滇游日记三十二 — 徐霞客游记 — 徐霞客

èr shí èr rì chen qǐ sù wù jìng jìn bǎo zàng xiān yǐ diǎn xiǎng yú yǔ yú zhōu lì fēng qián

二十二日晨起，宿雾净尽，宝藏先以点饷余，与余周历峰前。

píng lín ér nán wéi nán diàn qí wài yǒu héng shān qián liè zé lóng chuān hòu zhī jiè yě

凭临而南为南甸，其外有横山前列，则龙川后之界也；

jìn qiàn lù xi wèi guǐ diān qí wài yǒu zhòng fēng xi yōng zé gǔ yǒng qián nán xià zhī zhī yě

近嵌麓西为鬼甸，其外有重峰西拥，则古勇前南下之支也；

xià fú ér dōng dù wèi bǐ fēng qí wài yǒu gāo lǐng dōng qióng zé gāo lí gòng hòu sǒng zhī mài yě wéi běi xiàng zé běn shān hòu píng yān

下伏而东度，为笔峰，其外有高岭东穹，则高黎贡后耸之脉也，惟北向则本山后屏焉。

rán zuó yǐ dēng lǐng běi tiào zhī dōng běi zhī huō chù wèi lóng chuān suǒ hé

然昨已登岭北眺，知东北之豁处，为龙川所合；

xī běi zhī cóng chù wèi jiān shān suǒ xuán

西北之丛处，为尖山所悬；

ér zhí běi míng guāng liù chǎng zhī wài jiē yě rén zhī qī yǐ

而直北明光六厂之外，皆野人之栖矣。

jiǔ zhī nǎi fàn ér bié

久之，乃饭而别。

bǎo zàng mìng qí tú jìng kōng qián dǎo cóng dōng běi xíng jiē wèi kāi zhī jìng yě

宝藏命其徒径空前导，从东北行，皆未开之径也。

shǐ yú dōng huán zhī bì jí dōng běi xià suī wú jìng ér pō tǎn

始逾东环之臂，即东北下，虽无径而颇坦。

sān lǐ yú yǒu lù xún lǐng běi xi qù wǎng guǐ diān dào gài shì shān qián hòu jiē xiàng guǐ diān dào yě

三里余，有路循岭北西去，往鬼甸道，盖是山前后皆向鬼甸道也。

yú shì jiāo zhī réng dōng xià shén jùn

于是交之，仍东下，甚峻。

yī lǐ yòu yǒu lù zì dōng nán lái xī běi yú lǐng qù cǐ jí zhōu zhōng qū guàn zi píng dào

一里，又有路自东南来，西北逾岭去，此即州中趋冠子坪道。

gài guàn zi píng cóng běi nán dù qióng qǐ dǎ yīng zhī dǐng zì běi wàng zhī bú jiàn shuāng fēng rú ān zhǐ jué céng qǐ rú guān

盖冠子坪从北南度，穹起打鹰之顶，自北望之，不见双峰如鞍，只觉层起如冠。

yú jí xi xià shì wèi píng cūn suǒ tuō yǒu lóng tán xi yǒng nǎi guǐ diān shàng liú jīng é lóng ér nán xià zhě yě

逾脊西下，是为坪村所托，有龙潭西涌，乃鬼甸上流，经鹅笼而南下者也。

yú jiāo qí lù réng dōng běi xià xíng mǎng jí zhōng

余交其路，仍东北下，行莽棘中。

yī lǐ yú běi xiàng xià bàng xi xiǎo xiá jiàn yǒu wēi jìng jìng yòu xiá zhōng yì yǒu cóng zhú shēn téng

一里余，北向下，傍西小峡渐有微径，径右峡中亦有丛竹深藤。

dōng zhuǎn zài yú yī xiá yī lǐ nǎi běi xíng huán gāng shàng

东转，再逾一峡，一里，乃北行环冈上。

gāng zhī xi tài shān shǐ yǒu xiá zhōng pán zài shān zhōng pán rào tíng shēn

冈之西，大山始有峡中盘在山中盘绕廷伸；

gāng zhī dōng shǐ suí pō dōng xià

冈之东，始随坡东下。

gòng èr lǐ dǐ pō lù zé xiǎng shuǐ gōu zhī xiá zài qí dōng yǐ

共二里，抵坡麓，则响水沟之峡在其东矣。

yǒu xī zì xī xiá chū běi shè zhī suí xī shān běi xíng

有溪自西峡出，北涉之，随西山北行。

xī shān zhì shì shāo kāi yǒu lù xi rù zhī

西山至是稍开，有路西入之。

jiāo qí lù ér běi yī lǐ yú shāo xià yòu yǒu xiǎo shuǐ cóng xi wù chū shì wèi wáng jiā bà

交其路而北，一里余，稍下，又有小水从西坞出，是为王家坝。

yǐ cǐ shuǐ wèi jiè nán jù mù fǔ zhuāng

以此水为界，南俱沐府庄。

yòu běi bàn lǐ suì yǔ nán lái dà lù hé

又北半里，遂与南来大路合。

yòu běi yī lǐ yǒu cūn zài xī shān xià zhì shì zhōng wù shǐ kāi

又北一里，有村在西山下，至是中坞始开。

qí wù nán cóng jiǔ diàn jí lái běi zhì cǐ dōng xī nǎi pì zài fēn wèi dōng xī zǒu xiàng xī yán dōng lù běi xià cūn yǐ xī shān dōng xiàng ér lù chū qí zhōng

其坞南从酒店脊来，北至此东西乃辟再分为东西走向，溪沿东麓北下，村倚西山东向，而路出其中。

yòu běi lǐ xǔ yǒu qí dōng běi wǎng jiè tóu

又北里许，有岐东北往界头。

yú xún xī shān xī běi xià dù yī xiǎo xiá bàn lǐ xi zhuǎn qí nán gǔ wèi wān yāo shù gài wáng jiā bà zhī hòu shān yě

余循西山西北下，渡一小峡，半里，西转，其南谷为湾腰树，盖王家坝之后山也；

qí běi wù wèi zuǒ suǒ zhūn nǎi lóng zōng běi yòu qǐ yī fēng qí yú zhī xī běi ér huán zhě

其北坞为左所屯，乃巃嵸北又起一峰，其余支西北而环者。

wù zhōng shǐ yǒu tián chóu xià pì xiǎng shuǐ gōu zhī liú yì xī běi guàn zhī ér lù cóng nán shān xī xiàng xíng

坞中始有田畴下辟，响水沟之流亦西北贯之，而路从南山西向行。

yī lǐ yú yǒu xiǎo shuǐ běi liú

一里余，有小水北流。

yòu xi yī lǐ yú yǒu jié máo mài jiāng zài nán shān xià yú shì jù sōng cuò lì gāo yǐng shēn yīn wǔ rì jù bì

又西一里余，有结茅卖浆在南山下，于是巨松错立，高影深阴，午日俱碧。

yòu xi èr lǐ wèi mǎ zhàn qí běi pō xià pō yǒu gé lín zhī lú ér dāng lù zuǒ zhě zhǐ yī jiā zhōu lái zhě jiē fàn yān dōu zài cǐ chī fàn

又西二里为马站，其北坡下颇有隔林之庐，而当路左者止一家，州来者皆饭焉都在此吃饭；

qí xi shǐ tián chéng huán pō

其西始田塍环坡。

cóng tián zhōng xī běi xíng yī lǐ yú dǐ běi shān xià

从田中西北行一里余，抵北山下。

shāo xi fù běi yī lǐ yú qí āo yǒu xū chǎng jí chǎng zhèn wèi mǎ zhàn jiē fáng

稍西复北，一里，逾其坳，有墟场即场镇，为马站街房。

qí běi shān pō zá tà shí chǐ gāo xià dōng gāng yǔ xī shān suì jiā xī běi zhù

其北山坡杂沓，石齿高下，东冈与西山，遂夹溪北注。

gòng sān lǐ yǒu shān héng yú qián nǎi xi suí zhī bàn lǐ běi tòu qí āo qí běi zé shān kāi ér xià pán huán hè xī cóng xī shān tòu xiá nán lái rào hè běi qù gù zhī tòu āo zhī shān nǎi zì nán ér xi zhuǎn āo xi yī fēng jí xi jǐn yú xī zhě yě

共三里，有山横于前，乃西随之，半里，北透其坳，其北则山开而下盘环壑，溪从西山透峡南来，绕壑北去，固知透坳之山，乃自南而西转，坳西一峰，即西尽于溪者也。

pán hè ér xī běi yī lǐ yú suì xún xī dōng àn xíng qí xi gāng sōng guì yī zhǒng cháng lǜ qiáo mù chóu mì yǒu dà sì jī zài yān

盘壑而西北一里余，遂循溪东岸行，其西冈松桧ｇùｉ一种常绿乔木稠密，有大寺基在焉。

nǎi fàn yú xī páng

乃饭于溪旁。

yòu běi bàn lǐ wèi qiū pō yǒu liǎng sān jiā yǐ xī shān xià

又北半里为邱坡，有两三家倚西山下。

qí xi zé qún shān zhōng jìn wèi xiá yǒu qí xi rù zhī wèi gǔ yǒng dào qí dōng zé gǔ kǒu héng zhí nán běi zhī shuǐ jù yóu zhī chū yān

其西则群山中进为峡，有岐西入之，为古勇道，其东则谷口横拓，南北之水俱由之出焉。

yú shì běi xíng tián chéng jiān èr lǐ lǚ yú qí fēn liú zhī shuǐ

于是北行田塍间，二里，屡逾其分流之水。

yòu běi yī lǐ yú

又北一里余。

wèi shùn jiāng cūn gǔ zhī shùn jiāng zhōu zhì yě

为顺江村，古之顺江州治也。

xī shān zhì shì zhōng duàn fù qǐ qí tè sǒng pō lì shì wèi sān qīng shān

西山至是中断复起，其特耸颇厉，是为三清山。

cūn duō huán shí wèi yuán lián zhú chéng yīn zhě

村多环石为垣，连竹成阴者。

yòu běi bàn lǐ yǒu shuǐ zì xī xiá lái dōng xiàng ér zhù shì wèi shùn jiāng yǒu mù liáng kuà qí shàng

又北半里，有水自西峡来，东向而注，是为顺江，有木梁跨其上。

shùn jiāng cūn zhī dōng shān wù dōng pì

顺江村之东，山坞东辟。

guò qiáo fù běi shàng pō xíng zhú jìng zhōng

过桥，复北上坡，行竹径中。

bàn lǐ běi xià guò qián hǎi zǐ

半里，北下，过乾海子。

半里，北下，过干海子。

yī lǐ yú běi shàng pō yǒu xū máo gǎn jiē zhī cǎo péng zài pō běi shì wèi shùn jiāng jiē zǐ

一里余，北上坡，有虚茅赶街之草棚在坡北，是为顺江街子。

fù xī běi xíng pō bǎn jiān

复西北行坡坂间。

qí bǎn xi yǐ sān qīng shān dōng lín jiā hè hè zhī dōng zé jiāng dōng shān nán xià ér héng zhǐ yān

其坂西倚三清山，东临夹壑，壑之东，则江东山南下而横止焉。

cóng cǐ sān qīng xi xuān jiāng dōng dōng píng yòu chéng nán běi zhī wù

从此三清西亘，江东东屏，又成南北之坞。

xíng bǎn jiān sān lǐ běi xiàng shāo xià hū wén shuǐ shēng zé lù dōng yǒu xī fǎn zì nán ér běi zhì shì nǎi dōng zhuàn qù xiǎng gū jì shì shùn jiāng zhī fēn liú ér zhì zhě

行坂间三里，北向稍下，忽闻水声，则路东有溪反自南而北，至是乃东转去，想估计是顺江之分流而至者。

gài jiāng dōng shān zhī xi yǐ yǒu liǎng jiāng zì běi ér lái cǐ liú hé yǐ fǎn běi yé

盖江东山之西，已有两江自北而来，此流何以反北耶？

liú jì dōng lù suì běi pán dōng chuí zhī pō èr lǐ shì wèi jī cí píng

流既东，路遂北盘东垂之坡，二里，是为鸡茨坪。

yú píng běi xià yī lǐ yú fù de píng chóu yǒu mài jiāng zhě dāng lù yòu

逾坪北下一里余，复得平畴，有卖浆者当路右。

yú shì dōng běi xíng tián chéng jiān yī lǐ yú yǒu jiāng zì xī běi wǎng dōng nán zhǎng mù qiáo héng kuà zhī shì wèi xī jiāng

于是东北行田塍间，一里余，有江自西北往东南，长木桥横跨之，是为西江；

qí dōng yòu yǒu yī jiāng zì dōng běi zhù dōng nán yán dōng shān yǔ xī jiāng bìng nán xíng wù zhōng shì wèi dōng jiāng

其东又有一江自东北注东南，沿东山与西江并南行坞中，是为东江。

jì dù xī jiāng qiáo suì běi xíng jiāng jiā zhōng yī lǐ ér zhì gù dòng sù yú xīn jiē

既度西江桥，遂北行江夹中，一里而至固栋，宿于新街。

gù dòng yī míng gǔ dòng jù luò dāng dà wù zhōng dōng xi èr jiāng jiā zhī

固栋一名谷栋，聚落当大坞中，东、西二江夹之。

qí běi zé yǎ wū shān nán chuí héng gèn liǎng shān jiān zhì cǐ ér zhǐ

其北则雅乌山南垂，横亘两山间，至此而止；

qí nán zé liǎng jiāng jiāo hé yú sān lǐ wài hé liú dōng nán qù zhì qū shí rù lóng chuān jiāng

其南则两江交合于三里外，合流东南去，至曲石入龙川江；

dōng zé jiāng dōng shān běi zì shí dòng dōng nán xiàng ér xià

东则江东山，北自石洞东，南向而下；

xi zé sān qīng shān běi yòu qǐ yī fēng nán yǔ sān qīng yàn háng jí zhěng qí pái liè ér zhì qí zhōng yǒu xiá rú mén ér xiǎo diān zhī lù cóng zhī

西则三清山北又起一峰，南与三清雁行即整齐排列而峙，其中有峡如门，而小甸之路从之。

shì fēng jí yún fēng jiān shān dōng xià běi zhuǎn zhī mài yún fēng zhèng zài qí xi wèi bǐ suǒ yǎn gù gù dòng zhǐ xi jiàn cǐ shān ér bú jiàn yún fēng yě

是峰即云峰尖山东下北转之脉，云峰正在其西，为彼所掩，故固栋止西见此山而不见云峰也。

qí de zhí dōng yǔ wǎ diān duì zhí xī yǔ yún fēng duì zhí běi yǔ rè shuǐ táng duì zhí nán yǔ mǎ zhàn duì

其地直东与瓦甸对，直西与云峰对，直北与热水塘对，直南与马站对。

yǒu xīn jiù èr jiē nán wéi xīn běi wèi jiù

有新、旧二街，南为新，北为旧。

èr shí sān rì mìng qǐng qiú ér fēi mìng lìng zhǔ rén qǔ yuán sǔn wèi chen gōng wèi yǔ wú xiāng tóng

二十三日命请求而非命令主人取园笋为晨供，味与吾乡同。

bā jiǔ yuè jiān yǒu xiāng sǔn xūn gàn píng zhù wèi yǒu xiāng qì

八九月间有香笋，薰干瓶贮，味有香气。

běi yī lǐ guò jiù jiē

北一里，过旧街。

mǎi fēi sōng yī bāng yú liú xìng zhě jiā

买飞松一梆于刘姓者家。

fēi sōng zhě yī míng hú shí yì zuò wú shí zhèng rú wú tóng zi ér dà bèi zhī sè wèi yì rú wú tóng ér ké báo yì bō

“飞松”者，一名狐实，亦作梧实，正如梧桐子而大倍之，色味亦如梧桐，而壳薄易剥；

shēng mì shù zhōng yī jiàn zhé fá shù nǎi kě de chí zé shù jí cún ér zi jù fēi qù chéng kōng zhū yǐ gù yuē fēi sōng wéi diān táng guān wài yě rén jí zhǐ dāng shí jǐng pō zú cǐ chēng wéi bǐ chēng jìng yǒu zhī

生密树中，一见辄伐树乃可得，迟则树即存而子俱飞去成空株矣，故曰“飞松”，惟巅塘关外野人即指当时景颇族，此称为鄙称境有之。

yě rén shí yǐ chá là hēi yú fēi sōng sì zhǒng rù guān yì yán bù

野人时以茶、蜡、黑鱼、飞松四种入关易盐、布。

qí rén wú yī yǔ shang wéi yǐ bù yī fú shù qí yīn shàng tǐ yǐ bèi yī fāng wéi ér guǒ zhī bù fù zhī yǒu jīn xiù zhī shǔ yě

其人无衣与裳，惟以布一幅束其阴，上体以被一方帏而裹之，不复知有衿袖之属也。

cǐ yě rén jí chá shān zhī yí xī yì nèi shǔ jīn fēi wáng huà suǒ jí yǐ

此野人即茶山之彝，昔亦内属，今非王化所及矣；

rán wèi zhī hóng máo zé bù rán yě

然谓之“红毛”，则不然也。

yòu běi èr lǐ yú

又北二里余。

héng gāng hòu xuān

横冈后亘。

wàng zhī ruò dōng xī jiāo shǔ yú liǎng jiè chóng shān bù fù zhī qí nèi yǒu liǎng jiāng zhī qiàn yú liǎng páng yě

望之若东西交属于两界崇山，不复知其内有两江之嵌于两旁也。

cǐ gāng jí yǎ wū shān nán chuí jǐn chù dōng xi èr jiāng jiē cóng qí liǎng yè nán chū yí jí āi hé ér tǔ rén é wèi yǎ wū ěr

此冈即雅乌山南垂尽处，东、西二江皆从其两腋南出，疑即挨河，而土人讹为“雅乌”耳。

zhì gāng ér běi yòu èr lǐ gāng zuǒ jiàn tū ér chéng fēng gāng yòu jiàn qiàn ér wèi kēng lù jiàn yú kēng bàng fēng ér shàng yú shì kēng liǎng páng jiē fēng fù jiàn chéng xiá

陟冈而北，又二里，冈左渐突而成峰，冈右渐嵌而为坑，路渐逾坑傍峰而上，于是坑两旁皆峰，复渐成峡。

xún xiá xī fēng xíng èr lǐ zhì qí běi āo suì xié xī fēng zhī běi ér xī xiàng xià

循峡西峰行二里，陟其北坳，遂挟西峰之北而西向下。

èr lǐ lù yòu yǒu dà lì shù yī zhū pō jù ér huǒ kōng qí zhōng

二里，路右有大栗树一株，颇巨而火空其中；

lù zuǒ zé xī jiāng zì xi hè pán qǔ dōng lái pò xiá ér dōng nán qù yú shì chū gù dòng xī shān zhī xī běi yǐ

路左则西江自西壑盘曲东来，破峡而东南去，于是出固栋西山之西北矣。

shǐ xià jiàn pán hè xi shēng jiāng pán hè dǐ ér jiān shān wù rán lì qí xī nán yǐ

始下见盘壑西升，江盘壑底，而尖山兀然立其西南矣。

yòu xi xià yī lǐ suí jiāng běi àn xi xíng èr lǐ shǐ yǒu cūn lú yǐ gāng tóu shì wèi wū suǒ

又西下一里，随江北岸西行二里，始有村庐倚冈头，是为乌索。

qí jiāng fǎn běi xiàng zhé ér lái lù nǎi nán xià gāng jiù zhī bàn lǐ zé zhǎng mù qiáo héng jià jiāng shàng fǎn zì xi ér dōng dù zhī

其江反北向折而来，路乃南下冈就之，半里，则长木桥横架江上，反自西而东度之。

qiáo dōng fù yǒu zhú yǒu lú cóng qí cè zhuǎn ér xī nán zé gù dòng xī shān yǔ jiān fēng hòu tài shān wéi huán qí nán ér jiāng qǔ qí běi zhě yě

桥东复有竹有庐，从其侧转而西南，则固栋西山与尖峰后大山围环其南，而江曲其北者也。

yòu xi bàn lǐ yǒu cūn lián zhú shén shèng

又西半里，有村连竹甚盛。

bàn lǐ cóng qí cūn nán xi zhuǎn fù xíng gāng bǎn zhě èr lǐ gāng tóu jù sōng cuò luò jū lú yǐ zhī

半里，从其村南西转，复行冈坂者二里，冈头巨松错落，居庐倚之。

bàn lǐ xī xiàng xià shè yī kēng

半里，西向下，涉一坑。

yòu xī nán yī lǐ yú lián guò liǎng cūn yòu xī xiàng xià shè yī kēng shǐ jí shān lù

又西南一里余，连过两村，又西向下，涉一坑，始及山麓。

suì xī xiàng shàng bàn lǐ yǒu xiǎo shuǐ zhù pō bǎn jiān jiù ér dí tǐ xǐ zǎo

遂西向上，半里，有小水注坡坂间，就而涤体洗澡。

shí rì sè tíng wǔ jí zhèng wǔ jiě yī huàn zhuó xǐ dí jiǔ zhī nǎi xī nán xún xiǎo jìng shàng

时日色亭午即正午，解衣浣濯洗涤久之，乃西南循小径上。

yī lǐ zhuǎn ér xi shǐ yǔ dōng lái lù hé

一里，转而西，始与东来路合。

shí léi yǔ dà zhì xíng cǎo jìng jiān yī lǐ shāo xi xià shè yī xiá dǐ yú shì jù mù cān xiāo wěi téng méng wù suì jí yōu qiào zhī shì

时雷雨大至，行草径间，一里，稍西下，涉一峡底，于是巨木参霄，纬藤蒙坞，遂极幽峭之势。

pán rào xíng xiá zuǐ ér xi yī lǐ yòu shè yī xiá dǐ

盘绕行峡嘴而西，一里，又涉一峡底。

èr xiá jiē zài shēn mù zhōng yǒu xiǎo shuǐ cóng cóng zì běi ér nán xià zhù xi lái zhī xī hé ér dōng xíng běi chū zhě yě

二峡皆在深木中，有小水淙淙自北而南，下注西来之溪，合而东行北出者也。

shè xiá zhī xi yá yǒu jù shí tū lì yá yòu

涉峡之西崖，有巨石突立崖右。

lù yóu jù shí zhī dōng běi xiàng shàng qū zhé jī shù yīn zhōng gāo yá dī cuì shēn shuǐ shāi jīn shǐ zhī yǔ jì rì lái yīn àn nòng yǐng bù ài líng kōng zhī jī yě

路由巨石之东，北向上，曲折跻树荫中，高崖滴翠，深水筛金，始知雨霁日来，阴暗弄影，不碍凌空之屐也。

shàng sān lǐ suì zhì gāng jí

上三里，遂陟冈脊。

jí liǎng yá jiē zhuì shēn hán bì wén shuǐ shēng chán chán zài qí dǐ ér bù biàn kàn bù qīng qí dǐ yě

脊两崖皆坠深涵碧，闻水声潺潺在其底，而不辨看不清其底也。

jí xiá bù jí qī chǐ ér dāng qí zhōng fù yǒu fǔ mù yǐ dù zhě gài jí liǎng páng jiē xuē zhōng fù yǒu dàn xià xiàn gù yǐ mù tián zhī

脊狭不及七尺，而当其中复有辅木以度者，盖脊两旁皆削，中复有窞下陷，故以木填之。

xíng jí shàng yī lǐ běi fù shāo xià yòu shè yī nán zhuì zhī xiá bàn lǐ nǎi xī běi shàng qí shàng shén jùn

行脊上一里，北复稍下，又涉一南坠之峡，半里，乃西北上，其上甚峻。

yī lǐ yú ér fàn

一里余而饭。

shāo yí píng tǎn zhuǎn xī nán pán ér běi bàn lǐ fù qū zhé shàng jùn yù shén

稍夷平坦，转西南盘而北，半里，复曲折上，峻愈甚。

yī lǐ yòu shāo yí xún fēng yá ér zhuǎn qí yāo shǐ wàng jiàn jiān fēng zài gé jīng lǒng shù jiān ér bù zhī suǒ xún zhě yì yī jiān fēng yě

一里，又稍夷，循峰崖而转其腰，始望见尖峰在隔箐陇树间，而不知所循者亦一尖峰也。

běi bàn lǐ dǐ qí fēng xi yè shāo xi xià dù yī jí suì xī shàng shàng jiē xuán yá xuē dèng

北半里，抵其峰西腋，稍西下度一脊，遂西上，上皆悬崖削磴。

huí gù qián suǒ pán jí dōng fēng yì yī fēng fù sǒng shān tóu jiān xiāo yì kān yǔ jiān shān bó zhòng dàn jiān shān chún shí zhōng xuán ér bǐ nǎi tǔ fēng qián chū ěr

回顾前所盘脊东峰，亦一峰复耸，山头尖削，亦堪与尖山伯仲，但尖山纯石中悬，而彼乃土峰前出耳。

liǎng fēng zhī běi fù yǔ xi tài shān jiā chéng shēn hè zhī tiáo pán tū jīng shù méng bì rú cuì tāo chén wù shēn shēn zài xià ér mò qióng duān ní kàn bù qīng tóu xù hé méi mù wéi wén yuán shēng qiān bǎi chàng hè qí jiān ér rén mò zhì yě

两峰之北，复与西大山夹成深壑，支条盘突，箐树蒙蔽，如翠涛沉雾，深深在下，而莫穷端倪看不清头绪和眉目，惟闻猿声千百，唱和其间，而人莫至也。

fēng tóu jiù shù shí jiāng jiù shù lì de shí bì záo jí wèi tī shì tài huá zhī cāng lóng jí

峰头就竖石将就竖立的石壁凿级为梯，似太华之苍龙脊。

liǎng páng jiē wēi yá ér shí jǐ zhōng chuí kuò jǐn chǐ xǔ ruò lóng zhī chuí wěi yǐ dù ér jí suí zhī yǎng wàng dàn jiàn céng lèi bù jìn ér yì bù néng jìng qí duān ní yě

两旁皆危崖，而石脊中垂，阔仅尺许，若龙之垂尾以度，而级随之，仰望但见层累不尽，而亦不能竟其端倪也。

tī fán sān zhuǎn yī lǐ ér zhì qí dǐng

梯凡三转，一里而至其顶。

dǐng dōng xī zhǎng wǔ zhàng nán běi kuò bàn zhī zhōng gài yù huáng gé qián sān yíng fèng bái yī dà shì hòu sān yíng fèng sān jiào shèng rén dǐng píng zhě rú shì ér zhǐ qí xiàng jiē dōng lín qián fēng zhī jiān

顶东西长五丈，南北阔半之，中盖玉皇阁，前三楹奉白衣大士，后三楹奉三教圣人，顶平者如是而止，其向皆东临前峰之尖。

nán běi jiā gé wèi cè lóu bàn xuán kōng zhōng běi cí zhēn wǔ xià lín běi xiá ér liǎng tóu xuán tà yǐ dài kè

南北夹阁为侧楼，半悬空中，北祠真武，下临北峡，而两头悬榻以待客；

nán cí shān shén xià lín nán xiá ér zhōng chang wèi zhāi táng

南祠山神，下临南峡，而中敞为斋堂。

jiē chuān sēng fǎ jiè suǒ yíng gòu gài qí shàng xiàng suī yǒu dào ér wèi kāi pì mò kě qī tuō

皆川僧法界所营构，盖其上向虽有道，而未开辟，莫可栖托。

fǎ jiè chéng zhī bù jí wǔ nián jīn fù yù pì shān lù wéi xià diàn gù wǎng zhōu wèi fǎn

法界成之，不及五年，今复欲辟山麓为下殿，故往州未返。

yú ài qí yōu jùn suì zhǐ dōng cè lóu

余爱其幽峻，遂止东侧楼。

shǒu sì èr sēng yī xià shān fù mǐ yī gōng qiáo chuī ér yǐ

守寺二僧，一下山负米，一供樵炊而已。

èr shí sì rì chen qǐ tiān sè shàng jì sì shān xián lù qí cuì wēi ér shān xià diān zhōng zé píng bái yīn yūn rú pù xù yòu rú jué shuǐ yǒng qǐ bō wú fēn yuǎn jìn jiē ruò fú cuì wú gēn qiàn yín lián dié bù zhī qí xià fù yǒu pō yuān cūn chéng zhī yì yě

二十四日晨起，天色上霁，四山咸露其翠微，而山下甸中，则平白氤氲，如铺絮，又如潏ｙù水涌起波，无分远近，皆若浮翠无根，嵌银连叠，不知其下复有坡渊村塍之异也。

zhì rú shān wài zhī shān diān wài zhī diān shān jiān píng dì shāo yuǎn zhé wèi lán cuì yǎn yìng wú néng niān chū dú cǐ shí céng céng chèn bái yī piàn nèi yī piàn wài sōu gēn tī ào suī yǎn qí xià ér yù shū qí shàng

至如山外之山，甸外之甸山间平地，稍远辄为岚翠掩映，无能拈出，独此时层层衬白，一片内，一片外，搜根剔奥，虽掩其下而愈疏其上。

nǎi hū shān sēng yǔ zhī zhǐ zhì wèn míng bái huò duì zhì yuǎn jìn zhū shān yī yī biǎo chū yīn yǔ xuán nán yá ér xià

乃呼山僧与之指质问明白，或对质远近诸山，一一表出，因与悬南崖而下。

yǒu yá qián lín jué hè hòu yǐ qiào bì huī héng xià xià píng shàng fù qià rú kuāng chuáng suī xiǎo ér kě qì kě wò shì míng xian chuáng

有崖前临绝壑，后倚峭壁，袆横罅，下平上覆，恰如匡床，虽小而可憩可卧，是名仙床。

fǔ céng qiào zhī xià chán fù lěi lěi wú kě pān xún sēng zhǐ qí xià yǒu xiān dòng xū cóng tī jí xià zhì dì èr céng zhuǎn yá xià zhuì nǎi kě de zhī suì dǎo ér xíng

俯层峭之下，巉覆累累，无可攀循，僧指其下有仙洞，须从梯级下至第二层，转崖下坠，乃可得之，遂导而行。

qí dòng nǎi dà shí dié zhui suǒ chéng luàn yá diān dèng yù zhuì wèi zhuì bèng chù wèi xià fù chù wèi dòng chuān chù wèi mén mén bù yī qiào dòng bù yī céng zhōng qiàn kuān píng wài zhī yōu xiǎn ruò dié jí jià bǎn yì kě yōu qī chù yě

其洞乃大石叠缀所成，乱崖颠磴，欲坠未坠，迸处为罅，覆处为洞，穿处为门，门不一窍，洞不一层，中欠宽平，外支幽险，若叠级架板，亦可幽栖处也。

dòng mén dōng xiàng yè zhōng zhě wèi dà rù ér nán chuān yī xiá pái kōng ér xià nán chū xiá mén

洞门东向腋中者为大，入而南穿，一峡排空而下，南出峡门。

qí mén nán lín jué hè shàng jiā zhòng yá yǒu èr mù qiú dào xuán qí qián

其门南临绝壑，上夹重崖，有二木球倒悬其前。

yǎng dì zhī qí shàng chuí téng zì yá duān xuán kōng xià zhàng yú jí jié wèi yǐng dòng zhí wù tǐ shàng de náng zhuàng zhuì shēng wù rú hù páo jí hú lú zhī zhui yú màn zhě

仰睇之，其上垂藤，自崖端悬空下丈余，即结为瘿ｙǐｎｇ动植物体上的囊状赘生物，如瓠匏ｈùｐáｏ即葫芦之缀于蔓者。

yǐng zhī duān zhui páng yá xì zhī shàng yíng yǔ lù rōng zhuó yāo jiǎo huā yè bù yī zhuàng yì yǒu jié xì zǐ yuán zhui zhī jiān zhě jí shān sēng yì bù néng míng zhī dàn yuē jì shēng huò yuē mù dǎn ér yǐ

瘿之端，缀旁芽细枝，上迎雨露，茸茁夭矫，花叶不一状，亦有结细子圆缀枝间者，即山僧亦不能名之，但曰寄生，或曰木胆而已。

yī sī xià chuí jié tǐ kōng zhōng yù fēng xī lù xíng sì dǎn xuán mìng suí kōng jì qí qǔ yì yì bù wū yě

一丝下垂，结体空中，驭风吸露，形似胆悬，命随空寄，其取意亦不诬也。

yú xīn shí qí yì yù qǔ zhī ér gāo xuán shù zhàng qián jí bēng yá zhí zhuì jì wú kě de

余心识其异，欲取之，而高悬数丈，前即崩崖直坠，计无可得。

dàn qí qián yǒu gāo shù zì yá xì shàng sǒng ruò de tī héng dù shù jiān yuán kē jí shù jì ér shàng yǐ zhǎng zhú wèi shū yī zhǒng bīng qì kě gōu téng ér jié qǔ zhī

但其前有高树自崖隙上耸，若得梯横度树间，缘柯即树技而上，以长竹为殳ｓｈū一种兵器，可钩藤而截取之。

yú nǎi shi ér xíng fù suí dǎo sēng yóu tī jí běi xià xuán kōng zhī tái

余乃识而行，复随导僧由梯级北下悬空之台。

nǎi shí jǐ yī zhī xià kàn běi hè sān miàn pán kōng jiáo ruò lóng shǒu tiáo gāng huí hè yū yù qí xià yǔ xiān dòng gè zhui tī jí zhī páng ruò zuǒ yòu chuí ěr

乃石脊一枝，下瞰北壑，三面盘空，矫若龙首，条冈回壑，纡郁其下，与仙洞各缀梯级之旁，若左右垂珥。

dòng yǐ nán yá yǐ yōu qiào jiàn qí

洞倚南崖，以幽峭见奇；

tái jù běi hè yǐ píng lín wèi shèng

台踞北壑，以凭临为胜！

cǐ fēng qián liǎng gài jí fēng mào yě

此峰前两概即风貌也。

yóu fēng hòu xī nán yuè jí ér xià gèng duō yōu jìng

由峰后西南越脊而下，更多幽境。

jìn fǎ jiè xīn kāi xiǎo lù xià shí lǐ zhì xiǎo diān nǎi gù dòng xī xiàng rù xiá jīng cǐ ér qū gǔ yǒng zhī dào

近法界新开小路，下十里至小甸，乃固栋西向入峡，经此而趋古勇之道。

qí pō yǒu rè shuǐ táng yì fǎ jiè xīn kāi zhě yóu cǐ dōng kě chū gù dòng xi kě qióng gǔ yǒng ér yú shí yǒu běi tàn diān tān ā xìng zhī xìng suì bù jí jiān shōu yún

其坡有热水塘，亦法界新开者，由此东可出固栋，西可穷古勇，而余时有北探滇滩、阿幸之兴，遂不及兼收云。

shì wǔ fǎn sì tóng gù pū qǔ fǔ fù gān fù tī ér wǎng dé yǐ qián fǎ shēng mù qǔ yǐng

是午返寺，同顾仆取斧缚竿负梯而往，得以前法升木取瘿。

ér yá gāo xiá zhuì mù miǎo shù shāo nán yú zhe lì jiǔ ér hòu de zhī

而崖高峡坠，木杪ｍｉǎｏ树梢难于著力，久而后得之。

yī yǐng yuán ruò hú lú dǎo chuí shàng dà xià xiǎo zhōng huán de jǐng jí bái sè jǐng zǐ

一瘿圆若葫芦倒垂，上大下小，中环的颈ｄì即白色颈子；

yī yǐng huán ruò jù jué yī zhǒng huán xíng yù pèi liǎng duān yuán còu ér zhōng kōng jiē téng xuán yú shàng ér zhī fā yú xià

一瘿环若巨玦一种环形玉佩，两端圆凑而中空：皆藤悬于上而枝发于下。

rú jué zhě qīng ér sōng rú hú lú zhě jiān ér zhòng yú bù néng jiān shōu hòu xíng shí zhì qīng fù jiān zhě ér zǒu

如玦者轻而松，如葫芦者坚而重，余不能兼收，后行时置轻负坚者而走。

èr shí wǔ rì yú liú èr shī yú shān fù mù dǎn yú jiān cóng dōng dà dào xià tī jí

二十五日余留二诗于山，负木胆于肩，从东大道下梯级。

yī lǐ yú dōng dù guò āo suì dōng nán xún qián fēng zhī yāo

一里余，东度过坳，遂东南循前峰之腰。

yòu bàn lǐ dōng dù jí xiàng yú shì jù shēn mù jiā dào

又半里，东度脊项，于是俱深木夹道。

yóu zhé jùn xià zhě èr lǐ shè yī nán pán xiá fù dōng běi shàng

由折峻下者二里，涉一南盘峡，复东北上。

bàn lǐ lìng jí nǎi dōng xíng jí jiān zuǒ yòu jiē jiā hè shén shēn ér zhòng mù yì zhī

半里凌脊，乃东行脊间，左右皆夹壑甚深，而重木翳之。

yòu bàn lǐ dù jí jiān pù mù

又半里，度脊间铺木。

jí liǎng páng shén xiá ér zhōng fù kōng zhuì gù yǐ mù tián ér dù zhī

脊两旁甚狭，而中复空坠，故以木填而度之。

yòu dōng nán bàn lǐ fù pán hè dōng běi xià

又东南半里，复盘壑东北下。

èr lǐ zhì qián jù shí zhī zuǒ suì shè nán xià zhī xī

二里，至前巨石之左，遂涉南下之溪。

bàn lǐ fù dōng yú yī gāng

半里，复东逾一冈。

yòu bàn lǐ zài shè yī nán xià zhī xī dōng xiàng shāo shàng suì chū jīng dōng běi xíng

又半里，再涉一南下之溪，东向稍上，遂出箐东北行。

yī lǐ zhì xià yuàn fēn qí zhī lù réng cóng xiàng lái zhī xiǎo lù yī lǐ yú zhì qián yù liú zhī suǒ

一里，至下院分岐之路，仍从向来之小路，一里余，至前浴流之所。

yòu bàn lǐ yuè wù ér dé yī cūn rù wèn rè shuǐ táng dào

又半里，越坞而得一村，入问热水塘道。

réng dōng běi sān lǐ guò wū suǒ qiáo cóng qiáo xī yú gāng ér běi yī lǐ yǔ dà dào hé

仍东北三里，过乌索桥，从桥西逾冈而北，一里，与大道合。

suí zhī xī běi xún dōng shān zhī lù xíng

随之西北，循东山之麓行。

liù lǐ yǒu gāng zì dōng shān zhí duì xī fēng ér xià qū jiāng liú shù xī fēng zhī lù ér lù yì yīn zhī yǔ jiāng yù

六里，有冈自东山直对西峰而下，驱江流漱西峰之麓，而路亦因之与江遇。

yǐ fù yú gāng běi xià běi wù shāo kāi

已复逾冈北下，北坞稍开。

yǒu xiǎo shuǐ jiāo liú xi zhù zhēng qì zá tà ér qǐ jí rè shuǐ táng yě

有小水交流西注，蒸气杂沓而起，即热水塘也。

bàn lǐ dǐ táng shàng yǒu chí ér wú wū yǔ fēi fēi pū rén

半里，抵塘上，有池而无屋，雨霏霏扑人。

nǎi lìng gù pū shǒu xíng náng yú táng cè běi bàn lǐ shàng pō guān qí jiē zǐ yǐ sàn ér wú tā wù

乃令顾仆守行囊于塘侧，北半里上坡，观其街子，已散而无他物。

wàng nán gāng yǒu cūn lú zài āo jí jiān jiē zǐ rén zhǐ qí shàng yǒu chuān rén li wēng jiā kě xiē

望南冈有村庐在坳脊间，街子人指其上有川人李翁家可歇。

fù nán bàn lǐ huí mì zhī

复南半里回觅之。

yǒu mǐn rén hóng xìng zhě xiàng céng yù yú xiāng wèi dǎo rù tóng yù

有闽人洪姓者，向曾寓余乡，为导入同寓。

yú nǎi chū jiù táng pàn zhāo gù pū rù chū xié cān dàn zhī

余乃出就塘畔招顾仆入，出携餐啖之。

wèn ā xìng lù xū réng cóng cǐ chū

问阿幸路，须仍从此出。

cǐ zhōng dōng zhì míng guāng suī zhǐ gé yī shān xiǎn jùn bù kě xíng yě

此中东至明光，虽止隔一山，险峻不可行也。

jiàn rì sè shàng zǎo ér yǔ zhǐ nǎi liú rè shuǐ dài chū shí yù bìng mù dǎn jì li wēng jiā cài yuán zhōng suì réng xī běi xíng

见日色尚早而雨止，乃留热水待出时浴，并木胆寄李翁家菜园中，遂仍西北行。

wǔ lǐ běi shàng pō wèi zuǒ suǒ gài qí fēn tún chù yě

五里，北上坡，为左所，盖其分屯处也。

qí chù qǐ lú shén shèng xíng zhě jù quàn yú sù cǐ wèi qián jiē bó yí jí jīn dǎi zú jiā bù kě qī qiě duō chá shān yí chū rù bù kě wǎn xíng

其处启庐甚盛，行者俱劝余宿此，谓前皆僰彝即今傣族家，不可栖，且多茶山彝出入，不可晚行。

yú bù gù

余不顾。

yòu běi èr lǐ yú yī pō yòu sān lǐ guò hòu suǒ zhūn

又北二里，逾一坡，又三里，过后所屯。

jiàn zhé ér cóng xī běi sān lǐ zhí zhuī xi tài shān dōng běi chuí fù yǔ jiāng yù

渐折而从西北，三里，直追西大山东北垂，复与江遇。

huí gù jiān shān yǔ qián fēng bìng zhì zhōng āo rú mǎ ān ér zuǒ suǒ zhī nán fù yǒu fēng yī zhī zì xī shān tū chū héng gèn qí běi gù lù bì dōng běi cóng wū suǒ qiáo dǐ rè shuǐ táng yòu xī běi zhì cǐ yě

回顾尖山与前峰并峙，中坳如马鞍，而左所之南，复有峰一支自西山突出，横亘其北，故路必东北从乌索桥抵热水塘，又西北至此也。

cǐ dì zhèng dāng jiān shān zhī běi qí běi zé xi tài shān jiàn fú zhōng xùn ér xi wèi diān tān guò mài chù

此地正当尖山之北，其北则西大山渐伏，中逊而西，为巅滩过脉处；

dōng tài shān zhí xuān ér nán fēn zhuì xi cuàn xià tū xiǎo shān héng jiè yú běi wèi sōng shān pō pō zhī běi jí ā xìng běi jìn zhī xiá

东大山直亘而南，分坠西窜，下突小山，横界于北，为松山坡，坡之北，即阿幸北进之峡。

qí xī běi gāo fēng fú chū yú héng pō zhī shàng zé ā xìng diān tān zhī jiān yòu zhōng jiè zhī yī fēng suǒ wèi tǔ guā shān yě

其西北，高峰浮出于横坡之上，则阿幸、巅滩之间，又中界之一峰，所谓土瓜山也。

xíng jiāng dōng àn yī lǐ fù shé ér dōng běi yī lǐ dǐ dōng shān yè xià

行江东岸一里，复折而东北一里，抵东山腋下。

shān fēng cóng lì chù yǒu liǎng sān jiā yǐ dōng pō ér qī shì wèi sōng shān

山峰丛立处，有两三家倚东坡而栖，是为松山。

cóng qí qián yòu běi yī lǐ shàng běi shān xi xuān zhī pō yī lǐ niè pō jí

从其前又北一里，上北山西亘之坡，一里蹑坡脊。

qí jí zhèng xi yǔ bēng táng xiāng duì yǒu wù xi pán ér jiāng shuǐ zì běi héng jiè jí xià jí ruò dǔ qiáng

其脊正西与崩塘相对，有坞西盘，而江水自北横界脊下，脊若堵墙。

sù shuǐ běi shàng cóng jí jiān xíng èr lǐ nǎi xī běi xià

溯水北上，从脊间行二里，乃西北下。

bàn lǐ yǒu shí píng xī xiàng lì fēng tóu shì wèi tǔ zhǔ bēi nǎi shén zhī suǒ tuō yě

半里，有石屏西向立峰头，是为土主碑，乃神之所托也。

cóng shí xi suí pō xià shè jiāng xī shàng nǎi diān tān guān dào yǐ máo sè bù tōng

从石西随坡下，涉江西上，乃滇滩关道，已茅塞不通。

wéi chá shān yě rén jiān cóng cǐ chū rù fù chá là hóng téng fēi sōng hēi yú yǔ sōng shān gù dòng zhū tǔ rén jiāo yì yán bù

惟茶山野人间从此出入，负茶、蜡、红藤、飞松、黑鱼，与松山、固栋诸土人交易盐布。

zhōng guó zhǐ yǔ biān sài xiāng duì de zhōng yuán dì qū yì jiān yǒu chū zhě yǐ duō wèi suǒ lüè bù shèn wǎng yě

中国指与边塞相对的中原地区亦间有出者，以多为所掠，不甚往也。

qí guān xī yǒu shǒu zhě yǐ bù néng ān jū duō dùn qù bù chǔ jīn guān fèi ér tián wú jì wèi hú tù zhī xué yǐ

其关昔有守者，以不能安居，多遁去不处，今关废而田芜，寂为狐兔之穴矣。

qí ài yì xiān tǎn bù shèn chóng xiǎn qù cǐ sān lǐ yǐ wàng ér zhī zhī suì běi xià pō

其隘亦纤坦，不甚崇险，去此三里，已望而知之，遂北下坡。

yī dào cóng wù jiān sù jiāng dōng àn běi xíng wèi dù qiáo jié jìng

一道从坞间溯江东岸北行，为度桥捷径；

yī dào yán dōng pō běi shàng wèi tuō sù zhī suǒ

一道沿东坡北上，为托宿之所。

nǎi xià bàn lǐ dù dōng lái xiǎo jiàn fù shàng dōng pō běi suí zhī xíng

乃下半里，渡东来小涧，复上东坡，北随之行。

èr lǐ yǒu sì wǔ jiā yǐ dōng shān ér jū jí tuō sù zhī suǒ yě

二里，有四五家倚东山而居，即托宿之所也。

qí zhǔ rén wáng xìng zhě fū fù jù fá mù shān zhōng wèi guī

其主人王姓者，夫妇俱伐木山中未归。

yú jiāng xi dù qiáo wàng xī shān xià tóu qī

余将西度桥，望西山下投栖；

wén qí de jiāng àn xi lú nǎi tǔ shè suǒ tuō jiē bù nà kè nà kè zhě wéi dōng àn wáng diàn

闻其地江岸西庐，乃土舍所托，皆不纳客，纳客者惟东岸王店。

fāng chóu chú jiān yī chú yú tián zhě nǎi wáng zhī lín wèi qí fù yì rù shān wèi guī bù shí kě xú dài jiē dài zhī fǒu

方踌躇间，一锄于田者，乃王之邻，谓其妇亦入山未归，不识可徐待接待之否。

yú nǎi hái dài yú qí mén

余乃还待于其门。

jiǔ zhī fù guī wèi jí shuǐ ér chuī

久之妇归，为汲水而炊。

cǐ dì míng tǔ guā shān xī nǎi diān tān dōng běi gāo fēng nán xià zhī zhī dōng nǎi yǎ wū zhí běi chóng gèn zhī lǐng zhōng jiā chéng wù jiāng liú guàn qí jiān

此地名土瓜山，西乃滇滩东北高峰南下之支，东乃雅乌直北崇亘之岭，中夹成坞，江流贯其间；

nán zé tǔ zhǔ bēi zhī héng gāng zì dōng ér xi tū běi zé tǔ guā shān zhī dōng lǐng zì xi ér dōng tū zhōng jiè cǐ wù nán bié sōng shān pō běi bié ā xìng chǎng ér zì chéng hán gài yú zhōng

南则土主碑之横冈自东而西突，北则土瓜山之东岭自西而东突，中界此坞，南别松山坡，北别阿幸厂，而自成函盖于中。

gài diān tān tǔ xún jiǎn xī wèi mǒu xìng yǐ jué jīn wèi tǔ jū zhī xióng zhě rì lóng shì yǔ cǐ gé jiāng xiāng xiàng suī mò shòu zhí ér yǎn rán yǐ tǔ shè zì jū yǐ

盖滇滩土巡检昔为某姓，已绝，今为土居之雄者，日龙氏，与此隔江相向，虽末授职，而俨然以土舍自居矣。

èr shí liù rì líng chén qǐ fàn xi xià xíng tián jiān bàn lǐ dǐ jiāng àn

二十六日凌晨起饭，西下行田间，半里，抵江岸。

sù jiāng běi xíng yǒu mù qiáo kuà jiāng ér xi dù zhī

溯江北行，有木桥跨江而西，度之。

fù sù jiāng xī àn běi xíng yī lǐ běi shàng pō

复溯江西岸北行，一里，北上坡。

bàn lǐ zhé ér dōng pán qí dōng tū zhī zuǐ

半里，折而东，盘其东突之嘴。

bàn lǐ fù zhuǎn ér běi cóng pō shàng xíng

半里，复转而北，从坡上行。

xi xún fēng yāo dōng kàn jiāng liú wù dǐ zhì cǐ suì shù ér wèi xiá

西循峰腰，东瞰江流，坞底至此，遂束而为峡。

gé xiá zhān dōng shān zhī yá bēng shí líng kōng yán yán lèi shí chóng chóng zhī zhuàng shàng yōng xiá zhōng zhī shuǐ běi zì ā xìng chǎng běi zǐ mèi shān fā yuán nán xià nán qū wū suǒ ér wèi gù dòng xī jiāng zhě yě

隔峡瞻东山之崖，崩石凌空，岩岩累石重重之状上拥，峡中之水，北自阿幸厂北姊妹山发源南下，南趋乌索而为固栋西江者也。

dōng xī liǎng jiè shān zì zǐ mèi shān fēn zhī xi xià qióng wèi diān tān dōng běi fēng ér xià wèi tǔ guā shān

东西两界山，自姊妹山分支：西下穹为滇滩东北峰，而下为土瓜山；

dōng xià qióng wèi ā xìng dōng shān ér nán jiē yǎ wū

东下穹为阿幸东山，而南接雅乌。

dōng shān zhī dōng běi wèi míng guāng nán wéi nán xiāng diān dì cǐ shān jùn gé lù zè nán yú gù xíng zhě bì zhī

东山之东，北为明光，南为南香甸，第此山峻隔，路仄难逾，故行者避之。

běi xíng xi pō wǔ lǐ shāo xià yǒu xiǎo jiàn zì xi ér dōng shè zhī běi shàng yú shì lǚ zhì dōng tū zhī pō zài dù dōng liú zhī jiàn

北行西坡五里，稍下，有小涧自西而东，涉之北上，于是屡陟东突之坡，再渡东流之涧。

bā lǐ xi píng shāo kāi rán běi zhān zǐ mèi fǎn máng bù kě jiàn

八里，西坪稍开，然北瞻姊妹，反茫不可见。

yòu běi èr lǐ pán xī shān zhī zuǐ shǐ fù jiàn zǐ mèi shān běi yǐ ér qián hè zhī xià lú yān yīn yūn chǎng lú zài yān

又北二里，盘西山之嘴，始复见姊妹山北倚，而前壑之下，炉烟氤氲，厂庐在焉。

suì wǔ lǐ ér zhì chǎng

遂五里而至厂。

chǎng jiē máo shè yǒu dà lú xiǎo lú

厂皆茅舍，有大炉、小炉。

qí kuàng wèi zǐ sè jù kuài rú chén shā zhī zhuàng

其矿为紫色巨块，如辰砂之状。

yǒu yī mǒu xìng zhě fāng jiāng kāi lú jiàn yú ér liú fàn yú kān zhōng

有一某姓者，方将开炉，见余而留饭于龛中。

yán qí běi zǐ mèi shān hòu jí wéi yě rén chū mò zhī de huāng mò wú rén jū ér cǐ zhōng shí wèi yě rén suǒ rǎo měi líng chén yú jīng zhì suī bù mǎn sì wǔ shí rén ér yào jiàn shén dú zhōng zhī wú bù bì zhě

言其北姊妹山后，即为野人出没之地，荒漠无人居，而此中时为野人所扰，每凌晨逾箐至，虽不满四五十人，而药箭甚毒，中之无不毙者。

qí qī yǔ zi jù méi yú cǐ xiàn zàng shān qián

其妻与子，俱没于此，现葬山前。

zǐ mèi shān chū bān zhú běi qù cǐ sān shí lǐ kě wàng ér jǐn bù bì dēng

姊妹山出斑竹，北去此三十里，可望而尽，不必登。

míng guāng yú jùn ér guò dōng qù cǐ sì shí lǐ rán jìng zè wú xíng zhě kǒng jīng shēn màn yì yì bù kě xíng

明光逾峻而过，东去此四十里，然径仄无行者，恐箐深蔓翳，亦不可行。

nǎi suì chū réng èr shí lǐ xià tǔ guā shān

乃遂出，仍二十里下土瓜山。

yòu yī lǐ guò jiāng qiáo ér dōng nǎi yán jiāng nán suí wù zhōng jié jìng èr lǐ dǐ xī nán pō xià

又一里，过江桥而东，乃沿江南随坞中捷径，二里，抵西南坡下。

jiāng shù pō ér nán lù shāo dōng yú dōng xiá lái xiǎo jiàn

江漱坡而南，路稍东，逾东峡来小涧。

qí jiàn xī zhù yú jiāng jí qián shè tǔ zhǔ bēi pō běi zhī liú

其涧西注于江，即前涉土主碑坡北之流。

jiāng zhī xi yì yǒu xiǎo jiàn zì diān tān nán lái dōng zhù yú jiāng qí chù nǎi zhèng liú jí jiāng zhī zhǔ liú zhī huì yě

江之西亦有小涧自滇滩南来，东注于江，其处乃正流即江之主流之会也。

fù dōng nán shàng pō bàn lǐ zhì shí píng tǔ zhǔ bēi xià yǔ qián lái zhī dào hé

复东南上坡半里，至石屏土主碑下，与前来之道合。

yòu nán yuè gāng ér xià guò sōng shān jí zhū suǒ èr shí lǐ ér rù rè shuǐ táng lǐ lǎo jiā

又南越冈而下，过松山及诸所，二十里而入热水塘李老家。

shí yóu xià wǔ biàn guān rè shuǐ suǒ xiè qí chū shén yì

时犹下午，遍观热水所泄，其出甚异。

gài wù zhōng yǒu xiǎo shuǐ zì dōng xiá zhōng zhù ér xi zhě lěng quán yě

盖坞中有小水自东峡中注而西者，冷泉也。

xiǎo shuǐ zhī zuǒ yòu quán kǒng suí dì ér chū qí dà rú guǎn pēn qiào ér shàng zuò gǔ fèi zhuàng tāo tāo yǒu shēng yuè qǐ shuǐ miàn zhě èr sān cùn qí rè rú fèi yǒu shù kǒng tū chū yī chù zhě yǒu cóng shí dàn zhōng xié pēn zhě qí rè yóu shén

小水之左右，泉孔随地而出，其大如管，喷窍而上，作鼓沸状，滔滔有声，跃起水面者二三寸，其热如沸，有数孔突出一处者，有从石窞中斜喷者，其热尤甚。

tǔ rén jiù qí xià liú zuò yī yuán chí ér lù yù zhī

土人就其下流，作一圆池而露浴之。

yú wèi qí rè bù néng xià tǐ jǐn jù chí zhōng shí shàng fú shì zhī ér yǐ

余畏其热，不能下体，仅踞池中石上拂拭之而已。

wài jí lěng quán jiāo liú ruò dǎo rù qīn zhī jí kě yù

外即冷泉交流，若导入侵之即可浴。

cǐ lěng quán nán pō zhī rè shuǐ yě

此冷泉南坡之热水也。

qí běi yǐ dōng pō zhī xià fù yǒu shù chù huò chū yú shā kǒng huò chū yú shí dàn qí qián yì zuò yuán chí ér rè yì rú zhī

其北倚东坡之下，复有数处，或出于砂孔，或出于石窞，其前亦作圆池，而热亦如之。

liǎng chí xiāng wàng ér yì kǒng bù chì bǎi yě

两池相望，而溢孔不啻百也。