jiāng hé zhǐ cháng jiāng huáng hé wèi nán běi èr jīng liú zhǔ yào hé liú yǐ qí tè dá yú hǎi yě
江、河（指长江、黄河）为南北二经流主要河流，以其特达于海也。
ér yú yì zhèng dāng dà jiāng rù hǎi zhī chōng yì yǐ jiāng míng yì yǐ jiāng zhī shì zhì cǐ ér dà qiě jǐn yě
而余邑正当大江入海之冲，邑以江名，亦以江之势至此而大且尽也。
shēng zhǎng qí de zhě wàng yáng jī jí zhī qí dà bù zhī qí yuǎn
生长其地者，望洋击楫，知其大，不知其远；
sù liú qióng yuán zhī qí yuǎn zhě yì yǐ wéi fā yuán mín shān ér yǐ
溯流穷源，知其远者，亦以为发源岷山而已。
yú chū kǎo jì jí jiàn dà hé jí huáng hé zì jī shí rù zhōng guó
余初考纪籍，见大河即黄河自积石入中国。
sù qí yuán zhě qián yǒu bó wàng zhī chéng chá fá zǐ hòu yǒu dōu shí zhī pèi jīn hǔ fú
溯其源者，前有博望之乘槎ｃｈá筏子，后有都实之佩金虎符。
qí yán bù yī jiē yún zài kūn lún zhī běi jì qí de qù mín shān xī běi wàn yú lǐ hé jiāng yuán duǎn ér hé yuán zhǎng yě
其言不一，皆云在昆仑之北，计其地，去岷山西北万余里，何江源短而河源长也？
qǐ hé zhī dà gèng bèi yú jiāng hu
岂河之大更倍于江乎？
dài yú huái shè biàn ér hòu dǔ hé liú rú dài qí kuò bù jí jiāng sān zhī yī qǐ jiāng zhī dà qí suǒ rù zhī shuǐ bù jí yú hé hu
迨逾淮涉汴，而后睹河流如带，其阔不及江三之一，岂江之大，其所入之水，不及于河乎？
dài běi lì sān qín gān sù shǎn xī jiāo jiè chù nán jí wǔ lǐng xi chū shí mén jīn shā ér hòu zhī zhōng guó rù hé zhī shuǐ wèi shěng wǔ shǎn xī shān xī hé nán shān dōng nán zhí lì
迨北历三秦（甘肃，陕西交界处），南极五岭，西出石门、金沙，而后知中国入河之水为省五，陕西、山西、河南、山东、南直隶。
rù jiāng zhī shuǐ wèi shěng shí yī
入江之水为省十一。
xī běi zì shǎn xī sì chuān hé nán hú guǎng nán zhí xī nán zì yún nán guì zhōu guǎng xī guǎng dōng fú jiàn zhè jiāng
西北自陕西、四川、河南、湖广、南直，西南自云南、贵州、广西、广东、福建、浙江。
jì qí tǔ nà jiāng jì bèi yú hé qí dà gù yi yě
计其吐纳，江既倍于河，其大固宜也。
àn qí fā yuán hé zì kūn lún zhī běi jiāng yì zì kūn lún zhī nán qí yuǎn yì tóng yě
按其发源，河自昆仑之北，江亦自昆仑之南，其远亦同也。
fā yú běi zhě yuē xīng xiù hǎi fó jīng wèi zhī xǐ duō hé
发于北者曰星宿海，佛经谓之徙多河。
běi liú jīng jī shí shǐ dōng zhé rù níng xià wèi hé tào yòu nán qǔ wèi lóng mén dà hé ér yǔ wèi wèi hé hé
北流经积石，始东折入宁夏，为河套，又南曲为龙门大河，而与渭渭河合。
fā yú nán zhě yuē lí niú shí fó jīng wèi zhī qíng jiā hé
发于南者曰犁牛石，佛经谓之殑伽河。
nán liú jīng shí mén guān shǐ dōng zhé ér rù lì jiāng wèi jīn shā jiāng yòu běi qǔ wèi xù zhōu dà jiāng yǔ mín shān zhī jiāng hé
南流经石门关，始东折而入丽江，为金沙江，又北曲为叙州大江，与岷山之江合。
yú àn mín jiāng jīng chéng dū zhì xù jīn zhī yí bīn bù jí qiān lǐ jīn shā jiāng jīng lì jiāng yún nán wū méng zhì xù gòng èr qiān yú lǐ shě yuǎn ér zōng jìn qǐ qí yuán dú yǔ hé yì hu
余按岷江经成都至叙今之宜宾，不及千里，金沙江经丽江、云南、乌蒙至叙，共二千余里，舍远而宗近，岂其源独与河异乎？
fēi yě
非也！
hé yuán lǚ jīng xún tǎo gù shǐ de qí yuǎn
河源屡经寻讨，故始得其远；
jiāng yuán cóng wú wèn jīn gù jǐn zōng qí jìn
江源从无问津，故仅宗其近。
qí shí mín zhī rù jiāng yǔ wèi zhī rù hé jiē zhōng guó zhī zhī liú ér mín jiāng wèi zhōu jí suǒ tōng jīn shā jiāng pán shé mán liáo xī tóng jiān shuǐ lù jù mò néng sù
其实岷之入江，与渭之入河，皆中国之支流，而岷江为舟楫所通，金沙江盘折蛮僚谿峒间，水陆俱莫能溯。
zài xù zhōu zhě zhǐ zhī qí shuǐ chū yú mǎ hú wū méng ér bù zhī shàng liú zhī yóu yún nán lì jiāng
在叙州者，只知其水出于马湖、乌蒙，而不知上流之由云南、丽江；
zài yún nán lì jiāng zhě zhī qí wèi jīn shā jiāng ér bù zhī xià liú zhī chū xù wèi jiāng yuán
在云南、丽江者，知其为金沙江而不知下流之出叙为江源。
yún nán yì yǒu èr jīn shā jiāng yī nán liú běi zhuǎn jí cǐ jiāng nǎi fó jīng suǒ wèi qíng jiā hé yě
云南亦有二金沙江：一南流北转，即此江，乃佛经所谓殑伽河也；
yī nán liú xià hǎi jí wáng jìng yuǎn zhēng lù chuān miǎn rén shì yǐ wéi xiǎn zhě nǎi fó jīng suǒ wèi xìn dù hé yě
一南流下海，即王靖远征麓川，缅人恃以为险者，乃佛经所谓信度河也。
yún nán zhū zhì jù bù zài qí chū rù zhī yì hù xiāng yí hùn tóng hùn shàng bù xī qí shì yī shì èr fēn běi fēn nán yòu hé yóu biàn qí wèi yuán yǔ fǒu yě
云南诸志，俱不载其出入之异，互相疑溷同“混”，尚不悉其是一是二，分北分南，又何由辨其为源与否也。
jì bù xī qí shú yuǎn shú jìn dì jiàn yǔ gòng mín shān dǎo jiāng zhī wén suì yǐ jiāng yuán guī zhī ér bù zhī yǔ zhī dǎo nǎi qí wéi hài yú zhōng guó zhī shǐ fēi qí làn shāng fā mài zhī shǐ yě
既不悉其孰远孰近，第见《禹贡》“岷山导江”之文，遂以江源归之，而不知禹之导，乃其为害于中国之始，非其滥觞发脉之始也。
dǎo hé zì jī shí ér hé yuán bù shǐ yú jī shí
导河自积石，而河源不始于积石；
dǎo jiāng zì mín shān ér jiāng yuán yì bù chū yú mín shān
导江自岷山，而江源亦不出于岷山。
mín liú rù jiāng ér wèi shǐ wèi jiāng yuán zhèng rú wèi liú rù hé ér wèi shǐ wèi hé yuán yě
岷流入江，而未始为江源，正如渭流入河，而未始为河源也。
bù dì cǐ yě mín liú zhī nán yòu yǒu dà dù hé xi zì tǔ lěi jīng lí yā yǔ mín jiāng hé zài jīn shā jiāng xī běi qí yuán yì cháng yú mín ér bù jí jīn shā gù tuī jiāng yuán zhě bì dāng yǐ jīn shā wéi shǒu
不第此也，岷流之南，又有大渡河，西自吐蕾，经黎、雅与岷江合，在金沙江西北，其源亦长于岷而不及金沙，故推江源者，必当以金沙为首。
bù dì cǐ yě sòng rú wèi zhōng guó sān dà lóng ér nán lóng zhī mài yì zì mín shān bīn dà jiāng nán àn ér xià dōng dù chéng líng hú kǒu ér dǐ jīn líng cǐ yì bù shěn dà dù jīn shā zhī jiè duàn qí zhōng yě
不第此也：宋儒谓中国三大龙，而南龙之脉，亦自岷山，濒大江南岸而下，东渡城陵、湖口而抵金陵，此亦不审大渡、金沙之界断其中也。
bù dì cǐ yě bìng bù shěn chéng líng jī hú kǒu xiàn wèi dòng tíng pó yáng èr jù jìn rù jiāng zhī kǒu
不第此也：并不审城陵矶、湖口县为洞庭、鄱阳二巨浸入江之口。
dòng tíng zhī xi yuán zì yuán fā yú guì zhōu zhī gǔ máng guān
洞庭之西源自沅，发于贵州之谷芒关；
nán yuán zì xiāng fā yú yuè xi zhī fǔ shān lóng miào
南源自湘，发于粤西之釜山、龙庙。
pó yáng zhī nán yuán zì gàn fā yú yuè dōng zhī liàn tóu píng yuǎn
鄱阳之南源自赣，发于粤东之浰头、平远；
dōng yuán zì xìn fēng fā yú mǐn zhī yú liáng shān zhè zhī xiān xiá nán lǐng
东边的水源来自信江、永丰溪，发源于福建的渔梁山、浙江的仙霞南岭。
shì nán lóng pán qū qù jiāng zhī nán qiě sān qiān lǐ ér wèi nán lóng bīn jiāng hu
是南龙盘曲去江之南且三千里，而谓南龙濒江乎？
bù dì cǐ yě bù shěn lóng mài suǒ yǐ bù biàn jiāng yuán
不第此也：不审龙脉，所以不辨江源。
jīn xiáng sān lóng dà shì běi lóng jiā hé zhī běi nán lóng bào jiāng zhī nán ér zhōng lóng zhōng jiè zhī tè duǎn
今详三龙大势，北龙夹河之北，南龙抱江之南，而中龙中界之，特短。
běi lóng yì zhǐ nán xiàng bàn zhī rù zhōng guó
北龙亦只南向半支入中国。
jù lìng yǒu shuō
俱另有说。
wéi nán lóng páng bó bàn yǔ nèi ér qí mài yì fā yú kūn lún yǔ jīn shā jiāng xiāng chí nán xià jīng shí mén lì jiāng dōng jīn shā xi lán cāng èr shuǐ jiā zhī
惟南龙磅礴半宇内，而其脉亦发于昆仑，与金沙江相持南下，经石门丽江，东金沙，西澜沧，二水夹之。
huán diān chí zhī nán yóu pǔ dìng dù guì dǔ dōu lí nán jiè yǐ qū wǔ lǐng
环滇池之南，由普定度贵竺、都黎南界，以趋五岭。
lóng yuǎn jiāng yì yuǎn mài zhǎng yuán yì zhǎng cǐ jiāng zhī suǒ yǐ dà yú hé yě
龙远江亦远，脉长源亦长，此江之所以大于河也。
bù dì cǐ yě nán lóng zì wǔ lǐng dōng qū mǐn zhī yú liáng nán sàn wèi mǐn shěng zhī gǔ shān dōng fēn wéi zhè zhī tái dàng
不第此也：南龙自五岭东趋闽之渔梁，南散为闽省之鼓山，东分为浙之台、宕。
zhèng mài běi zhuǎn wéi xiǎo gān lǐng mǐn zhè jiè
正脉北转为小筸岭，闽浙界。
dù cǎo píng yì jiāng zhè jiè
度草坪驿，江浙界。
zhì wèi zhè lǐng huī zhè jiè
峙为浙岭、徽浙界。
huáng shān huī níng jiè
黄山，徽宁界。
ér dōng dǐ cóng shān guān jì xī jiàn píng jiè
而东抵丛山关，绩溪、建平界。
dōng fēn wéi tiān mù wǔ lín
东分为天目、武林。
zhèng mài běi dù dōng bà ér zhì wèi jù qǔ yú shì huí lóng xi jié jīn líng yú mài dōng qū yú yì
正脉北度东坝，而峙为句曲，于是回龙西结金陵，余脉东趋余邑。
shì yú yì bù tè wèi dà jiāng jǐn chù yì nán lóng jǐn chù yě
是余邑不特为大江尽处，亦南龙尽处也。
lóng yǔ jiāng tóng fā yú kūn lún tóng jìn yú yú yì yì wèi jiāng hǎi suǒ yuè yǐ diàn jīn líng yōng hù liú dū qiān zǎi bù bá zhī jī yǐ cǐ
龙与江同发于昆仑，同尽于余邑，屹为江海锁钥，以奠金陵，拥护留都千载不拔之基以此。
qǐ ruò dà hé xià liú xī qū ér běi qū jié shí jīn xǐ ér nán duó huái sì màn wú suǒ yuè yé
岂若大河下流，昔曲而北趋碣石，今徙而南夺淮、泗，漫无锁钥耶？
rán zé jiāng zhī dà yú hé zhě bù dì qí yuán zhī gòng yuǎn yì yǐ qí lóng zhī jiāo huì yǐ
然则江之大于河者，不第其源之共远，亦以其龙之交会矣。
gù bù tàn jiāng yuán bù zhī qí dà yú hé
故不探江源，不知其大于河；
bù yǔ hé xiāng tí ér lùn bù zhī qí yuán zhī yuǎn
不与河相提而论，不知其源之远。
tán jīng liú zhě xiān nán ér cì běi kě yě
谈经流者，先南而次北可也。