wù yín gōng yuán nián shí èr yuè chū yī rì zài guān zhuāng chá fáng
戊寅（公元１６３８年）十二月初一日在官庄茶房。
shí gù pū bìng suī shǎo chài bìng yù ér chán ruò shū shèn shàng bù néng xíng
时顾仆病虽少瘥ｃｈàｉ病愈，而孱弱殊甚，尚不能行。
yù hou huó fó sì sēng xīn fǎ lái tóng xiàng hēi yán jǐng yū lù liǎng rì wǎng yáo ān fǔ yǐ cǐ lù chā kě xíng bù bì dài jiē zǐ yě
欲候活佛寺僧心法来，同向黑盐井，迂路两日，往姚安府，以此路差可行，不必待街子也。
chū èr rì chū sān rì chū sì rì zài chá fáng
初二日、初三日、初四日在茶房。
wù kōng rì rì huà huà yuán mǐ yǐ gōng shí ér gù pū chán ruò rú gù
悟空日日化化缘米以供食，而顾仆孱弱如故。
xīn fǎ yì bù zhì
心法亦不至。
chū wǔ rì qián shàng léi yīng zhū shǔ sēng fǎn
初五日前上雷应诸蜀僧返。
zhū sēng dài míng rì wǎng mǎ jiē suí jiē wǎng lú tóu chū dà yáo
诸僧待明日往马街，随街往炉头出大姚。
yú réng yù suí zhī ér bìng zhě bù néng huò rán jí bìng xùn sù xiāo chú wèi zhī yàng yàng yù yù bù lè
余仍欲随之，而病者不能霍然疾病迅速消除，为之怏怏郁郁不乐。
mǎ jiē zài xi xī dōng pō shàng
马街在西谿ｘｉ东坡上，
nán qù yuán móu xiàn èr shí wǔ lǐ
南去元谋县二十五里，
běi qù huáng guā yuán sān shí wǔ lǐ
北去黄瓜园三十五里，
dōng zhì léi yīng shān gōu kǒu shí lǐ
东至雷应山篝口十里，
xi zhì xī xi pō wǔ lǐ
西至溪西坡五里，
dāng dà wù shì zhōng chù
当大坞适中处，
dōng xī dǐ shān
东西抵山，
gòng jìng shí wǔ lǐ
共径十五里，
nán dǐ shān
南抵山，
běi yú jiāng
北逾江，
gòng jìng yī bǎi sān shí lǐ
共径一百三十里，
píng wù zhī zuì yáo zhě yě
平坞之最遥者也。
qí dōng nán yǒu jù lú yuē guān zhuāng wèi qián fǔ zhuāng tián
其东南有聚庐曰官庄，为黔府庄田。
chá fáng jí zài mǎ jiē pō běi
茶房即在马街坡北。
yuán móu xiàn zài mǎ tóu shān xī qī lǐ mǎ jiē nán èr shí wǔ lǐ
元谋县在马头山西七里，马街南二十五里。
qí zhí nán sān shí wǔ lǐ wèi xī píng yǔ guǎng tōng jiē jiè
其直南三十五里为腊坪，与广通接界；
zhí běi jiǔ shí wǔ lǐ wèi jīn shā jiāng dù jiāng běi shí wǔ lǐ wèi jiāng yì yǔ lí xī jiē jiè
直北九十五里为金沙江，渡江北十五里为江驿，与黎溪接界；
jiāng yì zài jīn shā jiāng yè tài shān zhī nán
江驿在金沙江业，大山之南。
yóu qí hòu běi yú pō wǔ lǐ yǒu gǔ shí bēi tài shū shǔ diān jiāo huì sì dà zì
由其后北逾坡五里，有古石碑，太书“蜀滇交会”四大字。
rán cǐ yì zài jiāng běi qí qián hòu èr shí lǐ zhī de suǒ wèi jiāng wài zhě yòu zhǔ hé qū zhōu
然此驿在江北，其前后二十里之地，所谓江外者，又属和曲州；
wú móu běi jiè shí jiǔ shí wǔ lǐ ér yǐ
无谋北界，实九十五里而已。
jiāng yì xiàng yǒu yì chéng
江驿向有驿丞。
èr shí nián lái dào lù bù tōng jiǔ wú xíng rén jīn zhǐ jīn shā jiāng xún jiǎn sī dài guǎn
二十年来，道路不通，久无行人，今止金沙江巡检司带管。
zhí dōng liù shí lǐ wèi xū líng yì dōng lǐng tóu yǔ hé qǔ zhōu jiē jiè
直东六十里为墟灵驿东岭头，与和曲州接界；
zhí xī sì shí lǐ wèi xi lǐng yǔ dà yáo xiàn jiē jiè
直西四十里为西岭，与大姚县接界。
qí de běi yáo yù huì chuān wèi zhí duì nán yáo yǔ xīn huà zhōu zhí duì dōng yáo yǔ sōng míng zhōu zhí duì xi yáo yǔ dà yáo xiàn zhí duì
其地北遥与会川卫直对，南遥与新化州直对，东遥与嵩明州直对，西遥与大姚县直对。
dōng jiè tài shān jí xū líng yì yǔ léi yīng shān yě nán zì dà mài de zhí běi dǐ jīn shā jiāng nán àn héng gèn èr bǎi lǐ píng zhàng tiān bàn yān
东界大山即墟灵驿与雷应山也，南自大麦地，直北抵金沙江南岸，横亘二百里，平障天半焉。
xi jiè shān céng dié cuò chū yì jiē zì nán ér běi
西界山层叠错出，亦皆自南而北。
xiàn zhì zhī zhī nán zì chǔ xióng fǔ dìng yuǎn xiàn dōng lái fēn zhī jié wèi xiàn zhì
县治之支，南自楚雄府定远县东来，分支结为县治。
qí yú zhī xi rào zhě yóu xiàn xi zhí běi shí wǔ lǐ xi xī zhī kǒu ér zhǐ shì wèi dì yī céng
其余支西绕者，由县西直北十五里西溪之口而止，是为第一层；
yòu yī zhī nán zì dìng yuǎn xiàn fēn zhī lái yǔ xiàn xi zhī zhī tóng jiā ér běi zhì xi xī kǒu dōng zhī yǐ jǐn cǐ zhī gēng jiā zhī ér běi zhì biǎn dàn làng ér zhǐ shì wèi dì èr céng
又一支南自定远县分支来，与县西之支同夹而北，至西溪口，东支已尽，此支更夹之而北，至扁担浪而止，是为第二层；
yòu yī zhī xi zì dìng yuǎn xi yǔ yáo ān fǔ dōng jiè fēn zhī dōng lái yǔ biǎn dàn làng zhī zhī tóng jiā ér běi zhōng jiè jū lín hòu shuǐ jí suǒ wèi xi jiān jiè lǐng yě
又一支西自定远西与姚安府东界分支东来，与扁担浪之支同夹而北，中界苴林后水，即所谓西尖界岭也；
yòu yī zhī xi zì yáo ān fǔ dōng běi fēn zhī dōng lái yǔ xi jiān jiè lǐng tóng jiā ér běi zhōng jiè lú tóu xī shuǐ jí suǒ wèi lú tóu xi luàn shí gāng yě
又一支西自姚安府东北分支东来，与西尖界岭同夹而北，中界炉头溪水，即所谓炉头西乱石冈也；
yòu yī zhī dìng yuǎn xiàn xī běi miào fēng shān fēn zhī dōng lái yǔ luàn shí gāng tóng jiā ér běi zhōng jiè hé dǐ zhī shuǐ jí suǒ wèi shé diān dú mù qiáo xī shān yě
又一支定远县西北妙峰山分支东来，与乱石冈同夹而北，中界河底之水，即所谓舌甸独木桥西山也。
zhū shān jiē jiā chuān liú běi chū huò hé xi xī huò chū jū què ér xià jīn shā gù zì xiàn yǐ běi qí xi jiè zhū shān yī zhī jì jǐn yī zhī chóng chū ruò lín cì ér běi dǐ jīn shā yān
诸山皆夹川流北出，或合西溪，或出苴榷而下金沙，故自县以北，其西界诸山，一支既尽，一支重出，若鳞次而北抵金沙焉。
qí dōng jiè shuǐ jiē xiǎo wéi xū líng yì yī zhī jiào dà nán chū mǎ tóu shān zhī nán jīng xiàn zhì dōng ér běi yǔ xi xī hé
其东界水皆小，惟墟灵驿一支较大，南出马头山之南，经县治东而北与西溪合。
zì shì yǐ běi xī dōng zhī cūn yǐ dōng jiè shān zhī lù shén duō guān zhuāng zhī běi shí lǐ wèi huán zhōu yì yòu shí lǐ wèi hǎi nào cūn bīn xī dōng àn jí huó fó suǒ shēng chù lí sì èr shí wǔ lǐ
自是以北，溪东之村，倚东界山之麓甚多：官庄之北，十里为环州驿，又十里为海闹村，滨溪东岸，即活佛所生处，离寺二十五里。
qí cūn yǒu mù mián shù dà hé wǔ liù bào
其村有木棉树，大合五六抱。
xiàn jìng mù mián shù zuì duō cǐ gèng wéi dà
县境木棉树最多，此更为大。
yòu shí wǔ lǐ wèi huáng guā yuán
又十五里为黄瓜园。
xī xi zhī cūn yǐ xi jiè shān zhī lù yì shén duō xi pō xià cūn yǔ guān zhuāng duì zhì běi shí wǔ lǐ wèi wǔ fù cūn yòu shí lǐ wèi jū níng cūn yòu běi yú lǐng èr shí lǐ wèi biǎn dàn làng yú shì běi jiā xi xī jǐn yú jīn shā yān
溪西之村，倚西界山之麓亦甚多：西坡下村，与官庄对峙，北十五里为五富村，又十里为苴宁村，又北逾岭二十里，为扁担浪，于是北夹西溪，尽于金沙焉。
xi jiè zhū shān jù zì dìng yuǎn jiā liú fēn zhī dōng běi ér jǐn yú jīn shā jiāng
西界诸山，俱自定远夹流分支，东北而尽于金沙江。
qí xī běi yòu yǒu tài shān fāng dǐng chù zhì yú běi yǔ jīn shā běi àn shǔ diān jiāo huì zhī lǐng pián yōng tiān běi
其西北又有大山方顶矗峙于北，与金沙北岸“蜀滇交会”之岭，骈拥天北。
cóng wù zhōng běi xiàng yáo wàng ruò èr méi gāo liè yú wù kǒu yān
从坞中北向遥望，若二眉高列于坞口焉。
yú chū yǐ wéi jù jiāng běi zhī shān jí dǐ jīn shā jiāng shàng ér hòu zhī jiāng cóng èr shān zhī zhōng zì běi ér nán huán dōng shān yú qí běi jiè xī shān yú qí xi shǐ zhī cǐ fāng dǐng zhī shān yóu zài jīn shā zhī nán yě
余初以为俱江北之山，及抵金沙江上，而后知江从二山之中，自北而南，环东山于其北，界西山于其西，始知此方顶之山，犹在金沙之南也。
qí shān yī míng fāng shān xiàng xíng yī míng fān shān yǐ de yīn qí yīn zhī xiāng jìn ér míng zhī
其山一名方山，象形一名番山，以地因其音之相近而名之。
qí de yóu dà yáo xiàn shǔ zài xiàn dōng běi bǎi sì shí lǐ jū què zhī jìng dōng lín jīn shā jiāng
其地犹大姚县属，在县东北百四十里苴榷之境，东临金沙江。
shì cǐ shān yòu cóng xī běi běi shèng zhōu jiè huán tū dōng nán jiè jīn shā yú wài bào sān yáo yú zhōng yǔ cǐ xi jiè huí hé ér duì zhì wèi mén hù zhě yě
是此山又从西北北胜州界环突东南，界金沙于外，抱三姚于中，与此西界回合，而对峙为门户者也。
jīn shā xún sī nǎi jīn shā jiāng nán qǔ zhī jí chù zì cǐ zài dōng guò bái mǎ kǒu pǔ dù hé běi kǒu jí cóng wū méng shān zhī xi zhuǎn ér běi xià wū méng mǎ hú
金沙巡司，乃金沙江南曲之极处，自此再东，过白马口、普渡河北口，即从乌蒙山之西转而北下乌蒙、马湖。
xún sī zhī xi qí jiāng zì běi lái gù yún nán zhī xī běi jiè yì suí zhī ér xī běi chū yǐ dǐ běi shèng lì jiāng yān
巡司之西，其江自北来，故云南之西北界，亦随之而西北出，以抵北胜、丽江焉。
chū liù rì shì zǎo yún qì shǎo yì zhū shǔ sēng shǐ yù yóu jiē zi sì xià wǔ dù xī ér sù míng chén suí jiē zǐ guī rén tóng yú lǐng
初六日是早，云气少翳，诸蜀僧始欲游街子，俟下午渡溪而宿，明晨随街子归人同逾岭。
jì chén cān huò yǒu yán yi jí rì xíng zhě
既晨餐，或有言宜即日行者。
wù kōng yǐ yú xíng yǒu bàn cí bù qù ér gù pū yòu yǐ yān yān jīng shén bú zhèn bù néng sù suí zhū sēng hòu suī xíng xīn wèi chōng chōng
悟空以余行有伴，辞不去，而顾仆又以恹恹ｙàｎ精神不振不能速随诸僧后，虽行，心为忡忡。
chū chá fáng xi yī lǐ bàn dù xi xī xī cóng cǐ xī qǔ cóng qí nán àn suí zhī
出茶房西一里半，渡西溪，溪从此西曲，从其南岸随之。
yòu yī lǐ yú dǐ xī shān xià xī zhé ér běi yòu cóng qí xi yá bàng shān lù suí zhī
又一里余，抵西山下，溪折而北，又从其西崖傍山麓随之。
yòu běi yī lǐ yú yǒu cūn dāng lù běi suì yóu qí nán xī xiàng rù xiá
又北一里余，有村当路北，遂由其南西向入峡。
bàn lǐ shè kū jiàn nǎi niè pō shàng
半里，涉枯涧，乃蹑坡上。
qí pō tū shí jiē jīn shā yè yè shǎn shǎn fā guāng rú yún mǔ duī dié ér huáng yìng yǒu guāng
其坡突石，皆金沙烨烨ｙè闪闪发光，如云母堆叠，而黄映有光。
shí rì sè jiàn kāi niè qí shàng rú shēn zài xiáng yún jīn sù zhōng yě
时日色渐开，蹑其上，如身在祥云金粟中也。
yī shàng èr lǐ yú qí dǐng wàng qí xi yòu pì yī jiè yǒu jiān shān dú sǒng lù chū qí jiān nǎi wàng zhī ér qū
一上二里，逾其顶，望其西又辟一界，有尖山独耸，路出其间，乃望之而趋。
xī xiàng jiàn xià sān lǐ dǐ wù zhōng yǒu shuǐ zì nán xiá zhōng lái zhì cǐ rào wù dōng běi qù
西向渐下，三里，抵坞中，有水自南峡中来，至此绕坞东北去。
qí shuǐ bù shēn ér kuò lù běi shù shí jiā yǐ hé dōng àn
其水不深而阔，路北数十家，倚河东岸。
yóu qí nán dù hé ér xi qí chù mù mián qí shù gàn yǒu gāo yī zhàng yú zhě yún liǎng sān nián bù diāo
由其南渡河而西，其处木棉萁（ｊī树干）有高一丈余者，云两三年不凋。
yǒu kū jiàn zì xi lái qí zhōng jiē liú shā méi zú liǎng bàng jù huí yá xuān bì jiā zhì ér lái dǐ wú dī shuǐ ér shā jiān bái zhì ái ái rú yán shuāng jié mò fēi yán ér cóng de chū yí xuě ér fēi tiān jiàng zé xiāo zhī lèi yě
有枯涧自西来，其中皆流沙没足，两傍俱回崖亘壁，夹峙而来，底无滴水，而沙间白质皑皑，如严霜结沫，非盐而从地出，疑雪而非天降，则硝之类也。
lù dāng cóng jiàn dǐ zhí rù zhū sēng zhī qián qū zhě wù cóng nán pō niè lǐng shàng
路当从涧底直入，诸僧之前驱者，误从南坡蹑岭上。
shàng yī lǐ jiàn qí lù yù nán ér xi jiān zài xi zhī qí wù nǎi yǔ sēng xī běi wàng jiàn dǐ pān yá xià zhuì
上一里，见其路愈南，而西尖在西，知其误，乃与僧西北望涧底攀崖下坠。
yī lǐ fù xún dǐ xi xíng jiàn bì yá shàng xuán jīn wán lěi lěi rú dàn guàn cóng zhī yī zhuì shù bǎi pān shì zhī jí guǎng yòu suǒ jiàn diān qié yě
一里，复循底西行，见壁崖上悬金丸累累，如弹贯丛枝，一坠数百，攀视之，即广右所见颠茄也。
zhì yún zhī zhōng yǒu bái jiāng dú shén tǔ rén liàn wèi nǔ yào zhe wù lì bì
《志》云：“枝中有白浆，毒甚，土人炼为弩药，著物立毙。
xíng jiàn dǐ èr lǐ qí dǐ zhuǎn zì xī běi lái lù nǎi cóng xī nán niè lǐng
”行涧底二里，其底转自西北来，路乃从西南蹑岭。
yī lǐ bàn pán lǐng tóu xi chū yòu yī lǐ bàn xī nán xià pō
一里半，盘岭头西出，又一里半，西南下坡。
qí chù kāi hè wān huán ér běi shè hè dǐ ér xi bú jiàn yǒu shuǐ
其处开壑湾环而北，涉壑底而西，不见有水。
bàn lǐ xún xi kēng rù jiàn shí xiá zhōng yǒu shuǐ chán chán qí xiá shén bī shuǐ yì shèn wēi
半里，循西坑入，见石峡中有水潺潺，其峡甚逼，水亦甚微。
yī lǐ qí xiá yǒu zì nán liú ér chū zhě xià jiù shè zhī
一里，其峡有自南流而出者，下就涉之。
qí liú zhī cè yǒu dàn shēn kēng rú bàn páo jí hú lú yǎng dōng yá xià hán shuǐ yī yú bù liú bù jié yì zhū shuǐ zhī jìng ér yǒu cháng bù yǔ liú jù gǔ zhě yě
其流之侧，有窞ｄàｎ深坑如半匏ｈù即葫芦，仰东崖下，涵水一盂，不流不竭，亦潴水之静而有常，不与流俱汩者也。
shè xì liú xī shàng yú pō bàn lǐ yǒu zhí mù wèi fang zhě shàng shū qián fǔ guān zhuāng
涉细流西上，逾坡半里，有植木为坊者，上书“黔府官庄”。
xi xià bàn lǐ yǒu shù jiā zài pō běi qí hè yì wān huán ér běi zhōng yǒu tián chéng shù shí qí xiǎng jí shí xiá zhī shàng liú de shuǐ rú xiàn suì kāi cǐ qí suǒ wèi qián fǔ zhuāng tián shì yě
西下半里，有数家在坡北，其壑亦湾环而北，中有田塍数十畦，想即石峡之上流，得水如线，遂开此畦，所谓“黔府庄田”是也。
shí zhū sēng wèi jí xié cān lìng qí tú běi xiàng yí jiā mì huǒ
时诸僧未及携餐，令其徒北向彝家觅火。
yú bèi suí dà dào rào qí nán ér xi yī lǐ yòu yǒu mù fang zài xi pō shū yì rú qián zé qí xi jiè yě
余辈随大道绕其南而西，一里，又有木坊在西坡，书亦如前，则其西界也。
cóng cǐ xi xià yòu shè yī kū jiàn suì xī shàng lǐng qí shàng shén jùn
从此西下，又涉一枯涧，遂西上岭，其上甚峻。
qián qǐ huǒ sēng xié huǒ zhì ér bù dé quán mò néng wéi chuī
前乞火僧携火至，而不得泉，莫能为炊。
shàng lǐng èr lǐ pán xiá ér xi yòu bàn lǐ zhuǎn ér nán bàn lǐ yī píng běi xiàng huán wā zhōng yì wú shuǐ yú nǎi chū suǒ xié fàn fēn dàn zhī
上岭二里，盘峡而西，又半里，转而南，半里，一坪北向，环洼中亦无水，余乃出所携饭分啖之。
suí píng shāo nán bàn lǐ fù xī shàng qí shàng yù jùn
随坪稍南，半里，复西上，其上愈峻。
èr lǐ dēng gāng tóu yǐ wéi yú lǐng yǐ ér bù zhī qí shàng nǎi dōng chuí zhī jí yě
二里，登冈头，以为逾岭矣，而不知其上乃东垂之脊也。
wàng xi jiān shàng zài qí běi gé yī shēn kēng shén yáo xi jiān yòu yǒu nán běi èr héng shān xuān qí liǎng tóu yòu zì chéng yī jiè yān
望西尖尚在其北，隔一深坑甚遥，西尖又有南北二横山亘其两头，又自成一界焉。
cóng jí xiàng xī xíng èr lǐ bàn yòu nán zhuǎn xiá shàng xún ér huán zhī yòu xī běi shàng zài zhì jùn lǐng
从脊向西行二里半，又南转峡上，循而环之，又西北上，再陟峻岭。
èr lǐ dēng gāng tóu yòu yǐ wéi yú lǐng yǐ ér qí shàng yóu dōng chuí zhī jí yě
二里，登冈头，又以为逾岭矣，而其上犹东垂之脊也。
yòu cóng jí xī xiàng xíng yú shì jí liǎng páng jiē shēn zhuì chéng nán běi hè hè pán kōng yú xià jí duān tū qǐ yú wài xi jiē héng gèn zhī jiè shù cóng shí cuò fēng yǐng sà sà dòng rén yí shì wèi tú
又从脊西向行，于是脊两旁皆深坠成南北壑，壑蟠空于下，脊端突起于外，西接横亘之界，树丛石错，风影飒飒动人，疑是畏途。
shí jiān dān zhě yǐ zhì jùn nán qián gù pū yǐ tǐ ruò bù jìn yú suí zhū sēng hòu lǚ qiú qí dài zhī yǔ jù měi zhì yī lǐng zhé zuò dài jiǔ zhī bǐ zhì zhū sēng fù qián bǐ èr rén fù hòu
时肩担者以陟峻难前，顾仆以体弱不进，余随诸僧后，屡求其待之与俱，每至一岭，辄坐待久之，比至，诸僧复前，彼二人复后。
yú xīn zhuì zhuì jì kǒng èr rén zhī jiǔ chí yú hòu yòu kǒng zhū sēng zhī sù qù yú qián lǚ qián liú zhī yòu hòu cù zhī bù shèng huáng pò yù jué qí shàng bù yǐ yě
余心惴惴，既恐二人之久迟于后，又恐诸僧之速去于前，屡前留之，又后促之，不胜惶迫，愈觉其上不已也。
cóng jí xíng sān lǐ fù cóng lǐng xī shàng yī lǐ suì zhì héng gèn nán shān zhī běi diān
从脊行三里，复从岭西上一里，遂陟横亘南山之北巅。
qí diān yǔ zhōng tū zhī jiān nán běi xiāng duì shàng yǒu shí dié yuán héng jiè shì wèi yuán móu dōng jiè dà yáo xi jiè jí wǔ dìng yáo ān èr fǔ suǒ fēn rǎng chù yě
其巅与中突之尖，南北相对，上有石叠垣横界，是为元谋东界、大姚西界，即武定、姚安二府所分壤处也。
lù yóu qí jiān dēng diān zhī jué chù zé yǒu pán shí dāng dǐng yú shì cóng nán héng zhī diān nán xiàng zhì qí jí dōng kàn yuán móu xi kàn lú tóu liǎng jiè jù cóng jī dǐ fēn wù yān
路由其间，登巅之绝处，则有盘石当顶，于是从南横之巅，南向陟其脊，东瞰元谋，西瞰炉头，两界俱从屐底分坞焉。
nán xíng jí shàng èr lǐ xī xiàng xià èr lǐ lù cè jiàn zhuì chéng xiá shí kǎn lěi lěi shàng yuán dī shuǐ
南行脊上二里，西向下二里，路侧渐坠成峡，石坎累累，尚元滴水。
lì shí pō zhí xià yī lǐ dǐ xiá zhōng
历石坡直下，一里，抵峡中。
xiá xi yòu yǒu huí gāng liǎng chóng zì dōng běi ér pán xiàng xī nán
峡西又有回冈两重，自东北而蟠向西南。
yú shì shè xiá pán gāng zài yú pō liǎng chóng gòng qī lǐ nǎi xī nán xià lǐng
于是涉峡盘冈，再逾坡两重，共七里，乃西南下岭。
yī lǐ shǐ jí qí lù qí wù nǎi nán běi dà kāi zhōng yǒu xī jiè zhī wàng jiàn diān xi yǒu dà jù luò shì wèi lú tóu
一里，始及其麓，其坞乃南北大开，中有溪界之，望见滇西有大聚落，是为炉头。
shí zhū sēng yǐ jī qiě rì mù jí yú wèn dǐ suì tóu dōng lù xià cǎo lú jiā sù
时诸僧已饥，且日暮，急于问邸，遂投东麓下草庐家宿。
chū qī rì tǔ rén yán zì lú tóu wǎng dú mù qiáo lù zhǐ sì shí lǐ bù jí guān zhuāng lái sān zhī yī
初七日土人言，自炉头往独木桥，路止四十里，不及官庄来三之一。
yú xìn zhī
余信之。
shí gù pū yǎn yǎn zhū sēng xiān fàn ér qù yú hou gù pū tóng háng
时顾仆奄奄，诸僧先饭而去，余候顾仆同行。
shì zǎo yīn yì rú zuó xi wàng lú tóu dà cūn xíng
是早阴翳如昨，西望炉头大村行。
bàn lǐ dù yī běi liú xī yòu xi yī lǐ yú zhí dǐ xi jiè shān lù
半里，渡一北流溪，又西一里余，直抵西界山麓。
yòu yǒu yī xī pō dà zì nán xiá zhōng lái dù zhī běi shàng yá jí lú tóu dà cūn yě
又有一溪颇大，自南峡中来，渡之，北上崖，即炉头大村也。
qí xī huán cūn zhī qián zhuǎn ér běi qù
其溪环村之前，转而北去。
lú tóu cūn jù pō shèng jiē wǎ wū lóu jū yǔ yuán móu lái zhū cūn jiǒng bié
炉头村聚颇盛，皆瓦屋楼居，与元谋来诸村迥别。
qí xi fù yǒu shān xié yǐ xún qí dōng lù xī nán sù liú xíng sān lǐ yú yī dōng tū zhī pō nǎi nán xià
其西复有山斜倚，循其东麓西南溯流行，三里，逾一东突之坡，乃南下。
bàn lǐ shè wù yī lǐ yòu nán shè pō ér shàng
半里，涉坞，一里，又南涉坡而上。
qí pō zì xi ér dōng tū yǔ běi pō dōng xiàng huán chéng zhōng wù xī liú běi zhù yú qián tián chéng huán cuò yú nèi
其坡自西而东突，与北坡东向，环成中坞，溪流北注于前，田塍环错于内。
zhì nán pō yī lǐ jiàn xī dōng yòu pán qǔ chéng tián yǐ dōng shān wèi wù
陟南坡一里，见溪东又盘曲成田，倚东山为坞。
yóu pō xī nán xíng yī lǐ xià pō xī zì běi ér nán nǎi héng shè zhī
由坡西南行一里，下坡，溪自北而南，乃横涉之。
dēng qí xi yá zé jiàn suǒ shè zhī běi qí xī fù zì běi lái yǒu zhī liú zì běi xiá lái zhě xiǎo shuǐ yě
登其西崖，则见所涉之北，其溪复自北来，有支流自北峡来者，小水也。
cóng yá xi xíng yǐ fù yú xī zhī nán àn sù xī shàng
从崖西行，已复逾溪之南岸，溯溪上。
xī zài běi xiá yǒu shù jiā yǐ qí nán gāng
溪在北峡，有数家倚其南冈。
cóng qí zhōng xi xíng èr lǐ běi xiá liǎng yá duì sǒng gāo sǒng shí tū rú mén
从其中西行二里，北峡两崖对竦ｓǒｎｇ高耸，石突如门。
qí běi yá shí bàn yǒu liú huán qí yāo tǔ rén jià mù dù liú yǐn zhī nán yá fèi liú xuán dù yú shàng yì qí jìng yě
其北崖石半有流环其腰，土人架木度流，引之南崖，沸流悬度于上，亦奇境也。
lù xún nán yá zhī yāo pán yá xi xià yòu bàn lǐ zé qí xī yòu zì nán ér běi nán běi jù xuē yá zhì mén dōng xī yòu wēi pō jiā qiàn jìng qí dào xiǎn
路循南崖之腰，盘崖西下，又半里，则其溪又自南而北，南北俱削崖峙门，东西又危坡夹堑，境奇道险。
dù xī yòu xī shàng pō bàn lǐ niè pō nán zé fù yú xī zhī běi yá sù xī shàng
渡溪，又西上坡半里，蹑坡南，则复逾溪之北崖，溯溪上。
xi èr lǐ yī fēng wēi tū xī xi xī shēn zì qí nán huán xiá ér chū zhī xī zì qí běi qiàn hè ér xià
西二里，一峰危突溪西，溪身自其南环峡而出，支溪自其北堑壑而下。
yǒu qí xi dù zhī xī zhí niè xī fēng zhě xiǎo lù yě
有岐西渡支溪，直蹑西峰者，小路也；
zì zhī xī zhī dōng yá zhì pō xún xiá ér běi rù zhě dà dào yě
自支溪之东崖，陟坡循峡而北入者，大道也。
yú nǎi cóng dà dào běi shàng pō
余乃从大道北上坡。
bàn lǐ yóu pō xiá píng xíng yī lǐ suí xiá zhé ér běi lù yuán qiàn mù cóng lù páng yōu jīng shēn yá lìng rén yǒu niǎo dào yáng cháng zhī xiǎng
半里，由坡峡平行，一里，随峡折而北，路缘堑，木丛路旁，幽箐深崖，令人有鸟道羊肠之想。
yī lǐ yú xiá jiàn cóng xià ér gāo lù shāo yóu gāo ér xià liǎng yù zhī
走一里多，峡谷渐渐从低处向高处延伸，道路渐渐从高处往低处下去，峡谷和道路两次相遇。
suì xi zhì xiá zhōng xì liú fù cóng xiá xi niè jùn xī shàng jí pán ér běi nǎi zhī shì wèi zhōng xuán zhī gāng qí xi fù yǒu xiá liú zì běi lái yǔ suǒ shè zhī xiá liú jí huì yú gāng qián
遂西陟峡中细流，复从峡西蹑峻西上，即盘而北，乃知是为中悬之冈，其西复有峡流自北来，与所涉之峡流即会于冈前。
yuán gāng běi shàng yī lǐ zuǒ yòu gù kàn qí xià jiē xiá ér liú guàn qí zhōng sī gāng yòu guàn èr liú zhī zhōng shǐ jué xi jiān zhī lǐng fēng lóng quán suō bù ruò cǐ zhī suí dì féng yuán yě
缘冈北上一里，左右顾瞰，其下皆峡，而流贯其中，斯冈又贯二流之中，始觉西尖之岭，峰隆泉缩，不若此之随地逢源也。
cóng gāng jǐ běi xiàng yǐ jiàn shàng jī yì yǐ jiàn zhuǎn xi èr lǐ dēng gāng zhī shǒu wàng qí gāng yóu zì xī fēng dōng tū ér xià zhě
从冈脊北向，以渐上跻，亦以渐转西，二里，登冈之首，望其冈，犹自西峰东突而下者。
gài shān jǐ zì xī nán lái zhì cǐ
盖山脊自西南来至此，
jì qióng nán shān yī zhòng
既穹南山一重，
jí cóng qí běi xiá zhōng dù ér běi
即从其北峡中度而北，
zài qǐ zhōng fēng
再起中峰，
yòu xuān wèi cǐ shān yī zhòng
又亘为此山一重，
jí cóng qí běi lǐng huán zhī ér dōng
即从其北岭环支而东，
yòu xuān wèi běi shān yī zhòng
又亘为北山一重，
qià rú chuān zì
恰如“川”字，
tiáo zhī dōng nán zǒu ér suǒ shàng zhě
条支东南走而所上者，
shì qí zhōng zhī yě
是其中支也。
cóng gāng shǒu yòu xī xiàng píng xíng èr lǐ zhí dǐ qí xi zhōng fēng zuì gāo zhī xià nǎi xún qí fēng zhī dōng yá xī nán shàng yī lǐ bàn shì wéi luàn shí gāng suì lìng qí fēng zhī yá xià kàn nán xiá zhī dǐ jí qí zhōng dù chù yě xiá zhōng zhī shuǐ suì dōng xī fēn yān
从冈首又西向平行二里，直抵其西中峰最高之下，乃循其峰之东崖西南上，一里半，是为乱石冈，遂凌其峰之崖，下瞰南峡之底，即其中度处也，峡中之水遂东西分焉。
yóu lǐng yá zuì gāo chù xi zhuǎn ér xià wēi yí qū zhé xià sì lǐ fù cóng gāng shàng xī běi xíng hū jiàn gāng zuǒ yòu fù chéng xī ér liǎng jiā zhī qí xī liú fēn dà xiǎo
由岭崖最高处西转而下，逶迤曲折，下四里，复从冈上西北行，忽见冈左右复成溪而两夹之，其溪流分大小。
píng xíng gāng shàng èr lǐ jí cóng qí duān xià xi dù dà xī
平行冈上二里，即从其端下，西渡大溪。
yóu xī xī shàng pō shāo zhuǎn ér běi bàn lǐ cóng běi xiá zhuǎn xi suì xiàng xī wù rù yú shì sù xi lái dà xī zhī běi xún běi shān xi xíng yǐ
由溪西上坡，稍转而北，半里，从北峡转西，遂向西坞入，于是溯西来大溪之北，循北山西行矣。
èr lǐ bàn yǒu cūn zài xī nán yǐ nán shān zhī pō běi shān yì zhì shì nán tū lù suì cóng suǒ tū xiá zhōng shàng
二里半，有村在溪南，倚南山之坡，北山亦至是南突，路遂从所突峡中上。
nǎi jù xiá shí ér fàn
乃踞峡石而饭。
yòu yī lǐ pán qí nán yá cóng yá zhuǎn xi
又一里，盘其南崖，从崖转西。
yòu yī lǐ yú qí xi āo nǎi xi xià pō
又一里，逾其西坳，乃西下坡。
bàn lǐ dǐ pō zhī xi lù qí xi fù kāi chéng wù
半里，抵坡之西麓，其西复开成坞。
bàn lǐ lù xún xī běi zhī shān yòu yǒu cūn yǐ xī nán zhī lù yǔ qián yǐ xī nán zhī pō zhě jiē suǒ wèi yí cūn yě
半里，路循溪北之山，又有村倚溪南之麓，与前倚溪南之坡者，皆所谓“夷村”也。
xi xíng sān lǐ yī xī zì nán xiá lái lù yì suí zhī nán zhuǎn
西行三里，一溪自南峡来，路亦随之南转。
shāo xià dù xi lái xiǎo shuǐ cóng nán pō xī shàng èr lǐ yú qí āo xī běi xià yī lǐ xià zhì hè zhōng
稍下，渡西来小水，从南坡西上，二里逾其坳，西北下一里，下至壑中。
qí hè nán xiàng ér tài shān huán qí běi yòu yǒu xiǎo shuǐ dōng nán liú dāng yì xià dà xī zhě ér dà xī pán qí dōng nán xiá zhōng bú jiàn yě
其壑南向，而大山环其北，又有小水东南流，当亦下大溪者，而大溪盘其东南峡中，不见也。
dù xiǎo shuǐ yòu xī shàng yī lǐ tòu xi āo chū shǐ jiàn xi wù dà kāi dà xī guàn qí zhōng zì xi ér dōng dǐ suǒ tòu āo nán pò qí xiá bì dōng qù qí xiá bī shù shén ài huí gù bù néng jiàn
渡小水，又西上一里，透西坳出，始见西坞大开，大溪贯其中，自西而东，抵所透坳南，破其峡壁东去，其峡逼束甚隘，回顾不能见。
xi xià pō bàn lǐ dǐ wù zhōng zūn xī běi wù xi xíng bàn lǐ guò yī xiǎo cūn
西下坡半里，抵坞中，遵溪北坞西行，半里，过一小村。
yòu xi yī lǐ hū wù chéng jiān zhòu zhuān wèi qú bàn lǐ rào dà cūn zhī qián yòu xi bàn lǐ dǐ cūn cè xīn qiáo ér zhǐ shì wèi dà shé diān cūn
又西一里，忽坞塍间甃砖为衢，半里，绕大村之前，又西半里，抵村侧新桥而止，是为大舌甸村。
qí wù lái xī wèi tián wù huán ér tián shén pì
其坞来溪为田，坞环而田甚辟；
qí cūn yǐ shān wèi qú cūn jù ér jiā shén gǔ gài lǐ shì zhī shì jū yě
其村倚山为衢，村巨而家甚古，盖李氏之世居也。
cūn hòu yī shān héng yōng yú běi yòu yī shān sān fēng dì xià xié tū yú xī nán
村后一山横拥于北，又一山三峰递下，斜突于西南。
yǒu xiǎo liú zì qí xiá zhōng chū yóu cūn xi ér nán rù dà xī jià qiáo qí shàng xi yú zhī suì xún xié tū nán fēng xià xī nán xíng
有小流自其峡中出，由村西而南入大溪，架桥其上，西逾之，遂循斜突南峰下西南行。
èr lǐ dǐ qí xī chuí zé dà xī zì nán zhí dǎo qí lù nǎi yú yàn dōng xiàng
二里，抵其西垂，则大溪自南直捣其麓，乃逾堰东向。
qí lù wèi shuǐ suǒ niè bèi shuǐ chōng shuā jìn shí shí yá bī xuē jǐ wú zhì zú chù
其麓为水所啮被水冲刷浸蚀，石崖逼削，几无置足处。
lì yàn zhī xi shàng liú tíng huí zì nán ér běi lù cóng qí xi zhuǎn ér nán rù xiá
历堰之西，上流停洄，自南而北，路从其西转而南入峡。
yòu xíng nán xiá yī lǐ yú zé yǒu shí liáng yī gǒng dōng xī kuà xī shàng shì wèi dú mù qiáo
又行南峡一里余，则有石梁一巩，东西跨溪上，是为独木桥。
lù cóng qiáo xī zhí nán shàng pō
路从桥西直南上坡；
qí yú qiáo ér dōng zhě nǎi wǎng shěng dà dào
其逾桥而东者，乃往省大道。
shì qiáo xī yǐ dú mù wèi zhī jīn yì yǐ shí yǒu bēi míng zhī yuē niè yún ér rén hū yóu réng qí jiù yān
是桥昔以独木为之，今易以石，有碑名之曰蹑云，而人呼犹仍其旧焉。
qiáo cè yǒu méi yī zhū zhī cóng ér gàn shèn gǔ bàn xì ér huā shén mì lǜ dì zhū lěi bīng hún fěn yǎn huǎng jiàn wú xiāng gù rén bù ruò diān shěng suǒ jiàn jiē dài yè hóng huā jǐn shī qí xuě mǎn shān zhōng yuè míng lín xià zhī yì yě
桥侧有梅一株，枝丛而干甚古，瓣细而花甚密，绿蒂朱蕾，冰魂粉眼，恍见吾乡故人，不若滇省所见，皆带叶红花，尽失其“雪满山中，月明林下”之意也。
nǎi zhé méi yī zhī shǎo qì qiáo duān
乃折梅一枝，少憩桥端。
réng yóu qí xī shàng nán pō suí pō xi zhuǎn gài shì xī yòu cóng xi wù lái zhì shì běi zhuǎn ér yú shí yàn shì pō dāng qí zhuǎn chù
仍由其西上南坡，随坡西转，盖是溪又从西坞来，至是北转而逾石堰，是坡当其转处。
qí nán yòu kāi dōng xī dà wù xī liú guàn zhī
其南又开东西大坞，溪流贯之。
lù sù xī běi yá xún běi shān xi xíng yī lǐ yǒu jù luò yǐ běi shān xià shì wèi dú mù qiáo cūn
路溯溪北崖，循北山西行，一里，有聚落倚北山下，是为独木桥村。
yǒu sì dāng cūn zhī zhōng qí mén nán xiàng qí chù cūn wú lǚ diàn yǒu běi jīng sēng jiē zhòng yú zhōng yú nǎi rù sù
有寺当村之中，其门南向，其处村无旅店，有北京僧接众于中，余乃入宿。
chū bā rì chen qǐ hán shén
初八日晨起寒甚。
gù pū fù bìng yú yì kǔ yú xíng zhǐ xíng yī lǐ suì qì shuǐ jǐng zhūn sì zhōng
顾仆复病，余亦苦于行，止行一里，遂憩水井屯寺中。
chū jiǔ rì chū sì yī lǐ bàn guō jiā zhuāng bàn lǐ zhuǎn nán bàn lǐ cāng zhūn qiáo
初九日出寺一里半，过家庄，半里，转南，半里，Ｃ仓屯桥。
èr lǐ bàn sì xiá kǒu
二里半，泗峡口。
zhuǎn xi wǔ lǐ wáng jiā qiáo
转西五里，王家桥。
yǒu xiǎo shuǐ běi lái
有小水北来。
wǔ lǐ fú zhòng qiáo
五里，孚众桥。
yǒu xī běi xī nán èr xiǎo shuǐ
有西北、西南二小水。
xī shàng shān shí lǐ zhì jí
西上山，十里至脊。
zhuǎn nán bàn lǐ miào shān yíng
转南半里，庙山营。
xi xià bàn lǐ miào qián dǎ shào
西下半里，庙前打哨。
xi xià èr lǐ yǒu qí zhuǎn běi āo
西下二里，有岐转北坳。
yī lǐ fù xi suí píng xiá běi
一里，复西随平峡北。
èr lǐ yòu xi xià èr lǐ zhì xiá dǐ
二里，又西下，二里，至峡底。
xī píng xíng yī lǐ bàn fù yú xiá běi shàng
西平行一里半，复于峡北上。
yī lǐ zhuǎn běi āo ér xi yòu běi bàn lǐ guò yī xiá jí
一里，转北坳而西，又北半里，过一峡脊。
yòu běi xià bàn lǐ yòu běi dù yī xiá dǐ
又北下半里，又北度一峡底。
yòu xī shàng pō yī lǐ zhuǎn ér běi yòu yī lǐ zhuǎn ér xi xià yī lǐ zhì jí jiān yòu xi èr lǐ yú nǎi xià jí
又西上坡，一里，转而北，又一里，转而西下，一里，至脊间，又西二里余，乃下脊。
yī lǐ yú dǐ qí běi yuē xiǎo yì lǎo cūn
一里余，抵其北，曰小仡老村。
shǐ yǒu tián yǒu chí
始有田、有池。
yòu xi sì lǐ dǐ xī shān xià yǒu cūn
又西四里，抵西山下，有村。
zhuǎn nán yī lǐ xi guò yī xiǎo āo yòu bàn lǐ xī nán guò xīn bà zhūn
转南一里，西过一小坳，又半里，西南过新坝屯。
yòu xi bàn lǐ guò xīn bà qiáo
又西半里，过新坝桥。
yòu xi yī lǐ zhuǎn ér nán èr lǐ pán xī shān zuǐ zhuǎn ér xī běi yī lǐ yú rù dà yáo dōng mén
又西一里，转而南，二里，盘西山嘴，转而西北，一里余，入大姚东门。
bàn lǐ guò xiàn qián
半里，过县前。
yòu xī nán zhì lǚ sì xiē
又西南至旅肆歇。