盘江考 — 徐霞客游记 — 徐霞客

nán běi liǎng pán jiāng yú yú yuè xi yǐ dǔ qí xià liú qí fā yuán jù zài yún nán dōng jìng

南北两盘江，余于粤西已睹其下流，其发源俱在云南东境。

南盘和北盘两江，我在广西省时已经看到它们的下游了，两条江都发源于云南省东部境内。

yú guò guì zhōu yì zī kǒng yì zhé qióng zhī

余过贵州亦资孔驿，辄穷之。

yì xi shí lǐ guò huǒ shāo pù

驿西十里，过火烧铺。

yòu xī nán wǔ lǐ dǐ xiǎo dòng lǐng

又西南五里，抵小洞岭。

lǐng běi èr shí lǐ yǒu hēi shān gāo jùn wèi zhòng shān guān cǐ lǐng nǎi qí nán xià jí

岭北二十里有黑山，高峻为众山冠，此岭乃其南下脊。

lǐng dōng shuǐ jí dōng xiàng xíng jīng huǒ shāo pù yì zī kǒng nǎi xī běi rù hēi shān dōng xiá běi chū hé yú běi pán jiāng

岭东水即东向行，经火烧铺、亦资孔，乃西北入黑山东峡，北出合于北盘江；

lǐng xi shuǐ zì běi xiá nán liú jīng míng yuè suǒ xi wù dōng nán chū yì zuǒ xiàn nán xià nán pán jiāng

岭西水自北峡南流，经明月所西坞，东南出亦佐县，南下南盘江。

xiǎo dòng yī lǐng suì wèi nán běi pán fēn shuǐ jí

小洞一岭，遂为南北盘分水脊。

yī tǒng zhì wèi nán běi èr pán jù fā yuán zhān yì zhōu dōng nán èr bǎi lǐ běi liú zhě wèi běi pán nán liú zhě wèi nán pán jiē zhǐ cǐ hēi shān nán xiǎo dòng lǐng yī dōng chū huǒ shāo pù yī xi chū míng yuè suǒ èr liú yě

《一统志》谓，南北二盘俱发源沾益州东南二百里，北流者为北盘，南流者为南盘，皆指此黑山南小洞岭，一东出火烧铺，一西出明月所二流也。

hòu xi zhì jiāo shuǐ chéng dōng zhōng píng kāi jù wù běi zì zhān yì zhōu yán fāng yì nán yú cǐ jīng qǔ jìng jùn wù xuān nán běi bù xià bǎi lǐ zhōng jiē píng chóu sān liú zòng héng qí jiān huì wèi hǎi zǐ

后西至交水城东，中平开巨坞，北自沾益州炎方驿，南逾此经曲靖郡，坞亘南北，不下百里，中皆平畴，三流纵横其间，汇为海子。

yǒu chuán nán tōng yuè zhōu zhōu zài qǔ jìng dōng nán sì shí lǐ

有船南通越州，州在曲靖东南四十里。

zhōu xíng zhì zhōu shuǐ xī nán rù shí xiá zhōng xuán jué bù néng shàng xià nǎi dēng lù

舟行至州，水西南入石峡中，悬绝不能上下，乃登陆。

shí wǔ lǐ fù xià zhōu nán dá lù liáng zhōu

十五里，复下舟，南达陆凉州。

yuè zhōu dōng yī shuǐ yòu zì bái shí yá lóng tán lái yǔ jiāo shuǐ hǎi zǐ hé chū shí xiá nǎi diān dōng dì yī jù xī yě wèi nán pán shàng liú yún

越州东一水，又自白石崖龙潭来，与交水海子合出石峡，乃滇东第一巨溪也，为南盘上流云。

yú qì zú jiāo shuǐ wén qǔ jìng dōng nán yǒu shí bǎo wēn quán shèng suì yóu hǎi zǐ xi ér nán

余憩足交水，闻曲靖东南有石堡温泉胜，遂由海子西而南。

nán xià èr shí lǐ yī xī lái zì xī běi zhuǎn dōng nán qù rù jiāo hǎi qiáo kuà zhī wèi bái shí jiāng

南下二十里，一溪来自西北，转东南去，入交海，桥跨之，为白石江；

juān xì jǐn kuò shù zhàng míng dú zhe yǐ mù xī píng shǒu pò dá lǐ má yú cǐ suì yǐ rù diān yě

涓细仅阔数丈，名独著，以沐西平首破达里麻于此，遂以入滇也。

àn dá lǐ má yǐ shī shí wàn lái jù yǔ wǒ shī jiā jiāng zhèn shì rì dà wù mù fēn bīng cóng shàng liú qián jì rào chū qí hòu suì pò zhī

按达里麻以师十万来拒，与我师夹江阵，是日大雾，沐分兵从上流潜济，绕出其后，遂破之。

jīn guān xiàn tài shān xī hé xiǎn zú jù

今观线大山溪，何险足据；

qiě bái shí shàng liú wèi gē jiā chōng yuán duǎn liú wēi yíng dài bù guò shù lǐ nèi

且白石上流为戈家冲，源短流微，潆带不过数里内。

mù gōng qǔ jìng zhī jié kuā wèi mào wù shè jiāng zì shàng liú chū qí jiā gōng zhī wèi bu shi xūn bù zhī nǎi yǔ ào táng wú yì yě

沐公曲靖之捷，夸为冒雾涉江，自上流出奇夹攻之，为不世勋，不知乃与坳堂无异也！

dù qiáo nán liù lǐ dǐ qǔ jìng jùn

度桥南六里，抵曲靖郡。

chū jùn nán mén dōng nán èr shí wǔ lǐ hǎi zǐ wāng yáng zhàng yì zhì shì wèi dōng xī shān suǒ shù nán xià fú xiá jiān

出郡南门，东南二十五里，海子汪洋涨溢，至是为东西山所束，南下伏峡间。

qiáo héng jià jiāo xī shàng yuē shàng qiáo

桥横架交溪上，曰上桥。

qiáo xī kāi yī wù dōng xiàng jí yóu shàng qiáo xī zhé rù wù bàn lǐ zhì wēn quán

桥西开一坞东向，即由上桥西折入坞，半里至温泉。

quán kě yù pào zhū shí fā zì chí dǐ běi chí fèi pào yóu duō duì yǐ liù jiǎo tíng yuē pēn yù

泉可浴，泡珠时发自池底，北池沸泡尤多，对以六角亭，曰喷玉。

dōng yú pō bàn lǐ dǐ qiáo tóu cūn

东逾坡半里，抵桥头村。

cūn xi xíng tián chóu jiān hū yī shí gāo xuán sì miàn wěng cóng lóu yíng shàng chū jí shí yá bǎo yě yǔ wēn quán běi gé yī wù

村西行田畴间，忽一石高悬，四面蓊丛，楼楹上出，即石崖堡也，与温泉北隔一坞。

jìng píng qí lǐ xǔ dǐ bǎo dōng lù nán xiàng pān jí shàng lìng jué dǐng zé hǎi zǐ dōng jiè shān nán rào yú qián xi jiè shān zì běi lái zhōng tū wèi cǐ yá yòu xi zhì ér nán wéi shuǐ kǒu shān

径平畦里许，抵堡东麓，南向攀级，上凌绝顶，则海子东界山南绕于前，西界山自北来，中突为此崖，又西峙而南为水口山。

jiāo xī nán chū shàng qiáo qián wèi dōng jiè shān nán rào suǒ è zhé xī nán huì wèi hǎi zǐ zhèng dāng shí bǎo nán

交溪南出上桥，前为东界山南绕所扼，辄西南汇为海子，正当石堡南；

交溪往南流过上桥，前方被东部山往南环绕所阻扼，才流向西南汇聚为湖泊，正好位于石崖堡南面；

qí dōng běi bái shí yá lóng tán yǔ dōng nán yì zuǒ zhī shuǐ hé jiāo xī xià liú yú yuè zhōu nǎi xī nán pò xiá qù

其东北白石崖龙潭，与东南亦佐之水，合交溪下流于越州，乃西南破峡去。

ér shí bǎo zhèng xuán lì zhòng fēng zhōng zhū shuǐ yòu huì ér yíng zhī wēi yá gǔ sōng bèi jiàn yōu shèng

而石堡正悬立众峰中，诸水又汇而潆之，危崖古松，倍见幽胜。

běi xià shān xi yī lǐ dǐ shí bǎo cūn

北下山，西一里抵石堡村。

huí tiào shí bǎo xī běi liǎng miàn qiàn kōng qí qiào bù bù bù néng qù

回眺石堡，西北两面嵌空奇峭，步步不能去。

yóu cūn nán xià pō dōng bàn lǐ yú yī shí liáng

由村南下坡，东半里，逾一石梁。

nán zǒu liáng xià zhě jí jiāo xī xī suì zhé dōng nán qù

南走梁下者，即交溪，溪遂折东南去。

yòu dōng yī lǐ bàn dǐ dōng shān lù

又东一里半，抵东山麓。

dōng běi shàng shān cóng shí piàn zhōng xíng tǔ qīng xiá zhuì bēng qiàn fēn cuò shí gǔ jìng lù rú liè bàn cóng zhī qīng shé qǔ dào

东北上山，从石片中行，土倾峡坠，崩嵌纷错，石骨竞露如裂瓣，从之倾折取道。

shí duō huàn zhì sè zhèng hēi rú zhuó mò piàn piàn yīng shān jué pǐn

石多幻质，色正黑如着墨，片片英山绝品。

shí zhōng shàng zhě yī lǐ zhì lǐng āo xià jiàn xi wù nán liú zhī jiāng xià zhuì lǐng nán zhī xiá nǎi jiāo xī yóu qiáo tóu nán xià héng jié cǐ shān nán lù yǐ dōng qù zhě yě

石中上者一里，至岭坳，下见西坞南流之江，下坠岭南之峡，乃交溪由桥头南下，横截此山南麓以东去者也。

yú yǐ gōng dǔ nán pán yuán wén yǒu xi yuán gèng yuǎn zhí xī nán zhì shí píng zhōu suí liú kǎo zhī

余已躬睹南盘源，闻有西源更远，直西南至石屏州，随流考之。

qí shuǐ yuán fā zì shí píng xi sì shí lǐ zhī guān kǒu liú wèi bǎo xiù shān jù táng yòu dōng nán xià shí píng huì wèi yì lóng hú

其水源发自石屏西四十里之关口，流为宝秀山巨塘，又东南下石屏，汇为异龙湖。

hú yǒu jiǔ qǔ sān dǎo zhōu yī bǎi wǔ shí lǐ

湖有九曲三岛，周一百五十里。

dǎo zhī zuì xī běi jìn chéng zhě yuē dà shuǐ chéng dǐng yǒu hǎi cháo sì

岛之最西北近城者，曰大水城，顶有海潮寺；

shāo dōng dǎo yuē xiǎo shuǐ chéng

稍东岛曰小水城。

zhōu jīng dà shuǐ chéng nán yú yǒu jì hé bǎi mǔ jù duo jǐn biān hú zhōng zhí lián cǐ wèi zuì shèng

舟经大水城南隅，有芰荷百亩，巨朵锦边，湖中植莲，此为最盛。

shuǐ yòu dōng jīng lín ān jùn nán wèi lú jiāng chuān yán dòng chū yòu dōng zhì ē mí zhōu dōng běi rù pán jiāng

水又东经临安郡南，为泸江，穿颜洞出，又东至阿弥州，东北入盘江。

pán jiāng zhě jí jiāo shuǐ hǎi zǐ nán jīng yuè zhōu lù liáng lù nán níng zhōu zhì zhōu dōng liù shí lǐ pó xī diān hé fǔ xian hú shuǐ

盘江者，即交水海子，南经越州、陆凉、路南、宁州，至州东六十里婆兮甸，合抚仙湖水；

yòu nán zhì bō jī jiē hé diān hé qǔ jiāng

又南至播箕街河甸，合曲江；

yòu dōng zhì ē mí zhōu shāo dōng hé lú jiāng

又东至阿弥州稍东，合泸江。

èr jiāng hé wéi nán pán jiāng suì dōng běi liú guǎng xī fǔ dōng shān wài

二江合为南盘江，遂东北流广西府东山外。

yú shí zhēng zhū guǎng xī tǔ rén jìng bù zhī jiāng suǒ xiàng

余时征诸广西土人，竟不知江所向。

nǎi běi guò shī zōng zhōu yòu dōng běi qù luó píng zhōu shí wǔ lǐ dǐ yī wù yuē xìng duō luō

乃北过师宗州，又东北去罗平州十五里，抵一坞曰兴哆啰。

qí wù xi bàng bái là dōng zhān luó zhuāng nán qù shén yáo ér luó zhuāng shān sēn qiào dōng jiè jiē shí fēng lí lì fēn háng jìng fèn fù jiàn yuè xī miàn mù

其坞西傍白蜡，东瞻罗庄，南去甚遥，而罗庄山森峭东界，皆石峰离立，分行竞奋，复见粤西面目。

gài cǐ cóng chù guài fēng xī nán shǐ cǐ ér dōng běi jǐn yú dào zhōu bàng bó shù qiān lǐ wèi xī nán qí shèng cǐ yòu qí xī nán zhī jí yě

盖此丛矗怪峰，西南始此，而东北尽于道州，磅礡数千里，为西南奇胜，此又其西南之极也。

yǐ ér zhì luó píng xún tǔ rén pán jiāng qǔ zhé shǐ zhī jiāng zì guǎng xī fǔ liú rù shī zōng jiè jí chū luó píng dōng nán yú luó zhuāng shān wài dǐ bā dàn yí zhài huì jiāng dǐ hé

已而至罗平，询土人盘江曲折，始知江自广西府流入师宗界，即出罗平东南隅罗庄山外，抵巴旦彝寨，会江底河；

zhài qù luó píng dōng nán èr bǎi lǐ jiāng dōng jí guǎng nán fǔ jìng

寨去罗平东南二百里，江东即广南府境。

yòu dōng běi jīng ba zé hé gé ba jí xīng lóng nà gòng zhì bà lóu wèi bà lóu jiāng

又东北经巴泽、河格、巴吉、兴隆、那贡，至霸楼，为霸楼江；

liù chù dì míng jù yuè xī ān lóng cháng guān sī de

六处地名，俱粤西安隆长官司地。

jīn ān lóng wú tǔ guān jù wèi guǎng nán sì chéng suǒ zhàn

今安隆无土官，俱为广南、泗城所占。

suì rù sì chéng jìng zhī bā là zhě xiāng yú shì wèi yòu jiāng

遂入泗城境之八蜡、者香，于是为右江。

zài xià yòu yǒu guǎng nán fù zhōu zhī shuǐ zì zhě gé jīng sì chéng zhī gé láng lì lǐ lái hé ér xià tián zhōu yún

再下，又有广南富州之水，自者格经泗城之葛阆、历里来合，而下田州云。

hòu yú zhì yún nán shěng chéng guò yáng lín jiàn běi yī hǎi zǐ tè dà gǔ chēng jiā lì zé běi chéng dà xī chū hé kǒu

后余至云南省城，过杨林，见北一海子特大，古称嘉利泽，北成大溪，出河口。

xī běi yǒu shān shén jùn yuē yáo lín shān

溪北有山甚峻，曰尧林山。

yòu dōng běi shí lǐ chū xiá jīng guǒ zǐ yuán běi zhì xún diān fǔ hé jùn chéng xī běi shuǐ huì wèi nán hǎi zǐ

又东北十里出峡，经果子园，北至寻甸府，合郡城西北水，汇为南海子。

yòu dōng běi yǔ mǎ lóng shuǐ hé yú jùn dōng èr shí lǐ qī xīng qiáo wèi ā jiāo hé xī

又东北与马龙水合于郡东二十里七星桥，为阿交合溪。

yú yīn jiū shuǐ suǒ chū zhī qí xià zhān yì zhōu wèi kě dù hé nǎi běi pán jiāng shàng liú yě

余因究水所出，知其下沾益州为可渡河，乃北盘江上流也。

àn cǐ zé nán běi èr pán dàn míng chēng zhī tóng ěr fā yuán fēi yī shān zhī shuǐ

按此则南北二盘，但名称之同耳，发源非一山之水。

běi pán zì kě dù hé ér dōng shǐ nán hé yì zī kǒng huǒ shāo pù zhī shuǐ zé huǒ shāo pù fēi běi pán zhī yuán yě

北盘自可渡河而东，始南合亦资孔、火烧铺之水，则火烧铺非北盘之源也。

nán pán zì jiāo shuǐ fā yuán nán dù yuè zhōu shǐ hé míng yuè suǒ zhī shuǐ zé míng yuè suǒ fēi nán pán zhī yuán yě

南盘自交水发源，南渡越州，始合明月所之水，则明月所非南盘之源也。

nǎi yī tǒng zhì běi pán shě yáng lín nán pán shě jiāo shuǐ ér qǔ dōng nán zhī fēn zhě wèi yuán zé nán běi yuán yī shān zhī wù yi dìng zhèng zhě yī

乃《一统志》北盘舍杨林，南盘舍交水，而取东南支分者为源，则南北源一山之误，宜订正者一。

yòu yǐ nán pán zhì bā là zhě xiāng yī shuǐ zì dōng běi lái hé tǔ rén zhǐ yǐ wéi běi pán jiāng suì wèi nán běi pán jiē chū yú tián zhōu

又以南盘至八蜡、者香，一水自东北来合，土人指以为北盘江，遂谓南北盘皆出于田州。

fu běi pán guò ān nán yǐ dōng nán xià dū ní yóu sì chéng dōng běi jiè jīng nà de yǒng shùn chū luō mù dù xià qiān jiāng

夫北盘过安南，已东南下都泥，由泗城东北界，经那地、永顺，出罗木渡，下迁江。

zé cǐ dōng běi hé nán pán zhī shuǐ zì shì sì chéng xī běi jīng shān suǒ chū

则此东北合南盘之水，自是泗城西北箐山所出。

wèi liǎng jiāng hé yú pǔ ān zhōu sì chéng zhōu zhī wù yi dìng zhèng zhě èr

谓两江合于普安州、泗城州之误，宜订正者二。

zhì yī tǒng zhì zuì wù chù yòu wèi nán běi èr pán fēn liú qiān lǐ huì yú hé jiāng zhèn

至《一统志》最误处，又谓南北二盘，分流千里，会于合江镇。

gài wéi nán níng fǔ xi zuǒ yòu jiāng hé liú chù wèi hé jiāng zhèn shì zhí yǐ tài píng fǔ zuǒ jiāng wèi nán pán tián zhōu yòu jiāng fǎn wèi běi pán yǐ

盖惟南宁府西左右江合流处为合江镇，是直以太平府左江为南盘，田州右江反为北盘矣。

jīn yǐ yú suǒ shēn lì zōng xiào zhī nán pán zì zhān yì zhōu yán fāng yì nán xià jīng jiāo shuǐ qǔ jìng nán guò qiáo tóu yóu yuè zhōu lù liáng lù nán nán dǐ ē mí zhōu jìng běi hé qǔ jiāng lú jiāng shǐ dōng zhuǎn jiàn běi hé mí lè ba diān jiāng shì wèi é luó jiāng

今以余所身历综校之，南盘自沾益州炎方驿南下，经交水、曲靖，南过桥头，由越州、陆凉、路南，南抵阿弥州境北，合曲江、泸江，始东转，渐北合弥勒巴甸江，是为额罗江。

yòu dōng běi jīng dà bǎi wù xiǎo bǎi wù

又东北经大柏坞、小柏坞，

yòu běi jīng guǎng xī fǔ dōng bā shí lǐ yǒng ān dù

又北经广西府东八十里永安渡，

yòu dōng běi guò shī zōng zhōu dōng qī shí lǐ hēi rú dù

又东北过师宗州东七十里黑如渡，

yòu dōng běi guò luó píng zhōu dōng nán bā dàn zhài

又东北过罗平州东南巴旦寨，

hé jiāng dǐ shuǐ

合江底水，

jīng ba zé ba jí

经巴泽、巴吉，

hé huáng cǎo bà shuǐ

合黄草坝水，

dōng nán dǐ bà lóu

东南抵霸楼，

hé zhě píng shuǐ

合者坪水，

shǐ xià jiù ān lóng

始下旧安隆，

chū bái ài

出白隘，

wèi yòu jiāng

为右江。

běi pán zì yáng lín hǎi zi běi chū sōng míng zhōu guǒ zǐ yuán dōng běi jīng rè shuǐ táng hé mǎ lóng zhōu zhōng hé shān shuǐ dǐ xún diān chéng dōng běi qù yí de wèi chē hóng jiāng

北盘自杨林海子，北出嵩明州果子园，东北经热水塘，合马龙州中和山水，抵寻甸城东，北去彝地为车洪江。

xià kě dù qiáo

下可渡桥，

zhuǎn dōng nán

转东南，

jīng pǔ ān zhōu běi jìng

经普安州北境，

hé sān bǎn qiáo zhū shuǐ

合三板桥诸水，

nán xià ān nán wèi dōng tiě qiáo

南下安南卫东铁桥，

yòu dōng nán hé píng zhōu zhū shuǐ

又东南合平州诸水，

rù sì chéng zhōu dōng běi jìng

入泗城州东北境，

yòu dōng zhù nà de zhōu yǒng shùn sī

又东注那地州、永顺司，

jīng luō mù dù

经罗木渡，

chū qiān jiāng lái bīn

出迁江、来宾，

wèi dōu ní jiāng

为都泥江，

dōng rén wǔ yi zhī liǔ jiāng

东人武宜之柳江。

shì nán pán chū nán níng běi pán chū xiàng zhōu xiāng qù bù xià qiān lǐ

是南盘出南宁，北盘出象州，相去不下千里；

ér nán níng hé jiāng zhèn nǎi nán pán yǔ jiāo zhǐ lì jiāng hé fēi běi pán yǔ nán pán hé yě

而南宁合江镇，乃南盘与交趾丽江合，非北盘与南盘合也。

qí liǎng pán jiāng xiāng hé chù zhí zhì xún zhōu fǔ qián yù èr jiāng huì liú shí shǐ hé dàn cǐ dì nán běi pán yǐ gè yǐn míng wéi yù jiāng qián jiāng yǐ

其两盘江相合处，直至浔州府黔、郁二江会流时始合，但此地南北盘已各隐名为郁江、黔江矣。

zé wèi nán pán běi pán jí wéi nán níng zuǒ yòu jiāng zhī wù yi dìng zhèng zhě sān

则谓南盘、北盘即为南宁左、右江之误，宜订正者三。

ruò fú tián zhōu yòu jiāng yuán míng shǔ nán pán zhì shū yòu wèi yuán zì fù zhōu shì qì dà yuán ér qǔ zhī shuǐ yóu zhī zhì nán pán zhě yuán míng yuè suǒ zhì běi pán zhě yuán huǒ shāo pù yě

若夫田州右江源，明属南盘，《志书》又谓源自富州，是弃大源而取支水，犹之志南盘者源明月所，志北盘者源火烧铺也。

bǐ bù biàn duān mò jù xì hàn rán bǐng bǐ lèi yī qiū zhī hé yě fū

彼不辨端末巨细，悍然秉笔，类一丘之貉也夫！