年十三，王莽败，天下乱，与外氏家属从田间奔入宛城。
dào yù qún zéi bái rèn jié zhū fù nǚ lüè duó yī wù
道遇群贼，白刃劫诸妇女，略夺衣物。
kūn dì bīn kè jiē huáng pò fú dì mò gǎn dòng
昆弟宾客皆惶迫，伏地莫敢动。
huī bá jiàn qián yuē cái wù jiē kě qǔ ěr zhū mǔ yī bù kě de
晖拔剑前曰：“财物皆可取耳，诸母衣不可得。
jīn rì zhū huī sǐ rì yě
今日朱晖死日也！
zéi jiàn qí xiǎo zhuàng qí zhì xiào yuē tóng zǐ nèi dāo
”贼见其小，壮其志，笑曰：“童子内刀。
suì shě zhī ér qù
”遂舍之而去。
chū guāng wǔ yǔ huī fù cén jù xué zhǎng ān yǒu jiù gù
初，光武与晖父岑俱学长安，有旧故。
jí jí wèi qiú wèn cén shí yǐ zú nǎi zhào huī bài wèi láng
及即位，求问岑，时已卒，乃召晖拜为郎。
huī xún yǐ bìng qù zú yè yú tài xué
晖寻以病去，卒业于太学。
xìng qín yán jìn zhǐ bì yǐ lǐ zhū rú chēng qí gāo
性矜严，进止必以礼，诸儒称其高。
yǒng píng chū xiǎn zōng jiù xīn yáng hóu yīn jiù mù huī xián zì wǎng hóu zhī huī bì bù jiàn
永平初，显宗舅新阳侯阴就慕晖贤，自往侯之，晖避不见。
fù qiǎn jiā chéng zhì lǐ huī suì bì mén bù shòu
复遣家丞致礼，晖遂闭门不受。
jiù wén tàn yuē zhì shì yě wù duó qí jié
就闻，叹曰：“志士也，勿夺其节。
hòu wèi jùn lì tài shǒu yuán kuàng cháng yù shì huī bì huī bù cóng
”后为郡吏，太守阮况尝欲市晖婢，晖不从。
jí kuàng zú huī nǎi hòu zèng sòng qí jiā
及况卒，晖乃厚赠送其家。
rén huò jī yān huī yuē qián yuán fǔ jūn yǒu qiú yú wǒ suǒ yǐ bù gǎn wén mìng chéng kǒng yǐ cái huò wū jūn
人或讥焉，晖曰：“前阮府君有求于我，所以不敢闻命，诚恐以财货污君。
jīn ér xiāng sòng míng wú fēi yǒu ài yě
今而相送，明吾非有爱也。
piào qí jiāng jūn dōng píng wáng cāng wén ér pì zhī shén lǐ jìng yān
”骠骑将军东平王苍闻而辟之，甚礼敬焉。
zhēng yuè shuò dàn cāng dāng rù hè
正月朔旦，苍当入贺。
gù shì shào fǔ gěi bì
故事，少府给璧。
shì shí yīn jiù wèi fǔ qīng guì jiāo lì ào bù fèng fǎ
是时阴就为府卿，贵骄，吏慠不奉法。
cāng zuò cháo táng lòu qiě jǐn ér qiú bì bù kě de gù wèi yuàn shǔ yuē ruò zhī hé
苍坐朝堂，漏且尽，而求璧不可得，顾谓掾属曰：“若之何？
huī wàng jiàn shào fǔ zhǔ bù chí bì jí wǎng dài zhī yuē wǒ shù wén bì ér wèi cháng jiàn shì qǐng guān zhī
”晖望见少府主簿持璧，即往绐之曰：“我数闻璧而未尝见，试请观之。
zhǔ bù yǐ shòu huī huī gù zhào lìng shǐ fèng zhī
”主簿以授晖，晖顾召令史奉之。
zhǔ bù dà jīng jù yǐ bái jiù
主簿大惊，遽以白就。
jiù yuē zhū chuán yì shì wù fù qiú
就曰：“朱椽义士，勿复求。
gèng yǐ tā bì cháo
”更以他璧朝。
cāng jì ba zhào huī wèi yuē zhǔ zhě yuàn zì shì shú yǔ lìn xiāng rú
苍既罢，召晖谓曰：“属者掾自视孰与蔺相如？
dì wén zhuàng zhī
”帝闻壮之。
jí dāng xìng cháng ān yù yán sù wèi gù yǐ huī wèi wèi shì lìng
及当幸长安，欲严宿卫，故以晖为卫士令。
zài qiān lín huái tài shǒu
再迁临淮太守。
huī hǎo jié gài yǒu suǒ bá yòng jiē lì xíng shì
晖好节概，有所拔用，皆厉行士。
qí zhū bào yuàn yǐ yì fàn lǜ jiē wèi qiú qí lǐ duō de shēng jì
其诸报怨，以义犯率，皆为求其理，多得生济。
qí bú yì zhī qiú jí shí jiāng pū
其不义之囚，即时僵仆。
lì rén wèi ài wèi zhī gē yuē qiáng zhí zì suí nán yáng zhū jì
吏人畏爱，为之歌曰：“强直自遂，南阳朱季。
lì wèi qí wēi rén huái qí huì
吏畏其威，人怀其惠。
shù nián zuò fǎ miǎn
”数年，坐法免。
huī gāng yú wèi lì jiàn jì yú shàng suǒ zài duō bèi hé
晖刚于为吏，见忌于上，所在多被劾。
zì qù lín huái bǐng jū yě zé bù yī shū shí bù yǔ yì lǐ tōng xiāng dǎng jī qí jiè
自去临淮，屏居野泽，布衣蔬食，不与邑里通，乡党讥其介。
jiàn chū zhōng nán yáng dà jī mǐ shí qiān yú huī jǐn sàn qí jiā zī yǐ fēn zōng lǐ gù jiù zhī pín léi zhě xiāng zú jiē guī yān
建初中，南阳大饥，米石千余，晖尽散其家资，以分宗里故旧之贫羸者，乡族皆归焉。
chū huī tóng xiàn zhāng kān sù yǒu míng chēng cháng gàn tài xué jiàn huī shén zhòng zhī jiē yǐ yǒu dào nǎi bǎ huī bì yuē yù yǐ qī zǐ tuō zhū shēng
初，晖同县张堪素有名称，尝干太学见晖，甚重之，接以友道，乃把晖臂曰：“欲以妻子托朱生。
huī yǐ kān xiān dá jǔ shǒu wèi gǎn duì zì hòu bù fù xiāng jiàn
”晖以堪先达，举手未敢对，自后不复相见。
kān zú huī wén qí qī zǐ pín kùn nǎi zì wǎng hòu shì hòu zhèn shàn zhī
堪卒，晖闻其妻子贫困，乃自往候视，厚赈赡之。
huī shǎo zǐ jié guài ér wèn yuē dà rén bù yǔ kān wèi you píng shēng wèi zēng xiāng wén zǐ sūn qiè guài zhī
晖少子颉怪而问曰：“大人不与堪为友，平生未曾相闻，子孙窃怪之。
huī yuē kān cháng yǒu zhī jǐ zhī yán wú yǐ xìn yú xīn yě
”晖曰：“堪尝有知己之言，吾以信于心也。
huī yòu yǔ tóng jùn chén yī jiāo shàn yī zǎo zú yǒu yí fù zǐ you huī cháng āi zhī
”晖又与同郡陈揖交善，揖早卒，有遗腹子友，晖常哀之。
jí sī tú huán yú wèi nán yáng tài shǒu zhào huī zi pián wèi lì huī cí pián ér jiàn you
及司徒桓虞为南阳太守，召晖子骈为吏，晖辞骈而荐友。
yú tàn xī suì zhào zhī
虞叹息，遂召之。
qí yì liè ruò cǐ
其义烈若此。
yuán hé zhōng sù zōng xún shòu gào nán yáng tài shǒu wèn huī qǐ jū zhào bài wèi shàng shū pú yè
元和中，肃宗巡狩，告南阳太守问晖起居，召拜为尚书仆射。
suì zhōng qiān tài shān tài shǒu
岁中迁太山太守。
huī shàng shū qǐ liú zhōng zhào xǔ zhī
晖上疏乞留中，诏许之。
yīn shàng pián yí chén mì shì shēn jiàn jiā nà
因上便宜，陈密事，深见嘉纳。
zhào bào yuē bǔ gōng jiā zhī quē bù lèi qīng bái zhī sù sī shàn měi zhī shì yě
诏报曰：“补公家之阙，不累清白之素，斯善美之士也。
sú lì gǒu hé ē yì miàn cóng jìn wú jiǎn jiǎn zhī zhì què wú tuì sī zhī niàn huàn zhī shén jiǔ
俗吏苟合，阿意面从，进无謇謇之志，却无退思之念，患之甚久。
wéi jīn suǒ yán shì wǒ yuàn yě
惟今所言，适我愿也。
shēng qí miǎn zhī
生其勉之！
shì shí gǔ guì xiàn guān jīng yòng bù zú cháo tíng yōu zhī
是时谷贵，县官经用不足，朝廷忧之。
shàng shū zhāng lín shàng yán gǔ suǒ yǐ guì yóu qián jiàn gù yě
尚书张林上言：“谷所以贵，由钱贱故也。
kě jǐn fēng qián yī qǔ bù bó wèi zū yǐ tōng tiān xià zhī yòng
可尽封钱，一取布帛为租，以通天下之用。
yòu yán shí zhī jí zhě suī guì rén bù dé bù xū guān kě zì yù
又盐，食之急者，虽贵，人不得不须，官可自鬻。
yòu yi yīn jiāo zhǐ yì zhōu shàng jì lì wǎng lái shì zhēn bǎo shōu cǎi qí lì wǔ dì shí suǒ wèi jūn shū zhě yě
又宜因交阯、益州上计吏往来，市珍宝，收采其利，武帝时所谓均输者也。
yú shì zhào zhū shàng shū tōng yì
”于是诏诸尚书通议。
huī zòu jù lín yán bù kě shī xíng shì suì qǐn
晖奏据林言不可施行，事遂寝。
hòu chén shì zhě fù zhòng shù lín qián yì yǐ wéi yú guó chéng biàn dì rán zhī yǒu zhào shī xíng
后陈事者复重述林前议，以为于国诚便，帝然之，有诏施行。
huī fù dú zòu yuē wáng zhì tiān zǐ bù yán yǒu wú zhū hóu bù yán duō shǎo lù shí zhī jiā bù yǔ bǎi xìng zhēng lì
晖复独奏曰：“王制，天子不言有无，诸侯不言多少，禄食之家不与百姓争利。
jīn jūn shū zhī fǎ yǔ jiǎ fàn wú yì yán lì guī guān zé xià rén qióng yuàn bù bó wèi zū zé lì duō jiān dào chéng fēi míng zhǔ suǒ dāng yi xíng
今均输之法与贾贩无异，盐利归官，则下人穷怨，布帛为租，则吏多奸盗，诚非明主所当宜行。
dì zú yǐ lín děng yán wéi rán de huī zhòng yì yīn fā nù qiè zé zhū shàng shū
”帝卒以林等言为然，得晖重议，因发怒，切责诸尚书。
huī děng jiē zì xì yù
晖等皆自系狱。
sān rì zhào chì chū zhī
三日，诏敕出之。
yuē guó jiā lè wén bó yì huáng fà wú qiān zhào shū guò ěr hé gù zì xì
曰：“国家乐闻驳议，黄发无愆，诏书过耳，何故自系？
huī yīn chēng bìng dǔ bù kěn fù shǔ yì
”晖因称病笃，不肯复署议。
shàng shū lìng yǐ xià huáng bù wèi huī yuē jīn lín de qiǎn ràng nài hé chēng bìng qí huò bù xì
尚书令以下惶怖，谓晖曰：“今临得谴让，奈何称病，其祸不细！
huī yuē xíng nián bā shí méng ēn de zài jī mì dāng yǐ sǐ bào
”晖曰：“行年八十，蒙恩得在机密，当以死报。
ruò xīn zhī bù kě ér shùn zhǐ léi tóng fù chén zǐ zhī yì
若心知不可而顺旨雷同，负臣子之义。
jīn ěr mù wú suǒ wén jiàn fú dài sǐ mìng
今耳目无所闻见，伏待死命。
suì bì kǒu bù fù yán
”遂闭口不复言。
zhū shàng shū bù zhī suǒ wéi nǎi gòng hé zòu huī
诸尚书不知所为，乃共劾奏晖。
dì yì jiě qǐn qí shì
帝意解，寝其事。
hòu shù rì zhào shǐ zhí shì láng wèn huī qǐ jū tài yī shì jí tài guān cì shí
后数日，诏使直事郎问晖起居，太医视疾，太官赐食。
huī nǎi qǐ xiè fù cì qián shí wàn bù bǎi pǐ yī shí lǐng
晖乃起谢，复赐钱十万，布百匹，衣十领。
hòu qiān wèi shàng shū lìng yǐ lǎo bìng qǐ shēn bài qí dū wèi cì qián èr shí wàn
后迁为尚书令，以老病乞身，拜骑都尉，赐钱二十万。
hé dì jí wèi dòu xiàn běi zhēng xiōng nú huī fù shàng shū jiàn
和帝即位，窦宪北征匈奴，晖复上疏谏。
qǐng zhī bìng zú
顷之，病卒”
zi jié xiū rú shù ān dì shí zhì chén xiāng
子颉，修儒术，安帝时至陈相。
jié zi mù
颉子穆。
mù zì gōng shū
穆字公叔。
nián wǔ suì biàn yǒu xiào chēng
年五岁，便有孝称。
fù mǔ yǒu bìng zhé bù yǐn shí chà nǎi fù cháng
父母有病，辄不饮食，差乃复常。
jí zhuàng dān xué ruì yì jiǎng sòng huò shí sī zhì bù zì zhī wáng shī yì guān diān duì kēng àn
及壮耽学，锐意讲诵，或时思至，不自知亡失衣冠，颠队坑岸。
qí fù cháng yǐ wéi zhuān yú jǐ bù zhī shù mǎ zú
其父常以为专愚，几不知数马足。
mù yù gēng jīng dǔ
穆愈更精笃。
chū jǔ xiào lián
初举孝廉。
shùn dì mò jiāng huái dào zéi qún qǐ zhōu jùn bù néng jìn
顺帝末，江淮盗贼群起，州郡不能禁。
huò shuō dà jiàng jūn liáng jì yuē zhū gōng shū jiān zī wén wǔ hǎi nèi qí shì ruò yǐ wéi móu zhǔ zéi bù zú píng yě
或说大将军梁冀曰：“朱公叔兼资文武，海内奇士，若以为谋主，贼不足平也。
jì yì sù wén mù míng nǎi pì zhī shǐ diǎn bīng shì shén jiàn qīn rèn
”冀亦素闻穆名，乃辟之，使典兵事，甚见亲任。
jí huán dì jí wèi shùn liè tài hòu lín cháo mù yǐ jì shì de qīn zhòng wàng yǒu yǐ fú chí wáng shì yīn tuī zāi yì zòu jì yǐ quàn jiè jì yuē
及桓帝即位，顺烈太后临朝，穆以冀势地亲重，望有以扶持王室，因推灾异，奏记，以劝戒冀曰：
mù fú niàn míng nián dīng hài zhī suì xíng dé hé yú qián wèi yì jīng lóng zhàn zhī huì qí wén yuē lóng zhàn yú yě qí dào qióng yě
穆伏念明年丁亥之岁，刑德合于干位，《易》经龙战之会，其文曰：“龙战于野，其道穷也。
wèi yáng dào jiāng shèng ér yīn dào fù yě
”谓阳道将胜而阴道负也。
jīn nián jiǔ yuè tiān qì yù mào wǔ wèi sì hóu lián shī zhèng qì cǐ hù xiāng míng yě
今年九月天气郁冒，五位四侯连失正气，此互相明也。
fu shàn dào shǔ yáng è dào shǔ yīn ruò xiū zhèng shǒu yáng cuī shé è lèi zé fú cóng zhī yǐ
夫善道属阳，恶道属阴，若修正守阳，摧折恶类，则福从之矣。
mù měi shì bù dǎi suǒ hǎo wéi xué chuán shòu yú shī shí yǒu kě shì
穆每事不逮，所好唯学，传受于师，时有可试。
yuàn jiāng jūn shǎo chá yú yán shēn nà zhū rú ér qīn qí zhōng zhèng jué qí gū xī zhuān xīn gōng cháo gē chú sī yù guǎng qiú xián néng chì yuǎn nìng è
愿将军少察愚言，申纳诸儒，而亲其忠正，绝其姑息，专心公朝，割除私欲，广求贤能，斥远佞恶。
fū rén jūn bù kě bù xué dāng yǐ tiān dì shùn dào jiān zì qí xīn
夫人君不可不学，当以天地顺道渐渍其心。
yi wèi huáng dì xuǎn zhì shī fū jí shì jiǎng zhě de xiǎo xīn zhōng dǔ dūn lǐ zhī shì jiāng jūn yǔ zhī jù rù cān quàn jiǎng shòu shī xián fǎ gǔ cǐ yóu yǐ nán shān zuò píng yuán yě shuí néng qīng zhī
宜为皇帝选置师傅及侍讲者，得小心忠笃敦礼之士，将军与之俱入，参劝讲授，师贤法古，此犹倚南山坐平原也，谁能倾之！
jīn nián xià yuè yùn fáng xīng míng nián dāng yǒu xiǎo ě
今年夏，月晕房星，明年当有小厄。
yi jí zhū jiān chén wèi tiān xià suǒ yuàn dú zhě yǐ sāi zāi jiù yì láng dài fū zhī wèi běn yǐ shì xù rú shù gāo xíng zhī shì jīn duō fēi qí rén jiǔ qīng zhī zhōng yì yǒu guāi qí rèn zhě
宜急诛奸臣为天下所怨毒者，以塞灾咎，议郎、大夫之位，本以式序儒术高行之士，今多非其人，九卿之中，亦有乖其任者。
wéi jiāng jūn chá yān
惟将军察焉。
yòu jiàn zhǒng gǎo luán ba děng
又荐种暠、栾巴等。
ér míng nián yán wěi móu lì qīng hé wáng suàn yòu huáng lóng èr jiàn pèi guó
而明年严鲔谋立清河王蒜，又黄龙二见沛国。
jì wú shù xué suì yǐ mù lóng zhàn zhī yán wèi yīng yú shì qǐng gǎo wéi cóng shì zhōng láng jiàn ba wèi yì láng jǔ mù gāo dì wèi shì yù shǐ
冀无术学，遂以穆“龙战”之言为应，于是请暠为从事中郎，荐巴为议郎，举穆高第，为侍御史。
shí tóng jùn zhào kāng shū shèng zhě yǐn yú wǔ dāng shān qīng jìng bù shì yǐ jīng zhuàn jiào shòu
时，同郡赵康叔盛者，隐于武当山，清静不仕，以经传教授。
mù shí nián wǔ shí nǎi fèng shū chēng dì zǐ
穆时年五十，乃奉书称弟子。
jí kāng mò sàng zhī rú shī
及康殁，丧之如师。
qí zūn dé zhòng dào wéi dāng shí suǒ fú
其尊德重道，为当时所服。
cháng gǎn shí jiāo bó mù shàng dūn dǔ nǎi zuò chóng hòu lùn
常感时浇薄，慕尚敦笃，乃作《崇厚论》。
qí cí yuē
原文写道：
fu sú zhī báo yě yǒu zì lái yǐ
夫俗之薄也，有自来矣。
gù zhòng ní tàn yuē dà dào zhī xíng yě ér bīng bù yǔ yān
故仲尼叹曰：“大道之行也，而兵不与焉。
gài shāng zhī yě
”盖伤之也。
fu dào zhě yǐ tiān xià wèi yī zài bǐ yóu zài yǐ yě
夫道者，以天下为一，在彼犹在已也。
gù xíng wéi yú dào zé kuì shēng yú xīn fēi wèi yì yě
故行违于道则愧生于心，非畏义也；
shì wéi yú lǐ zé fù jié yú yì fēi dàn lǐ yě
事违于理则负结于意，非惮礼也。
gù shuài xìng ér xíng wèi zhī dào de qí tiān xìng wèi zhī dé
故率性而行谓之道，得其天性谓之德。
dé xìng shī rán hòu guì rén yì shì yǐ rén yì qǐ ér dào dé qiān lǐ fǎ xìng ér chún piáo sàn
德性失然后贵仁义，是以仁义起而道德迁，礼法兴而淳朴散。
gù dào dé yǐ rén yì wèi báo chún piáo yǐ lǐ fǎ wèi zéi yě
故道德以仁义为薄，淳朴以礼法为贼也。
fu zhōng shì zhī suǒ dūn yǐ wéi shàng shì zhī suǒ báo kuàng yòu báo yú cǐ hu
夫中世之所敦，已为上世之所薄，况又薄于此乎！
gù fū tiān bù chóng dà zé fù dào bù guǎng de bù shēn hòu zé zài wù bù bó rén bù dūn zé dào shù bù yuǎn
故夫天不崇大则覆帱不广，地不深厚则载物不博，人不敦BA3D则道数不远。
xī zài zhòng ní bù shī jiù yú yuán rǎng chu yán bù rěn zhāng yú jué yīng
昔在仲尼不失旧于原壤，楚严不忍章于绝缨。
yóu cǐ guān zhī shèng xián zhī dé dūn yǐ
由此观之，圣贤之德敦矣。
lǎo shì zhī jīng yuē dà zhàng fū chù qí hòu bù chǔ qí báo jū qí shí bù jū qí huá gù qù bǐ qǔ cǐ
老氏之经曰：“大丈夫处其厚不处其薄，居其实不居其华，故去彼取此。
fu shí yǒu báo ér hòu shī xíng yǒu shī ér huì yòng
”夫时有薄而厚施，行有失而惠用。
gù fù rén zhī guò zhě dūn zhī dào yě
故覆人之过者，敦之道也；
jiù rén zhī shī zhě hòu zhī xíng yě
救人之失者，厚之行也。
wǎng zhě mǎ yuán shēn zhāo cǐ dào kě yǐ wèi dé jiè qí xiōng zǐ yuē wú yù rǔ cáo wén rén zhī guò rú wén fù mǔ zhī míng
往者，马援深昭此道，可以为德，诫其兄子曰：“吾欲汝曹闻人之过如闻父母之名。
ěr kě de wén kǒu bù dé yán
耳可得闻，口不得言。
sī yán yào yǐ
”斯言要矣。
yuǎn zé shèng xián lǚ zhī shàng shì jìn zé bǐng jí zhāng zi rú xíng zhī hàn tíng
远则圣贤履之上世，近则丙吉、张子孺行之汉廷。
gù néng zhèn yīng shēng yú bǎi shì bō bù miè zhī yí fēng bù yì měi zāi
故能振英声于百世，播不灭之遗风，不亦美哉！
rán ér shí sú huò yì fēng huà bù dūn ér shàng xiāng fěi bàng wèi zhī zāng pǐ
然而时俗或异，风化不敦，而尚相诽谤，谓之臧否。
jì duǎn zé jiān zhé qí zhǎng biǎn è zé bìng fá qí shàn
记短则兼折其长，贬恶则并伐其善。
yōu yōu zhě jiē shì qí kě chēng hu
悠悠者皆是，其可称乎！
fán cǐ zhī lèi qǐ tú guāi wèi jūn zǐ zhī shǒu dào jiāng yǒu wēi shēn lèi jiā zhī huò yān
凡此之类，岂徒乖为君子之首道，将有危身累家之祸焉。
bēi fū
可悲啊！
xíng zhī zhě bù zhī yōu qí rán gù hài xìng ér mò zhī jí yě
行之者不知忧其然，故害兴而莫之及也。
sī jì rán yǐ yòu yǒu yì yān
斯既然矣，又有异焉。
rén jiē jiàn zhī ér bù néng zì qiān
人皆见之而不能自迁。
hé zé
为什么呢？
wu jìn zhě qū qián ér bù gù hòu róng guì zhě qín yǐ ér bù dài rén zhì bù jiē yú fù bù zhèn pín zhēn shì gū ér bù xù xián zhě ě ér bù cún
务进者趋前而不顾后，荣贵者矜已而不待人，智不接愚，富不赈贫，贞士孤而不恤，贤者厄而不存。
gù tián fēn yǐ zūn xiǎn zhì ān guó zhī jīn chún yú yǐ guì shì yǐn fāng jìn zhī yán
故田分以尊显致安国之金，淳于以贵势引方进之言。
fu yǐ hán dí zhī cāo wèi hàn zhī míng zǎi rán yóu bù néng zhèn yī pín xián jiàn yī gū shì yòu kuàng qí xià zhě hu
夫以韩、翟之操，为汉之名宰，然犹不能振一贫贤，荐一孤士，又况其下者乎！
cǐ qín xi shǐ yú suǒ yǐ zhuān míng yú qián ér mò jì yú hòu zhě yě
此禽息、史鱼所以专名于前，而莫继于后者也。
gù shí dūn sú měi zé xiǎo rén shǒu zhèng lì bù néng yòu yě
故时敦俗美，则小人守正，利不能诱也；
shí fǒu sú báo suī jūn zǐ wèi yá yì bù néng zhǐ yě
时否俗薄，虽君子为邪，义不能止也。
hé zé
为什么呢？
xiān jìn zhě jì wǎng ér bù fǎn hòu lái zhě fù xí sú ér zhuī zhī shì yǐ xū huá shèng ér zhōng xìn wēi kè bó chóu ér chún dǔ xī
先进者既往而不反，后来者复习俗而追之，是以虚华盛而忠信微，刻薄稠而纯笃稀。
sī gài gǔ fēng yǒu qì yǔ zhī tàn fá mù yǒu niǎo míng zhī bēi yǐ
斯盖《谷风》有“弃予”之叹，《伐木》有“鸟鸣”之悲矣！
jiē hū
唉！
shì shì chéng gōng shī kǒng shèng zhī chóng zé
世士诚躬师孔圣之崇则，
jiā chu yán zhī měi xíng
嘉楚严之美行，
xī lǐ lǎo zhī yǎ huì
希李老之雅诲，
sī mǎ yuán zhī suǒ shàng
思马援之所尚，
bǐ èr zǎi zhī shī dù
鄙二宰之失度，
měi hán zhī kàng zhèng
美韩B179之抗正，
guì bǐng zhāng zhī hóng yù
贵丙、张之弘裕，
jiàn shí sú zhī fěi bàng
贱时俗之诽谤，
zé dào fēng jì shèng
则道丰绩盛，
míng xiǎn shēn róng
名显身荣，
zài bù kān zhī dé
载不刊之德，
bō bù miè zhī shēng
播不灭之声。
rán hòu zhī báo zhě zhī bù zú hòu zhě zhī yǒu yú yě
然后知薄者之不足，厚者之有余也。
bǐ yǔ cǎo mù jù xiǔ cǐ yǔ jīn shí xiāng qīng qǐ de tóng nián ér yǔ bìng rì ér tán zāi
彼与草木俱朽，此与金石相倾，岂得同年而语，并日而谈哉？
mù yòu zhe jué jiāo lùn yì jiǎo shí zhī zuò
穆又著《绝交论》，亦矫时之作。
liáng jì jiāo bào bù quān cháo yě jiē dú mù yǐ gù lì jù qí xìn jī zhāo huò fù zòu jì jiàn yuē
梁冀骄暴不悛，朝野嗟毒，穆以故吏，惧其衅积招祸，复奏记谏曰：
gǔ zhī míng jūn bì yǒu fǔ dé zhī chén guī jiàn zhī guān xià zhì qì wù míng shū chéng bài yǐ fáng yí shī
古之明君，必有辅德之臣，规谏之官，下至器物，铭书成败，以防遗失。
gù jūn yǒu zhèng dào chén yǒu zhèng lù cóng zhī rú shēng táng wéi zhī rú fù hè
故君有正道，臣有正路，从之如升堂，违之如赴壑。
jīn míng jiāng jūn dì yǒu shēn bó zhī zūn wèi wèi qún gōng zhī shǒu yī rì xíng shàn tiān xià guī rén zhōng zhāo wèi è sì hǎi qīng fù
今明将军地有申伯之尊，位为群公之首，一日行善，天下归仁，终朝为恶，四海倾覆。
qīng zhě guān rén jù kuì jiā yǐ shuǐ chóng wéi hài
顷者，官人俱匮，加以水虫为害。
jīng shī zhū guān fèi yòng zēng duō zhào shū fā diào huò zhì shí bèi
京师诸官费用增多，诏书发调或至十倍。
gè yán guān wú jiàn cái jiē dāng chū mín lüè gē bō qiáng lìng chōng zú
各言官无见财，皆当出民，CE72掠割剥，强令充足。
gōng fù jì zhòng sī liǎn yòu shēn
公赋既重，私敛又深。
mù shǒu zhǎng lì duō fēi dé xuǎn tān jù wú yù rén rú lǔ huò jué mìng yú chu zhī xià huò zì zéi yú pò qiè zhī qiú
牧守长吏， 多非德选， 贪聚无CA75，遇人如虏，或绝命于B258楚之下，或自贼于迫切之求。
yòu lüè duó bǎi xìng jiē tuō zhī zūn fǔ
又掠夺百姓，皆托之尊府。
suì lìng jiāng jūn jié yuàn tiān xià lì rén suān dú dào lù tàn jiē
遂令将军结怨天下，吏人酸毒，道路叹嗟。
xī qín zhèng fán kē bǎi xìng tǔ bēng chén shèng fèn bì yī hū tiān xià dǐng fèi ér miàn yú zhī chén yóu yán ān ěr
昔秦政烦苛，百姓土崩，陈胜奋臂一呼，天下鼎沸，而面谀之臣，犹言安耳。
huì è bù quān zú zhì wáng miè
讳恶不悛，卒至亡灭。
xī yǒng hé zhī mò gāng jì shǎo chí pō shī rén wàng
昔永和之末，纲纪少弛，颇失人望。
sì wǔ suì ěr ér cái kōng hù sàn xià yǒu lí xīn
四五岁耳，而财空户散，下有离心。
mǎ miǎn zhī tú chéng bì ér qǐ jīng yáng zhī jiān jǐ chéng dà huàn
马免之徒乘敝而起，荆扬之间几成大患。
xìng lài shùn liè huáng hòu chū zhèng qīng jìng nèi wài tóng lì jǐn nǎi tǎo dìng
幸赖顺烈皇后初政清静，内外同力，仅乃讨定。
jīn bǎi xìng qī qī kùn yú yǒng hé nèi fēi rén ài zhī xīn kě de róng rěn wài fēi shǒu guó zhī jì suǒ yí jiǔ ān yě
今百姓戚戚，困于永和，内非仁爱之心可得容忍，外非守国之计所宜久安也。
fu jiàng xiàng dà chén jūn tǐ yuán shǒu gòng yú ér chí tóng zhōu ér jì yú qīng zhōu fù huàn shí gòng zhī
夫将相大臣，均体元首，共舆而驰，同舟而济，舆倾舟覆，患实共之。
qǐ kě yǐ qù míng jí mèi lǚ wēi zì ān zhǔ gū shí kùn ér mò zhī xù hu
岂可以去明即昧，履危自安，主孤时困，而莫之恤乎！
yí shí yì zǎi shǒu fēi qí rén zhě jiǎn shěng dì zhái yuán chí zhī fèi jù jué jùn guó zhū suǒ fèng sòng
宜时易宰守非其人者，减省第宅园池之费，拒绝郡国诸所奉送。
nèi yǐ zì míng wài jiě rén huò shǐ jiā jiān zhī lì wú suǒ yī tuō sī chá zhī chén de jǐn ěr mù
内以自明，外解人惑，使挟奸之吏无所依托，司察之臣得尽耳目。
xiàn dù jì zhāng yuǎn ěr qīng yī zé jiāng jūn shēn zūn shì xiǎn dé wú qióng
宪度既张，远迩清壹，则将军身尊事显，德E771无穷。
tiān dào míng chá wú yán bù xìn wéi chuí xǐng lǎn
天道明察，无言不信，惟垂省览。
jì bù nà ér zòng fàng rì zī suì fù lù yí zuǒ yòu jiāo tōng huàn zhě rèn qí zǐ dì bīn kè yǐ wéi zhōu jùn yào zhí
冀不纳，而纵放日滋，遂复赂遗左右，交通宦者，任其子弟、宾客以为州郡要职。
mù yòu zòu jì jí jiàn jì zhōng bù wù
穆又奏记极谏，冀终不悟。
bào shū yún rú cǐ pū yì wú yī kě yá
报书云：“如此，仆亦无一可邪？
mù yán qiè rán yì bù shèn zuì yě
”穆言切，然亦不甚罪也。
yǒng xīng yuán nián hé yì piào hài rén zhù shù shí wàn hù bǎi xìng huāng jǐn liú yí dào lù
永兴元年，河溢，漂害人庶数十万户，百姓荒馑，流移道路。
jì zhōu dào zéi yóu duō gù zhuó mù wèi jì zhōu cì shǐ
冀州盗贼尤多，故擢穆为冀州刺史。
zhōu rén yǒu huàn zhě sān rén wéi zhōng cháng shì bìng yǐ xí yè mù
州人有宦者三人为中常侍，并以檄谒穆。
mù jí zhī cí bù xiāng jiàn
穆疾之，辞不相见。
jì bù lìng zhǎng wén mù jì hé jiě yìn shòu qù zhě sì shí yú rén
冀部令长闻穆济河，解印绶去者四十余人。
jí dào zòu hé zhū jùn zhì yǒu zì shā zhě
及到，奏劾诸郡，至有自杀者。
yǐ wēi lüè quán yí jǐn zhū zéi qú shuài
以威略权宜，尽诛贼渠帅。
jǔ hé quán guì huò nǎi sǐ yù zhōng
举劾权贵，或乃死狱中。
yǒu huàn zhě zhào zhōng sàng fù guī zàng ān píng jiàn wèi yú fán yù xiá ǒu rén
有宦者赵忠丧父，归葬安平，僭为玙璠、玉匣、偶人。
mù wén zhī xià jùn àn yàn
穆闻之，下郡案验。
lì wèi qí yán míng suì fā mù pōu guān chén shī chū zhī ér shōu qí jiā shǔ
吏畏其严明，遂发墓剖棺，陈尸出之，而收其家属。
dì wén dà nù zhēng mù yì tíng wèi shū zuò zuǒ xiào
帝闻大怒，征穆诣廷尉，输作左校。
tài xué shū shēng liú táo děng shù qiān rén yì què shàng shū sòng mù yuē
太学书生刘陶等数千人诣阙上书讼穆曰：
fú jiàn shī xíng tú zhū mù chù gōng yōu guó bài zhōu zhī rì zhì qīng jiān è
太学书生刘陶等数千人到朝廷上书讼穆道：伏见施刑徒朱穆，站在公家立场，忧虑国家大事，拜州之日，志在清除奸恶。
chéng yǐ cháng dài guì chǒng fù xiōng zǐ dì bù zài zhōu jùn jìng wèi hǔ láng shì shí xiǎo rén gù mù zhāng lǐ tiān wǎng bǔ zhuì lòu mù luó qǔ cán huò yǐ sāi tiān yì
诚以常待贵宠，父兄子弟布在州郡，竞为虎狼，噬食小人，故穆张理天网，补缀漏目，罗取残祸，以塞天意。
yóu shì nèi guān xián gòng huì jí bàng dú fán xīng chán xì réng zuò jí qí xíng zhé shū zuò zuǒ xiào
由是内官咸共恚疾，谤讟烦兴，谗隙仍作，极其刑谪，输作左校。
tiān xià yǒu shí jiē yǐ mù tóng qín yǔ jì ér bèi gòng gǔn zhī lì ruò sǐ zhě yǒu zhī zé táng dì nù yú chóng shān zhòng huá fèn yú cāng mù yǐ
天下有识，皆以穆同勤禹、稷而被共、鲧之戾，若死者有知，则唐帝怒于崇山，重华忿于苍墓矣。
dāng jīn zhōng guān jìn xí qiè chí guó bǐng shǒu wò wáng jué kǒu hán tiān xiàn yùn shǎng zé shǐ è lì fù yú jì sūn hū zé lìng yī yán huà wèi jié zhí
当今中官近习，窃持国柄，手握王爵，口含天宪，运赏则使饿隶富于季孙，呼F82F则令伊、颜化为桀、跖。
ér mù dú gāng rán bù gù shēn hài
而穆独亢然不顾身害。
fēi è róng ér hǎo rǔ è shēng ér hǎo sǐ yě tú gǎn wáng gāng zhī bù shè jù tiān wǎng zhī jiǔ shī gù jié xīn huái yōu wéi shàng shēn jì
非恶荣而好辱，恶生而好死也，徒感王纲之不摄，惧天网之久失，故竭心怀忧，为上深计。
chén yuàn qíng shǒu xì zhǐ dài mù xiào zuò
臣愿黥首系趾，代穆校作。
dì lǎn qí qín nǎi shè zhī
帝览其秦，乃赦之。
mù jū jiā shù nián zài cháo zhū gōng duō yǒu xiāng tuī jiàn zhě yú shì zhēng bài shàng shū
穆居家数年，在朝诸公多有相推荐者，于是征拜尚书。
mù jì shēn jí huàn guān jí zài tái gé dàn xī gòng shì zhì yù chú zhī
穆既深疾宦官，及在台阁，旦夕共事，志欲除之。
nǎi shàng shū yuē àn hàn gù shì zhōng cháng shì cān xuǎn shì rén
乃上疏曰：“案汉故事，中常侍参选士人。
jiàn wǔ yǐ hòu nǎi xī yòng huàn zhě
建武以后，乃悉用宦者。
zì yán píng yǐ lái jìn yì guì shèng jiǎ diāo dāng zhī shì chǔ cháng bó zhī rèn tiān cháo zhèng shì yī gēng qí shǒu quán qīng hǎi nèi chǒng guì wú jí zǐ dì qīn qī bìng hé róng rèn gù fàng làn jiāo yì mò néng jìn yù
自延平以来，浸益贵盛，假貂珰之饰，处常伯之任，天朝政事，一更其手，权倾海内，宠贵无极，子弟亲戚，并荷荣任，故放滥骄溢，莫能禁御。
xiōng jiǎo wú xíng zhī tú mèi yǐ qiú guān shì shì hù chǒng zhī bèi yú shí bǎi xìng qióng pò tiān xià kōng jié xiǎo rén
凶狡无行之徒，媚以求官，恃势怙宠之辈，渔食百姓，穷破天下，空竭小人。
yú chén yǐ wéi kě xī bà shěng zūn fù wǎng chū shuài yóu jiù zhāng gēng xuǎn hǎi nèi qīng chún zhī shì míng dá guó tǐ zhě yǐ bǔ qí chù
愚臣以为可悉罢省，遵复往初，率由旧章，更选海内清淳之士，明达国体者，以补其处。
jí bì xià kě wèi yáo shùn zhī jūn zhòng liáo jiē wèi jì qì zhī chén zhào shù lí méng méng bèi shèng huà yǐ
即陛下可为尧、舜之君，众僚皆为稷、契之臣，兆庶黎萌蒙被圣化矣。
dì bù nà
”帝不纳。
hòu mù yīn jìn jiàn kǒu fù chén yuē chén wén hàn jiā jiù diǎn zhì shì zhōng zhōng cháng shì gè yī rén shěng shàng shū shì huáng mén shì láng yī rén chuán fā shū zòu jiē yòng xìng zú
后穆因进见，口复陈曰：“臣闻汉家旧典，置侍中、中常侍各一人，省尚书事，黄门侍郎一人，传发书奏，皆用姓族。
zì hé xī tài hòu yǐ nǚ zhǔ chēng zhì bù jiē gōng qīng nǎi yǐ yān rén wèi cháng shì xiǎo huáng mén tōng mìng liǎng gōng
自和熹太后以女主称制，不接公卿，乃以阉人为常侍，小黄门通命两宫。
zì cǐ yǐ lái quán qīng rén zhǔ qióng kùn tiān xià
自此以来，权倾人主，穷困天下。
yi jiē bà qiǎn bó xuǎn qí rú sù dé yǔ cān zhèng shì
宜皆罢遣，博选耆儒宿德，与参政事。
dì nù bù yīng
”帝怒，不应。
mù fú bù kěn qǐ
穆伏不肯起。
zuǒ yòu chuán chū liáng jiǔ nǎi qū ér qù
左右传出，良久乃趋而去。
zì cǐ zhōng guān shù yīn shì chēng zhào dǐ huǐ zhī
自此中官数因事称诏诋毁之。
mù sù gāng bù dé yì jū wú jǐ fèn mèn fā jū
穆素刚，不得意，居无几，愤懑发疽。
yán xī liù nián zú shí nián liù shí sì
延熹六年，卒，时年六十四。
lù shì shù shí nián shū shí bù yī jiā wú yú cái
禄仕数十年，蔬食布衣，家无余财。
gōng qīng gòng biǎo mù lì jié zhōng qīng qián gōng jī mì shǒu sǐ shàn dào yi méng jīng chǒng
公卿共表穆立节忠清，虔恭机密，守死善道，宜蒙旌宠。
cè zhào bāo shù zhuī zèng yì zhōu tài shǒu
策诏褒述，追赠益州太守。
suǒ zhe lùn cè zòu jiào shū shī jì cháo fán èr shí piān
所著论、策、奏、教、书、诗、记、嘲，凡二十篇。
mù qián zài jì zhōu suǒ pì yòng jiē qīng dé zhǎng zhě duō zhì gōng qīng zhōu jùn
穆前在冀州，所辟用皆清德长者，多至公卿、州郡。
zǐ yě shǎo yǒu míng jié shì zhì hé nán jūn
子野，少有名节，仕至河南君。
chū mù fù zú mù yǔ zhū rú kǎo yī gǔ yì shì yuē zhēn xuān xiān shēng
初，穆父卒，穆与诸儒考依古义，谥曰贞宣先生。
jí mù zú cài yōng fù yǔ mén rén gòng shù qí tǐ xíng shì wéi wén zhōng xiān shēng
及穆卒，蔡邕复与门人共述其体行，谥为文忠先生。
lùn yuē zhū mù jiàn bǐ zhōu shāng yì piān dǎng huǐ sú zhì yì péng yóu zhī sī suì zhe jué jiāo zhī lùn
论曰：朱穆见比周伤义，偏党毁俗，志抑朋游之私，遂著《绝交》之论。
cài yōng yǐ wéi mù zhēn ér gū yòu zuò zhèng jiāo ér guǎng qí zhì yān
蔡邕以为穆贞而孤，又作《正交》而广其致焉。
gài kǒng zǐ chēng shàng jiāo bù chǎn xià jiāo bù dú yòu yuē yàn píng zhòng shàn yǔ rén jiāo zi xià zhī mén rén yì wèn jiāo yú zi zhāng
盖孔子称“上交不谄，下交不黩”，又曰“晏平仲善与人交”，子夏之门人亦问交于子张。
gù yì míng duàn jīn zhī yì shī zài yàn péng zhī yáo
故《易》明“断金”之义，《诗》载“宴朋”之谣。
ruò fú wén huì fǔ rén zhí liàng duō wén zhī you shí jì qí yì yī qīng gài tán guān jié shòu zhī fu suì lóng qí hǎo sī gù jiāo zhě zhī fāng yān
若夫文会辅仁，直谅多闻之友，时济其益，B076衣倾盖，弹冠结绶之夫，遂隆其好，斯固交者之方焉。
zhì nǎi tián dòu wèi huò zhī yóu kè lián pō zhái gōng zhī mén bīn jìn yóu shì hé tuì yīn shuāi yì
至乃田、窦、卫、霍之游客，廉颇、翟公之门宾，进由势合，退因衰异。
yòu zhuān zhū jīng qīng zhī gǎn jī hóu shēng yù zi zhī tóu shēn qíng wèi ēn shǐ mìng yuán yì qīng
又专诸、荆卿之感激，侯生、豫子之投身，情为恩使，命缘义轻。
jiē yǐ lì hài yí xīn huái dé chéng jié fēi fū jiāo zhào zhī běn wèi kě yǔ shī de zhī yuán yě mù tú yǐ yǒu fēn shǎo quán yīn jué tóng zhì zhī qiú
皆以利害移心，怀德成节，非夫交照之本，未可语失得之原也，穆徒以友分少全，因绝同志之求；
dǎng xiá shēng bì ér wàng de péng zhī yì
党侠生敝，而忘得朋之义。
cài shì zhēn gū zhī yán qí wéi rán yě
蔡氏贞孤之言，其为然也！
gǔ zhī shàn jiāo zhě xiáng yǐ
古之善交者详矣。
hàn xìng chēng wáng yáng gòng yǔ chén zūn zhāng sǒng zhōng shì yǒu lián fàn qìng hóng chén zhòng léi yì yún
汉兴称王阳、贡禹、陈遵、张竦，中世有廉范、庆鸿、陈重、雷义云。
lè huī zì bó qí jīng zhào cháng líng rén yě
乐恢字伯奇，京兆长陵人也。
fù qīn wèi xiàn lì dé zuì yú lìng shōu jiāng shā zhī
父亲，为县吏，得罪于令，收将杀之。
huī nián shí yī cháng fǔ fú sì mén zhòu yè hào qì
恢年十一，常俯伏寺门，昼夜号泣。
lìng wén ér qín zhī jí jiě chū qīn
令闻而矜之，即解出亲。
huī zhǎng hǎo jīng xué shì bó shì jiāo yǒng yǒng wèi hé dōng tài shǒu huī suí zhī guān bì lú jīng sòng bù jiāo rén wù
恢长好经学，事博士焦永，永为河东太守，恢随之官，闭庐精诵，不交人物。
hòu yǒng yǐ shì bèi kǎo zhū dì zi jiē yǐ tōng guān bèi xì huī dú rán bù wū yú fǎ suì dǔ zhì wèi míng rú
后永以事被考，诸弟子皆以通关被系，恢独E367然不污于法，遂笃志为名儒。
xìng lián zhí jiè lì xíng bù hé jǐ zhě suī guì bù yǔ jiāo
性廉直介立，行不合己者，虽贵不与交。
xìn yáng hóu yīn jiù shù zhì lǐ qǐng huī huī jué bù dá
信阳侯阴就多次送礼请恢，恢绝不作答复。
hòu shì běn jùn lì tài shǒu zuò fǎ zhū gù rén mò gǎn wǎng huī dú bēn sāng xíng fú zuò yǐ dǐ zuì
后仕本郡吏，太守坐法诛，故人莫敢往，恢独奔丧行服，坐以抵罪。
guī fù wèi gōng cáo xuǎn jǔ bù ē qǐng tuō wú suǒ róng
归，复为功曹，选举不阿，请托无所容。
tóng jùn yáng zhèng shù zhòng huǐ huī hòu jǔ zhèng zi wèi xiào lián yóu shì xiāng lǐ guī zhī
同郡杨政数众毁恢，后举政子为孝廉，由是乡里归之。
pì sī kōng móu róng fǔ
辟司空牟融府。
huì shǔ jùn tài shǒu dì wǔ lún dài róng wèi sī kōng huī yǐ yǔ lún tóng jùn bù kěn liú jiàn yǐng chuān dù ān ér tuì
会蜀郡太守第五伦代融为司空，恢以与伦同郡，不肯留，荐颍川杜安而退。
zhū gōng duō qí xíng lián pì zhī suì jiē bù yīng
诸公多其行，连辟之，遂皆不应。
hòu zhēng bài yì láng
后征拜议郎。
huì chē qí jiāng jūn dòu xiàn chū zhēng xiōng nú huī shù shàng shū jiàn zhēng cháo tíng chēng qí zhōng
会车骑将军窦宪出征匈奴，恢数上书谏争，朝廷称其忠。
rù wèi shàng shū pú yè
入为尚书仆射。
shì shí hé nán yǐn wáng diào luò yáng lìng li fù yǔ dòu xiàn hòu shàn zòng shè zì yóu
是时河南尹王调、洛阳令李阜与窦宪厚善，纵舍自由。
huī hé zòu diào fù bìng jí sī lì xiào wèi
恢劾奏调、阜，并及司隶校尉。
zhū suǒ cì jǔ wú suǒ huí bì guì qī è zhī
诸所刺举，无所回避，贵戚恶之。
xiàn dì xià yáng hóu guī yù wǎng hou huī huī xiè bù yǔ tōng
宪弟夏阳侯瑰欲往候恢，恢谢不与通。
xiàn xiōng dì fàng zòng ér fèn qí bù fù jǐ
宪兄弟放纵，而忿其不附己。
qī měi jiàn huī yuē xī rén yǒu róng shēn bì hài hé bì yǐ yán qǔ yuàn
妻每谏恢曰：“昔人有容身避害，何必以言取怨？
huī hàn yuē wú hé rěn sù cān lì rén zhī cháo hu
”恢汉曰：“吾何忍素餐立人之朝乎！
suì shàng shū jiàn yuē chén wén bǎi wáng zhī shī jiē yóu quán yí yú xià
”遂上疏谏曰：“臣闻百王之失，皆由权移于下。
dà chén chí guó cháng yǐ shì shèng wèi jiù
大臣持国，常以势盛为咎。
fú niàn xiān dì shèng dé wèi yǒng zǎo qì wàn guó
伏念先帝，圣德未永，早弃万国。
bì xià fù yú chūn qiū zuǎn chéng dà yè zhū jiù bù yí gān zhèng wáng shì yǐ shì tiān xià zhī sī
陛下富于春秋，纂承大业，诸舅不宜干正王室，以示天下之私。
jīng yuē tiān dì guāi hù zhòng wù yāo shāng
经曰：‘天地乖互，众物夭伤。
jūn chén shī xù wàn rén shòu yāng
君臣失序，万人受殃。
zhèng shī bù jiù qí jí bù cè
’政失不救，其极不测。
fāng jīn zhī yi shàng yǐ yì zì gē xià yǐ qiān zì yǐn
方今之宜，上以义自割，下以谦自引。
sì jiù kě zhǎng bǎo jué tǔ zhī róng huáng tài hòu yǒng wú cán fù zōng miào zhī yōu chéng cè zhī shàng zhě yě
四舅可长保爵土之荣，皇太后永无惭负宗庙之忧，诚策之上者也。
shū zòu bù xǐng
”书奏不省。
shí dòu tài hòu lín cháo hé dì wèi qīn wàn jī huī yǐ yì bù dé xíng nǎi chēng jí qì hái gǔ
时，窦太后临朝，和帝未亲万机，恢以意不得行，乃称疾气骸骨。
zhào cì qián tài yī shì jí
诏赐钱，太医视疾。
huī jiàn rèn chéng guō jūn chéng yáng gāo fèng ér suì chēng dǔ
恢荐任城郭均、成阳高凤，而遂称笃。
bài qí dū wèi shàng shū cí xiè yuē réng shòu hòu ēn wú yǐ bào xiào
拜骑都尉，上书辞谢曰：“仍受厚恩，无以报效。
fu zhèng zài dài fū kǒng zǐ suǒ jí
夫政在大夫，孔子所疾；
shì qīng chí quán chūn qiū yǐ jiè
世卿持权，《春秋》以戒。
shèng rén kěn cè bù xū yán yě
圣人恳恻，不虚言也。
jìn shì wài qī fù guì bì yǒu jiāo yì zhī bài
近世外戚富贵，必有骄溢之败。
jīn bì xià sī mù shān líng wèi huáng zhèng shì
今陛下思慕山陵，未遑政事；
zhū jiù chǒng shèng quán xíng sì fāng
诸舅宠盛，权行四方。
ruò bù néng zì sǔn zhū fá bì jiā
若不能自损，诛罚必加。
chén shòu mìng chuí jǐn lín sǐ jié yú wéi méng liú shén
臣寿命垂尽，临死竭愚，惟蒙留神。
zhào tīng shàng yìn shòu nǎi guī xiāng lǐ
”诏听上印绶，乃归乡里。
dòu xiàn yīn shì fēng lì zhōu jùn pò xié huī suì yǐn yào sǐ
窦宪因是风厉州郡迫胁，恢遂饮药死。
dì zǐ cuī dié wǎn zhě shù bǎi rén zhòng shù tòng shāng zhī
弟子缞绖挽者数百人，众庶痛伤之。
hòu dòu shì zhū dì shǐ qīn shì huī mén shēng hé róng děng shàng shū chén huī zhōng jié chú zǐ jǐ wèi láng zhōng
后窦氏诛，帝始亲事，恢门生何融等上书陈恢忠节，除子己为郎中。
hé chang zì wén gāo fú fēng píng líng rén yě
何敞字文高，扶风平陵人也。
qí xiān jiā yú rǔ yīn
其先家于汝阴。
liù shì zǔ bǐ gàn xué shàng shū yú cháo cuò wǔ dì shí wéi tíng wèi zhèng yǔ zhāng tāng tóng shí
六世祖比干，学《尚书》于朝错，武帝时为廷尉正，与张汤同时。
tāng chí fǎ shēn ér bǐ gàn wu rén shù shù yǔ tāng zhēng suī bù néng jǐn de rán suǒ jì huó zhě yǐ qiān shù
汤持法深而比干务仁恕，数与汤争，虽不能尽得，然所济活者以千数。
hòu qiān dān yáng dū wèi yīn xǐ jū píng líng
后迁丹阳都尉，因徙居平陵。
chang fù chǒng jiàn wǔ zhōng wèi qiān shèng dū wèi yǐ bìng miǎn suì yǐn jū bù shì
敞父宠，建武中为千乘都尉，以病免，遂隐居不仕。
chang xìng gōng zhèng
敞性公正。
zì yǐ qù shè bù hé shí wù měi qǐng zhào cháng chēng jí bù yīng
自以趣舍不合时务，每请召，常称疾不应。
yuán hé zhōng pì tài wèi sòng yóu fǔ yóu dài yǐ shū lǐ
元和中，辟太尉宋由府，由待以殊礼。
chang lùn yì gāo
敞论议高。
cháng yǐn dà tǐ duō suǒ kuāng zhèng
常引大体，多所匡正。
sī tú yuán ān yì shēn jìng zhòng zhī
司徒袁安亦深敬重之。
shì shí jīng shī jí sì fāng lèi yǒu jī yì niǎo shòu cǎo mù yán shì zhě yǐ wéi xiáng ruì
是时京师及四方累有奇异鸟兽草木，言事者以为祥瑞。
chang tōng jīng chuán néng wéi tiān guān yì shén è zhī
敞通经传，能为天官，意甚恶之。
nǎi yán yú èr gōng yuē fu ruì yìng yī dé ér zhì zāi yì yuán zhèng ér shēng
乃言于二公曰：“夫瑞应依德而至，灾异缘政而生。
gù qú yù lái cháo zhāo gōng yǒu qián hóu zhī ě
故鸲鹆来巢，昭公有干侯之厄；
xī shòu huò lín kǒng zǐ yǒu liǎng yíng zhī bìn
西狩获麟，孔子有两楹之殡。
hǎi niǎo bì fēng zāng wén sì zhī jūn zǐ jī yān
海鸟避风，臧文祀之，君子讥焉。
jīn yì niǎo xiáng yú diàn wū guài cǎo shēng yú tíng jì bù kě bù chá
今异鸟翔于殿屋，怪草生于庭际，不可不察。
yóu ān jù rán bù gǎn dá jū wú hé ér sù zōng bēng
”由、安惧然不敢答，居无何而肃宗崩。
shí dòu shì zhuān zhèng wài qī shē chǐ shǎng cì guò zhì cāng tǎng wèi xū
时，窦氏专政，外戚奢侈，赏赐过制，仓帑为虚。
chang zòu jì yóu yuē
敞奏记由曰：
chang wén shì jūn zhī yì jìn sī jìn zhōng tuì sī bǔ guò
敞闻事君之义，进思尽忠，退思补过。
lì guān shì zhǔ shí chén wú bù gè yù wèi huà chuí zhī wú qióng rán ér píng hé zhī zhèng wàn wú yī zhě gài yǐ shèng zhǔ xián chén bù néng xiāng zāo gù yě
历观世主时臣，无不各欲为化，垂之无穷，然而平和之政万无一者，盖以圣主贤臣不能相遭故也。
jīn guó jiā bǐng cōng míng zhī hóng dào míng gōng lǚ yàn yàn zhī chún dé jūn chén xiāng hé tiān xià xī rán zhì píng zhī huà yǒu wàng yú jīn
今国家秉聪明之弘道，明公履晏晏之纯德，君臣相合，天下翕然，治平之化，有望于今。
kǒng zǐ yuē rú yǒu yòng wǒ zhě sān nián yǒu chéng
孔子曰：“如有用我者，三年有成。
jīn míng gōng shì shì chū rù zài qī yí dāng kè yǐ yǐ chou sì hǎi zhī xīn
”今明公视事，出入再期，宜当克已，以酬四海之心。
lǐ yī gǔ bù shēng zé sǔn fú chè shàn
《礼》，一谷不升，则损服彻膳。
tiān xià bù zú ruò yǐ shǐ rán
天下不足，若已使然。
ér bǐ nián shuǐ hàn
而比年水旱，
rén bù shōu huò
人不收获，
liáng zhōu yuán biān
凉州缘边，
jiā bèi xiōng hài
家被凶害，
nán zǐ pí yú zhàn chén
男子疲于战陈，
qī nǚ láo yú zhuǎn yùn
妻女劳于转运，
lǎo yòu gū guǎ
老幼孤寡，
tàn xī xiāng yī
叹息相依，
yòu zhōng zhōu nèi jùn
又中州内郡，
gōng sī qū jié
公私屈竭，
cǐ shí sǔn shàn jié yòng zhī shí
此实损膳节用之时，
guó ēn fù zǎi
国恩覆载，
shǎng jī guò dù
赏赍过度，
dàn wén là cì
但闻腊赐，
zì láng guān yǐ shàng
自郎官以上，
gōng qīng wáng hóu yǐ xià
公卿王侯以下，
zhì yú kōng jié tǎng cáng
至于空竭帑藏，
sǔn hào guó zī
损耗国资。
xún gōng jiā zhī yòng jiē bǎi xìng zhī lì
寻公家之用，皆百姓之力。
míng jūn cì jī yi yǒu pǐn zhì zhōng chén shòu shǎng yì yīng yǒu dù shì yǐ xià yǔ xuán guī zhōu gōng shù bó
明君赐赍，宜有品制，忠臣受赏，亦应有度，是以夏禹玄圭，周公束帛。
jīn míng gōng wèi zūn rèn zhòng zé shēn fù dà shàng dàng kuāng zhèng gāng jì xià dāng jì ān yuán yuán qǐ dàn kōng kōng wú wéi ér yǐ zāi
今明公位尊任重，责深负大，上当匡正纲纪，下当济安元元，岂但空空无违而已哉！
yi xiān zhèng yǐ yǐ lǜ qún xià hái suǒ de cì yīn chén dé shī zòu wáng hóu jiù guó chú yuàn yòu zhī jìn jié shěng fú fèi zhèn xù qióng gū zé ēn zé xià chàng lí shù yuè yù shàng tiān cōng míng bì yǒu lì yīng
宜先正已以率群下，还所得赐，因陈得失，奏王侯就国，除苑囿之禁，节省浮费，赈恤穷孤，则恩泽下畅，黎庶悦豫，上天聪明，必有立应。
shǐ bǎi xìng gē sòng shǐ guān jì dé qǐ dàn zi wén táo lù gōng yí tuì shí zhī bǐ zāi
使百姓歌诵，史官纪德，岂但子文逃禄，公仪退食之比哉！
yóu bù néng yòng
由不能用。
shí qí shāng wáng zǐ dōu xiāng hòu chàng bēn diào guó yōu shàng shū wèi bào shì zhōng dòu xiàn suì lìng rén cì shā chàng yú chéng mén tún wèi zhī zhōng ér zhǔ míng bù lì
时齐殇王子都乡侯畅奔吊国忧，上书未报，侍中窦宪遂令人刺杀畅于城门屯卫之中，而主名不立。
chang yòu shuō yóu yuē liú chàng zōng shì fèi fǔ máo tǔ fān chén lái diào dà yōu shàng shū xū bào qīn zài wǔ wèi zhì cǐ cán kù
敞又说由曰：“刘畅宗室肺府，茅土籓臣，来吊大忧，上书须报，亲在武卫，致此残酷。
fèng xiàn zhī lì mò shì tǎo bǔ zōng jì bù xiǎn zhǔ míng bù lì
奉宪之吏，莫适讨捕，踪迹不显，主名不立。
chang bèi shù gǔ gōng zhí diǎn zéi cáo gù yù qīn zhì fā suǒ yǐ jiū qí biàn ér èr fǔ yǐ wéi gù shì sān gōng bù yǔ zéi dào
敞备数股肱，职典贼曹，故欲亲至发所，以纠其变，而二府以为故事三公不与贼盗。
xī chén píng shēng yú zhēng zhàn zhī shì yóu zhī zǎi xiàng zhī fēn yún wài zhèn sì yí nèi fǔ zhū hóu shǐ qīng dài fū gè dé qí yí
昔陈平生于征战之世，犹知宰相之分，云‘外镇四夷，内抚诸侯，使卿大夫各得其宜’。
jīn èr fǔ zhí shì bù shēn wéi dà yì huò yú suǒ wén gōng zòng jiān tè mò yǐ wéi jiù wéi míng gōng yùn dú jiàn zhī míng zhāo rán wù yí chang bù shèng suǒ jiàn qǐng dú zòu àn
今二府执事不深惟大义，惑于所闻，公纵奸慝，莫以为咎，惟明公运独见之明，昭然勿疑，敞不胜所见，请独奏案。
yóu nǎi xǔ yān
”由乃许焉。
èr fǔ wén chang xíng jiē qiǎn zhǔ zhě suí zhī yú shì tuī jǔ jù de shì shí jīng shī chēng qí zhèng
二府闻敞行，皆遣主者随之，于是推举具得事实，京师称其正。
yǐ gāo dì bài shì yù shǐ
以高第拜侍御史。
shí suì yǐ dòu xiàn wèi chē qí jiāng jūn dà fā jūn jī xiōng nú ér zhào shǐ zhě wèi xiàn dì dǔ jǐng bìng qǐ dǐ dì xīng zào láo yì bǎi xìng chóu kǔ
时遂以窦宪为车骑将军，大发军击匈奴，而诏使者为宪弟笃、景并起邸第，兴造劳役，百姓愁苦。
chang shàng shū jiàn yuē chén wén xiōng nú zhī wèi jié nì jiǔ yǐ
敞上疏谏曰：“臣闻匈奴之为桀逆久矣。
píng chéng zhī wéi shū zhī chǐ cǐ èr rǔ zhě chén zǐ suǒ wéi juān qū ér bì sǐ gāo zǔ lǚ hòu rěn nù hái fèn shě ér bù zhū
平城之围，D4 25书之耻，此二辱者，臣子所为捐躯而必死，高祖、 吕后忍怒还忿，舍而不诛。
fú wéi huáng tài hòu bǐng wén mǔ zhī cāo bì xià lǚ yàn yàn zhī zī xiōng nú wú nì jié zhī zuì hàn cháo wú kě cán zhī chǐ ér shèng chūn dōng zuò xìng dòng dà yì yuán yuán yuàn hèn xián huái bú yuè
伏惟皇太后秉文母之操，陛下履晏晏之姿，匈奴无逆节之罪，汉朝无可惭之耻，而盛春东作，兴动大役，元元怨恨，咸怀不悦。
ér wěi fù wèi wèi wèi dǔ fèng chē dū wèi jǐng shàn xiū guǎn dì mí jiē jué lǐ chén suī dǒu shāo zhī rén chéng qiè huái guài yǐ wéi dǔ jǐng qīn jìn guì chén dāng wèi bǎi liáo biǎo yí
而猥复为卫尉笃、奉车都尉景缮修馆第，弥街绝里，臣虽斗筲之人，诚窃怀怪，以为笃、景亲近贵臣，当为百僚表仪。
jīn zhòng jūn zài dào cháo tíng jiāo chún bǎi xìng chóu ruò xiàn guān wú yòng ér jù qǐ dà dì chóng shì wán hǎo fēi suǒ yǐ chuí lìng dé shì wú qióng yě
今众军在道，朝廷焦唇，百姓愁若，县官无用，而遽起大第，崇饰玩好，非所以垂令德，示无穷也。
yi qiě bà gōng jiang zhuān yōu běi biān xù rén zhī kùn
宜且罢工匠，专忧北边，恤人之困。
shū zòu bù xǐng
”书奏不省。
hòu bài wèi shàng shū fù zhǐ fēng shì yuē
后拜为尚书，复止封事曰：
fu zhōng chén yōu shì fàn zhǔ yán yán jī cì guì chén zhì yǐ shā shēn miè jiā ér yóu wèi zhī zhě hé yá
夫忠臣忧世，犯主严颜，讥刺贵臣，至以杀身灭家而犹为之者，何邪？
jūn chén yì zhòng yǒu bù dé yǐ yě
君臣义重，有不得已也。
chén fú jiàn wǎng shì guó zhī wēi luàn jiā zhī jiāng xiōng jiē yǒu suǒ yóu jiào rán yì zhī
臣伏见往事，国之危乱，家之将凶，皆有所由，较然易知。
xī zhèng wǔ qiè zhī xìng shū duàn wèi zhuāng gōng zhī chǒng zhōu xū ài ér bù dōu zhōng zhì xiōng lì
昔郑武妾之幸叔段，卫庄公之宠州吁，爱而不都，终至凶戾。
yóu shì guān zhī ài zǐ ruò cǐ yóu jī ér shí zhī yǐ dú shì suǒ yǐ hài zhī yě
由是观之，爱子若此，犹饥而食之以毒，适所以害之也。
fú jiàn dà jiàng jūn xiàn shǐ zāo dà yōu gōng qīng bǐ zòu yù lìng diǎn gàn guó shì
伏见大将军宪，始遭大忧，公卿比奏，欲令典干国事。
xiàn shēn zhí qiān tuì gù cí shèng wèi kěn kěn qín qín yán zhī shēn zhì tiān xià wén zhī mò bù yuè xǐ
宪深执谦退，固辞盛位，恳恳勤勤，言之深至，天下闻之，莫不悦喜。
jīn yú nián wú jǐ dà lǐ wèi zhōng cu ran zhōng gǎi xiōng dì zhuān cháo
今逾年无几，大礼未终，卒然中改，兄弟专朝。
xiàn bǐng sān jūn zhī zhòng dǔ jǐng zǒng guān wèi zhī quán ér nüè yòng bǎi xìng shē chǐ jiàn bī zhū lù wú zuì sì xīn zì kuài
宪秉三军之重，笃、景总官卫之权，而虐用百姓，奢侈僭逼，诛戮无罪，肆心自快。
jīn zhě lùn yì xiōng xiōng xián wèi shū duàn zhōu xū fù shēng yú hàn
今者论议凶凶，咸谓叔段、州吁复生于汉。
chén guān gōng qīng huái chí liǎng duān bù kěn jí yán zhě yǐ wéi xiàn děng ruò yǒu fěi xiè zhī zhì zé jǐ shòu jí fǔ bāo shēn bó zhī gōng rú xiàn děng xiàn yú zuì gū zé zì qǔ chén píng zhōu bó shùn lǚ hòu zhī quán zhōng bù yǐ xiàn děng jí xiōng wèi yōu yě
臣观公卿怀持两端，不肯极言者，以为宪等若有匪懈之志，则己受吉甫褒申伯之功，如宪等陷于罪辜，则自取陈平、周勃顺吕后之权，终不以宪等吉凶为忧也。
chén chang qū qū chéng yù jì cè liǎng ān jué qí mián mián sāi qí juān juān shàng bù yù lìng huáng tài hòu sǔn wén mǔ zhī hào bì xià yǒu shì quán zhī jī xià shǐ xiàn děng de zhǎng bǎo qí fú yòu
臣敞区区，诚欲计策两安，绝其绵绵，塞其涓涓，上不欲令皇太后损文母之号，陛下有誓泉之讥，下使宪等得长保其福祐。
rán zāng huò zhī móu shàng ān zhǔ fù xià cún zhǔ mǔ yóu bù miǎn yú yán nù
然臧获之谋，上安主父，下存主母，犹不免于严怒。
chén fú wéi lèi zǔ méng ēn zhì chén bā shì fù yǐ yú lòu xún nián zhī jiān lì xiǎn wèi bèi jī jìn měi niàn hòu dé hū rán wàng shēng
臣伏惟累祖蒙恩，至臣八世，复以愚陋，旬年之间，历显位，备机近，每念厚德，忽然忘生。
suī zhī yán bì yí miè ér mào sǐ zì jìn zhě chéng bù rěn mù jiàn qí huò ér huái mò gǒu quán
虽知言必夷灭，而冒死自尽者，诚不忍目见其祸而怀默苟全。
fù mǎ dū wèi guī suī zài ruò guàn yǒu bù yǐn zhī zhōng bǐ qǐng tuì shēn yuàn yì jiā quán
驸马都尉瑰，虽在弱冠，有不隐之忠，比请退身，愿抑家权。
kě yǔ cān móu tīng shùn qí yì chéng zōng miào zhì jì dòu shì zhī fú
可与参谋，听顺其意，诚宗庙至计，窦氏之福。
chang shù qiē jiàn yán zhū dòu zuì guò xiàn děng shēn yuàn zhī
敞数切谏，言诸窦罪过，宪等深怨之。
shí jǐ nán wáng kāng zūn guì jiāo shén xiàn nǎi bái chū chang wèi jǐ nán tài fù
时济南王康尊贵骄甚，宪乃白出敞为济南太傅。
chang zhì guó fǔ kāng yǐ dào yì shù yǐn fǎ dù jiàn zhèng zhī kāng jìng lǐ yān
敞至国，辅康以道义，数引法度谏正之，康敬礼焉。
suì yú qiān rǔ nán tài shǒu
岁余，迁汝南太守。
chang jí wén sú lì yǐ kē kè qiú dāng shí míng yù gù zài zhí yǐ kuān hé wéi zhèng
敞疾文俗吏以苛刻求当时名誉，故在职以宽和为政。
lì chūn rì cháng zhào dū yóu hái fǔ fēn qiǎn rú shù dà lì àn xíng shǔ xiàn xiǎn xiào tì yǒu yì xíng zhě
立春日，常召督邮还府，分遣儒术大吏案行属县，显孝悌有义行者。
jí jǔ yuān yù yǐ chūn qiū yì duàn zhī
及举冤狱，以《春秋》义断之。
shì yǐ jùn zhōng wú yuàn shēng bǎi xìng huà qí ēn lǐ
是以郡中无怨声，百姓化其恩礼。
qí chū jū zhě jiē guī yǎng qí fù mǔ zhuī xíng sàng fú tuī cái xiàng ràng zhě èr bǎi xǔ rén
其出居者，皆归养其父母，追行丧服，推财相让者二百许人。
zhì lì lǐ guān bù rèn wén lì
置立礼官，不任文吏。
yòu xiū lǐ diāo yáng jiù qú bǎi xìng lài qí lì kěn tián zēng sān wàn yú qǐng
又修理鲷阳旧渠，百姓赖其利，垦田增三万余顷。
lì rén gòng kè shí sòng chang gōng dé
吏人共刻石，颂敞功德。
jí dòu shì bài yǒu sī zòu chang zi yǔ xià yáng hóu guī hòu shàn zuò miǎn guān
及窦氏败，有司奏敞子与夏阳侯瑰厚善，坐免官。
yǒng yuán shí èr nián fù zhēng sān qiān wǔ guān zhōng láng jiàng
永元十二年复征，三迁五官中郎将。
cháng fèn jí zhōng cháng shì cài lún lún shēn hàn zhī
常忿疾中常侍蔡伦，伦深憾之。
yuán xìng yuán nián chang yǐ cí miào yán sù wēi jí bù zhāi hòu shān huáng hòu shàng tài fù yǔ zhǒng chang qǐ suí bǎi guān huì lún yīn zòu chang zuò bìng zuò dǐ zuì
元兴元年，敞以祠庙严肃，微疾不斋，后邓皇后上太傅禹冢，敞起随百官会，伦因奏敞祚病，坐抵罪。
zú yú jiā
他终于被诛杀。
lùn yuē yǒng yuán zhī jì tiān zǐ yòu ruò tài hòu lín cháo dòu shì píng shèng qī zhī quán jiāng yǒu lǚ huò zhī biàn
论曰：永元之际，天子幼弱，太后临朝，窦氏凭盛戚之权，将有吕、霍之变。
xìng hàn dé wèi shuāi dà chén fāng zhōng yuán rèn èr gōng zhèng sè lì cháo lè hé zhī tú kàng yì zhù xià gù néng xié yòu zhǔ zhī duàn jiǎo jiān huí zhī bī
幸汉德未衰，大臣方忠，袁、任二公正色立朝，乐、何之徒抗议柱下，故能挟幼主之断，剿奸回之逼。
bù rán guó jiā wēi yǐ
不然，国家危矣。
fu dòu shì zhī jiān wéi hé chang kě yǐ miǎn ér tè yǐ zi shī jiāo zhī gù fèi chù bù xiǎn dà wèi
夫窦氏之间，惟何敞可以免，而特以子失交之故废黜，不显大位。
xī hu guò yǐ zāi
惜乎，过矣哉！
zàn yuē zhū shēng shòu jì chéng bù qiān yì
赞曰：“朱生受寄，诚不愆义。
gōng shū bì liáng yǔn nà míng cì
公叔壁梁，允纳明刺。
jué jiāo miàn péng chóng hòu fú wěi
绝交面朋，崇厚浮伪。
huī jǔ bàng jǐ chang fēi xiáng ruì
恢举谤己，敞非祥瑞。
yǒng yán guó bī gān xīn qiáng bì
永言国逼，甘心强诐。