shí liù rì dōng lǐng wù nèi jū rén duàn xìng yǐn nán xíng yī lǐ dēng dōng lǐng jí cóng lǐng shàng xi xíng
十六日东岭坞内居人段姓，引南行一里，登东岭，即从岭上西行。
lǐng tóu duō xuán wō chéng tán rú fǔ zhī yǎng fǔ dǐ jù yǒu xué zhí xià wèi jǐng huò shēn huò qiǎn huò bú jiàn qí dǐ shì wèi jiǔ shí jiǔ jǐng
岭头多漩窝成潭，如釜之仰，釜底俱有穴直下为井，或深或浅，或不见其底，是为九十九井。
shǐ zhī shì shān xià jiē shí gǔ líng lóng shàng tòu yī qiào zhé shuǐ dǎo chéng jǐng
始知是山下皆石骨玲珑，上透一窍，辄水捣成井。
qiào zhī zhí zhě gù xià zhuì wú dǐ
窍之直者，故下坠无底；
qiào zhī qū zhě gù shēn qiǎn suí zhī
窍之曲者，故深浅随之。
jǐng suī kū ér wú shuǐ rán yī shān ér suí chù jiē shì yì yī qí yě
井虽枯而无水，然一山而随处皆是，亦一奇也。
yòu xi yī lǐ wàng jiàn xī nán gǔ zhōng sì shān huán rào xuán chéng yī dà wō yì rú yǎng fǔ fǔ zhī dǐ yǒu jiàn jiàn zhī dōng xī jiē qín rén dòng yě
又西一里，望见西南谷中，四山环绕，漩成一大窝，亦如仰釜，釜之底有涧，涧之东西皆秦人洞也。
yóu guàn mǎng zhōng zhí xià èr lǐ zhì qí chù
由灌莽中直下二里，至其处。
qí jiàn yóu xi dòng chū yóu dōng dòng rù jiàn héng jiè wō zhī zhōng dōng xī zhǎng bàn lǐ zhōng liú xiān dǎo rù yī xué xuán tòu xué zhōng dōng chū jí zì shí xiá zhōng xíng
其涧由西洞出，由东洞入，涧横界窝之中，东西长半里，中流先捣入一穴，旋透穴中东出，即自石峡中行。
qí xiá nán běi jiē shí yá bì lì jiā chéng héng cáo
其峡南北皆石崖壁立，夹成横槽；
shuǐ yóu cáo zhōng dǐ dōng dòng nán xiàng dǎo rù dòng kǒu
水由槽中抵东洞，南向捣入洞口。
dòng yǒu liǎng mén běi xiàng shuǐ xiān fēn rù xiǎo mén tòu xiá xià qīng rén bù néng cóng
洞有两门，北向，水先分入小门，透峡下倾，人不能从。
shāo dōng ér nán rù dà mén zhě cóng zhòng shí zhōng màn liú
稍东而南入大门者，从众石中漫流。
qí shì jiào píng
其势较平；
dì dòng nèi shuǐ huì chéng tán shēn jìn dòng zhī liǎng yá páng wú yú xì kě rù
第洞内水汇成潭，深浸洞之两崖，旁无余隙可入。
xún yá zé lù duàn shè shuǐ zé dǐ shēn xī wú fú chá xiǎo mù pái kě mì zhī jī piàn shí
循崖则路断，涉水则底深，惜无浮槎小木排可觅支矶片石。
wéi xiǎo mén zhī shuǐ rù xiá hòu yì páng tōng dà dòng qí liú kě jiē lì shuǐ qiǎn chù tí qǐ yī kù shuǐ shēn chù chuān zhe yī kù ér shè shuǐ ér rù
惟小门之水，入峡后亦旁通大洞，其流可揭厉qì lǐ水浅处提起衣裤、水深处穿着衣裤而涉水而入。
qí qiào wǎn zhuǎn ér pī tòu qí qiào zhōng rú xuān léng bié qǐ lìng kāi yī mén fǎn zhǔ dǎo rù zhī shì yì shén qí yě
其窍宛转而披透，其窍中如轩楞别启另开一门，返瞩捣入之势，亦甚奇也。
xi dòng dòng mén dōng qióng jiào dōng dòng zhī gāo jùn shǎo shā
西洞洞门东穹，较东洞之高峻少杀；
shuǐ yóu dòng hòu dōng xiàng chū shuǐ yì jiào qiǎn kě jiē
水由洞后东向出，水亦较浅可揭。
rù dòng wǔ liù zhàng shàng qiàn wéi dǐng sì wéi fēi shí jià kōng liǎng chóng rú guǐ xuán gé dé èr zhàng tī ér dù qí shàng
入洞五六丈，上嵌围顶，四围飞石驾空，两重如庋悬阁，得二丈梯而度其上。
qí xià zài rù shuǐ yì chéng tán shēn yǔ dōng dòng bìng bù néng rù yǐ
其下再入，水亦成潭，深与东洞并，不能入矣。
shì rì dǎo zhě xiān zhì dōng dòng yǐ shuǐ shēn nán rù ér fǎn bù zhī suǒ wèi xi dòng yě
是日导者先至东洞，以水深难入而返，不知所谓西洞也。
fǎn wǔ lǐ fàn yú dǎo zhě jiā rì yǐ wǔ yǐ
返五里，饭于导者家，日已午矣。
qí zhǎng xún zhī dòng shuǐ shēn yuē wù yǐ
其长询知洞水深，曰：“误矣！
cǐ rù shuǐ dòng fēi shuǐ suǒ cóng chū zhě
此入水洞，非水所从出者。
fù dǎo yǔ xíng shǐ dǐ xi dòng
”复导予行，始抵西洞。
yú xìng jiān shōu zhī shèng qǐ dàn hài pà wǎng fù zhī fán
余幸兼收之胜，岂惮害怕往复之烦。
jì chū xi dòng guò dōng dòng gòng yī lǐ yú lǐng dōng wàng jiàn dōng dòng shuǐ suǒ chū chù
既出西洞过东洞，共一里，逾岭东望，见东洞水所出处；
fù yī lǐ nán dǐ wù xià qí shuǐ dōng xiàng yǒng chū shān lù yì rú huáng yú zhī chū shí xià yě
复一里，南抵坞下，其水东向涌出山麓，亦如黄雩之出石下也。
tǔ rén huán shí wèi bēi yōng tián sāi wèi jù tán yǐ qiào shān chéng
土人环石为陂，壅填塞为巨潭以翘山塍。
cóng qí dōng shuǐ nán liú chū gǔ lù běi shàng yú lǐng gòng èr lǐ shǐ dá dōng lǐng zhī shàng cǐ yóu zhōu rén wù zhī dà dào yě
从其东，水南流出谷，路北上逾岭，共二里始达东岭之上，此由州人坞之大道也。
dēng lǐng xún jiù lù yī lǐ fǎn sù dǎo zhě jiā
登岭，循旧路一里，返宿导者家。
shí qī rì chén cān hòu réng yóu xīn ān běi xià lóng tóu lǐng gòng wǔ lǐ yóu jiù lù zhì luò sī tán xià
十七日晨餐后，仍由新庵北下龙头岭，共五里，由旧路至络丝潭下。
xiān shì yú àn zhì yǒu qín rén sān dòng ér shàng dòng wéi shí mén bù kě rù zhī wén yú jì yǐ wù dǎo jiān de liǎng dòng wú cóng mì suǒ wèi shàng dòng zhě
先是，余按《志》有“秦人三洞，而上洞惟石门不可入”之文，余既以误导兼得两洞，无从觅所谓上洞者。
tǔ rén yuē luò sī tán běi yǒu shàng qīng tán qí mén shén ài shuǐ yóu zhōng chū rén bù néng rù rù jí yǒu jī shèng
土人曰：“络丝潭北有上清潭，其门甚隘，水由中出，人不能入，入即有奇胜。
cǐ dòng yǔ má yè dòng jù shén lóng zhé fú cáng chù fēi wéi nán rù yì bù gǎn rù yě
此洞与麻叶洞俱神龙蛰zhé伏藏处，非惟难入，亦不敢入也。
yú wén zhī yì xǐ shén
”余闻之，益喜甚。
jì guò luò sī tán bù dù jiàn jí bàng xi lù xià
既过络丝潭，不渡涧，即傍西麓下。
gài dù jiàn wèi dōng lù yún yáng zhī xi yě zǎo hé gù dào
〔盖渡涧为东麓，云阳之西也，枣核故道；
bù dù jiàn wèi xi lù dà lǐng hóng bì zhī dōng yě chū bǎ qī dào
不渡涧为西麓，大岭、洪碧之东也，出把七道。
běi bàn lǐ yù qiáo zhě yǐn zhì shàng qīng tán
北〕半里，遇樵者，引至上清潭。
qí dòng jí zài lù zhī xià jiàn zhī shàng mén dōng xiàng jiā rú hé zhǎng
其洞即在路之下、涧之上，门东向，夹如合掌。
shuǐ yóu dòng chū yǒu èr pài tōng mài zhī liú zì dòng hòu zhě huì ér bù liú
水由洞出，有二派通“脉”，支流：自洞后者，汇而不流；
yóu dòng zuǒ zhě nǎi dòng nán páng dòu qí chū shén jí
由洞左者，〔乃洞南旁窦，〕其出甚急。
jì yú dòng zuǒ jí liú jí dāng fú shuǐ ér rù
既逾洞左急流，即当伏水而入。
dǎo zhě zhǐ gōng jù ruò huǒ wú kěn wèi qián qū zhě
导者止供炬𦶟火，无肯为前驱者。
yú nǎi jiě yī fú shuǐ shé xíng yǐ jìn
余乃解衣伏水，蛇行以进。
shí xì jì dī ér fù ài qiě shuǐ méi qí dà bàn bì shēn fú shuǐ zhōng shǒu qíng huǒ jù píng chū shuǐ shàng nǎi de rù
石隙既低而复隘，且水没其大半，必身伏水中，手擎火炬，平出水上，乃得入。
xi rù èr zhàng xì shǐ gāo liè zhàng yú nán běi héng liè zhě yì sān zhàng yú rán jù wú rù chù
西入二丈，隙始高裂丈余，南北横裂者亦三丈余，然俱无入处。
wéi zhí xī yī dòu kuò chǐ wǔ gāo èr chǐ ér shuǐ méi qí zhōng zhě yì chǐ wǔ xì zhī yú shuǐ miàn zhě wǔ cùn ér yǐ
惟直西一窦，阔尺五，高二尺，而水没其中者亦尺五，隙之余水面者，五寸而已。
jì pú fú shuǐ zhōng bì kǒu bí jù rú shuǐ qiě yǐ jù tàn zhī tiē xì dǐng ér rù yóu bàn wèi shuǐ zì
计匍匐水中，必口鼻俱濡水，且以炬探之，贴隙顶而入，犹半为水渍。
shí gù pū shǒu yī wài dòng ruò qiú shuǐ rù shuí wèi dì jù zhě
时顾仆守衣外洞，若泅水入，谁为递炬者？
shēn kě yóu shuǐ jù qǐ néng yóu shuǐ yé
身可由水，炬岂能由水耶？
kuàng qín rén dòng shuǐ yú yì céng méi xī jìn fú jù wēn rán bù jué qí hán ér cǐ dòng shuǐ hán yǔ xī jiàn wú yì
况秦人洞水，余亦曾没膝浸服，俱温然不觉其寒，而此洞水寒，与溪涧无异。
ér dòng dāng fēng kǒu sōu sōu mí shén
而洞当风口，飕飕弥甚。
fēng yǔ shuǐ jiāo bī ér huǒ fù wèi zǔ suì shě zhī chū
风与水交逼，而火复为阻，遂舍之出。
chū dòng pī yī yóu jué zhōu shēn qǐ sù nǎi ruò huǒ dòng mén
出洞，披衣犹觉周身起粟，乃𦶟火洞门。
jiǔ zhī fù xún xi lù suí shuǐ běi xíng yǐ zài zǎo xiàng lǐng zhī xi yǐ
久之，复循西麓随水北行，已在枣橡岭之西矣。
qù shàng qīng sān lǐ de má yè dòng
去上清三里，得麻叶洞。
dòng zài má yè wān xi wèi dà lǐng nán wéi hóng bì dōng wèi yún yáng zǎo hé zhī zhī běi zé zǎo hé xī chuí
洞在麻叶湾，西为大岭，南为洪碧，东为云阳、枣核之支，北则枣核西垂。
dà lǐng dōng zhuǎn shù jiàn xià liú jiā zhì rú mén ér dāng mén yī fēng sǒng shí wù tū wèi jiāng jūn lǐng
大岭东转，束涧下流，夹峙如门，而当门一峰，耸石屼突，为将军岭；
jiàn dǎo qí xi ér zǎo hé zhī zhī xi zhì cǐ jǐn
涧捣其西，而枣核之支，西至此尽。
jiàn xī yǒu shí yá nán xiàng huán rú zhǎn chì dōng kàn jiàn zhōng ér dà lǐng zhī zhī yì dōng zhì cǐ jǐn
涧西有石崖南向，环如展翅，东瞰涧中，而大岭之支，亦东至此尽。
huí yá zhī xià yì kāi yī xì qiǎn bù néng rù
回崖之下，亦开一隙，浅不能入。
yá qián yǒu xiǎo xī zì xi ér dōng jīng yá qián rù yú dà jiàn
崖前有小溪，自西而东，经崖前入于大涧。
xún xiǎo xī zhì yá zhī xi xié luàn shí jiān shuǐ qióng yú xià qiào qǐ yú shàng jí má yè dòng yě
循小溪至崖之西胁乱石间，水穷于下，窍启于上，即麻叶洞也。
dòng kǒu nán xiàng dà jǐn rú dòu zài shí xì zhōng zhuǎn shé shù jí ér xià
洞口南向，大仅如斗，在石隙中转折数级而下。
chū mì jù qiàn dǎo yì jù yǐ jù yīng ér wú gǎn dǎo zhě
初觅炬倩导，亦俱以炬应，而无敢导者。
yuē cǐ zhōng yǒu shén lóng
曰：“此中有神龙。
huò yuē cǐ zhōng yǒu jīng guài
”或曰：“此中有精怪。
fēi yǒu fǎ shù zhě bù néng shè fú
非有法术者，不能摄服。
zuì hòu yǐ zhòng zī mì yī rén jiāng tuō yī rù wèn yú nǎi rú zhě fēi yǔ shì fù jīng ér chū yuē yǔ yǐ wèi dà shī gù yù suí rù
”最后以重资觅一人，将脱衣入，问余乃儒者，非羽士，复惊而出曰：“予以为大师，故欲随入；
ruò dú shū rén yú qǐ néng yǐ shēn xùn yé
若读书人，余岂能以身殉耶？
yú nǎi guò qián cūn jì xíng lǐ yú qí jiā yǔ gù pū gè chí shù jù rù
”余乃过前村，寄行李于其家，与顾仆各持束炬入。
shí cūn mín zhī suí zhì dòng kǒu shù shí rén qiáo zhě yāo lián gēng zhě hè chú fù zhī chuī zhě tíng biāo shāo huǒ zhī zhě tóu zhù tóng zǐ zhī mù zhě xíng rén zhī fù zài zhě jiē zhǒng ér zhì jiē mò néng cóng
时村民之随至洞口数十人，樵者腰镰，耕者荷锄，妇之炊者停爂cuàn烧火，织者投杼，童子之牧者，行人之负载者，接踵而至，皆莫能从。
yú liǎng rén nǎi yǐ zú xiān rù lì jí zhuǎn dòu dì jù ér xià shù zhuǎn zhì dòng dǐ
余两人乃以足先入，历级转窦，递炬而下，数转至洞底。
dòng shāo kuān kě yǐ cè shēn jiǎo shǒu nǎi shǐ yǐ jù qián xiàng
洞稍宽，可以测身矫首，乃始以炬前向。
qí dōng xī liè xì jù wú rù chù zhí běi yǒu xué dī jǐn yī chǐ kuò yì rú zhī rán qí xià shén zào ér píng
其东西裂隙，俱无入处，直北有穴，低仅一尺，阔亦如之，然其下甚燥而平。
nǎi xiān yǐ jù rù hòu shé fú yǐ jìn bèi mó yāo tiē yǐ shēn hòu sǒng nǎi dù cǐ nèi dòng zhī dì yī guān
乃先以炬入，后蛇伏以进，背磨腰贴，以身后耸，乃度此内洞之〔第〕一关。
qí nèi liè xì jì gāo dōng xī yì héng gèn rán yì wú rù chù
其内裂隙既高，东西亦横亘，然亦无入处。
yòu dù dì èr guān qí ài yǔ dī yǔ qián yī zhé jìn fǎ yì rú zhī
又度第二关，其隘与低与前一辙，进法亦如之。
jì rù nèi céng yì héng liè qí xī nán liè zhě bù shèn shēn
既入，内层亦横裂，其西南裂者不甚深。
qí dōng běi liè zhě shàng yī shí āo hū yòu zòng liè ér qǐ shàng qióng xià xiá gāo bú jiàn dǐng zhì cǐ shí huàn yì xíng fū lǐ shí biǎo yǔ shí zhì dùn huàn piàn qiào jù líng
其东北裂者，上一石坳，忽又纵裂而起，上穹下狭，高不见顶，至此石幻异形，肤理石表与石质顿换，片窍俱灵。
qí xī běi zhī xiá jiàn rù jiàn shù nèi jiā yī fèng bù néng róng jù
其西北之峡，渐入渐束，内夹一缝，不能容炬。
zhuǎn cóng dōng nán zhī xiá réng xià yī āo qí dǐ shā shí píng pù rú jiàn dǐ jié liū dì gān zào wú shuǐ bù tè miǎn jiē lì qiě miǎn zhān wū yě
转从东南之峡，仍下一坳，其底砂石平铺，如涧底洁溜，第干燥无水，不特免揭厉，且免沾污也。
xiá zhī dōng nán jǐn chù luàn shí hōng jià ruò lóu tái céng dié yóu qí xì jiē kě pān jī ér shàng
峡之东南尽处，乱石轰驾，若楼台层叠，由其隙皆可攀跻而上。
qí shàng shí dòu yī lǚ zhí tòu dòng dǐng guāng yóu xì zhōng xià shè ruò míng xīng gōu yuè kě wàng ér bù kě zhāi yě
其上石窦一缕，直透洞顶，光由隙中下射，若明星钩月，可望而不可摘也。
céng shí zhī xià jiàn dǐ nán tōng fù shí dī yā gāo jǐn chǐ xǔ
层石之下，涧底南通，覆石低压，高仅尺许；
cǐ bì qián tōng dòng wài jiàn suǒ cóng rù zhě dì bù zhī xī hé yǐ yǒng liú jīn hé yǐ kū dòng yě bù kě jiě yǐ
此必前通洞外，涧所从入者，第不知昔何以涌流，今何以枯洞也，不可解矣。
yóu céng shí xià běi xún jiàn dǐ rù qí ài shén dī yǔ wài èr guān xiāng sì
由层石下北循涧底入，其隘甚低，与外二关相似。
shāo cóng qí xi pān shàng yī shí xì běi zhuǎn ér dōng ruò dù ān lì jiào
稍从其西攀上一石隙，北转而东，若度鞍历峤。
liǎng bì shí zhì shí sè guāng yíng yù dī chuí zhù dào lián wén ruò lòu diāo xíng yù fēi wǔ
两壁石质石色，光莹欲滴，垂柱倒莲，纹若镂雕，形欲飞舞。
dōng xià yī jí fù zhí rùn dǐ yǐ zhuǎn rù ài guān zhī nèi yǐ
东下一级，复值润底，已转入隘关之内矣。
yú shì pì chéng yī xiàng tōng nòng xiǎo xiàng zhī yì kuò yǒu èr zhàng gāo yǒu zhàng wǔ fù shí píng rú bù wò jiàn dǐ tǎn ruò zhōu xíng
于是辟成一衖通“弄”，小巷之意，阔有二丈，高有丈五，覆石平如布幄，涧底坦若周行。
běi chí bàn lǐ xià yǒu yī shí guǐ chū rú tà chuáng léng biān yún zhěng
北驰半里，下有一石，庋出如榻床楞边匀整；
qí shàng zé lián huā xià chuí lián luò chéng wéi jié chéng bǎo gài sì wéi chuí màn dà yǔ tà bìng zhōng yuán tòu pán kōng shàng qióng wèi dǐng
其上则莲花下垂，连络成帏，结成宝盖，四围垂幔，大与榻并，中圆透盘空，上穹为顶；
qí hòu xi bì yù zhù yuán shù huò dà huò xiǎo bù yī qí xíng ér sè jiē yíng bái wén jiē kè lòu cǐ xiàng zhōng dì yī qí yě
其后西壁，玉柱圆竖，或大或小，不一其形，而色皆莹白，纹皆刻镂：此衖中第一奇也。
yòu zhí běi bàn lǐ dòng fēn shàng xià liǎng céng jiàn dǐ yóu dōng běi qù shàng dòng yóu xī běi dēng
又直北半里，洞分上下两层，涧底由东北去，上洞由西北登。
shí yú suǒ jī huǒ jù yǐ qù qí qī kǒng guī tú mò biàn nǎi yóu qián dào shù zhuǎn ér chuān èr ài guān dǐ tòu guāng chù jù qià jǐn yǐ
时余所赍火炬已去其七，恐归途莫辨，乃由前道数转而穿二隘关，抵透光处，炬恰尽矣。
chuān qiào ér chū huǎng ruò tuō tāi yì shì
穿窍而出，恍若脱胎易世。
dòng wài shǒu shì zhě yòu zēng shù shí rén jiàn yú bèi jiē dǐng é yǐ shǒu jiā é zuò jìng lǐ zhuàng chēng yì yǐ wéi dà fǎ shù rén
洞外守视者，又增数十人，见余辈皆顶额以手加额作敬礼状称异，以为大法术人。
qiě yún qián jiǔ hou yǐ wéi bì duò yì wěn gù yú bèi yù rù bù gǎn yù qù bù néng
且云：“前久候以为必堕异吻，故余辈欲入不敢，欲去不能。
xiǎng ān rán wú yàng fēi shén líng shè fú ān néng de cǐ
想安然无恙，非神灵摄服，安能得此！
yú gè xiè zhī yuē wú shǒu wú cháng wú tàn wú shèng ěr fán zhū jūn jiǔ zhù hé yǐ zhì zhī
”余各谢之，曰：“吾守吾常，吾探吾胜耳，烦诸君久伫，何以致之！
rán qí dòng dàn rù chù duō ài qí zhōng jié jìng gān zào yú suǒ jiàn dòng jù mò néng jí bù zhī tǔ rén hé yǐ wèi rù nǎi ěr
”然其洞但入处多隘，其中洁净干燥，余所见洞，俱莫能及，不知土人何以畏入乃尔！
nǎi qǔ xíng náng yú qián cūn cóng jiāng jūn lǐng chū suí jiàn běi xíng shí yú lǐ dǐ dà dào
乃取行囊于前村，从将军岭出，随涧北行十余里，抵大道。
qí chù dōng xiàng bǎ qī shàng qī lǐ xī xiàng hái má zhǐ sān lǐ yú chū yù cóng bǎ qī fù zhōu xi xíng zhì shì fǎn sù liú nì shàng jì fēi suǒ yù yòu kǒng bǎ qī yī shí wú zhōu tiān sè yǐ jì suì cóng lù lù xī xiàng hái má
其处东向把七尚七里，西向还麻止三里，余初欲从把七附舟西行，至是反溯流逆上，既非所欲，又恐把七一时无舟，天色已霁，遂从陆路西向还麻。
shí rì yǐ xià chōng shàng wèi fàn suǒ jiǔ shì zhōng
时日已下舂，尚未饭，索酒市中。
yòu xi shí lǐ sù yú huáng shí pù qù chá líng xi yǐ sì shí lǐ yǐ
又西十里，宿于黄（石）铺，去茶陵西已四十里矣。
shì wǎn bì tiān rú xǐ yuè bái shuāng qī yì lǚ zhōng yì jìng jìng yǐ xíng juàn ér wò
是晚碧天如洗，月白霜凄，亦旅中异境，竟以行倦而卧。
huáng shí fǔ zhī nán jí dà lǐng běi zhì zhī fēng qí shí lín xún chā kòng xī nán yī fēng yóu shén míng wǔ fèng lóu qù shí lǐ ér jìn jí ān rén dào
黄石辅之南，即大岭北峙之峰，其石嶙峋插空，西南一峰尤甚，名五凤楼，〔去十里而近，即安仁道。
yú yǐ zǎo wò bù jí xún míng rì dēng tú zhī zhī yǐ wú jí yǐ
〕余以早卧不及询，明日登途，知之已无及矣。
huáng shí xī běi sān shí lǐ wèi gāo shǔ shān yòu yǒu xiǎo shǔ shān jù zài yōu xiàn dōng yí jí sī kōng shān yě
〔黄石西北三十里为高暑山，又有小暑山，俱在攸县东，疑即司空山也。
èr shān zhī xi gāo fēng jiàn fú
二山之西，高峰渐伏。
chá líng jiāng běi qū jīng gāo shǔ nán lù ér xi yōu shuǐ zài shān běi
茶陵江北曲，经高暑南麓而西，攸水在山北。
shì shān jiè chá yōu liǎng jiāng yún
是山界茶、攸两江云。
shí bā rì chén cān hòu zì huáng shí pù xi xíng shuāng huā mǎn de xù rì chéng kōng
十八日晨餐后，自黄石铺西行，霜花满地，旭日澄空。
shí lǐ wèi yā táng pù yòu shí lǐ wèi zhū jī pù zé yōu xiàn jiè yǐ
十里为丫塘铺，又十里，为珠玑铺，则攸县界矣。
yòu xī běi shí lǐ bān zhú pù
又西北十里，斑竹铺。
yòu xī běi shí lǐ cháng chūn pù
又西北十里，长春铺。
yòu shí lǐ běi dù dà jiāng jí yōu xiàn zhī nán guān yǐ
又十里，北度大江，即攸县之南关矣。
xiàn chéng bīn jiāng běi àn dōng xī liǎng mén yǔ nán mén bìng liè yú jiāng cè
县城濒江北岸，东西两门，与南门并列于江侧。
chá líng zhī jiāng běi qǔ xi huí yōu shuǐ zì ān fú fēng hóu shān xī liú nán zhuǎn jù jiā gāo shǔ shān ér xià hé yú xiàn chéng dōng yóu chéng nán xi qù
茶陵之江北曲西回，攸水自安福封侯山西流南转，俱夹高暑山而下，合于县城东，由城南西去。
shì rì yí lù jì shén zhì cháng chūn pù yīn yún fù hé
是日一路霁甚，至长春铺，阴云复合。
dǐ chéng cái guò wǔ hou zhōu bù dé suì sù xué mén qián
抵城才过午，候舟不得，遂宿学门前。
yì nán mén
亦南门。
shí jiǔ rì chén cān hòu yīn mái bù sàn
十九日晨餐后，阴霾不散。
yóu yōu xiàn xī mén zhuǎn běi suì xī běi dēng zhì pō tuó
由攸县西门转北，遂西北登陟陂陀。
shí lǐ shuǐ jiàn qiáo yǒu xiǎo shuǐ zì běi ér nán
十里，水涧桥，有小水自北而南。
yuè qiáo ér xi lián shàng èr lǐng qí xi lǐng míng huáng shān
越桥而西，连上二岭，其西岭名黄山。
xià lǐng gòng wǔ lǐ wèi huáng shān qiáo yǒu shuǐ yì zì běi ér nán qí shuǐ jiào dà yú shuǐ dòng ér píng yáng yì dà kāi
下岭共五里，为黄山桥，有水亦自北而南，其水较大于水洞，而平洋亦大开。
xi xíng píng chóu sān lǐ shàng niú tóu shān
西行平畴三里，上牛头山。
yòu shān shàng xíng èr lǐ yuē zhǎng gāng chōng xià lǐng wèi qīng jiāng qiáo
又山上行二里，曰长冈冲，下岭为清江桥。
qiáo dōng chì yá rú huí chì jiàn cóng běi lái dà yǔ huáng shān qiáo děng
桥东赤崖如回翅，涧从北来，大与黄山桥等。
qiáo xī kāi yáng dà yì rú huáng shān qiáo dàn sì wéi jiē shān bù ruò huáng shān yáng nán běi yī wàng wú jì yě
桥西开洋，大亦如黄山桥，但四围皆山，不若黄山洋南北一望无际也。
yáng zhōng píng chóu cūn luò xiāng wàng míng mò tián
洋中平畴，村落相望，名漠田。
yòu wǔ lǐ xi rù shān xiá yǐ wèi héng shān xiàn jiè
又五里，西入山峡，已为衡山县界。
jiè běi zhū shān jiē chū méi yōu rén yòng méi bù yòng chái xiāng rén zhēng shū rù shì bù jué yú lù
界北诸山皆出煤，攸人用煤不用柴，乡人争输入市，不绝于路。
rù shān yán xiǎo xī xī shàng lù fēn liǎng qí xī běi nǎi rù shān xiàng héng xiǎo lù xī nán nǎi wǎng tài píng děng fù zhōu lù
入山，沿小溪西上，路分两歧：西北乃入山向衡小路，西南乃往太平等附舟路。
yú shì zūn xī nán wǔ lǐ wéi hè yè táng
于是遵西南，五里为荷叶塘。
yuè pàn r lǐng wǔ lǐ zhì lóng wáng qiáo
越盼儿岭，五里至龙王桥。
qiáo xià shuǐ běi zì xiǎo yuán lǐng lái nán xiàng ér qù qí jū mín xiāo xìng yì dà zú yě
桥下水北自小源岭来，南向而去，其居民萧姓，亦大族也。
běi wàng èr shí lǐ wài xiǎo yuán lǐng zhī shàng yǒu gāo shān píng liè míng yuē dà lǐng shān nǎi běi tōng xiāng tán dào
北望二十里外，小源岭之上，有高山屏列，名曰大岭山，乃北通湘潭道。
guò qiáo xī miàn xíng sān lǐ shàng cháng lǐng
过桥，西面行三里，上长岭。
yòu xi xià yī wù sān lǐ shàng yè gōng āo
又西下一坞，三里，上叶公坳。
yòu sì lǐ xià tài píng sì lǐng zé dà jiāng zài qí xià yǐ
又四里，下太平寺岭，则大江在其下矣。
gé jiāng jí wéi máng zhōu qí de zì yōu xiàn dōng sì shí wǔ lǐ
隔江即为芒洲，其地自攸县东四十五里。
shì rì shàng cháng lǐng rì shǎo kāi zhōng yè yǔ shēng dī lì dá míng ér zhǐ
是日上长岭，日少开，中夜雨声滴沥，达明而止。
èr shí rì xiān wǎn hou zhōu tài píng sì yá shàng jí sù bó zhōu jiān
二十日先晚候舟太平寺涯上，即宿泊舟间。
zhōng yè jiàn dōng xī liǎng shān huǒ guāng yíng yíng rú xuán dēng bǎi chǐ lóu shàng guāng yàn yìng kōng yí yuè zhī shēng rì zhī zhuì zhě
中夜见东西两山，火光荧荧，如悬灯百尺楼上，光焰映空，疑月之升、日之坠者。
jì ér zhī wèi yè shāo
既而知为夜烧。
jì wò wén yǔ shēng dī lì dá dàn nǎi zhǐ
睡下后，听到雨声滴沥，直到天亮才停止。
shàng wǔ de zhōu suì shùn liú xī běi xiàng shān xiá xíng
上午得舟，遂顺流西北向山峡行。
èr shí wǔ lǐ dà é tān
二十五里，大鹅滩。
shí wǔ lǐ guò xià bù xià huí xiāng tān xiǎn shén
十五里，过下埠，下回乡滩，险甚。
guò cǐ shān shǐ kāi jiāng nǎi xī xiàng
过此山始开，江乃西向。
xíng èr shí wǔ lǐ běi xià héng dào tān yòu shí wǔ lǐ mù sù yú yáng zǐ píng zhī mín shè
行二十五里，北下横道滩，又十五里，暮宿于杨子坪之民舍。
èr shí yī rì sì gǔ yuè míng zhōu rén jí cù xià zhōu
二十一日四鼓，月明，舟人即促下舟。
èr shí lǐ zhì léi jiā bù chū xiāng jiāng jī shǐ míng
二十里，至雷家埠，出湘江，鸡始鸣。
yòu dōng běi shùn liú shí wǔ lǐ dī héng shān xiàn
又东北顺流十五里，低衡山县。
jiāng liú zài xiàn dōng chéng xià
江流在县东城下。
zì nán mén rù guò xiàn qián chū xī mén
自南门入，过县前，出西门。
sān lǐ yuè tóng mù lǐng shǐ yǒu dà sōng lì lù cè
三里，越桐木岭，始有大松立路侧。
yòu èr lǐ shí bēi qiáo shǐ jiā lù yǒu sōng
又二里，石陂桥，始夹路有松。
yòu wǔ lǐ guò jiǔ lóng quán yǒu tóu jīn shí
又五里，过九龙泉，有头巾石。
yòu wǔ lǐ shī gū qiáo shān lǒng shǐ kāi shǐ jiàn zhù róng běi zhì rán jiā lù zhī sōng zhì shī gū qiáo ér jǐn yǐ
又五里师姑桥，山陇始开，始见祝融北峙，然夹路之松，至师姑桥而尽矣。
qiáo xià zhī shuǐ dōng nán qù
桥下之水东南去。
yòu wǔ lǐ rù shān fù de sōng
又五里入山，复得松。
yòu wǔ lǐ lù běi yǒu zi bào mǔ sōng
又五里，路北有“子抱母松”。
dà zhě èr bào
大者二抱。
xiǎo zhě fēn liǎng qí
小者分两岐。
yòu èr lǐ yuè fó zǐ āo yòu èr lǐ shàng fǔ tóu lǐng yòu yī lǐ zé yuè shì yǐ
又二里，越佛子坳，又二里，上俯头岭，又一里则岳市矣。
guò sī mǎ qiáo rù yè yuè miào chū fàn yú miào qián
过司马桥，入谒岳庙，出饭于庙前。
wèn shuǐ lián dòng zài shān dōng běi yú fēi dēng shān zhī dào
问水帘洞在山东北隅，非登山之道；
shí cái xià wǔ yóu jí dēng dǐng mì yún wú yì kǒng míng rì yīn jing wèi bǔ
时才下午，犹及登顶，密云无翳，恐明日阴睛未卜。
chóu chú jiǔ zhī niàn jì shàng qǐ néng fù yū dào ér zhuǎn suì dōng chū yuè shì jí yóu lù tíng běi yī shān zhuǎn qí
踌躇久之，念既上岂能复迂道而转，遂东出岳市，即由路亭北依山转岐。
chū lù shén dà nǎi xiāng tán rù yuè zhī dào yě
初，路甚大，乃湘潭入岳之道也。
dōng běi sān lǐ yǒu xiǎo xī zì yuè dōng gāo fēng lái yù qiáo zhě yǐn rù xiǎo jìng
东北三里，有小溪自岳东高峰来，遇樵者引入小径。
sān lǐ shàng shān xiá wàng jiàn shuǐ lián bù shí yá xià
三里，上山峡，望见水帘布石崖下。
èr lǐ zào qí chù nǎi pù zhī xiè yú yá jiān zhě kě wèi zhī shuǐ lián bù kě wèi zhī dòng yě
二里，造其处，乃瀑之泻于崖间者，可谓之“水帘”，不可谓之“洞”也。
yá běi shí shàng dà shū zhū líng dà lì dòng tiān bìng shuǐ lián dòng gāo shān liú shuǐ zhū zì jiē sòng yuán rén suǒ shū bù biàn qí rén kuǎn
崖北石上大书“朱陵大沥洞天”，并“水帘洞”、“高山流水”诸字，皆宋、元人所书，不辨其人款。
yǐn zhě yòu yán qí dōng jiǔ zhēn dòng yì shān xiá jiān chū xiá zhī pù yě
引者又言，其东九真洞，亦山峡间出峡之瀑也。
xià shān yòu dōng běi èr lǐ dēng shān xún xiá yú yī ài zhōng fēng huí shuǐ rào yǐn zhě yǐ wéi jiǔ zhēn yǐ
下山又东北二里，登山循峡，逾一隘，中峰回水绕，引者以为九真矣。
yǒu fén shān zhě zhì
有焚山者至。
yuē cǐ shòu níng gōng gù zhǐ nǎi jiǔ zhēn xià liú
曰：“此寿宁宫故址，乃九真下流。
suǒ yún dòng zhě nǎi shān huán chéng wù yǔ cǐ wú yì yě qí de zài zǐ gài fēng zhī xià
所云洞者，乃山环成坞，与此无异也，其地在紫盖峰之下。
yú shān ér běi shàng yǒu dòng yì shān wù jiàn jìn xiāng tán jìng
逾山而北尚有洞，亦山坞，〔渐近湘潭境。
yǔ jiàn rì jiāng mù suì chū shān shí lǐ sēng liáo yǐ jìn hái sù miào
”予见日将暮，遂出山，十里，〕僧寮已近，还宿庙。