zhū wèi xián dì zú xià
诸位贤弟足下：
shí yuè niàn yī jiē jiǔ dì zài cháng shā suǒ fā xìn nèi tú zhōng rì jì liù yè wài yào zi yī bāo
十月廿一，接九弟在长沙所发信，内途中日记六页，外药子一包。
niàn èr jiē jiǔ yuè chū èr rì jiā xìn xīn xī yǐ wèi
廿二接九月初二日家信，欣悉以慰。
zì jiǔ dì chū jīng hòu yú wú rì bù yōu lǜ chéng kǒng dào lù biàn gǔ duō duān nán yǐ yì chuāi
自九弟出京后，余无日不忧虑，诚恐道路变故多端，难以臆揣。
jí dú lái shū guǒ bù chū wú suǒ liào qiān xīn wàn kǔ shǐ dé dào jiā xìng zāi xìng zāi
及读来书，果不出吾所料，千辛万苦，始得到家，幸哉幸哉！
zhèng bàn zhī xià bù zú shì yú zǎo yǐ zhī zhī yǐ
郑伴之下不足恃，余早已知之矣。
yù zī táng rú cǐ zhī hǎo yú shí bù shèng gǎn jī
郁滋堂如此之好，余实不胜感激！
zài cháng shā shí céng wèi dào jí péng shān qǐ
在长沙时，曾未道及彭山屺。
hé yě
为什么呢？
sì dì lái xìn shén xiáng qí fā fèn zì lì zhī zhì yì yú háng jiān
四弟来信甚详，其发愤自励之志，溢于行间；
rán bì yù zhǎo guǎn chū wài cǐ hé yì yě
然必欲找馆出外，此何意也？
bù guò wèi jiā shú lí jiā tài jìn róng yì dān gé bù rú chū wài jiào jìng ěr
不过谓家塾离家太近，容易耽阁不如出外较净耳。
rán chū wài cóng shī zé wú shén dān gē ruò chū xī zuò shū qí dān gē gèng shén yú jiā shú yǐ
然出外从师，则无甚耽搁，若出夕做书，其耽搁更甚于家塾矣。
qiě gǒu néng fā fèn zì lì zé jiā shú kě dú shū jí kuàng yě zhī de rè nào zhī chǎng yì kě dú shū fù xīn mù shǐ jiē kě dú shū
且苟能发奋自立，则家塾可读书，即旷野之地，热闹之场，亦可读书，负薪牧豕，皆可读书。
gǒu bù néng fā fèn zì lì zé jiā shú bù yí dú shū jí qīng jìng zhī xiāng shén xiān zhī jìng jiē bù néng dú shū
苟不能发奋自立，则家塾不宜读书，即清净之乡，神仙之境，皆不能读书。
hé bì zé dì hé bì zé shí dàn zì wèn lì zhì zhī zhēn bù zhēn ěr
何必择地，何必择时，但自问立志之真不真耳。
liù dì zì yuàn shù jī yú yì shēn yǐ wéi rán
六弟自怨数奇，余亦深以为然；
rán qū yú xiǎo shì zhé fā láo sāo wú qiè xiào qí zhì zhī xiǎo ér suǒ yōu zhī bù dà yě
然屈于小试，辄发牢骚，吾窃笑其志之小而所忧之不大也。
jūn zǐ zhī lì zhì yě yǒu mín bāo wù yǔ zhī liàng yǒu nèi shèng wài wáng zhī yè ér hòu bù tiǎn yú fù mǔ zhī suǒ shēng bù kuì wèi tiān dì zhī wán rén
君子之立志也，有民胞物与之量，有内圣外王之业，而后不忝于父母之所生，不愧为天地之完人。
gù qí wèi yōu yě yǐ bù rú shùn bù rú zhōu gōng wèi yōu yě yǐ dé bù xiū xué bù jiǎng wèi yōu yě
故其为忧也，以不如舜不如周公为忧也，以德不修学不讲为忧也。
shì gù wán mín gěng huà zé yōu zhī
是故顽民梗化则忧之。
mán yí huá xià zé yōu zhī xiǎo rén zài wèi xián rén pǐ bì zé yōu zhī pǐ fū pǐ fù bù bèi jǐ zé yōu zhī
蛮夷猾夏则忧之，小人在位，贤人否闭则忧之，匹夫匹妇不被己泽忧之。
suǒ wèi bēi tiān mìng ér mǐn rén qióng cǐ jūn zi zhī suǒ yōu yě
所谓悲天命而悯人穷，此君子之所忧也。
ruò fú yī tǐ zhī qū shēn yī jiā zhī jī bǎo shì sú zhī róng chì dé shī guì jiàn huǐ yù jūn zǐ gù bù xiá yōu jí cǐ yě
若夫一体之屈伸，一家之饥饱，世俗之荣斥得失，贵贱毁誉，君子固不暇忧及此也。
liù dì qū yú xiǎo shì zì chēng shù jī yú qióng xiào qí suǒ yōu zhī bù dà yě
六弟屈于小试，自称数奇，余穷笑其所忧之不大也。
gài rén bù dú shū zé yǐ yì jì zì míng yuē dú shū rén zé bì cóng shì yú dà xué
盖人不读书则已，亦既自名曰读书人，则必从事于《大学》。
dà xué zhī gāng lǐng yǒu sān míng dé xīn mín zhǐ zhì shàn jiē wǒ fèn nèi shì yě
《大学》之纲领有三，明德新民止至善，皆我分内事也。
xī mài shū bù néng tǐ tiē dào shēn shàng qù wèi cǐ sān xiàng yǔ wǒ shēn háo bù xiāng shè zé dú shū hé yòng
昔卖书不能体贴到身上去，谓此三项，与我身毫不相涉，则读书何用？
suī shǐ néng wén néng shī bó yǎ zì xǔ yì zhǐ suàn shí zì zhī mù zhū nú ěr qǐ bù wèi zhī míng lǐ yǒu yòng zhī rén yě
虽使能文能诗，博雅自诩，亦只算识字之牧猪奴耳，岂不谓之明理有用之人也？
cháo tíng yǐ zhì yì qǔ shì yì wèi qí néng dài shèng xián lì yán bì néng míng shèng xián zhī lǐ xíng shèng xián zhī xíng kě yǐ jū guān lì mín zhěng gōng shuài wù yě
朝廷以制艺取士，亦谓其能代圣贤立言，必能明圣贤之理，行圣贤之行，可以居官莅民，整躬率物也。
ruò yǐ míng dé xīn mín wèi fèn wài shì zé suī néng wén néng shī ér yú xiū jǐ zhì rén zhī dào
若以明德新民为分外事，则虽能文能诗，而于修己治人之道？
guān máng rán bù jiǎng cháo tíng yòng cǐ děng rén zuò guān yǔ yòng mù zhū nú zuò guān hé yǐ yì zāi
关茫然不讲，朝廷用此等人作官，与用牧猪奴作官，何以异哉？
rán zé jì zì míng wèi dú shū rén zé dà xué zhī gāng lǐng jiē jǐ lì shēn qiè yào zhī shì míng yǐ
然则既自名为读书人，则《大学》之纲领皆己立身切要之事明矣。
qí xiū mù yǒu bā zì wǒ guān zhī qí zhì gōng zhī chù zé jǐn èr zhě ér yǐ yuē gé wù yuē chéng yì
其修目有八，自我观之，其致功之处，则仅二者而已，曰格物，曰诚意。
gé wù zhì zhī zhī shì yě
格物，致知之事也。
chéng yì lì xíng zhī shì yě
诚意，力行之事也。
wù zhě hé
物者何？
jí suǒ wèi běn mò zhī wù yě
即所谓本末之物也。
shēn xīn yì zhī jiā guó tiān xià jiē wù yě
身心意知家国天下，皆物也。
tiān dì wàn wù jiē wù yě
天地万物，皆物也。
rì yòng cháng xíng zhī shì jiē wù yě
日用常行之事，皆物也。
gé zhě jí gé wù ér qióng qí lǐ yě
格者，即格物而穷其理也。
rú shì qīn dìng xǐng wù yě
如事亲定省，物也。
jiū qí suǒ yǐ dāng dìng xǐng zhī lǐ jí gé wù yě
究其所以当定省之理，即格物也。
shì xiōng suí háng wù yě
事兄随行，物也。
jiū qí suǒ yǐ dāng dìng xǐng zhī lǐ jí gé wù yě
究其所以当定省之理，即格物也。
wú xīn wù yě
吾心，物也。
jiū qí cún xīn zhī lǐ yòu bó jiū qí xǐng chá hán yǎng yǐ cún xīn zhī lǐ jí gé wù yě
究其存心之理，又博究其省察涵养以存心之理，即格物也。
wú shēn wù yě
吾身，物也。
jiū qí jìng shēn zhī lǐ yòu bó jiū qí lì qí zuò shī yǐ jìng shēn zhī lǐ jí gé wù yě
究其敬身之理，又博究其立齐坐尸以敬身之理，即格物也。
měi rì suǒ kàn zhī shū jù jù jiē wù yě
每日所看之书，句句皆物也。
qiē jǐ tǐ chá qióng qí lǐ jí gé wù yě
切己体察，穷其理，即格物也。
zhī yī jù biàn xíng yī jù cǐ lì xíng zhī shì yě
知一句便行一句，此力行之事也。
cǐ èr zhě bìng jìn xià xué zài cǐ shàng dá yì zài cǐ
此二者并进，下学在此，上达亦在此。
wú you wú zhú rú gé wù gōng fū pō shēn yī shì yī wù jiē qiú qí lǐ
吾友吴竹如格物工夫颇深，一事一物，皆求其理。
wēi gèn fēng xiān shēng zé chéng yì gōng fū jí yán měi rì yǒu rì kè cè
倭艮峰先生则诚意工夫极严，每日有日课册。
yī rì zhī zhōng yī niàn zhī chā yī shì zhī shī yī yán yī mò jiē bǐ zhī yú shū shū jiē kǎi zì
一日之中，一念之差，一事之失，一言一默，皆笔之于书，书皆楷字。
sān yuè zé dìng yī běn zì yǐ wèi nián qǐ jīn sān shí běn yǐ
三月则订一本，自乙未年起，今三十本矣。
jǐn qí shèn dú zhī yán suī wàng niàn ǒu dòng bì jí shí kè zhì ér zhe zhī yú shū gù suǒ mài zhī shū jù jù jiē qiè shēn zhī yào yào
尽其慎独之严，虽妄念偶动，必即时克治，而著之于书，故所卖之书，句句皆切身之要药。
cí jiāng gèn fēng xiān shēng rì kè chāo sān yè fù guī yǔ zhū dì kàn
兹将艮峰先生日课，钞三叶付归，与诸弟看。
yú zì shí yuè chū yī rì qǐ yì zhào gèn fēng yàng měi rì yī niàn yī shì jiē xiě zhī yú cè yǐ biàn chù mù kè zhì yì xiě kǎi shū
余自十月初一日起，亦照艮峰样，每日一念一事，皆写之于册，以便触目克治，亦写楷书。
féng shù táng yǔ yú tóng rì jì qǐ yì yǒu rì kè cè
冯树堂与余同日记起，亦有日课册。
shù táng jí wéi xū xīn ài wǒ rú xiōng dì jìng wǒ rú shī jiāng lái bì yǒu suǒ chéng
树堂极为虚心，爱我如兄弟，敬我如师，将来必有所成。
yú xiàng lái yǒu wú héng zhī bì zì cǐ xiě rì kè běn zi qǐ kě bǎo zhōng shēn yǒu héng yǐ
余向来有无恒之弊，自此写日课本子起，可保终身有恒矣。
gài míng shī yì yǒu chóng chóng jiā chí néng jìn bù néng tuì yě
盖明师益友，重重夹持，能进不能退也。
běn yù chāo yú rì kè cè fù zhū dì yuè yīn jīn rì jìng hǎi xiān shēng lái yào jiāng gè zi dài huí qù gù bù jí chāo
本欲抄余日课册付诸弟阅，因今日镜海先生来，要将个子带回去，故不及钞。
shí yī yuè yǒu zhé chà zhǔn chāo jǐ yè fù huí yě
十一月有折差，准抄几叶付回也。
yú zhī yì yǒu rú wēi gèn fēng zhī sè rén jiān lìng rén duì zhī sù rán
余之益友，如倭艮峰之瑟（亻间），令人对之肃然。
wú zhú rú dòu lán quán zhī jīng yì yī yán yī shì bì qiú zhì shì
吴竹如窦兰泉之精义，一言一事，必求至是。
wú zǐ xù shào huì xi zhī tán jīng shēn sī yǒu biàn
吴子序邵慧西之谈经，深思有辨。
hé zi zhēn zhī tán zì qí jīng miào chù wú yī bù hé qí tán shī yóu zuì fú qì
何子贞之谈字，其精妙处，无一不合，其谈诗尤最符契。
zi zhēn shēn xǐ wú shī gù wú zì shí yuè lái yǐ zuò shī shí bā shǒu cí chāo èr yè fù huí yǔ zhū dì yuè
子贞深喜吾诗，故吾自十月来，已作诗十八首，兹抄二叶付回，与诸弟阅。
féng shù táng chén dài yún zhī lì zhì jí jí bù chěng yì liáng yǒu yě
冯树堂陈岱云之立志，汲汲不逞，亦良友也。
jìng hǎi xiān shēng wú suī wèi cháng zhí zhì qǐng yè ér xīn yǐ shī zhī yǐ
镜海先生，吾虽未尝执贽请业，而心已师之矣。
wú měi zuò shū yǔ zhū dì bù jué qí yán zhī zhǎng xiǎng zhū dì huò yàn fán nán kàn yǐ
吾每作书与诸弟，不觉其言之长，想诸弟或厌烦难看矣。
rán zhū dì gǒu yǒu cháng xìn yǔ wǒ wǒ shí lè zhī rú huò zhì bǎo rén gù gè yǒu xìng qíng yě
然诸弟苟有长信与我，我实乐之，如获至宝，人固各有性情也。
yú zì shí yuè chū yī qǐ jì rì kè niàn niàn yù gǎi guò zì xīn
余自十月初一起记日课，念念欲改过自新；
sī cóng qián yǔ xiǎo shān yǒu xì shí shì yī zhāo zhī fèn bù jìn rén qíng jí yù dēng mén xiè zuì
思从前与小珊有隙，实是一朝之忿，不近人情，即欲登门谢罪。
qià hǎo chū jiǔ rì xiǎo shān lái bài shòu shì yè yú jí zhì xiǎo shān jiā jiǔ tán
恰好初九日小珊来拜寿，是夜余即至小珊家久谈。
shí sān rì yǔ dài yún hé duì qǐng xiǎo shān chī fàn cóng cǐ huān xiào rú chū qián xì gài shì yǐ
十三日与岱云合队，请小珊吃饭，从此欢笑如初，前隙盖释矣。
jìn shì dà lüè rú cǐ róng zài dú shū
近事大略如此，容再读书。
guó fān shǒu jù
国藩手具。
dào guāng èr shí èr nián shí yuè èr shí liù rì
（道光二十二年十月二十六日）