chū liù rì chén cān hòu zuò èr shī bié zhèng yáng zhū jūn
初六日晨餐后，作二诗别郑、杨诸君。
zhèng jūn fù qiáng shǎo liú yǐ yī shī chóu zèng yān
郑君复强少留，以一诗酬赠焉。
suì xià shān xī nán yī lǐ rù dà dào dōng nán yī lǐ guò nán xī qiáo
遂下山，西南一里入大道，东南一里过南溪桥。
nán xī zhī yóu gāo zhì qiáo dōng yǒu shuǐ zì xī nán zhí shàng bī xi lù rào shān dōng běi rù lí qù shí liáng kuà qí shàng jí suǒ wèi nán xī yě
南溪之由高峙桥东，有水自西南直上逼西麓，〔绕山东北入漓去，〕石梁跨其上，即所谓南溪也。
bái lóng dòng zài shān jiāo
白龙洞在山椒。
lèi jí ér shàng dòng mén gāo zhǎng xī xiàng lín xī liǎng shí dào xuán dòng kǒu qǐ jí suǒ wèi bái lóng zhě yé
累级而上，洞门高涨，西向临溪，两石倒悬洞口，岂即所谓白龙者耶？
dòng xià guǎng liè chóng diàn yǎng wàng bù zhī wèi dòng
洞下广列崇殿，仰望不知为〔洞〕。
yóu diàn zuǒ tòu jí shàng de xuán shì diāo shì huá lì de gōng shì rú céng lóu nèi yǒu zì rán zhī kān zhì qiān shǒu guān yīn
由殿左透级上，得璇室雕饰华丽的宫室如层楼，内有自然之龛，置千手观音。
qián lín diàn shì zhī shàng huán zhān dòng dǐng wèi cǐ dòng zuì shèng chù
前临殿室之上，环瞻洞顶，〔为〕此洞最胜处。
cóng cǐ běi xiàng dōng zhuǎn suì chéng hūn hēi
从此北向东转，遂成昏黑。
xiān shì mǎi jù shān sēng sēng yán yóu dòng nèi jìng kě dá liú xian yán bù bì réng yóu cǐ dòng chū
先是，买炬山僧，僧言由洞内竟可达刘仙岩，不必仍由此洞出。
jí zhēng qián gōu huǒ rù zhōng pō kuān hóng duō qí
及征钱篝火入，中颇宽宏多岐。
xiān jí qí dōng yú shàng jī yī xì yú yǐ wéi liú xiān dào yě jìng tú qióng mò jìn
先极其东隅，上跻一隙，余以为刘仙道也，〔竟〕途穷莫进。
yòu nán xià yī wā zé zhī dòu bàng wǔ shàng xià jiāo cuò yú yòu yǐ wéi liú xiān dào yě shān sēng yán cǐ nǎi hù zhū yán dào xiǎn xī jiān nán qí qū mò yú
又南下一洼，则支窦傍午，上下交错，余又以为刘仙道也，山僧言：“〔此乃〕护珠岩道，崄巇xiǎn xī艰难崎岖莫逾。
yǔ qí zhí zhú yú yǎo hēi bù ruò chū dòng píng xíng wèi biàn
与其踯躅于杳黑，不若出洞平行为便。
shí suǒ jī máo jù yǐ làng ruò chuí jǐn nǎi suí sēng réng chū bái lóng
”时所赍茅炬已浪𦶟垂尽，乃随僧仍出白龙。
xià shān zhì qiáo wàng bái lóng zhī yòu fù yǒu dòng pán kōng ér jí yú liú yán suì cóng qiáo dōng xún shān nán dōng zhuǎn zé nán miàn yī yá céng tū mí sǒng xià yì yǒu qiào páng cuò shí jiāo bì ér guò
下山至桥，望白龙之右复有洞盘空，而急于刘岩，遂从桥东循山南东转，则南面一崖，层突弥耸，下亦有窍旁错，时交臂而过。
hū shān yǔ fù lái nǎi bēn qì yá xià jī xì zuò fēi shí shàng chū hú bǐng dàn zhī
忽山雨复来，乃奔憩崖下，跻隙坐飞石上，出胡饼啖之。
yǔ lián wài kuī nèi yìng rǔ mù xiān xiān hu yǒu lìng yún cān xiá zhī xiǎng
〔雨帘外窥，内映乳幕，〕仙仙乎有凌〔云〕餐霞之想。
jiǔ zhī yǔ zhǐ xià yán zhuǎn yán zhī dōng zé liú xian yán zài shì yǐ
久之雨止，〔下〕岩，转岩之东，则刘仙岩在是矣。
yán yǔ bái lóng dòng dōng xī fēn xiàng yóu shān nán pán lù ér xíng xiāng qù bù guò yī lǐ ér bì yǔ zhī yán zhèng jiè qí zhōng yǒu guān zài yán xià
〔岩〕与白龙洞东西分向，由山南盘麓而行，相去不过一里，而避雨之岩正界其中，有观在岩下。
xiān rù mì dào shì chuī fàn ér dào zhěn wèi xǐng yǒu tóng zǐ shī dǎo cóng guān yòu dēng jí xiān chuān mén xi rù xuán zhuǎn yú mén shàng fù tòu mén chū yòu dé yī yán dōng nán xiàng zhōng kàn sān xiān yān zé liú xian yǔ qí shī zhāng píng shū bèi yě
先入觅道士炊饭，而道枕未醒，有童子师导从观右登级，先穿门西入，旋转逾门上，复透门出，又得一岩，东南向，中看三仙焉，则刘仙与其师张平叔辈也。
yòu zuǒ yóu tòu mén zhī shàng zài dù ér běi yòu kāi yī yán zhōng zhì xiān fēi yán qián xuán dàn shèn jù dāng dòng mén ruò shù píng ruò chuí lián
又左由透门之上，再度而北，又开一岩，中置仙妃，岩前悬石甚巨，当洞门，若树屏，若垂帘。
liú xian zhuàn léi fú yú shàng yán yòu bì yòu yǒu kòu zhōng mǐn zhǔn dà shū jù yú suǒ yù de zhě
刘仙篆雷符于上岩右壁，又有寇忠愍mǐn准大书，俱余所（欲）得者。
yǔ zhì yán jí zhōu lǎn gè dòu
〔予至岩，即周览各窦。
xún yǔ bái lóng qián tōng chù jìng bù kě de
询与白龙潜通处，竟不可得。
nǎi zhī bái lóng suǒ tōng jí bì yǔ yán xià dòu dǎo sēng suǒ yún hù zhū yán shì yě
乃知白龙所通，即避雨岩下窦，导僧所云护珠岩是也。
shí yǔ fù lián mián bù zhǐ yú réng lìng gù pū suí tóng zǐ shī xià guān mì mǐ zì chuī
〕时雨复连绵不止，余仍令顾仆随童子师下观，觅米自炊。
yú chū xiá zhōng shǒu mó léi fú jí kòu shū ér shí yá gē zé shí yǔ lín lí dǐ mù ér suǒ mó wú jǐ
余出匣中手摹雷符及寇书，而石崖歌则，石雨淋漓，抵暮而所摹无几。
yòu lìng jìng wén chāo lù zhāng liú èr xian jīn dān gē yì wèi jìng
又令静闻抄录张、刘二仙《金丹歌》，亦未竟。
yòu yá jiān juān liú xian yǎng qì tāng fāng jí táng shǎo qīng yù xian jì wèi lù suì sù guān
又崖间镌刘仙《养气汤方》及唐少卿《遇仙记》未录，遂宿观。
dào shì chū zhōu yǐ xiǎng
道士出粥以饷。
zhōng yè dà yǔ shì ruò dǎo xiá
中夜大雨，势若倒峡。
liú xian míng jǐng zì zhòng yuǎn nǎi píng shū dì zǐ gè yǒu jīn dān mì gē juān yá nèi yòu yǒu shù zhēn rén gē zài dòng mén yá shàng bàn yǐ bō luò ér yǎng qì tāng fāng shén miào táng shǎo qīng shū qí jù fù juān yān
刘仙名景，字仲远，乃平叔弟子，各有《金丹秘歌》镌崖内，又有《俞真人歌》在洞门崖上，半已剥落，而《养气汤方》甚妙，唐少卿书奇，俱附镌焉。
chū qī rì yǔ pāng tuó bù zhǐ
初七日雨滂沱不止。
lìng gù pū chuī fàn guān zhōng
令顾仆炊饭观中。
yú yǔ jìng wén mào yǔ dēng yán gè wán wèi wán zhī mó lù
余与静闻冒雨登岩，各完未完之摹录。
suì yóu yù huáng cí hòu xún cǎo zhōng fú jí xiàng dōng běi dēng shān
遂由玉皇祠后，寻草中伏级，向东北登山。
cǎo shēn yǔ shī lǐ yī zhān tòu ér zhān gù yán shí céng céng yóu bù néng yǐ
草深雨湿，里衣沾透，而瞻顾岩石，层层犹不能已。
ér tóng zǐ shī zhuī xún zhì yán zhōng gù bú jiàn kè gāo shēng zhāo cān yú nǎi hái fàn sì zhōng
而童子师追寻至岩中，顾不见客，高声招餐，余乃还饭寺中。
fàn hòu dào shì tóng shī dǎo yóu chuān yún yán
饭后，道士童师导由穿云岩。
qí yán zài shàng yán dōng nán jué bì xià dòng kǒu yì dōng nán xiàng
其岩〔在〕上岩东南绝壁下，洞口亦东南向。
qí dòng gāo qióng shuǎng lǎng hòu yǔ zuǒ yòu fēn chuān sān qiào zuǒ qiào páng tòu dòng qián hòu yǔ yòu qí qiào xiǎo ér àn bù àn xíng yě
其洞高穹爽朗，后与左右分穿三窍，左窍旁透洞前，后与右其窍小而暗，不暗行也。
dòng nèi juān guì lín shí èr yán shí èr dòng gē nǎi sòng rén bǐ
洞内镌《桂林十二岩十二洞歌》，乃宋人笔。
yú xǐ qí míng yù lù zhī ér gāo bù kě jí
余喜其名，欲录之，而高不可及。
dào shì qǔ èr tī yǐ yá jiān yuán yuán fēn lù lù wán chū dòng
道士取二梯倚崖间，缘缘分录，录完出洞。
dòng yòu yǒu wén chāng cí yóu qí ér dōng guò xiān rén zú jì
洞右有文昌祠，由其而东过仙人足迹。
jī zài shí shàng bǐ yú zú gèng zhǎng qí bàn ér kuò yì rú zhī shēn jí wǔ cùn zhǐ yìn fēn míng nǎi zuǒ zú yě
迹在石上，比余足更长其半，而阔亦如之，深及五寸，指印分明，乃左足也。
qí cè shí shàng shū xiān jì èr zì jī zì nǎi shǒu zhǐ suǒ huà ér xian zì nǎi záo juān chéng zhī zhě
其侧石上书“仙迹”二字，“迹”字乃手指所画，而“仙”字乃凿镌成之者。
yóu jī běi shàng jí wéi xiān jì yán
由迹北上，即为仙迹岩。
yán zài chuān yún dōng běi yá zhī shàng zài shàng yán dōng yú dòng kǒu yì dōng nán xiàng wài yì gāo lǎng zhì lǎo jūn xiàng yān
岩在穿云东北崖之上，在上岩东隅，洞口亦东南向，外亦高朗，置老君像焉。
qí nèi rǔ zhù dǎo chuí jiè wèi liǎng chóng ruò táng huáng zhī hòu píng liè chuāng líng fèn nèi wài shì zhě
其内乳柱倒垂，界为两重，〔若堂皇之后，屏列窗棂，分内外室者。
dòng yán chuān dòu liǎng qí jù bù shēn ér líng lóng yǒu yú
〕洞岩穿窦两岐，俱不深，而玲珑有余。
pái huái jiǔ zhī yǔ fēi bù zhǐ réng cóng xiān jì shí yī lǐ dǐ guān qián
徘徊久之，雨霏不止，仍从仙迹石一里，抵观前。
bié dào shì tóng shī suì nán xíng èr lǐ chū shí lǐ pù
别道士童师，遂南行〔二里，出〕十里铺。
pù zài dòu jī xi jùn wǎng píng lè dà dào
〔铺在斗鸡西，郡往平乐大道。
yóu pù nán jìn líng yì shí fāng dōng xiàng qí lù rù yī lǐ běi wàng chuān shān gé jiāng gāo xuán mù dòu xī cóng běi gù jīn zhuǎn zuò nán zhān kōng méng yǔ sè zhōng de cǐ yuán míng yí shì zhōng qiū bàn qíng bàn yǔ yě
〕由铺南进灵懿石坊，东向岐路，入一里，北望穿山，隔江高悬目窦，昔从北顾，今转作南瞻，空蒙雨色中，得此圆明，疑是中秋半晴半雨也。
zài qián wàng yá tóu běi yú shū zhuāng tái xià fēi shí qiàn jiāng wān chéng mén quē yuǎn wàng zhī jiào shuǐ yuè shì xiǎo ér yǔ zhì shān shí mén qí shì xiāng shì
再前，望崖头北隅梳妆台下，飞石嵌江，剜成门阙，远望之，较水月似小，而与雉山石门，其势相似。
rán jí liú yǒng qí zhōng dàng yàng yóu yì shū hū zhī jiān shàng jiàn yuán míng dá yún xià dǔ fāng zhǔ qiàn shuǐ zhān gù zhī jiān qí jué wèi yǒu
然急流涌其中，荡漾尤异，倏忽之间，上见圆明达云，下睹方渚嵌水，瞻顾之间，奇绝未有。
gòng yī lǐ dōng zhì yá tóu miào
共一里，东至崖头庙。
qí shān zài zhì shān zhī nán nǎi chéng nán dì sān zhòng dāng wǔ zhī àn yě
其山在雉山之南，乃城南第三重当午之案也。
lí jiāng xi hé yáng jiāng yú zhì shān yòu dōng huì tuō jiàn shuǐ jí lí jiāng zhī shuǐ yú chuān shān bēn liú nán xià cǐ shān dāng qí chōng
漓江西合阳江于雉山，又东会拖剑水及漓江支水于穿山，奔流南下，此山当其冲。
shān bù shèn gāo ér yì lì è liú yǒu dāng xióng zhī shì
山不甚高，而屹立扼流，有当熊之势。
xī xiàng sì jiā yìng fēi shén líng jí líng yì miào
西向祀嘉应妃，甚灵，即灵懿庙。
sòng jiā dìng jiān jiā fēng jiā yìng shàn lì fēi
宋嘉定间加封嘉应善利妃。
qí běi yá yǒu tíng wèi shū zhuāng tái xià jí fēi yá xuán qiàn zhōng wān chéng mén chù ér yá tū bō qīng bù néng xià kàn dàn jiàn huí làng yuè lán xuán shí ér chū shí qiāng jiǎo bù shēng rán yǒu shēng ěr
其北崖有亭，为梳妆台，下即飞崖悬嵌，中剜成门处，而崖突波倾，不能下瞰，但见回浪跃澜，漩石而出，时跫qióng脚步声然有声耳。
zuò jiǔ zhī fǎn miào zhōng
坐久之，返庙中。
yóu qí hòu rù yī dòng qí mén xī xiàng
由其后入一洞，其门西向。
chuān mén lì jí xià qí hòu xiā rán tōng wàng yǒu shí fèi chuí dòng zhōng qí sè zhèng lǜ dié fù tián tián hé yè xiāng lián de yàng zi shì wéi hè yè dòng
穿门历级下，其后岈然通〔望〕，有石肺垂洞中，其色正绿，叠覆田田荷叶相连的样子，是为荷叶洞。
chuān yè dǐ tòu shān dōng běi jí tōng míng zhī kǒu yě lí jiāng fù yíng qí xià
穿叶底透山东北，即通明之口也，漓江复潆其下。
yóu yè qián zuǒ xià dōng zhuǎn shēn hēi zhōng qí shì qióng rán bù jí suǒ jù ér rù
由叶前左下，东转深黑中，其势穹然，不及索炬而入。
chū yú zì zhì shān sēng wén hé yè dòng zhī míng wèn zhī bù dé qí chù zhì shì shì yá tí zhī zhī de yú yì wài dòng yì líng huàn bù fù yǔ zhōng zhí zhú
初，余自雉山僧闻荷叶洞之名，问之不得其处，至是拭崖题知之，得于意外，洞亦灵幻，不负雨中踯躅。
miào zhōng wú jū rén sài shén xié huǒ jiù yá ér chuī qián hòu bù jué
庙中无居人，赛神携火就崖而炊，前后不绝。
qí dōng běi yú shí yá chā jiāng shān míng jìng píng yǐ cǐ xū fàn zhōu yán liú guān zhī qí shàng mò kuī yě
其东北隅石崖插江，山名“净瓶”以此，须泛舟沿流观之，其上莫窥也。
réng èr lǐ chū dà dào bàng shí lǐ pù jīng bái lóng dòng běi suí xī tàn qián suǒ wàng bái lóng zuǒ dòng zé xuán yán yě
仍二里出大道，傍十里铺，〔经白龙洞，北随溪探前所望白龙左洞，则玄岩也。
yán dōng xiàng dòng mén gāo sǒng
岩东向，洞门高耸。
xià xiá yóu nán yè dōng rù shàng dòng
下峡，由南腋东入上洞；
dōng dēng bì yóu běi ào jù chóng shēn yōu suì wú jù bù néng xiá lì yuǎn yóu
东登必由北奥，俱崇深幽邃，无炬不能遐历远游。
dòng qián rǔ zhù bīn fēn bù jiǎn bái lóng
洞前乳柱缤纷，不减白龙。
shàng juān xuán yán zì shén gǔ
上镌“玄岩”，字甚古。
chū dòng fàn ér yǔ jì
出洞，〕饭而雨霁。
wǔ lǐ rù níng yuǎn mén nán mén
五里入宁远门，南门。
fǎn yù yì yī huàn wū yān
返寓，易衣浣污焉。
chū bā rì chén cān hòu shì dàn yú àn chá sī dōng chū yáng wáng sūn jiā lìng gù pū xiān xié sān xiǎo zhě fǎn yù yǐ sān dà zhě liú wèi bāo jiā yān
初八日晨餐后，市石于按察司东初旸yáng王孙家，令顾仆先携三小者返寓，以三大者留为包夹焉。
yú suì tóng jìng wén lǐ bàn chū běi mén zhuǎn ér dōng bàn lǐ běi rù zhī jìng guò yī táng suì dēng liú yán shān
余遂同静闻里半出北门，转而东半里，北入支径，过一塘，遂登刘岩山。
xiān yǒu ān zài shān lù dòng dāng qí hòu wèi liú yán dòng
先有庵在山麓，洞当其后，为刘岩洞。
dòng mén xī xiàng dōng xià yuān hēi wài zhì mén wèi cáng lóu yī zhǒng cǎo mù zhí wù zhī suǒ
洞门西向，东下渊黑，外置门为藏蒌lóu一种草木植物之所。
cǐ yán yǐ liú xìng zhě míng yǔ chéng nán liú xian tóng míng shí yì yě
此岩以刘姓者名，与城南刘仙同名实异也。
yóu dòng yòu jī wēi jí ér shàng shì wèi míng yuè dòng
由洞右登高高的石阶上去，这是明月洞。
qí dòng gāo zhui wēi yá zhī bàn shàng xuē qiān chǐ xià lín zhòng hè dòng mén yì xī xiàng
其洞高缀危崖之半，上削千尺，下临重壑，洞门亦西向。
sēng bái yún jià fó gé yú dòng mén zhī shàng céng dié yǐ yán yǒu fēi yún zhui kōng zhī shì
僧白云架佛阁于洞门之上，层叠倚岩，有飞云缀空之势。
dòng zài gé xià dōng rù xiā rán rán hūn hēi mò biàn wú shén qí
洞在阁下，东入岈然，然昏黑莫辨，无甚奇。
chū dòng mì suǒ wèi wàng fū shān
出洞，觅所谓望夫山。
shān zài qí běi yóu yǎn bù kě dǔ
山在其北，犹掩不可睹。
nǎi fàn ér xià yá bàn jiàn běi yǒu zhī jìng suì xún yá shǎo běi fù jiàn yī dòng xī xiàng qí mén gāo xuán wèi sēng fá mù dào jià zòng héng dòng qián wú yóu shàng jī
乃饭而下，崖半见北有支径，遂循崖少北，复见一洞西向，其门高悬，为僧伐木倒架，纵横洞前，无由上跻。
fāng pái huái jiān ér bái yún zì shàng wàng zhī jí qū ér xià sǒng yǒng yǐn dēng
方徘徊间，而白云自上望之，亟趋而下，怂恿引登。
tī dié mén ér shàng yī shí dāng mén shù píng
梯叠门而上，一石当门树屏；
yóu qí zuǒ tòu xì zé wǎn zhuǎn líng lóng
由其左透隙，则宛转玲珑；
yú shí jǐ dōng xià qióng rán zhí tòu shān fù
逾石脊东下，穹然直透山腹；
pì mén dōng chū wài lín céng yá nèi liè táng ào píng kōng xià kàn rú zhì shēn yún duān yě
辟门东出，外临层崖，内列堂奥，凭空下瞰，如置身云端也。
dòng mén rǔ zhù zòng héng jìng dòu nì liè běi yǒu yī jìng gāo qióng xià zhuì dōng zhuǎn hūn hēi yì yǒu mén dōng chū àn bù fù xià
洞门乳柱纵横，径窦逆裂，北有一径高穹下坠，东转昏黑，亦有门东出，暗不复下。
fù yǔ bái yún fēn jù shí jǐ zhī zhōng tán cǐ dòng líng yì
复与白云分踞石脊之中，谈此洞灵异。
xī qí tú yǒu bù chěng zhě rù dòng mí mèi bù zhī suǒ wǎng
昔其徒有不逞者，入洞迷昧，不知所往。
bái yún biàn mì wú kě de āi qiú fú qián
白云遍觅无可得，哀求佛前。
wǔ rì fù zì dòng cè chū yán wèi shén suǒ fù jiāng zhì zhī hǎi yǐ shī qǐ miǎn shì tōng shè zhī
五日，复自洞侧出，言为神所缚，将置之海，以师乞免贳通赦之。
rán xiān shì mì dòng zhōng shù biàn bù zhī cóng hé chū yě
然先是觅洞中数遍，不知从何出也。
cǐ jiān dōng xī tòu huō ér yǒu jí yǒu mén zhōng jiè zhī
此间东西透豁，而有脊有门中界之。
bù ruò chuān shān dié cǎi zhōng yǐn nán fēng zhū dòng kuò rán píng tōng xià wàng míng jiǎo nèi wú yú ào yě
〔不若穿山、叠彩、中隐、南峰诸洞，扩然平通，下望明饺，内无余奥也。
xià dòng bié bái yún
下洞，别白云。
réng yī lǐ xi guò běi mén mén xī fēng dāng miàn qǐ xuē shān wèi chéng
仍一里，西过北门，门西峰当面起，削山为城。
xún qí běi lù zhuǎn xī běi chéng jiǎo xià pán céng shí shàng xuē wēi chéng
循其北麓转西北城角，下盘层石，上削危城。
qí xi zhèng mǎ liú shān dōng dù zhī mài
其西正马留山东度之脉；
qí nán bīn chéng wèi chí nán huì yǔ liáng shuǐ dòng qiáo xīn xī mén wài
其南濒城为池，南汇与凉水洞桥新西门外。
ér nán rù yáng jiāng
而南入阳江；
qí běi zé wā huì shān táng ér dōng qiǎn yú yú shān jiē lóng qiáo xià zhě
其北则洼汇山塘，而东浅于虞山接龙桥下者。
zhì suǒ chēng shǐ ān jiào dāng zài qí chù yě
《志》所称始安峤当在其处也。
zhì yòu yǒu lěng shuǐ dòng zài chéng dōng ér céng gōng yán míng lěng shuǐ ér cǐ yòu yǒu lěng shuǐ yān
《志》又有冷水洞，在城东，而曾公岩名冷水，而此又有冷水焉。
liáng shuǐ dòng qiáo běi mǎn táng jiē lián huā xiāng yàn yuǎn jì yì shèng dì
凉水洞桥北，满堂皆莲花，香艳远暨，亦胜地。
liáng shuǐ dòng zài xīn xī mén wài
凉水洞在新西门外。
běi mén zài liǎng shān jiā zhōng dōng xī èr fēng qiào shù ér qǐ dōng fēng sú chēng wèi mǎ ān xī fēng sú hū wéi zhēn wǔ
北门在两山夹中，东西二峰峭竖而起，东峰俗称为马鞍，西峰俗呼为真武。
dōng fēng yí jí zhèn nán fēng zhì yán yǒu táng rén lè shí shàng wèi mì de
东峰疑即镇南峰，《志》言有唐人勒石，尚未觅得。
xī fēng nán lù wáng yáng míng cí
西峰南麓，王阳明祠。
yīn zhī wèi chéng suǒ yuè shén zhuàng
因之为城，锁钥甚壮。
rán běi chéng suí shān nán zhuǎn gù běi yú shén xiá jiàn yǐ ér nán zé dōng xī kāi kuò yǐ
然北城随山南转，故北隅甚狭，渐迤而南，则东西开扩矣。
yú shǎo qì chéng wài xī běi jiǎo pán yá zhī shàng xuán rù běi mén xi yè yáng míng cí
余少憩城外西北角盘崖之上，旋入北门，西谒阳明祠。
fù dōng yóu dà jiē nán xíng zé wàng dòng xi yán zhī xué zhèng dāng míng chù ruò jiǎo yuè gāo xuán yān
复东由大街南行，则望洞西岩之穴正当明处，若皎月高悬焉。
yòu nán gòng yī lǐ zhì guì lǐng bēi cè xī xiàng bīn chéng fù dé yī shān zé huá jǐng dòng zài yān
又南，共一里，至《桂岭碑》侧，西向濒城，复得一山，则华景洞在焉。
dòng mén dōng xiàng qián yǒu dà chí hòu yǐ shān zé yì yīn wèi xi chéng zhě
洞门东向，前有大池，后倚山，则亦因为西城者。
dòng qián yán píng lǎng shàng fù wài chang qí nán xī yǒu lóu gé jīn jù qīng pǐ mò zhī sēng yí jiù yán qī yān
洞前岩平朗，上覆外敞，其南昔有楼阁，今俱倾圮莫支，僧移就岩栖焉。
yán hòu chuān xué wèi mén qí nèi hán xiā fēn ér wèi sān nán rù zhě wā àn ér suì
岩后穿穴为门，其内崡岈，分而为三：南入者，洼暗而邃；
xi tòu zhě xī chuān chéng wài yīn wèi chéng mén hòu zhòu jǐng shí sāi ér duàn yān běi zhuǎn zhě shàng chū ruò qián xià lǚ fēi shí dōng lín yán shàng
西透者，昔穿城外，因为城门，后甃井石塞而断焉，北转者，上出若前，下履飞石，东临岩上。
yá yǒu jiù juān yī wèi kāi qìng yuán nián shǒu chì nǎi bì qí zhèn jiāng zhě
崖有旧镌一，为开庆元年手敕，乃畀其镇将者。
kāi qìng bù zhī shì hé nián hào qí cí hàn jù wèi kě guān
开庆不知是何年号，其词翰俱为可观。
ér xià yǒu xiè biǎo jǐng bá zé lè liè kāi bù néng dú yǐ
而下有谢表井跋，则泐lè裂开不能读矣。
yǐ fù chū zhì qián yán sēng yán yóu dòng zuǒ pān chéng ér shàng shān zhī jué dǐng yǒu zhū gě bēi
已复出至前岩，僧言由洞左攀城而上，山之绝顶有《诸葛碑》。
yú cóng wén yì zhī jí xi dēng chéng pí nǚ qiáng nǎi xún ér nán dēng yǐ cóng shí è cóng cuò zhōng pān jī shān dǐng
余从闻异之，亟西登城陴pí女墙，乃循而南登，已〔从石萼〕丛错中攀跻山顶。
cǐ dǐng dàng shì bǎo jī shān
此顶当是宝积山。
zhì yán bǎo jī yǔ huá jǐng xiāng lián shàng yǒu wēi shí guài mù dāng jīn yòu wèi wò lóng shān xiǎng yī shān ér nán běi yì míng ěr
《志》言宝积与华景相连，上有危石怪木，当今又为卧龙山，想一山而南北异名耳。
dǐng nán huāng cǎo zhōng yǒu liǎng bēi yī wèi chéng huà jiān kāi fǔ kǒng yōng zhuàn wén yī wèi jiā jìng jiān kǔn shuài shù dà tài xiū jì
顶南荒草中有两碑，一为成化间开府孔镛撰文，一为嘉靖间阃帅俞大酞修记。
jiē yán cǐ shān xī míng wò lóng gù yīn ér sì gōng yǐ gōng dé yè zài tiān xià fēi yǐ de jū yě
皆言此山昔名卧龙，故因而祀公，以公德业在天下，非以地拘也。
jīn dǐng cí yǐ fèi gèng chuàng shān lù
今顶祠已废，更创山麓。
cóng qí shàng dōng fǔ gōng qú wǎn yān lì lì xi kàn méng xù hé yè tián tián jìn zé mǎ liú shān dào yǐng yuǎn zé hóu shān zhū fēng liè cuì suī wú zhū gé yí zōng yì wèi bā guì shèng dì
从其上东俯宫衢，晚烟历历，西瞰蒙绪，荷叶田田，近则马留山倒影，远则侯山诸峰列翠，虽无诸葛遗踪，亦为八桂胜地。
qí cè yá jí zhōng yǒu bǎi hé huā yī zhī wǔ è shèn jù yīn lián gēn zhé zhī jiān ér xià shān jí wéi àn chá sī hòu yǐ
其侧崖棘中，有百合花一枝，五萼，甚钜，因连根折之，肩而下山，即为按察司后矣。
bó mù gòng èr lǐ dǐ yù
薄暮，共二里，抵寓。
chū jiǔ rì yú shǎo qì yù zhōng
初九日余少憩寓中。
shàng wǔ nán zì dà jiē yī lǐ guò qiáo lóu shì shàn yù shū dēng xiù shī zèng gàn gǔ líng shì èr sēng shàn wú jiā zhě
上午，南自大街一里过樵楼，市扇欲书《登秀诗》赠绀谷、灵室二僧，扇无佳者。
nǎi cóng xiàn hòu jiē xi rù zōng shì lián quán yuán
乃从县后街西入宗室廉泉园。
lián quán fēng yí xiū zhěng lǐ dù qiān hòu lìng tóng dǎo yóu nèi yuán shén biàn
廉泉丰仪修整，礼度谦厚，令童导游内园甚遍。
yuán zài jū yòu hòu lín dà táng yuǎn shān jìn shuǐ yìng dài pō shèng guǒ shù fēng shí zá zhí qí zhōng ér tíng xiè zé diāo lòu huì shì bǎn ér wú wén yě
园在居右，后临大塘，远山近水，映带颇盛，果树峰石，杂植其中，而亭榭则雕镂缋饰，板而无纹也。
tíng qì jiǔ zhī
停憩久之。
dōng nán yī lǐ guò wǔ yuè guān
东南一里，过五岳观。
yòu yī lǐ chū wén chāng mén nǎi dōng nán mén yě nán xī shān zhèng duì qí qián
又一里，出文昌门，乃东南门也，南溪山正对其前。
zhuǎn ruò yī zhǐ zhí shàng nán guò shí liáng liáng xià jí yáng jiāng běi fēn pài
转若一指，直上南过石粱，〔梁下即阳江北分派。
jí dōng zhuǎn ér xíng bàn lǐ guò guì lín huì guǎn yòu bàn lǐ dǐ shí shān nán lù zé sān jiào ān zài yān
〕即东转而行，半里，过桂林会馆，又半里，抵石山南麓，则三教庵在焉。
ān hòu wèi yòu jūn yá jí fāng xìn rú jié xuān chù
庵后为右军崖，即方信孺结轩处。
fāng shī kè ān hòu shí yá shàng yóu wán hǎo kě zhí
方诗刻庵后石崖上，犹完好可拓。
qí shān yì wèi lí shān jīn rén hū wèi xiàng bí shān yǔ zhì tǔ rén cáng lǒu qí zhōng yě
其山亦为漓山，今人呼为象鼻山，与雉土人藏篓其中也。
dòng bù shèn kuān guǎng xī zhí tòu dōng běi yú jīn qí hòu qiào yǐ dié shí yǎn sāi
洞不甚宽广，昔直透东北隅，今其后窍已叠石掩塞。
xún shí yá dōng běi suì dǐ lí jiāng
循石崖东北，遂抵漓江。
nǎi pán shān sù xíng cóng shí yá wēi qiàn zhōng yòu dé yī dòng běi xiàng míng nán jí dòng
乃盘山溯行，从石崖危嵌中又得一洞，北向，名南极洞。
qí zhōng bù shèn shēn
其中不甚深。
chū qí qián zhí pán zhì xī běi yú shì wèi xiàng bí yán ér shuǐ yuè dòng xiàn yān
出其前，直盘至西北隅，是为象鼻岩，而水月洞现焉。
gài yī shān ér jiē yǐ xíng xiàng yì míng yě
盖一山而皆以形象异名也。
fēi yá zì shān dǐng fēi kuà běi chā zhōng liú dōng xī jù gāo wān chéng mén yáng jiāng cóng chéng nán lái liú guàn ér hé yú lí
飞崖自山顶飞跨，北插中流，东西俱高剜成门，阳江从城南来，流贯而合于漓。
shàng jì kōng míng rú yuè xià fù nèi wài yíng bō shuǐ yuè zhī chēng yǐ cǐ
上既空明如月，下复内外潆波，“水月”之称以此。
ér chā jiāng zhī yá xià kuà yú shuǐ shàng shǔ yú shān zhōng chuí wài xiān yǒu juǎn bí zhī shì xiàng bí zhī chēng yòu yǐ cǐ
而插江之涯，下跨于水，上属于山，中垂外掀，有卷鼻之势，“象鼻”之称又以此。
shuǐ dòng zhī nán yá bàn yòu pì lù dòng
水洞之南，崖半又辟陆洞。
qí yá yì zì shān dǐng dōng kuà jiāng pàn zhōng wān yuán qiào zhǎng ruò xíng láng zhí tòu shuǐ dòng zhī shàng běi jù qiào kǒu xià kàn shuǐ dòng dōng xī jiāo chuān hù yìng zhī jǐng zhēn wèi shèng jué
其崖亦自山顶东跨江畔，中剜圆窍，长若行廊，直透水洞之上，〔北踞窍口，下瞰水洞，〕东西交穿互映之景，真为胜绝。
sòng fàn shí hú zuò míng lè qiào bì yǐ cún
宋范石湖作铭勒窍壁以存。
zì dà xiǎo bù yī bàn yǐ yīn lè xiāo shí yǐn mò hé liè duàn cǐ duàn wén shí jiǎn zhēn kě yǔ fàn míng tóng zhēn dāng mì gōng zhí zhī bù kě shī yě
字大小不一，半已湮泐消蚀隐没和裂断，此断文蚀柬，真可与范铭同珍，当觅工拓之，不可失也。
shí yǒu yú zhōu pō dòng kǒu yá shí jiān yīn lìng zhào yú rào chū dòng wài fù chuān rù dòng zhōng jiān jǐn shuǐ lù zhī guān
时有渔舟泊洞口崖石间，因令棹余绕出洞外，复穿入洞中，兼尽水陆之观。
nǎi nán xíng yī lǐ dù lí jiāng dōng àn yòu èr lǐ dǐ chuān shān xià
乃南行一里，渡漓江东岸，又二里抵穿山下。
qí shān xī yǔ dòu jī shān xiāng duì
其山西与斗鸡山相对。
dòu jī zài liú xian yán nán yá tóu shān běi lí jiāng xi àn bīn jiāng zhī shān yě
〔斗鸡在刘仙岩南，崖头山北，漓江西岸濒江之山也。
dōng xī jiā lí nù guān gǔ jù liǎng shān dāng hé míng dòu jī tè dōng shān tòu míng rú yuán jìng gù gèng yǐ chuān shān míng zhī
东西夹漓，怒冠鼓距，两山当合名斗鸡，特东山透明如圆镜，故更以穿山名之。
shān zhī xi yòu yǒu yī fēng wēi lì chū wàng zhī wèi yī dǐ qí xià shǐ jiàn shù shí xià pōu zhí dǐ shān zhī gēn ruò qí ruò hé tíng tíng jiā lì
〕山之西又有一峰危立，初望之为一，抵其下，始见竖石下剖，直抵山之根，若岐若合，亭亭夹立。
gài shān yǐ cuì báo fēi yáng jiàn qí yě tǔ rén míng wéi hé yè shān shū de zhī yě
盖山以脆薄飞扬见奇也，土人名为荷叶山，殊得之也。
chuān shān běi lù jiā xī tuō jiàn zhī shuǐ zhí shù yá gēn xún shān ér nán suì yǔ lí hé
穿山北麓，嘉熙拖剑之水直漱崖根，循山而南，遂与漓合。
yú shǐ zhì qí běi gé xī bù dé dù
余始至其北，隔溪不得渡。
wàng yá bì wēi xuán dòng mén huò míng huò àn fēn fēn cuò liè jí dù yì bù dé shàng
望崖壁危悬，洞门或明或暗，纷纷错列，即渡亦不得上。
nǎi suí xī nán xíng gé shuǐ dōng tiào zé chuān yán yǐ zhuǎn bù dǔ kōng míng ér shān cè chéng fēng jiān ruò shù zhǐ yǐ
乃随溪南行，隔水东眺，则穿岩已转，不睹空明，而山侧成峰，尖若竖指矣。
yòu yǐ xiǎo zhōu dōng dù chū chuān shān nán lù běi miàn ér dēng
又以小舟东渡，出穿山南麓，北面而登。
bō cǎo xún dèng dēng yī yán gāo ér yǐ shān bàn qí mén nán xiàng yí jí chuān yán yǐ
拨草寻磴，登一岩，高而倚山半，其门南向，〔疑〕即穿岩矣。
ér qí nèi rǔ zhù zhōng xuán qióng léng céng dié shū yǒu qū zhé zhī zhì
而其内乳柱中悬，琼楞层叠，殊有曲折之致。
yóu qí zuǒ shēn rù zé jiàn wā ér hēi shuǐ huì yú zhōng
由其左深入，则渐洼而黑，水汇于中。
zhī fēi chuān yán nǎi chū
知非穿岩，乃出。
yóu qí yòu fù pān jī ér shàng zé chóng yán kuàng rán píng tòu shān fù jìng shān shí yú zhàng gāo kuò jù wǔ liù zhàng shàng ruò juǎn qiáo xià rú yǒng dào zhōng wú xuán liè zhī shí gù yī wàng tōng míng
由其右复攀跻而上，则崇岩旷然，平透山腹，径山十余丈，高阔俱五六丈，上若卷桥，下如甬道，中无悬列之石，故一望通明。
dòng běi yá yòu yǒu juān wèi kōng míng zhě yóu qí wài pān yá dōng zhuǎn yòu kāi yī dòng běi xiàng yǔ chuān yán bìng liè ér hòu bù zhōng tōng nèi fēn céng dòu ruò yǐ chuān yán wèi huáng táng zé cǐ wèi ào shì yǐ
洞北崖右有镌为“空明”者，由其外攀崖东转，又开一洞，北向与穿岩并列，而后不中通，内分层窦，若以穿岩为皇堂，则此为奥室矣。
qí dōng shàng yǒu sān dòng mén xià kě wàng jiàn zhì cǐ zé qiào xuē jué jìng
〔其东尚有三洞门，下可望见，至此则峭削绝径。
chuān yán zhī nán qí shàng fù xuán yī dòng nán xiàng yǔ chuān yán dié qǐ ér hòu bù běi tòu nèi liè zhòng wéi ruò yǐ chuān yán wèi píng tái zé cǐ wèi jià gé yǐ
〕穿岩之南，其上复悬一洞，南向与穿岩叠起，而后不北透，内列重帏，若以穿岩为平台，则此为架阁矣。
píng tiào jiǔ zhī réng yóu jiù lù dōng xià huì shuǐ yán
凭眺久之，仍由旧路东〔下汇〕水岩。
jiāng nán dǐ shān lù fù jiàn yī dòng mén yì nán xiàng ér liè yú huì shuǐ zhī dōng
将南抵山麓，复见一洞，门亦南向，而列于汇水之东。
qí nèi yì yǒu zhī qiào xi rù ér ài hēi wú qí
其内亦有支窍，西入而隘黑无奇。
shí jiāng bó mù suì réng xi dù hé yè shān xià
时将薄暮，遂仍西渡荷叶山下。
běi èr lǐ guò hé bó suǒ sù lí jiāng dōng àn yòu dōng běi xíng sān lǐ dù fú qiáo ér fǎn yù
北二里，过河舶所，溯漓江东岸，又东北行三里，渡浮桥而返寓。
chū shí rì yú qì yù zhōng
初十日余憩寓中。
shàng wǔ lìng qǔ qián liú chū yáng suǒ guǒ shí nèi yī hēi fēng duō fǔ jiē hén
上午，令取前留初旸所裹石，内一黑峰，多斧接痕。
xià wǔ fù qīn xié wǎng huàn ér chū yáng guān xì wáng chéng hòu mén gū yǐ shí liú qí jiā
下午，复亲携往换，而初旸观戏王城后门，姑以石留其家。
suì tóng jìng wén yǐ suǒ shū shī shàn jí yuè míng jī sòng gàn gǔ
遂同静闻以所书诗扇及岳茗赍送绀谷。
bǐ dǐ wáng chéng hòu mén shí fāng yǎn jù guān zhě yōng liè mén lán bù dé rù
比抵王城后门，时方演剧，观者拥列门阑，不得入。
jìng wén xiù shàn míng dēng qiǎn tán
静闻袖扇茗登忏坛。
shì gàn gǔ zài tán gèng wéi dìng qī shí sān rì
适绀谷在坛，更为订期十三〔日〕。
yú shí bào rì zhōng shǔ shén bù yù guān xì jí tuō lán nèi sēng cù jìng wén fǎn nǎi qì yù zhōng
余时暴日中暑甚，不欲观戏，急托阑内僧促静闻返，乃憩寓中。