dào xué yī
◎道学一
zhōu dūn yí chéng hào chéng yí zhāng zài dì jiǎn shào yōng
○周敦颐程颢程颐张载（弟戬）邵雍
dào xué zhī míng gǔ wú shì yě
"道学"之名，古无是也。
sān dài shèng shí tiān zǐ yǐ shì dào wéi zhèng jiào dà chén bǎi guān yǒu sī yǐ shì dào wèi zhí yè dǎng xiáng shù xù shī dì zi yǐ shì dào wèi jiǎng xí sì fāng bǎi xìng rì yòng shì dào ér bù zhī
三代盛时，天子以是道为政教，大臣百官有司以是道为职业，党、庠、术、序师弟子以是道为讲习，四方百姓日用是道而不知。
shì gù yíng fù zǎi zhī jiān wú yī mín yī wù bù bèi shì dào zhī zé yǐ suì qí xìng
是故盈覆载之间，无一民一物不被是道之泽，以遂其性。
yú sī shí yě dào xué zhī míng hé zì ér lì zāi
于斯时也，道学之名，何自而立哉。
wén wáng zhōu gōng jì méi
文王、周公既没，
kǒng zǐ yǒu dé wú wèi
孔子有德无位，
jì bù néng shǐ shì dào zhī yòng jiàn bèi sī shì
既不能使是道之用渐被斯世，
tuì ér yǔ qí tú dìng lǐ lè
退而与其徒定礼乐，
míng xiàn zhāng
明宪章，
shān shī
删《诗》，
xiū chūn qiū
修《春秋》，
zàn yì xiàng
赞《易象》，
tǎo lùn fén diǎn
讨论《坟》、《典》，
qī shǐ wǔ sān shèng rén zhī dào zhāo míng yú wú qióng
期使五三圣人之道昭明于无穷。
gù yuē fū zǐ xián yú yáo shùn yuǎn yǐ
故曰："夫子贤于尧、舜远矣。
kǒng zǐ méi zēng zǐ dú de qí chuán chuán zhī zǐ sī yǐ jí mèng zǐ mèng zǐ méi ér wú chuán
"孔子没，曾子独得其传，传之子思，以及孟子，孟子没而无传。
liǎng hàn ér xià rú zhě zhī lùn dà dào chá yān ér fú jīng yǔ yān ér fú xiáng yì duān xié shuō qǐ ér chéng zhī jī zhì dà huài
两汉而下，儒者之论大道，察焉而弗精，语焉而弗详，异端邪说起而乘之，几至大坏。
qiān yǒu yú zài zhì sòng zhōng yè zhōu dūn yí chū yú chōng líng nǎi de shèng xián bù chuán zhī xué zuò tài jí tú shuō tōng shū tuī míng yīn yáng wǔ xíng zhī lǐ mìng yú tiān ér xìng yú rén zhě liǎo ruò zhǐ zhǎng
千有余载，至宋中叶，周敦颐出于舂陵，乃得圣贤不传之学，作《太极图说》、《通书》，推明阴阳五行之理，命于天而性于人者，了若指掌。
zhāng zài zuò xi míng yòu jí yán lǐ yī fēn shū zhī zhǐ rán hòu dào zhī dà yuán chū yú tiān zhě zhuó rán ér wú yí yān
张载作《西铭》，又极言理一分殊之旨，然后道之大原出于天者，灼然而无疑焉。
rén zōng míng dào chū nián chéng hào jí dì yí shí shēng jí zhǎng shòu yè zhōu shì yǐ nǎi kuò dà qí suǒ wén biǎo zhāng dà xué zhōng yōng èr piān yǔ yǔ mèng bìng xíng yú shì shàng zì dì wáng fu xīn zhī ào xià zhì chū xué rù dé zhī mén
仁宗明道初年，程颢及弟颐实生，及长，受业周氏，已乃扩大其所闻，表章《大学》、《中庸》二篇，与《语》、《孟》并行，于是上自帝王傅心之奥，下至初学入德之门。
róng huì guàn tōng wú fù yú yùn
融会贯通，无复余蕴。
qì sòng nán dù xīn ān zhū xī de chéng shì zhèng zhuàn qí xué jiā qīn qiè yān
迄宋南渡，新安朱熹得程氏正传，其学加亲切焉。
dà dǐ yǐ gé wù zhì zhī wèi xiān míng shàn chéng shēn wèi yào fán shī shū liù yì zhī wén yǔ fu kǒng mèng zhī yí yán diān cuò yú qín huǒ zhī lí yú hàn rú yōu chén yú wèi jìn liù cháo zhě zhì shì jiē huàn rán ér dà míng zhì rán ér gè dé qí suǒ
大抵以格物致知为先，明善诚身为要，凡《诗》、《书》，六艺之文，与夫孔、孟之遗言，颠错于秦火，支离于汉儒，幽沉于魏、晋六朝者，至是皆焕然而大明，秩然而各得其所。
cǐ sòng rú zhī xué suǒ yǐ dù yuè zhū zǐ ér shàng jiē mèng shì zhě yú
此宋儒之学所以度越诸子，而上接孟氏者欤。
qí yú shì dài zhī wū lóng qì huà zhī róng cuì yǒu suǒ guān xì yě shén dà
其于世代之污隆，气化之荣悴，有所关系也甚大。
dào xué shèng yú sòng sòng fú jiū yú yòng shèn zhì yǒu lì jìn yān
道学盛于宋，宋弗究于用，甚至有厉禁焉。
hòu zhī shí jūn shì zhǔ yù fù tiān dé wáng dào zhī zhì bì lái cǐ qǔ fǎ yǐ
后之时君世主，欲复天德王道之治，必来此取法矣。
shào yōng gāo míng yīng wù chéng shì shí tuī zhòng zhī jiù shǐ liè zhī yǐn yì wèi dāng jīn zhì zhāng zài hòu
邵雍高明英悟，程氏实推重之，旧史列之隐逸，未当，今置张载后。
zhāng shì zhī xué yì chū chéng shì jì jiàn zhū xī xiāng yǔ bó yuē yòu dà jìn yān
张栻之学，亦出程氏，既见朱熹，相与博约又大进焉。
qí tā chéng zhū mén rén kǎo qí yuán wěi gè yǐ lèi cóng zuò dào xué chuán
其他程、朱门人，考其源委，各以类从，作《道学传》。
zhōu dūn yí zì mào shū dào zhōu yíng dào rén
周敦颐，字茂叔，道州营道人。
yuán míng dūn shí bì yīng zōng jiù huì gǎi yān
元名敦实，避英宗旧讳改焉。
yǐ jiù lóng tú gé xué shì zhèng xiàng rèn wèi fēn níng zhǔ bù
以舅龙图阁学士郑向任，为分宁主簿。
yǒu yù jiǔ bù jué dūn yí zhì yī xùn lì biàn
有狱久不决，敦颐至，一讯立辨。
yì rén jīng yuē lǎo lì bù rú yě
邑人惊曰："老吏不如也。
bù shǐ zhě jiàn zhī diào nán ān jūn sī lǐ cān jūn
"部使者荐之，调南安军司理参军。
yǒu qiú fǎ bù dàng sǐ zhuǎn yùn shǐ wáng kuǐ yù shēn zhì zhī
有囚法不当死，转运使王逵欲深治之。
kuǐ kù hàn lì yě zhòng mò gǎn zhēng dūn yí dú yǔ zhī biàn bù tīng nǎi wěi shǒu bǎn guī jiāng qì guān qù yuē rú cǐ shàng kě shì hu
逵，酷悍吏也，众莫敢争，敦颐独与之辨，不听，乃委手版归，将弃官去，曰："如此尚可仕乎！
shā rén yǐ mèi rén wú bù wéi yě
杀人以媚人，吾不为也。
kuǐ wù qiú de miǎn
"逵悟，囚得免。
yí chēn zhī guì yáng lìng zhì jì yóu zhe
移郴之桂阳令，治绩尤著。
jùn shǒu li chū píng xián zhī yǔ zhī yuē wú yù dú shū hé rú
郡守李初平贤之，语之曰："吾欲读书，何如？
dūn yí yuē gōng lǎo wú jí yǐ qǐng wèi gōng yán zhī
"敦颐曰："公老无及矣，请为公言之。
èr nián guǒ yǒu de
"二年果有得。
xǐ zhī nán chāng nán chāng rén jiē yuē shì néng biàn fēn níng yù zhě wú shǔ de suǒ su yǐ
徙知南昌，南昌人皆曰："是能辨分宁狱者，吾属得所诉矣。
fù jiā dà xìng xiá lì è shào zhuì zhuì yān bù dú yǐ dé zuì yú lìng wèi yōu ér yòu yǐ wū huì shàn zhèng wèi chǐ
"富家大姓、黠吏恶少，惴惴焉不独以得罪于令为忧，而又以污秽善政为耻。
lì hé zhōu pàn guān shì bù jīng shǒu lì bù gǎn jué
历合州判官，事不经手，吏不敢决。
suī xià zhī mín bù kěn cóng
虽下之，民不肯从。
bù shǐ zhě zhào biàn huò yú zèn kǒu lín zhī shén wēi dūn yí chù zhī chāo rán
部使者赵抃惑于谮口，临之甚威，敦颐处之超然。
tōng pàn qián zhōu biàn shǒu qián shú shì qí suǒ wèi nǎi dà wù zhí qí shǒu yuē wú jǐ shī jūn yǐ jīn ér hòu nǎi zhī zhōu mào shū yě
通判虔州，抃守虔，熟视其所为，乃大悟，执其手曰："吾几失君矣，今而后乃知周茂叔也。
xī níng chū zhī chēn zhōu
熙宁初，知郴州。
yòng biàn jí lǚ gōng zhe jiàn wèi guǎng dōng zhuǎn yùn pàn guān tí diǎn xíng yù yǐ xǐ yuān zé wù wéi jǐ rèn
因为赵扌卞和吕公著的推荐，担任广南东路转运判官、提点刑狱，以澄清冤狱、润泽万物为自己的职责。
xíng bù bù dàn láo kǔ suī zhàng lì xiǎn yuǎn yì huǎn shì xú àn
行部不惮劳苦，虽瘴疠险远，亦缓视徐按。
yǐ jí qiú zhī nán kāng jūn
以疾求知南康军。
yīn jiā lú shān lián huā fēng xià
因家庐山莲花峰下。
qián yǒu xī hé yú yì jiāng qǔ yíng dào suǒ jū lián xī yǐ míng zhī
前有溪，合于溢江，取营道所居濂溪以名之。
biàn zài zhèn shǔ jiāng zòu yòng zhī wèi jí ér zú nián wǔ shí qī
抃再镇蜀，将奏用之，未及而卒，年五十七。
huáng tíng jiān chēng qí rén pǐn shén gāo xiōng huái sǎ luò rú guāng fēng jì yuè
黄庭坚称其"人品甚高，胸怀洒落，如光风霁月。
lián yú qǔ míng ér ruì yú qiú zhì báo yú jiǎo fú ér hòu yú de mín fěi yú fèng shēn ér yàn jí qióng lí lòu yú xī shì ér shàng yǒu qiān gǔ
廉于取名而锐于求志，薄于徼福而厚于得民，菲于奉身而燕及茕嫠，陋于希世而尚友千古。
bó xué xíng lì zhe tài jí tú míng tiān lǐ zhī gēn yuán jiū wàn wù zhī zhōng shǐ
博学行力，著《太极图》，明天理之根源，究万物之终始。
qí shuō yuē
其说曰：
wú jí ér tài jí
无极而太极。
tài jí dòng ér shēng yáng dòng jí ér jìng jìng ér shēng yīn jìng jí fù dòng yī dòng yī jìng hù wéi qí gēn fēn yīn fēn yáng liǎng yí lì yān
太极动而生阳，动极而静，静而生阴，静极复动，一动一静，互为其根，分阴分阳，两仪立焉。
yáng biàn yīn hé ér shēng shuǐ huǒ mù jīn tǔ wǔ qì shùn bù sì shí xíng yān
阳变阴合，而生水、火、木、金、土，五气顺布，四时行焉。
wǔ xíng yī yīn yáng yě yīn yáng yī tài jí yě
五行一阴阳也，阴阳一太极也。
tài jí běn wú jí yě
太极本无极也。
wǔ xíng zhī shēng yě gè yī qí xìng
五行之生也，各一其性。
wú jí zhī zhēn èr wǔ zhī jīng miào hé ér níng qián dào chéng nán kūn dào chéng nǚ
无极之真，二五之精，妙合而凝，乾道成男，坤道成女。
èr qì jiāo gǎn huà shēng wàn wù wàn wù shēng shēng ér biàn huà wú qióng yān
二气交感，化生万物，万物生生，而变化无穷焉。
wéi rén yě de qí xiù ér zuì líng xíng jì shēng yǐ shén fā zhī yǐ wǔ xìng gǎn dòng ér shàn è fēn wàn shì chū yǐ
惟人也得其秀而最灵，形既生矣，神发知矣，五性感动而善恶分，万事出矣。
shèng rén dìng zhī yǐ zhōng zhèng rén yì ér zhǔ jìng lì rén jí yān
圣人定之以中正仁义而主静，立人极焉。
gù shèng rén yǔ tiān de hé qí dé rì yuè hé qí míng sì shí hé qí xù guǐ shén hé qí jí xiōng
故圣人与天地合其德，日月合其明，四时合其序，鬼神合其吉凶。
jūn zǐ xiū zhī jí xiǎo rén bèi zhī xiōng
君子修之吉，小人悖之凶。
gù yuē lì tiān zhī dào yuē yīn yǔ yáng
故曰："立天之道，曰阴与阳。
lì dì zhī dào yuē róu yǔ gāng
立地之道，曰柔与刚。
lì rén zhī dào yuē rén yǔ yì
立人之道，曰仁与义。
yòu yuē yuán shǐ fǎn zhōng gù zhī sǐ shēng zhī shuō
"又曰："原始反终，故知死生之说。
dà zāi yì yě sī qí zhì yǐ
"大哉《易》也，斯其至矣。
yòu zhe tōng shū sì shí piān fā míng tài jí zhī yùn
又著《通书》四十篇，发明太极之蕴。
xù zhě wèi qí yán yuē ér dào dà wén zhì ér yì jīng de kǒng mèng zhī běn yuán dà yǒu gōng yú xué zhě yě
序者谓"其言约而道大，文质而义精，得孔、孟之本源，大有功于学者也。
yuàn nán ān shí chéng xiàng tōng pàn jūn shì shì qí qì mào fēi cháng rén yǔ yǔ zhī qí wéi xué zhī dào yīn yǔ wèi you shǐ èr zi hào yí wǎng shòu yè yān
掾南安时，程珦通判军事，视其气貌非常人，与语，知其为学知道，因与为友，使二子颢、颐往受业焉。
dūn yí měi lìng xún kǒng yán lè chù suǒ lè hé shì èr chéng zhī xué yuán liú hu cǐ yǐ
敦颐每令寻孔、颜乐处，所乐何事，二程之学源流乎此矣。
gù hào zhī yán yuē zì zài jiàn zhōu mào shū hòu yín fēng nòng yuè yǐ guī yǒu wú yǔ diǎn yě zhī yì
故颢之言曰："自再见周茂叔后，吟风弄月以归，有'吾与点也'之意。
hóu shī shèng xué yú chéng yí wèi wù fǎng dūn yí dūn yí yuē wú lǎo yǐ shuō bù kě bù xiáng
"侯师圣学于程颐，未悟，访敦颐，敦颐曰："吾老矣，说不可不详。
liú duì tà yè tán yuè sān rì nǎi hái
"留对榻夜谈，越三日乃还。
yí jīng yì zhī yuē fēi cóng zhōu mào shū lái yé
颐惊异之，曰："非从周茂叔来耶？
qí shàn kāi fā rén lèi cǐ
"其善开发人类此。
jiā dìng shí sān nián cì shì yuē yuán gōng chún yòu yuán nián fēng rǔ nán bó cóng sì kǒng zǐ miào tíng
嘉定十三年，赐谥曰元公，淳祐元年，封汝南伯，从祀孔子庙庭。
èr zi shòu dào dào guān zhì bǎo wén gé dài zhì
二子寿、焘，焘官至宝文阁待制。
chéng hào zì bó chún shì jū zhōng shān hòu cóng kāi fēng xǐ hé nán
程颢，字伯淳，世居中山，后从开封徙河南。
gāo zǔ yǔ tài zōng cháo sān sī shǐ
高祖羽，太宗朝三司使。
fù xiàng rén zōng lù jiù chén hòu yǐ wéi huáng pí wèi
父珦，仁宗录旧臣后，以为黄陂尉。
jiǔ zhī zhī gōng zhōu
久之，知龚州。
shí yí liáo qū xī fàn jì zhū xiāng rén hū chuán qí shén jiàng yán dāng wèi wǒ nán hǎi lì cí yú shì yíng qí shén yǐ wǎng zhì gōng xiàng shǐ jí zhī yuē bǐ guò xún xún shǒu yǐ wéi yāo tóu cí jù jiāng zhōng nì liú ér shàng shǒu jù nǎi gèng zhì lǐ
时宜獠区希范既诛，乡人忽传其神降，言"当为我南海立祠"，于是迎其神以往，至龚，珦使诘之，曰："比过浔，浔守以为妖，投祠具江中，逆流而上，守惧，乃更致礼。
xiàng shǐ fù tóu zhī shùn liú qù qí wàng nǎi xi
"珦使复投之，顺流去，其妄乃息。
xǐ zhī cí zhōu yòu xǐ hàn zhōu
徙知磁州，又徙汉州。
cháng yàn kè kāi yuán sēng shè jiǔ fāng xíng rén huān yán fó guāng jiàn guān zhě xiāng téng jiàn bù kě jìn xiàng ān zuò bù dòng qǐng zhī suì dìng
尝宴客开元僧舍，酒方行，人欢言佛光见，观者相腾践，不可禁，珦安坐不动，顷之遂定。
xī níng fǎ xíng wèi shǒu lìng zhě fèng mìng wéi kǒng hòu xiàng dú kàng yì zhǐ qí wèi biàn
熙宁法行，为守令者奉命唯恐后，珦独抗议，指其未便。
shǐ zhě li yuán yú nù jí yí bìng guī xuán zhì shì lèi zhuǎn tài zhōng dài fū
使者李元瑜怒，即移病归，旋致仕，累转太中大夫。
yuán yòu wǔ nián zú nián bā shí wǔ
元祐五年，卒，年八十五。
xiàng cí shù ér gāng duàn píng jū yǔ yòu jiàn chǔ wéi kǒng yǒu shāng qí yì zhì yú fàn yì lǐ zé bù jiǎ yě
珦慈恕而刚断，平居与幼贱处，唯恐有伤其意，至于犯义理，则不假也。
zuǒ yòu shǐ lìng zhī rén wú rì bù chá qí jī bǎo hán yù
左右使令之人，无日不察其饥饱寒燠。
qián hòu wǔ de rèn zǐ yǐ jūn zhū fù zhī zǐ sūn
前后五得任子，以均诸父之子孙。
jià qiǎn gū nǚ bì jǐn qí lì
嫁遣孤女，必尽其力。
suǒ de fèng lù fēn shàn qīn qī zhī pín zhě
所得奉禄，分赡亲戚之贫者。
bó mǔ guǎ jū fèng yǎng shèn zhì
伯母寡居，奉养甚至。
cóng nǚ xiōng jì shì rén ér sàng qí fu xiàng yíng yǐ guī jiào yǎng qí zi jūn yú zǐ zhí
从女兄既适人而丧其夫，珦迎以归，教养其子，均于子侄。
shí guān xiǎo lù báo kè jǐ wèi yì rén yǐ wéi nán
时官小禄薄，克己为义，人以为难。
wén yàn bó sū sòng děng jiǔ rén biǎo qí qīng jié zhào cì bó èr bǎi guān gěi qí zàng
文彦博、苏颂等九人表其清节，诏赐帛二百，官给其葬。
hào jǔ jìn shì diào mào shàng yuán zhǔ bù
颢举进士，调鄮、上元主簿。
mào mín yǒu jiè xiōng zhái jū zhě fā dì de yì qián xiōng zhī zǐ su yuē fù suǒ cáng
鄮民有借兄宅居者，发地得瘗钱，兄之子诉曰："父所藏。
hào wèn jǐ hé nián
"颢问："几何年？
yuē sì shí nián
"曰："四十年。
bǐ jiè jū jǐ shí
"彼借居几时？
yuē èr shí nián yǐ
"曰："二十年矣。
qiǎn lì qǔ shí qiān shì zhī wèi su zhě yuē jīn guān suǒ zhù qián bù wǔ liù nián jí biàn tiān xià cǐ jiē wèi cáng qián shù shí nián suǒ zhù hé yě
"遣吏取十千视之，谓诉者曰："今官所铸钱，不五六年即遍天下，此皆未藏前数十年所铸，何也？
qí rén bù néng dá
"其人不能答。
máo shān yǒu chí chǎn lóng rú xī yì ér wǔ sè
茅山有池，产龙如蜥蜴而五色。
xiáng fú zhōng cháng qǔ èr lóng rù dōu bàn tú shī qí yī zhōng shǐ yún fēi kōng ér shì
祥符中尝取二龙入都，半涂失其一，中使云飞空而逝。
mín sú yán fèng bù xiè hào bǔ ér pú zhī
民俗严奉不懈，颢捕而脯之。
wèi jìn chéng lìng fù rén zhāng shì fù sǐ dàn yǒu lǎo sǒu zhǒng mén yuē wǒ rǔ fù yě
为晋城令，富人张氏父死，旦有老叟踵门曰："我，汝父也。
zi jīng yí mò cè xiāng yǔ yì xiàn
"子惊疑莫测，相与诣县。
sōu yuē shēn wéi yī yuǎn chū zhì jí ér qī shēng zǐ pín bù néng yǎng yǐ yǔ zhāng
叟曰："身为医，远出治疾，而妻生子，贫不能养，以与张。
hào zhì qí yàn
"颢质其验。
qǔ huái zhōng yī shū jìn qí suǒ jì yuē mǒu nián yuè rì bào r yǔ zhāng sān wēng jiā
取怀中一书进，其所记曰："某年月日，抱儿与张三翁家。
hào wèn zhāng shì shí cái sì shí ān dé yǒu wēng chēng
"颢问："张是时才四十，安得有翁称？
sōu hài xiè
"叟骇谢。
mín shuì sù duō yí jìn biān zài wǎng zé dào yuǎn jiù dí zé jià gāo
民税粟多移近边，载往则道远，就籴则价高。
hào zé fù ér kě rèn zhě yù shǐ zhù sù yǐ dài fèi dà shěng
颢择富而可任者，预使贮粟以待，费大省。
mín yǐ shì zhì xiàn zhě bì gào yǐ xiào dì zhōng xìn rù suǒ yǐ shì qí fù xiōng chū suǒ yǐ shì qí zhǎng shàng
民以事至县者，必告以孝弟忠信，入所以事其父兄，出所以事其长上。
dù xiāng cūn yuǎn jìn wéi wǔ bǎo shǐ zhī lì yì xiāng zhù huàn nàn xiāng xù ér jiān wěi wú suǒ róng
度乡村远近为伍保，使之力役相助，患难相恤，而奸伪无所容。
fán gū qióng cán fèi zhě zé zhī qīn qī xiāng dǎng shǐ wú shī suǒ
凡孤茕残废者，责之亲戚乡党，使无失所。
xíng lǚ chū yú qí tú zhě jí bìng jiē yǒu suǒ yǎng
行旅出于其途者，疾病皆有所养。
xiāng bì yǒu xiào xiá shí qīn zhì zhào fù lǎo yǔ zhī yǔ
乡必有校，暇时亲至，召父老与之语。
ér tóng suǒ dú shū qīn wéi zhèng jù dòu jiào zhě bù shàn zé wèi yì zhì
儿童所读书，亲为正句读，教者不善，则为易置。
zé zǐ dì zhī xiù zhě jù ér jiào zhī
择子弟之秀者，聚而教之。
xiāng mín wèi shè huì wèi lì kē tiáo jīng bié shàn è shǐ yǒu quàn yǒu chǐ
乡民为社会，为立科条，旌别善恶，使有劝有耻。
zài xiàn sān suì mín ài zhī rú fù mǔ
在县三岁，民爱之如父母。
xī níng chū yòng lǚ gōng zhe jiàn wèi tài zǐ zhōng yǔn jiān chá yù shǐ lǐ xíng
熙宁初，用吕公著荐，为太子中允、监察御史里行。
shén zōng sù zhī qí míng shù zhào jiàn měi tuì bì yuē pín qiú duì yù cháng cháng jiàn qīng
神宗素知其名，数召见，每退，必曰："频求对，欲常常见卿。
yī rì cóng róng zī fǎng bào zhèng wǔ shǐ qū chū tíng zhōng rén yuē yù shǐ bù zhī shàng wèi shí hu
"一日，从容咨访，报正午，始趋出，庭中人曰："御史不知上未食乎？
qián hòu jìn shuō shén duō dà yào yǐ zhèng xīn zhì yù qiú xián yù cái wéi yán wu yǐ chéng yì gǎn wù zhǔ shàng
"前后进说甚多，大要以正心窒欲、求贤育材为言，务以诚意感悟主上。
cháng quàn dì fáng wèi méng zhī yù jí wù qīng tiān xià shì dì fǔ gōng yuē dāng wèi qīng jiè zhī
尝劝帝防未萌之欲，及勿轻天下士，帝俯躬曰："当为卿戒之。
wáng ān shí zhí zhèng yì gēng fǎ lìng zhōng wài jiē bù yǐ wèi biàn yán zhě gōng zhī shén lì
王安石执政，议更法令，中外皆不以为便，言者攻之甚力。
hào bèi zhǐ fù zhōng táng yì shì ān shí fāng nù yán zhě lì sè dài zhī
颢被旨赴中堂议事，安石方怒言者，厉色待之。
hào xú yuē tiān xià shì fēi yī jiā sī yì yuàn píng qì yǐ tīng
颢徐曰："天下事非一家私议，愿平气以听。
ān shí wèi zhī kuì qū
"安石为之愧屈。
zì ān shí yòng shì hào wèi cháng yī yǔ jí yú gōng lì
自安石用事，颢未尝一语及于功利。
jū zhí bā jiǔ yuè shù lùn shí zhèng zuì hòu yán yuē zhì zhě ruò yǔ zhī xíng shuǐ xíng qí suǒ wú shì yě
居职八九月，数论时政，最后言曰："智者若禹之行水，行其所无事也；
shě ér zhī xiǎn zǔ bù zú yǐ yán zhì
舍而之险阻，不足以言智。
zì gǔ xìng zhì lì shì wèi yǒu zhōng wài rén qíng jiāo wèi bù kě ér néng yǒu chéng zhě kuàng yú pái chì zhōng liáng jǔ fèi gōng yì yòng jiàn líng guì yǐ yá gān zhèng zhě hu
自古兴治立事，未有中外人情交谓不可而能有成者，况于排斥忠良，沮废公议，用贱陵贵，以邪干正者乎？
zhèng shǐ jiǎo xìng yǒu xiǎo chéng ér xìng lì zhī chén rì jìn shàng dé zhī fēng jìn shuāi yóu fēi cháo tíng zhī fú
正使徼幸有小成，而兴利之臣日进，尚德之风浸衰，尤非朝廷之福。
suì qǐ qù yán zhí
"遂乞去言职。
ān shí běn yǔ zhī shàn jí shì suī bù hé yóu jìng qí zhōng xìn bù shēn nù dàn chū tí diǎn jīng xi xíng yù
安石本与之善，及是虽不合，犹敬其忠信，不深怒，但出提点京西刑狱。
hào gù cí gǎi qiān shū zhèn níng jūn pàn guān
颢固辞，改签书镇宁军判官。
sī mǎ guāng zài cháng ān shàng shū qiú tuì chēng hào gōng zhí yǐ wéi jǐ suǒ bù rú
司马光在长安，上疏求退，称颢公直，以为己所不如。
chéng fǎng zhì hé qǔ chán zú bā bǎi ér nüè yòng zhī zhòng táo guī
程昉治河，取澶卒八百而虐用之，众逃归。
qún liáo wèi fǎng yù wù nà
群僚畏昉，欲勿纳。
hào yuē bǐ táo sǐ zì guī fú nà bì luàn
颢曰："彼逃死自归，弗纳必乱。
ruò fǎng nù wú zì rèn zhī
若昉怒，吾自任之。
jí qīn wǎng qǐ mén fǔ láo yuē shǎo xiū sān rì fù yì zhòng huān yǒng ér rù
"即亲往启门拊劳，约少休三日复役，众欢踊而入。
jù yǐ shì shàng dé bù qiǎn
具以事上，得不遣。
fǎng hòu guò zhōu yáng yán yuē chán zú zhī kuì gài chéng zhōng yǔn yòu zhī wú qiě su yú shàng
昉后过州，扬言曰："澶卒之溃，盖程中允诱之，吾且诉于上。
hào wén zhī yuē bǐ fāng dàn wǒ hé néng wéi
"颢闻之，曰："彼方惮我，何能为。
guǒ bù gǎn yán
"果不敢言。
cáo cūn sǎo jué hào wèi jùn shǒu liú huàn yuē cáo cūn jué jīng shī kě yú
曹村埽决，颢谓郡守刘涣曰："曹村决，京师可虞。
chén zǐ zhī fēn shēn kě sài yì suǒ dāng wèi hé jǐn qiǎn xiāng zú jiàn fù
臣子之分，身可塞亦所当为，盍尽遣厢卒见付。
huàn yǐ zhèn yìn fù hào lì zǒu jué suǒ jī yù shì zú
"涣以镇印付颢，立走决所，激谕士卒。
yì zhě yǐ wéi shì bù kě sāi tú láo rén ěr
议者以为势不可塞，徒劳人尔。
hào mìng shàn qiú zhě dù jué kǒu yǐn jù suǒ jì zhòng liǎng àn bìng jìn shù rì ér hé
颢命善泅者度决口，引巨索济众，两岸并进，数日而合。
qiú jiān luò hé zhú mù wu lì nián bù xù fá yuè tè qiān tài cháng chéng
求监洛河竹木务，历年不叙伐阅，特迁太常丞。
dì yòu yù shǐ xiū sān jīng yì zhí zhèng bù kě mìng zhī fú gōu xiàn
帝又欲使修《三经义》，执政不可，命知扶沟县。
guǎng jì cài hé zài xiàn jìng bīn hé è zǐ wú shēng lǐ zhuān xié qǔ xíng zhōu cái huò suì bì fén zhōu shí shù yǐ lì wēi
广济、蔡河在县境，濒河恶子无生理，专胁取行舟财货，岁必焚舟十数以立威。
hào bǔ dé yī rén shǐ yǐn qí lèi shì sù è fēn dì chù zhī lìng yǐ wǎn lǜ wèi yè qiě chá wèi jiān zhě zì shì jìng wú fén piāo huàn
颢捕得一人，使引其类，贳宿恶，分地处之，令以挽𫄴为业，且察为奸者，自是境无焚剽患。
nèi shì wáng zhōng zhèng àn yuè bǎo jiá quán yàn zhāng zhèn zhū yì jìng chǐ gòng zhāng yuè zhī zhǔ lì lái qǐng hào yuē wú yì pín ān néng xiào tā yì
内侍王中正按阅保甲，权焰章震，诸邑竞侈供张悦之，主吏来请，颢曰："吾邑贫，安能效他邑。
qǔ yú mín fǎ suǒ jìn yě dú yǒu lìng gù qīng zhàng kě yòng ěr
取于民，法所禁也，独有令故青帐可用尔。
chú pàn wǔ xué li dìng hé qí xīn fǎ zhī chū shǒu wèi yì lùn bà guī gù guān
"除判武学，李定劾其新法之初首为异论，罢归故官。
yòu zuò yù yì qiú zé jiān rǔ zhōu yán shuì
又坐狱逸囚，责监汝州盐税。
zhé zōng lì zhào wèi zōng zhèng chéng wèi xíng ér zú nián wǔ shí sì
哲宗立，召为宗正丞，未行而卒，年五十四。
hào zī xìng guò rén chōng yǎng yǒu dào hé cuì zhī qì àng yú miàn bèi mén rén jiāo yǒu cóng zhī shù shí nián yì wèi cháng jiàn qí fèn lì zhī róng
颢资性过人，充养有道，和粹之气，盎于面背，门人交友从之数十年，亦未尝见其忿厉之容。
yù shì yōu wéi suī dāng cāng cù bù dòng shēng sè
遇事优为，虽当仓卒，不动声色。
zì shí wǔ liù shí yǔ dì yí wén rǔ nán zhōu dūn yí lùn xué suì yàn kē jǔ zhī xí kǎi rán yǒu qiú dào zhī zhì
自十五六时，与弟颐闻汝南周敦颐论学，遂厌科举之习，慨然有求道之志。
fàn làn yú zhū jiā chū rù yú lǎo shì zhě jǐ shí nián fǎn qiú zhū liù jīng ér hòu de zhī
泛滥于诸家，出入于老、释者几十年，返求诸《六经》而后得之。
qín hàn yǐ lái wèi yǒu zhēn sī lǐ zhě
秦、汉以来，未有臻斯理者。
jiào rén zì zhì zhī zhì yú zhī zhǐ chéng yì zhì yú píng tiān xià sǎ sào yìng duì zhì yú qióng lǐ jìn xìng xún xún yǒu xù
教人自致知至于知止，诚意至于平天下，洒扫应对至于穷理尽性，循循有序。
bìng xué zhě yàn bēi jìn ér wù gāo yuǎn zú wú chéng yān gù qí yán yuē dào zhī bù míng yì duān hài zhī yě
病学者厌卑近而鹜高远，卒无成焉，故其言曰："道之不明，异端害之也。
xī zhī hài jìn ér yì zhī jīn zhī hài shēn ér nán biàn
昔之害近而易知，今之害深而难辨。
xī zhī huò rén yě chéng qí mí àn jīn zhī huò rén yě yīn qí gāo míng
昔之惑人也乘其迷暗，今之惑人也因其高明。
zì wèi zhī qióng shén zhī huà ér bù zú yǐ kāi wù chéng wù yán wèi wú bù zhōu biàn shí zé wài yú lún lǐ qióng shēn jí wēi ér bù kě yǐ rù yáo shùn zhī dào
自谓之穷神知化，而不足以开物成务，言为无不周遍，实则外于伦理，穷深极微，而不可以入尧、舜之道。
tiān xià zhī xué fēi qiǎn lòu gù zhì zé bì rù yú cǐ
天下之学，非浅陋固滞，则必入于此。
zì dào zhī bù míng yě xié dàn yāo wàng zhī shuō jìng qǐ tu shēng mín zhī ěr mù ruò tiān xià yú wū zhuó suī gāo cái míng zhì jiāo yú jiàn wén zuì shēng mèng sǐ bù zì jué yě
自道之不明也，邪诞妖妄之说竞起，涂生民之耳目，溺天下于污浊，虽高才明智，胶于见闻，醉生梦死，不自觉也。
shì jiē zhèng lù zhī zhēn wú shèng mén zhī bì sāi pì zhī ér hòu kě yǐ rù dào
是皆正路之蓁芜，圣门之蔽塞，辟之而后可以入道。
hào zhī sǐ shì dà fū shi yǔ bù shí mò bù āi shāng yān
颢之死，士大夫识与不识，莫不哀伤焉。
wén yàn bó cǎi zhòng lùn tí qí mù yuē míng dào xiān shēng
文彦博采众论，题其墓曰明道先生。
qí dì yí xù zhī yuē zhōu gōng méi shèng rén zhī dào bù xíng
其弟颐序之曰："周公没，圣人之道不行；
mèng kē sǐ shèng rén zhī xué bù chuán
孟轲死，圣人之学不传。
dào bù xíng bǎi shì wú shàn zhì
道不行，百世无善治；
xué bù chuán qiān zǎi wú zhēn rú
学不传，千载无真儒。
wú shàn zhì shì yóu dé yǐ míng fu shàn zhì zhī dào yǐ shū zhū rén yǐ chuán zhū hòu
无善治，士犹得以明夫善治之道，以淑诸人，以传诸后；
wú zhēn rú zé mào mào yān mò zhī suǒ zhī rén yù sì ér tiān lǐ miè yǐ
无真儒，则贸贸焉莫知所之，人欲肆而天理灭矣。
xiān shēng shēng yú qiān sì bǎi nián zhī hòu dé bù chuán zhī xué yú yí jīng yǐ xīng qǐ sī wén wéi jǐ rèn biàn yì chuǎn bì xié shuō shǐ shèng rén zhī dào huàn rán fù míng yú shì gài zì mèng zǐ zhī hòu yī rén ér yǐ
先生生于千四百年之后，得不传之学于遗经，以兴起斯文为己任，辨异喘，辟邪说，使圣人之道焕然复明于世，盖自孟子之后，一人而已。
rán xué zhě yú dào bù zhī suǒ xiàng zé shú zhī sī rén zhī wèi gōng
然学者于道不知所向，则孰知斯人之为功；
bù zhī suǒ zhì zé shú zhī sī míng zhī chēng qíng yě zāi
不知所至，则孰知斯名之称情也哉。
jiā dìng shí sān nián cì shì yuē chún gōng
嘉定十三年，赐谥曰纯公。
chún yòu yuán nián fēng hé nán bó cóng sì kǒng zǐ miào tíng
淳祐元年封河南伯，从祀孔子庙庭。
chéng yí zì zhèng shū
程颐，字正叔。
nián shí bā shàng shū què xià yù tiān zǐ chù shì sú zhī lùn yǐ wáng dào wèi xīn
十八岁的时候，上书朝廷，希望皇上诏令罢黜世俗的说教，以王道作为本心。
yóu tài xué jiàn hú yuàn wèn zhū shēng yǐ yán zǐ suǒ hǎo hé xué yí yīn dá yuē
游太学，见胡瑗问诸生以颜子所好何学，颐因答曰：
xué yǐ zhì shèng rén zhī dào yě
学以至圣人之道也。
shèng rén kě xué ér zhì yú
圣人可学而至欤？
yuē rán
回答说：是的。
xué zhī dào rú hé
学之道如何？
yuē tiān dì chǔ jīng de wǔ xíng zhī xiù zhě wéi rén qí běn yě zhēn ér jìng qí wèi fā yě
曰：天地储精，得五行之秀者为人，其本也真而静，其未发也。
wǔ xìng jù yān yuē rén yì lǐ zhì xìn
五性具焉，曰仁、义、礼、智、信。
xíng jì shēng yǐ wài wù chù qí xíng ér dòng qí zhōng yǐ qí zhōng dòng ér qī qíng chū yān yuē xǐ nù āi lè ài è yù
形既生矣，外物触其形而动其中矣，其中动而七情出焉，曰喜、怒、哀、乐、爱、恶、欲。
qíng jì chì ér yì dàng qí xìng záo yǐ
情既炽而益荡，其性凿矣。
shì gù jué zhě yuē qí qíng shǐ hé yú zhōng zhèng qí xīn yǎng qí xìng
是故觉者约其情使合于中，正其心，养其性；
yú zhě zé bù zhī zhì zhī zòng qí qíng ér zhì yú xié pì gù qí xìng ér wáng zhī
愚者则不知制之，纵其情而至于邪僻，梏其性而亡之。
rán xué zhī dào bì xiān míng zhū xīn zhī suǒ yǎng
然学之道，必先明诸心，知所养；
rán hòu lì xíng yǐ qiú zhì suǒ wèi zì míng ér chéng yě
然后力行以求至，所谓"自明而诚"也。
chéng zhī zhī dào
诚之之道，
zài hu xìn dào dǔ
在乎信道笃，
xìn dào dǔ zé xíng zhī guǒ
信道笃则行之果，
xíng zhī guǒ zé shǒu zhī gù
行之果则守之固，
rén yì zhōng xìn bù lí hu xīn
仁义忠信不离乎心，
zào cì bì yú shì
造次必于是，
diān pèi bì yú shì
颠沛必于是，
chū chǔ yǔ mò bì yú shì
出处语默必于是，
jiǔ ér fú shī
久而弗失，
zé jū zhī ān
则居之安，
dòng róng zhōu xuán zhōng lǐ
动容周旋中礼，
ér xié pì zhī xīn wú zì shēng yǐ
而邪僻之心无自生矣。
gù yán zǐ suǒ shì zé yuē fēi lǐ wù shì fēi lǐ wù tīng fēi lǐ wù yán fēi lǐ wù dòng
故颜子所事，则曰："非礼勿视，非礼勿听，非礼勿言，非礼勿动。
zhòng ní chēng zhī zé yuē dé yī shàn zé quán quán fú yīng ér fú shī zhī yǐ
"仲尼称之，则曰："得一善则拳拳服膺而弗失之矣。
yòu yuē bù qiān nù bù èr guò
"又曰："不迁怒，不贰过。
yǒu bù shàn wèi cháng bù zhī zhī zhī wèi cháng fù xíng
""有不善未尝不知，知之未尝复行。
cǐ qí hǎo zhī dǔ xué zhī de qí dào yě
"此其好之笃，学之得其道也。
rán shèng rén zé bù sī ér de bù miǎn ér zhōng
然圣人则不思而得，不勉而中；
yán zǐ zé bì sī ér hòu de bì miǎn ér hòu zhōng
颜子则必思而后得，必勉而后中。
qí yǔ shèng rén xiāng qù yī xī suǒ wèi zhì zhě shǒu zhī yě fēi huà zhī yě
其与圣人相去一息，所未至者守之也，非化之也。
yǐ qí hào xué zhī xīn jiǎ zhī yǐ nián zé bù rì ér huà yǐ
以其好学之心，假之以年，则不日而化矣。
hòu rén bù dá yǐ wèi shèng běn shēng zhī fēi xué kě zhì ér wéi xué zhī dào suì shī
后人不达，以谓圣本生知，非学可至，而为学之道遂失。
bù qiú zhū jǐ ér qiú zhū wài yǐ bó wén qiáng jì qiǎo wén lì cí wèi gōng róng huá qí yán xiǎn yǒu zhì yú dào zhě
不求诸己，而求诸外，以博闻强记、巧文丽辞为工，荣华其言，鲜有至于道者。
zé jīn zhī xué yǔ yán zǐ suǒ hǎo yì yǐ
则今之学，与颜子所好异矣。
yuàn de qí wén dà jīng yì zhī jí yán jiàn chǔ yǐ xué zhí
瑗得其文，大惊异之，即延见，处以学职。
lǚ xī zhé shǒu yǐ shī lǐ shì yí
吕希哲首以师礼事颐。
zhì píng yuán fēng jiān dà chén lǚ jiàn jiē bù qǐ
治平、元丰间，大臣屡荐，皆不起。
zhé zōng chū sī mǎ guāng lǚ gōng zhe gòng shū qí xíng yì yuē fú jiàn hé nán fǔ chǔ shì chéng yí lì xué hào gǔ ān pín shǒu jié yán bì zhōng xìn dòng zūn lǐ fǎ
哲宗初，司马光、吕公著共疏其行义曰："伏见河南府处士程颐，力学好古，安贫守节，言必忠信，动遵礼法。
nián yú wǔ shí bù qiú shì jìn zhēn rú zhě zhī gāo dǎo shèng shì zhī yì mín
年逾五十，不求仕进，真儒者之高蹈，圣世之逸民。
wàng zhuó yǐ bù cì shǐ shì lèi yǒu suǒ jīn shì
望擢以不次，使士类有所矜式。
zhào yǐ wéi xī jīng guó zǐ jiàn jiào shòu lì cí
"诏以为西京国子监教授，力辞。
xún zhào wèi mì shū shěng jiào shū láng jì rù jiàn zhuó chóng zhèng diàn shuō shū
寻召为秘书省校书郎，既入见，擢崇政殿说书。
jí shàng shū yán xí yǔ zhì zhǎng huà yǔ xīn chéng
即上疏言："习与智长，化与心成。
jīn fú rén mín shàn jiào qí zǐ dì zhě yì bì yán míng dé zhī shì shǐ yǔ zhī chù yǐ xūn táo chéng xìng
今夫人民善教其子弟者，亦必延名德之士，使与之处，以薰陶成性。
kuàng bì xià chūn qiū zhī fù suī ruì shèng de yú tiān zī ér fǔ yǎng zhī dào bù kě bù zhì
况陛下春秋之富，虽睿圣得于天资，而辅养之道不可不至。
dà shuài yī rì zhī zhōng jiē xián shì dài fū zhī shí duō qīn sì rén gōng nǚ zhī shí shǎo zé qì zhì biàn huà zì rán ér chéng
大率一日之中，接贤士大夫之时多，亲寺人宫女之时少，则气质变化，自然而成。
yuàn xuǎn míng rú rù shì quàn jiǎng jiǎng ba liú zhī fēn zhí yǐ bèi fǎng wèn huò yǒu xiǎo shī suí shì xiàn guī suì yuè jī jiǔ bì néng yǎng chéng shèng dé
愿选名儒入侍劝讲，讲罢留之分直，以备访问，或有小失，随事献规，岁月积久，必能养成圣德。
yí měi jìn jiǎng sè shén zhuāng jì yǐ fěng jiàn
"颐每进讲，色甚庄，继以讽谏。
wén dì zài gōng zhōng guàn ér bì yǐ wèn yǒu shì hu
闻帝在宫中盥而避蚁，问："有是乎？
yuē rán chéng kǒng shāng zhī ěr
"曰："然，诚恐伤之尔。
yí yuē tuī cǐ xīn yǐ jí sì hǎi dì wáng zhī yào dào yě
"颐曰："推此心以及四海，帝王之要道也。
shén zōng sàng wèi chú dōng zhì bǎi guān biǎo hè yí yán jié xù biàn qiān shí sī fāng qiē qǐ gǎi hè wèi wèi
神宗丧未除，冬至，百官表贺，颐言："节序变迁，时思方切，乞改贺为慰。
jì chú sàng yǒu sī qǐng kāi lè zhì yàn yí yòu yán chú sàng ér yòng jí lǐ shàng dāng yīn shì zhāng lè jīn tè shè yàn shì xǐ zhī yě
"既除丧，有司请开乐置宴，颐又言："除丧而用吉礼，尚当因事张乐，今特设宴，是喜之也。
jiē cóng zhī
"皆从之。
dì cháng yǐ chuāng zhěn bù yù ěr yīng lěi rì yí yì zǎi xiàng wèn ān fǒu qiě yuē shàng bù yù diàn tài hòu bù dàng dú zuò
帝尝以疮疹不御迩英累日，颐诣宰相问安否，且曰："上不御殿，太后不当独坐。
qiě rén zhǔ yǒu jí dà chén kě bù zhī hū
且人主有疾，大臣可不知乎？
yì rì zǎi xiàng yǐ xià shǐ zòu qǐng wèn jí
"翌日，宰相以下始奏请问疾。
sū shì bú yuè yú yí yí mén rén gǔ yì zhū guāng tíng bù néng píng hé gōng shì
苏轼不悦于颐，颐门人贾易、朱光庭不能平，合攻轼。
hú zōng yù gù lín dǐ yí bù yí yòng kǒng wén zhòng jí lùn zhī suì chū guǎn gōu xī jīng guó zǐ jiàn
胡宗愈、顾临诋颐不宜用，孔文仲极论之，遂出管勾西京国子监。
jiǔ zhī jiā zhí mì gé zài shàng biǎo cí
久之，加直秘阁，再上表辞。
dǒng dūn yì fù zhí qí yǒu yuàn wàng yǔ qù guān
董敦逸复摭其有怨望语，去官。
shào shèng zhōng xuē jí cuàn fú zhōu
绍圣中，削籍窜涪州。
li qīng chén yǐn luò jí rì pò qiǎn zhī yù rù bié shū mǔ yì bù xǔ míng rì jìn yǐ yín bǎi liǎng yí bù shòu
李清臣尹洛，即日迫遣之，欲入别叔母亦不许，明日赆以银百两，颐不受。
huī zōng jí wèi xǐ xiá zhōu é fù qí guān yòu duó yú chóng níng
徽宗即位，徙峡州，俄复其官，又夺于崇宁。
zú nián qī shí wǔ
卒年七十五。
yí yú shū wú suǒ bù dú
颐于书无所不读。
qí xué běn yú chéng yǐ dà xué yǔ mèng zhōng yōng wèi biāo zhǐ ér dá yú liù jīng
其学本于诚，以《大学》、《语》、《孟》、《中庸》为标指，而达于《六经》。
dòng zhǐ yǔ mò yī yǐ shèng rén wèi shī qí bù zhì hu shèng rén bù zhǐ yě
动止语默，一以圣人为师，其不至乎圣人不止也。
zhāng zài chēng qí xiōng dì cóng shí sì wǔ shí biàn tuō rán yù xué shèng rén gù zú de kǒng mèng bù chuán zhī xué yǐ wéi zhū rú chàng
张载称其兄弟从十四五时，便脱然欲学圣人，故卒得孔、孟不传之学，以为诸儒倡。
qí yán zhī zhǐ ruò bù bó shū sù rán zhī dé zhě yóu zūn chóng zhī
其言之旨，若布帛菽粟然，知德者尤尊崇之。
cháng yán jīn nóng fū qí hán shǔ yǔ shēn gēng yì nòu bō zhǒng wǔ gǔ wú de ér shí zhī
尝言："今农夫祁寒暑雨，深耕易耨，播种五谷，吾得而食之；
bǎi gōng jì yì zuò wéi qì wù wú de ér yòng zhī
百工技艺，作为器物，吾得而用之；
jiè zhòu zhī shì bèi jiān zhí ruì yǐ shǒu tǔ yǔ wú de ér ān zhī
介胄之士，被坚执锐，以守土宇，吾得而安之。
wú gōng zé jí rén ér làng dù suì yuè yàn rán wèi tiān dì jiān yī dù wéi zhuì jī shèng rén yí shū shù jī yǒu bǔ ěr
无功泽及人，而浪度岁月，晏然为天地间一蠹，唯缀缉圣人遗书，庶几有补尔。
yú shì zhe yì chūn qiū chuán yǐ chuán yú shì
"于是著《易》、《春秋传》以传于世。
yì zhuàn xù yuē
《易传序》曰：
yì biàn yì yě suí shí biàn yì yǐ cóng dào yě
《易》，变易也，随时变易以从道也。
qí wéi shū yě guǎng dà xī bèi jiāng yǐ shùn xìng mìng zhī lǐ tōng yōu míng zhī gù jǐn shì wù zhī qíng ér shì kāi wù chéng wù zhī dào yě
其为书也，广大悉备，将以顺性命之理，通幽明之故，尽事物之情，而示开物成务之道也。
shèng rén zhī yōu huàn hòu shì kě wèi zhì yǐ
圣人之忧患后世，可谓至矣。
qù gǔ suī yuǎn yí jīng shàng cún rán ér qián rú shī yì yǐ chuán yán hòu xué sòng yán ér wàng wèi zì qín ér xià gài wú chuán yǐ
离古代虽然很遥远，但留下来的经典还存在，然而，从前的一些儒学之士在失意的时候留下来的一些话，后来的学者们读诵他们的言论，但忘了领会他们的意思，从秦朝以后各代，大概没有传学的人了。
yǔ shēng qiān zǎi zhī hòu dào sī wén zhī yān huì jiāng bǐ hòu rén yán liú ér qiú yuán cǐ chuán suǒ yǐ zuò yě
予生千载之后，悼斯文之湮晦，将俾后人沿流而求源，此《传》所以作也。
yì yǒu shèng rén zhī dào sì yān yǐ yán zhě shàng qí cí yǐ dòng zhě shàng qí biàn yǐ zhì qì zhě shàng qí xiàng yǐ bǔ shì zhě shàng qí zhàn
"《易》有圣人之道四焉：以言者尚其辞，以动者尚其变，以制器者尚其象，以卜筮者尚其占"。
jí xiōng xiāo zhǎng zhī lǐ jìn tuì cún wáng zhī dào bèi yú cí tuī cí kǎo guà kě yǐ zhī biàn xiàng yǔ zhàn zài qí zhōng yǐ
吉凶消长之理、进退存亡之道备于辞，推辞考卦可以知变，象与占在其中矣。
jūn zǐ jū zé guān qí xiàng ér wán qí cí dòng zé guān qí biàn ér wán qí zhàn de yú cí bù dá qí yì zhě yǒu yǐ wèi yǒu bù dé yú cí ér néng tōng qí yì zhě yě
"君子居则观其象而玩其辞，动则观其变而玩其占"，得于辞不达其意者有矣，未有不得于辞而能通其意者也。
zhì wēi zhě lǐ yě zhì zhù zhě xiàng yě
至微者理也，至著者象也。
tǐ yòng yī yuán xiǎn wēi wú jiàn guān huì tōng yǐ xíng qí diǎn lǐ zé cí wú suǒ bù bèi
体用一源，显微无间，观会通以行其典礼，则辞无所不备。
gù shàn xué zhě qiú yán bì zì jìn yì yú jìn zhě fēi zhī yán zhě yě
故善学者，求言必自近，易于近者，非知言者也。
yǔ suǒ chuán zhě cí yě yóu cí yǐ dé yì zé zài hu rén yān
予所传者辞也，由辞以得意，则在乎人焉。
chūn qiū chuán xù yuē
《春秋传序》曰：
tiān zhī shēng mín bì yǒu chū lèi zhī cái qǐ ér jūn zhǎng zhī zhì zhī ér zhēng duó xi dǎo zhī ér shēng yǎng suì jiào zhī ér lún lǐ míng rán hòu rén dào lì tiān dào chéng dì dào píng
天之生民，必有出类之才起而君长之，治之而争夺息，导之而生养遂，教之而伦理明，然后人道立，天道成，地道平。
èr dì ér shàng shèng xián shì chū suí shí yǒu zuò shùn hū fēng qì zhī yi bù xiān tiān yǐ kāi rén gè yīn shí ér lì zhèng
二帝而上，圣贤世出，随时有作，顺乎风气之宜，不先天以开人，各因时而立政。
jì hu sān wáng dié xīng sān chóng jì bèi zi chǒu yín zhī jiàn zhèng zhōng zhì wén zhī gèng shàng rén dào bèi yǐ tiān yùn zhōu yǐ
暨乎三王迭兴，三重既备，子、丑、寅之建正，忠、质、文之更尚，人道备矣，天运周矣。
shèng wáng jì bù fù zuò yǒu tiān xià zhě suī yù fǎng gǔ zhī jī yì sī yì wàng wéi ér yǐ
圣王既不复作，有天下者虽欲仿古之迹，亦私意妄为而已。
shì zhī miào qín zhì yǐ jiàn hài wèi zhèng
事之缪，秦至以建亥为正；
dào zhī bèi hàn zhuān yǐ zhì lì chí shì qǐ fù zhī xiān wáng zhī dào yě
道之悖，汉专以智力持世，岂复知先王之道也。
fū zǐ dāng zhōu zhī mò yǐ shèng rén bù fù zuò yě shùn tiān yīng shí zhī zhì bù fù yǒu yě yú shì zuò chūn qiū wèi bǎi wáng bù yì zhī dà fǎ
夫子当周之末，以圣人不复作也，顺天应时之治不复有也，于是作《春秋》，为百王不易之大法。
suǒ wèi kǎo zhū sān wáng ér bù miào jiàn zhū tiān de ér bù bèi zhì zhū guǐ shén ér wú yí bǎi shì yǐ sì shèng rén ér bù huò zhě yě
所谓"考诸三王而不缪，建诸天地而不悖，质诸鬼神而无疑，百世以俟圣人而不惑"者也。
xiān rú zhī chuán yóu xià bù néng zàn yī cí cí bù dài zàn zhě yě yán bù néng yǔ yú sī ěr
先儒之传，游、夏不能赞一辞，辞不待赞者也，言不能与于斯尔。
sī dào yě wéi yán zǐ cháng wén zhī yǐ
斯道也，唯颜子尝闻之矣。
xíng xià zhī shí chéng yīn zhī lù fú zhōu zhī miǎn lè zé sháo wǔ cǐ qí zhǔn dì yě
"行夏之时，乘殷之辂，服周之冕，乐则《韶舞》，此其准的也。
hòu shǐ yǐ lì shì chūn qiū wèi bāo shàn biǎn è ér yǐ zhì yú jīng shì zhī dà fǎ zé bù zhī yě
后史以吏视《春秋》，谓褒善贬恶而已，至于经世之大法，则不知也。
chūn qiū dà yì shù shí qí yì suī dà bǐng rú rì xīng nǎi yì jiàn yě
《春秋》大义数十，其义虽大，炳如日星，乃易见也。
wéi qí wēi cí yǐn yì shí cuò cóng yí zhě wéi nán zhī yě
惟其微辞隐义、时措从宜者，为难知也。
huò yì huò zòng huò yǔ huò duó huò jìn huò tuì huò wēi huò xiǎn ér de hu yì lǐ zhī ān wén zhì zhī zhōng kuān měng zhī yi shì fēi zhī gōng nǎi zhì shì zhī quán héng kuí dào zhī mó fàn yě
或抑或纵，或予或夺，或进或退，或微或显，而得乎义理之安，文质之中，宽猛之宜，是非之公，乃制事之权衡，揆道之模范也。
fu guān bǎi wù rán hòu shi huà gōng zhī shén jù zhòng cái rán hòu zhī zuò shì zhī yòng yú yī shì yī yì ér yù kuī shèng rén zhī yòng xīn fēi shàng zhì bù néng yě
夫观百物然后识化工之神，聚众材然后知作室之用，于一事一义而欲窥圣人之用心，非上智不能也。
gù xué chūn qiū zhě bì yōu yóu hán yǒng mò shí xīn tōng rán hòu néng zào qí wēi yě
故学《春秋》者，必优游涵泳，默识心通，然后能造其微也。
hòu wáng zhī chūn qiū zhī yì zé suī dé fēi yǔ tāng shàng kě yǐ fǎ sān dài zhī zhì
后王知《春秋》之义，则虽德非禹、汤，尚可以法三代之治。
zì qín ér xià qí xué bù chuán yǔ dào fu shèng rén zhī zhì bù míng yú hòu shì yě gù zuò chuán yǐ míng zhī bǐ hòu zhī rén tōng qí wén ér qiú qí yì de qí yì ér fǎ qí yòng zé sān dài kě fù yě
自秦而下，其学不传，予悼夫圣人之志不明于后世也，故作《传》以明之，俾后之人通其文而求其义，得其意而法其用，则三代可复也。
shì chuán yě suī wèi néng jí shèng rén zhī yùn ào shù jī xué zhě de qí mén ér rù yǐ
是《传》也，虽未能极圣人之蕴奥，庶几学者得其门而入矣。
píng shēng huì rén bù juàn gù xué zhě chū qí mén zuì duō yuān yuán suǒ jiàn jiē wèi míng shì
平生诲人不倦，故学者出其门最多，渊源所渐，皆为名士。
fú rén cí yí yú běi yán shì chēng wéi yī chuān xiān shēng
涪人祠颐于北岩，世称为伊川先生。
jiā dìng shí sān nián cì shì yuē zhèng gōng
嘉定十三年，赐谥曰正公。
chún yòu yuán nián fēng yī yáng bó cóng sì kǒng zǐ miào tíng
淳祐元年，封伊阳伯，从祀孔子庙庭。
mén rén liú xuàn li xū xiè liáng zuǒ yóu cù zhāng yì sū bǐng jiē bān bān kě shū fù yú zuǒ
门人刘绚、李吁、谢良佐、游酢、张绎、苏昞皆班班可书，附于左。
lǚ dà jūn dà lín jiàn dà fáng chuán
吕大钧、大临见《大防传》。
zhāng zài zì zi hòu cháng ān rén
张载，字子厚，长安人。
shǎo xǐ tán bīng
少喜谈兵。
zhì yù jié kè qǔ táo xi zhī de
至欲结客取洮西之地。
nián èr shí yī yǐ shū yè fàn zhòng yān yī jiàn zhī qí yuǎn qì nǎi jǐng zhī yuē rú zhě zì yǒu míng jiào kě lè hé shì yú bīng
年二十一，以书谒范仲淹，一见知其远器，乃警之曰："儒者自有名教可乐，何事于兵。
yīn quàn dú zhōng yōng
"因劝读《中庸》。
zài dú qí shū yóu yǐ wéi wèi zú yòu fǎng zhū shì lǎo lěi nián jiū jí qí shuō zhī wú suǒ de fǎn ér qiú zhī liù jīng
载读其书，犹以为未足，又访诸释、老，累年究极其说，知无所得，反而求之《六经》。
cháng zuò hǔ pí jiǎng yì jīng shī tīng cóng zhě shén zhòng
尝坐虎皮讲《易》京师，听从者甚众。
yī xī èr chéng zhì yǔ lùn yì cì rì yǔ rén yuē bǐ jiàn èr chéng shēn míng yì dào wú suǒ fú jí rǔ bèi kě shī zhī
一夕，二程至，与论《易》，次日语人曰："比见二程，深明《易》道，吾所弗及，汝辈可师之。
chè zuò chuò jiǎng
"撤坐辍讲。
yǔ èr chéng yǔ dào xué zhī yào huàn rán zì xìn yuē wú dào zì zú hé shì páng qiú
与二程语道学之要，涣然自信曰："吾道自足，何事旁求。
yú shì jǐn qì yì xué chún rú yě
"于是尽弃异学，淳如也。
jǔ jìn shì wèi qí zhōu sī fǎ cān jūn yún yán lìng
举进士，为祈州司法参军，云岩令。
zhèng shì yǐ dūn běn shàn sú wèi xiān měi yuè jí jù jiǔ shí zhào xiāng rén gāo nián huì xiàn tíng qīn wéi quàn chóu
政事以敦本善俗为先，每月吉，具酒食，召乡人高年会县庭，亲为劝酬。
shǐ rén zhī yǎng lǎo shì zhǎng zhī yì yīn wèn mín jí kǔ jí gào suǒ yǐ xùn jiè zǐ dì zhī yì
使人知养老事长之义，因问民疾苦，及告所以训戒子弟之意。
xī níng chū yù shǐ zhōng chéng lǚ gōng zhe yán qí yǒu gǔ xué shén zōng fāng yī xīn bǎi dù sī de cái zhé shì móu zhī zhào jiàn wèn zhì dào duì yuē wéi zhèng bù fǎ sān dài zhě zhōng gǒu dào yě
熙宁初，御史中丞吕公著言其有古学，神宗方一新百度，思得才哲士谋之，召见问治道，对曰："为政不法三代者，终苟道也。
dì yuè yǐ wéi chóng wén yuàn jiào shū
"帝悦，以为崇文院校书。
tā rì jiàn wáng ān shí ān shí wèn yǐ xīn zhèng zài yuē gōng yǔ rén wéi shàn zé rén yǐ shàn guī gōng
他日见王安石，安石问以新政，载曰："公与人为善，则人以善归公；
rú jiào yù rén zuó yù zé yi yǒu bù shòu mìng zhě yǐ
如教玉人琢玉，则宜有不受命者矣。
míng zhōu miáo zhèn yù qǐ wǎng zhì zhī mò shā qí zuì
"明州苗振狱起，往治之，末杀其罪。
hái cháo jí yí jí bǐng jū nán shān xià zhōng rì wēi zuò yī shì zuǒ yòu jiǎn biān fǔ ér dú yǎng ér sī yǒu de zé shi zhī huò zhōng yè qǐ zuò qǔ zhú yǐ shū
还朝，即移疾屏居南山下，终日危坐一室，左右简编，俯而读，仰而思，有得则识之，或中夜起坐，取烛以书。
qí zhì dào jīng sī wèi shǐ xū yú xi yì wèi cháng xū yú wàng yě
其志道精思，未始须臾息，亦未尝须臾忘也。
bì yī shū shí yǔ zhū shēng jiǎng xué měi gào yǐ zhī lǐ chéng xìng biàn huà qì zhì zhī dào xué bì rú shèng rén ér hòu yǐ
敝衣蔬食，与诸生讲学，每告以知礼成性、变化气质之道，学必如圣人而后已。
yǐ wéi zhī rén ér bù zhī tiān qiú wèi xián rén ér bù qiú wèi shèng rén cǐ qín hàn yǐ lái xué zhě dà bì yě
以为知人而不知天，求为贤人而不求为圣人，此秦、汉以来学者大蔽也。
gù qí xué zūn lǐ guì dé lè tiān ān mìng yǐ yì wèi zōng yǐ zhōng yōng wèi tǐ yǐ kǒng mèng wéi fǎ chù guài wàng biàn guǐ shén
故其学尊礼贵德、乐天安命，以《易》为宗，以《中庸》为体，以《孔》、《孟》为法，黜怪妄，辨鬼神。
qí jiā hūn sàng zàng jì lǜ yòng xiān wáng zhī yì ér fu yǐ jīn lǐ
其家昏丧葬祭，率用先王之意，而傅以今礼。
yòu lùn dìng jǐng tián zhái lǐ fā liǎn xué xiào zhī fǎ jiē yù tiáo lǐ chéng shū shǐ kě jǔ ér cuò zhū shì yè
又论定井田、宅里、发敛、学校之法，皆欲条理成书，使可举而措诸事业。
lǚ dà fáng jiàn zhī yuē zài zhī shǐ zhōng shàn fā míng shèng rén zhī yí zhǐ qí lùn zhèng zhì lüè kě fù gǔ
吕大防荐之曰："载之始终，善发明圣人之遗旨，其论政治略可复古。
yi hái qí jiù zhí yǐ bèi zī fǎng
宜还其旧职，以备谘访。
nǎi zhào zhī tài cháng lǐ yuàn
"乃诏知太常礼院。
yǔ yǒu sī yì lǐ bù hé fù yǐ jí guī zhōng dào jí shèn mù yù gēng yī ér qǐn dàn ér zú
与有司议礼不合，复以疾归，中道疾甚，沐浴更衣而寝，旦而卒。
pín wú yǐ liǎn mén rén gòng mǎi guān fèng qí sàng hái
贫无以敛，门人共买棺奉其丧还。
hàn lín xué shì xǔ jiāng děng yán qí tián yú jìn qǔ qǐ jiā zèng xù zhào cì guǎn zhí bàn fù
翰林学士许将等言其恬于进取，乞加赠恤，诏赐馆职半赙。
zài xué gǔ lì xíng wèi guān zhōng shì rén zōng shī shì chēng wéi héng qú xiān shēng
载学古力行，为关中士人宗师，世称为横渠先生。
zhù shū hào zhèng méng yòu zuò xi míng yuē
著书号《正蒙》，又作《西铭》曰：
qián chēng fù ér kūn mǔ yǔ cí miǎo yān nǎi hùn rán zhōng chǔ
干称父而坤母，予兹藐焉，乃混然中处。
gù tiān dì zhī sāi wú qí tǐ tiān dì zhī shuài wú qí xìng mín wú tóng bāo wù wú yǔ yě
所以天地的交合构成了我的身体，天地的运行造就了我的性格，民众是我的同胞，万物我与他们共有。
dà jūn zhě wú fù mǔ zōng zǐ
大君者，吾父母宗子；
qí dà chén zōng zǐ zhī jiā xiāng yě
其大臣，宗子之家相也。
zūn gāo nián suǒ yǐ zhǎng qí zhǎng cí gū yòu suǒ yǐ yòu qí yòu shèng qí hé dé xián qí xiù yě
尊高年所以长其长，慈孤幼所以幼其幼，圣其合德，贤其秀也。
fán tiān xià pí lóng cán jí xún dú guān guǎ jiē wú xiōng dì zhī diān lián ér wú gào zhě yě
凡天下疲癃残疾、恂独鳏寡，皆吾兄弟之颠连而无告者也。
yú shí bǎo zhī zi zhī yì yě
"于时保之"，子之翼也。
lè qiě bù yōu chún hu xiào zhě yě
"乐且不忧"，纯乎孝者也。
wéi yuē bèi dé hài rén yuē zéi jì è zhě bù cái qí jiàn xíng wéi xiào zhě yě
违曰悖德，害仁曰贼，济恶者不才，其践形惟肖者也。
zhī huà zé shàn shù qí shì qióng shén zé shàn jì qí zhì bù kuì wū lòu wèi wú tiǎn cún xīn yǎng xìng wèi fěi xiè
知化则善述其事，穷神则善继其志，不愧屋漏为无忝，存心养性为匪懈。
è zhǐ jiǔ chóng bó zhī zǐ gù yǎng
恶旨酒，崇伯之子顾养；
yù yīng cái yǐng fēng rén zhī xī lèi
育英材，颍封人之锡类。
bù chí láo ér dǐ yù shùn qí gōng yě
不弛劳而底豫，舜其功也；
wú suǒ táo ér dài pēng shēn shēng qí gōng yě
无所逃而待烹，申生其恭也。
tǐ qí shòu ér guī quán zhě cān hu
身体所接受的而归于一个人的，是曾参吗？
yǒng yú cóng ér shùn lìng zhě bó qí yě
勇于从而顺令者，伯奇也。
fù guì fú zé jiāng hòu wú zhī shēng yě
富贵福泽，将厚吾之生也；
pín jiàn yōu qī yōng yù nǚ yú chéng yě
贫贱忧戚，庸玉女于成也。
cún wú shùn shì
存，吾顺事；
mò wú níng yě
殁，吾宁也。
chéng yí cháng yán xi míng míng lǐ yī ér fēn shū kuò qián shèng suǒ wèi fā yǔ mèng zǐ xìng shàn yǎng qì zhī lùn tóng gōng zì mèng zǐ hòu gài wèi zhī jiàn
程颐尝言："《西铭》明理一而分殊，扩前圣所未发，与孟子性善养气之论同功，自孟子后盖未之见。
xué zhě zhì jīn zūn qí shū
"学者至今尊其书。
jiā dìng shí sān nián cì shì yuē míng gōng
嘉定十三年，赐谥曰明公。
chún yòu yuán nián fēng méi bó cóng sì kǒng zǐ miào tíng
淳祐元年封郿伯，从祀孔子庙庭。
dì jiǎn
弟戬。
jiǎn zì tiān qí
戬，字天祺。
qǐ jìn shì diào wén xiāng zhǔ bù zhī jīn táng xiàn
起进士，调阌乡主簿，知金堂县。
chéng xīn ài rén yǎng lǎo xù qióng jiān zhào fù lǎo shǐ jiào dū zǐ dì
诚心爱人，养老恤穷，间召父老使教督子弟。
mín yǒu xiǎo shàn jiē jí jì zhī
民有小善，皆籍记之。
yǐ fèng qián wèi jiǔ shí yuè jí zhào lǎo zhě yǐn láo shǐ qí zǐ sūn shì quàn yǐ xiào dì
以奉钱为酒食，月吉，召老者饮劳，使其子孙侍，劝以孝弟。
mín huà qí dé suǒ zhì yù sòng rì shǎo
民化其德，所至狱讼日少。
xī níng chū wèi jiān chá yù shǐ lǐ xíng
熙宁初，为监察御史里行。
lèi zhāng lùn wáng ān shí luàn fǎ qǐ ba tiáo lì sī jí zhuī huán cháng píng shǐ zhě
累章论王安石乱法，乞罢条例司及追还常平使者。
hé céng gōng liàng chén shēng zhī zhào biàn yī wéi bù néng jiù zhèng hán jiàng zuǒ yòu xùn cóng yǔ wèi sǐ dǎng li dìng yǐ xié chǎn qiè tái jiàn
劾曾公亮、陈升之、赵抃依违不能救正，韩绛左右徇从，与为死党，李定以邪谄窃台谏。
qiě ān shí shàn guó fǔ yǐ jiàng zhī guǐ suí tái chén yòu yòng dìng bèi jì xù ér lái yá niè jiàn shèng
且安石擅国，辅以绛之诡随，台臣又用定辈，继续而来，芽蘖渐盛。
lǚ huì qīng hé báo biàn jǐ jiǎ jīng shù yǐ wén jiān yán qǐ yi quàn jiǎng jūn cè
吕惠卿劾薄辩给，假经术以文奸言，岂宜劝讲君侧。
shū shù shí shàng yòu yì zhōng shū zhēng zhī ān shí jǔ shàn yǎn miàn ér xiào jiǎn yuē jiǎn zhī kuáng zhí yi wèi gōng xiào rán tiān xià zhī xiào gōng zhě bù shǎo yǐ
书数十上，又诣中书争之，安石举扇掩面而笑，戬曰："戬之狂直宜为公笑，然天下之笑公者不少矣。
zhào biàn cóng páng jiě zhī jiǎn yuē gōng yì bù dé wèi wú zuì
"赵抃从旁解之，戬曰："公亦不得为无罪。
biàn yǒu kuì sè
"抃有愧色。
suì chēng bìng dài zuì
遂称病待罪。
chū zhī gōng ān xiàn xǐ jiān sī zhú jiān zhì jǔ jiā bù shí sǔn
出知公安县，徙监司竹监，至举家不食笋。
cháng ài yòng yī zú jí jiāng dài zì xiàn qí rén dào sǔn tuò zhì zhī wú shǎo dài
常爱用一卒，及将代，自见其人盗笋箨，治之无少贷；
zuì yǐ zhèng dài zhī fù rú chū lüè bù jiè yì qí dé liàng rú cǐ
罪已正，待之复如初，略不介意，其德量如此。
zú yú guān nián sì shí qī
卒于官，年四十七。
shào yōng zì yáo fu
邵雍字尧夫。
qí xiān fàn yáng rén fù gǔ xǐ héng zhāng yòu xǐ gòng chéng
其先范阳人，父古徙衡漳，又徙共城。
yōng nián sān shí yóu hé nán zàng qí qīn yī shuǐ shàng suì wèi hé nán rén
雍年三十，游河南，葬其亲伊水上，遂为河南人。
yōng shǎo shí zì xióng qí cái kāng kǎi yù shù gōng míng
雍少时，自雄其才，慷慨欲树功名。
yú shū wú suǒ bù dú shǐ wéi xué jí jiān kǔ kè lì hán bù lú shǔ bù shàn yè bù jiù xí zhě shù nián
于书无所不读，始为学，即坚苦刻厉，寒不炉，暑不扇，夜不就席者数年。
yǐ ér tàn yuē xī rén shàng yǒu yú gǔ ér wú dú wèi jí sì fāng
已而叹曰："昔人尚友于古，而吾独未及四方。
yú shì yú hé fén shè huái hàn zhōu liú qí lǔ sòng zhèng zhī xū jiǔ zhī fān rán lái guī yuē dào zài shì yǐ
"于是逾河、汾，涉淮、汉，周流齐、鲁、宋、郑之墟，久之，幡然来归，曰："道在是矣。
suì bù fù chū
"遂不复出。
běi hǎi li zhī cái shè gòng chéng lìng wén yōng hào xué cháng zào qí lú wèi yuē zi yì wén wù lǐ xìng mìng zhī xué hu
北海李之才摄共城令，闻雍好学，尝造其庐，谓曰："子亦闻物理性命之学乎？
yōng duì yuē xìng shòu jiào
"雍对曰："幸受教。
nǎi shì zhī cái shòu hé tú luò shū mì yì bā guà liù shí sì guà tú xiàng
"乃事之才，受《河图》、《洛书》、《宓义》八卦六十四卦图像。
zhī cái zhī chuán yuǎn yǒu duān xù ér yōng tàn zé suǒ yǐn miào wù shén qì dòng chè yùn ào wāng yáng hào bó duō qí suǒ zì dé zhě
之才之传，远有端绪，而雍探赜索隐，妙悟神契，洞彻蕴奥，汪洋浩博，多其所自得者。
jí qí xué yì lǎo dé yì shào wán xīn gāo míng yǐ guān fu tiān dì zhī yùn huà yīn yáng zhī xiāo zhǎng yuǎn ér gǔ jīn shì biàn wēi ér zǒu fēi cǎo mù zhī xìng qíng shēn zào qǔ chàng shù jī suǒ wèi bù huò ér fēi yī fǎng xiàng lèi yì zé lǚ zhōng zhě
及其学益老，德益邵，玩心高明，以观夫天地之运化，阴阳之消长，远而古今世变，微而走飞草木之性情，深造曲畅，庶几所谓不惑，而非依仿象类、亿则屡中者。
suì yǎn fú xī xiān tiān zhī zhǐ zhù shū shí yú wàn yán xíng yú shì rán shì zhī zhī qí dào zhě xiān yǐ
遂衍宓羲先天之旨，著书十余万言行于世，然世之知其道者鲜矣。
chū zhì luò péng bì huán dǔ bù pí fēng yǔ gōng qiáo cuàn yǐ shì fù mǔ suī píng jū lǚ kōng ér yí rán yǒu suǒ shén lè rén mò néng kuī yě
初至洛，蓬荜环堵，不芘风雨，躬樵爨以事父母，虽平居屡空，而怡然有所甚乐，人莫能窥也。
jí zhí qīn sàng āi huǐ jìn lǐ
及执亲丧，哀毁尽礼。
fù bì sī mǎ guāng lǚ gōng zhe zhū xián tuì jū luò zhōng yā jìng yōng héng xiāng cóng yóu wéi shì yuán zhái
富弼、司马光、吕公著诸贤退居洛中，雅敬雍，恒相从游，为市园宅。
yōng suì shí gēng jià jǐn gěi yī shí
雍岁时耕稼，仅给衣食。
míng qí jū yuē ān lè wō yīn zì hào ān lè xiān shēng
名其居曰"安乐窝"，因自号安乐先生。
dàn zé fén xiāng yàn zuò bū shí zhuó jiǔ sān sì ōu wēi xūn jí zhǐ cháng bù jí zuì yě xìng zhì zhé ó shī zì yǒng
旦则焚香燕坐，晡时酌酒三四瓯，微醺即止，常不及醉也，兴至辄哦诗自咏。
chūn qiū shí chū yóu chéng zhōng fēng yǔ cháng bù chū chū zé chéng xiǎo chē yī rén wǎn zhī wéi yì suǒ shì
春秋时出游城中，风雨常不出，出则乘小车，一人挽之，惟意所适。
shì dà fū jiā shi qí chē yīn zhēng xiāng yíng hòu tóng rú sī lì jiē huan xiāng wèi yuē wú jiā xiān shēng zhì yě
士大夫家识其车音，争相迎候，童孺厮隶皆欢相谓曰："吾家先生至也。
bù fù chēng qí xìng zì
"不复称其姓字。
huò liú xìn sù nǎi qù
或留信宿乃去。
hào shì zhě bié zuò wū rú yōng suǒ jū yǐ hou qí zhì míng yuē xíng wō
好事者别作屋如雍所居，以候其至，名曰"行窝"。
sī mǎ guāng xiōng shì yōng ér èr rén chún dé yóu xiāng lǐ suǒ mù xiàng fù zǐ kūn dì měi xiāng chì yuē wú wèi bù shàn kǒng sī mǎ duān míng shào xiān shēng zhī
司马光兄事雍，而二人纯德尤乡里所慕向，父子昆弟每相饬曰："毋为不善，恐司马端明、邵先生知。
shì zhī dào luò zhě yǒu bù zhī gōng fǔ bì zhī yōng
"士之道洛者，有不之公府，必之雍。
yōng dé qì cuì rán wàng zhī zhī qí xián rán bù shì biǎo bó bù shè fáng zhěn qún jū yàn xiào zhōng rì bù wéi shén yì
雍德气粹然，望之知其贤，然不事表襮，不设防畛，群居燕笑终日，不为甚异。
yú rén yán lè dào qí shàn ér yǐn qí è
与人言，乐道其善而隐其恶。
yǒu jiù wèn xué zé dá zhī wèi cháng qiáng yǐ yǔ rén
有就问学则答之，未尝强以语人。
rén wú guì jiàn shào zhǎng yī jiē yǐ chéng gù xián zhě yuè qí dé bù xián zhě fú qí huà
人无贵贱少长，一接以诚，故贤者悦其德，不贤者服其化。
yī shí luò zhōng rén cái tè shèng ér zhōng hòu zhī fēng wén tiān xià
一时洛中人才特盛，而忠厚之风闻天下。
xī níng xíng xīn fǎ lì qiān pò bù kě wèi huò tóu hé qù
熙宁行新法，吏牵迫不可为，或投劾去。
yōng mén shēng gù you jū zhōu xiàn zhě jiē yí shū fǎng yōng yōng yuē cǐ xián zhě suǒ dāng jìn lì zhī shí xīn fǎ gù yán néng kuān yī fēn zé mín shòu yī fēn cì yǐ
雍门生故友居州县者，皆贻书访雍，雍曰："此贤者所当尽力之时，新法固严，能宽一分，则民受一分赐矣。
tóu hé hé yì yé
投劾何益耶？
jiā yòu zhào qiú yí yì liú shǒu wáng gǒng chén yǐ yōng yìng zhào shòu jiāng zuò jiān zhǔ bù fù jǔ yì shì bǔ yǐng zhōu tuán liàn tuī guān jiē gù cí nǎi shòu mìng jìng chēng jí bù zhī guān
嘉祐诏求遗逸，留守王拱辰以雍应诏，授将作监主簿，复举逸士，补颍州团练推官，皆固辞乃受命，竟称疾不之官。
xī níng shí nián zú nián liù shí qī zèng mì shū shěng zhù zuò láng
熙宁十年，卒，年六十七，赠秘书省著作郎。
yuán yòu zhōng cì shì kāng jié
元祐中赐谥康节。
yōng gāo míng yīng mài jiǒng chū qiān gǔ ér tǎn yí hún hòu bú jiàn guī jiǎo shì yǐ qīng ér bù jī hé ér bù liú rén yǔ jiāo jiǔ yì zūn xìn zhī
雍高明英迈，迥出千古，而坦夷浑厚，不见圭角，是以清而不激，和而不流，人与交久，益尊信之。
hé nán chéng hào chū shì qí fù shi yōng lùn yì zhōng rì tuì ér tàn yuē yáo fu nèi shèng wài wáng zhī xué yě
河南程颢初侍其父识雍，论议终日，退而叹曰："尧夫，内圣外王之学也。
yōng zhī lǜ jué rén yù shì néng qián zhī
雍知虑绝人，遇事能前知。
chéng yí cháng yuē qí xīn xū míng zì néng zhī zhī
程颐尝曰："其心虚明，自能知之。
dāng shí xué zhě yīn yōng chāo yì zhī shi wu gāo yōng suǒ wéi zhì wèi yōng yǒu wán shì zhī yì
"当时学者因雍超诣之识，务高雍所为，至谓雍有玩世之意；
yòu yīn yōng zhī qián zhī wèi yōng yú fán wù shēng qì zhī suǒ gǎn chù zhé yǐ qí dòng ér tuī qí biàn yān
又因雍之前知，谓雍于凡物声气之所感触，辄以其动而推其变焉。
yú shì zhí shì shì zhī yǐ rán zhě jiē yǐ yōng yán xiān zhī yōng gài wèi bì rán yě
于是摭世事之已然者，皆以雍言先之，雍盖未必然也。
yōng jí bìng sī mǎ guāng zhāng zài chéng hào chéng yí chén xī hou zhī jiāng zhōng gòng yì sāng zàng shì wài tíng yōng jiē néng wén zhòng rén suǒ yán zhào zi bó wēn wèi yuē zhū jūn yù zàng wǒ jìn chéng de dāng cóng xiān yíng ěr
雍疾病，司马光、张载、程颢、程颐晨夕候之，将终，共议丧葬事外庭，雍皆能闻众人所言，召子伯温谓曰："诸君欲葬我近城地，当从先茔尔。
jì zàng hào wèi míng mù chēng yōng zhī dào chún yī bù zá jiù qí suǒ zhì kě wèi ān qiě chéng yǐ
"既葬，颢为铭墓，称雍之道纯一不杂，就其所至，可谓安且成矣。
suǒ zhù shū yuē huáng jí jīng shì guān wù nèi wài piān yú qiáo wèn duì shī yuē yī chuān jī rǎng jí
所著书曰《皇极经世》、《观物内外篇》、《渔樵问对》，诗曰《伊川击壤集》。
zi bó wēn bié yǒu chuán
子伯温，别有传。