èr shí wǔ rì hou fu lóng yīng yīn wǎng yóu piāo yán
二十五日候夫龙英，因往游飘岩。
zhōu zhì běi xiàng qián shù lǐ wài yǒu tǔ shān huán rào nèi yǒu yī xiǎo shí fēng rú bǐ jià nǎi zhōu zhī àn shān yě
州治北向前数里外，有土山环绕，内有一小石峰如笔架，乃州之案山也。
tǔ rén míng yuē piāo qiào suǒ zhī qiào zhě jí shān zhī chēng yě
土人名曰飘峭所之“峭”者，即山之称也。
qí qián jí píng chóu yī wù zì xi ér dōng zhōng yǒu dà xī héng yú qián wèi zhōu zhī dài shuǐ
其前即平畴一坞，自西而东，中有大溪横于前，为州之带水。
jí dōng rù yǎng lì zhōu wèi tōng lì jiāng yuán xià tài píng zhōu hé luó shuǐ zhě yě
〔即东入养利州，为通利江源，下太平州合逻水者也。
shuǐ zhī dōng yǒu shān dāng wù ér lì jí piāo yán shān yě
〕水之东有山当坞而立，即飘岩山也。
wèi zhōu zhī shuǐ kǒu shān tè sǒng zhōu dōng shén qiào bá jí qián niú jiǎo shān xī běi tè lì fēng yě
为州之水口山，特耸州东，甚峭拔，〔即前牛角山西北特立峰也。
qí dōng bēng yá zhī shàng yǒu yán dōng nán xiàng gāo yǐ céng yún xià lín jué bì wàng zhī xiā rán
〕其东崩崖之上，有岩东南向，高倚层云，下临绝壁，望之岈然。
yú wén cǐ zhōu bèi kòu shí zhōu rén jù bì xuán yá jiāo rén huán shǒu qí xià zhōng bù néng shàng xīn zhī jí wéi cǐ yán
余闻此州被寇时，州人俱避悬崖，交人环守其下，终不能上，心知即为此岩。
dàn yǎng wàng lù jué fēi děi bǎi zhàng tī bù kě nǎi yàng yàng qù
但仰望路绝，非得百丈梯不可，乃怏怏去。
xún dōng nán dà lù yǒu shù jiā zài yān
循东南大路，有数家在焉。
xún zhī yuē cǐ piāo yán yě yòu wèi zhī shān yán
询之，曰：“此飘岩也，又谓之山岩。
jǐ fān jiāo kòu lài cǐ de cún
几次交趾入寇，靠此洞得以存活下来。
wèn qí zhōng dà jǐ hé
”问：“其中大几何？
yuē cǐ zhōu yí lí xìng cún de lǎo bǎi xìng jiē qí suǒ róng
曰：”此州遗黎幸存的老百姓，皆其所容。
wèn wú shuǐ nài hé
“问：”无水奈何？
yuē zhōng yǒu xiǎo xué shé tòu ér rù yǒu shuǐ kě gōng shù shí rén
“曰：”中有小穴，蛇透而入，有水可供数十人。
wèn jīn yǒu lù kě dēng hu
“问：”今有路可登乎？
huò yuē kě huò yuē nán zhī
“或曰：”可：“或曰：”难之“。
yīn lā yī rén dǎo zhì qí xià pān dēng yá jiān zhé yǒu zhú tī céng céng xuán zhuì huò kōng yǐ fēi yá huò xié chā shí xì wǎn zhuǎn ér shàng
因拉一人导至其下，攀登崖间，辄有竹梯层层悬缀，或空倚飞崖，或斜插石隙，宛转而上。
cháng duǎn bù yī fán shí sì céng ér dǐ yán kǒu
长短不一，凡十四层而抵岩口。
qí liǎng páng jù wēi bì xià qiàn wéi yán kǒu zhī xià bēng yá fān hén gù tī de wǎn zhuǎn yī zhī
其两旁俱危壁下嵌，惟岩口之下，崩崖翻痕，故梯得宛转依之。
yán kǒu shàng fù shén chū duō yǒu héng mù jià bǎn guǐ xū fēn dòu yǐ wéi fēng fáng yàn lěi zhě
岩口上覆甚出，多有横木架板，庋虚分窦，以为蜂房燕垒者。
yóu zhōng dòu rù qí mén shén ài yǐ ér jiàn gāo qí zhōng xuán dàn gǒng bǎ cuì bì rú yù zhù shù zhī qí shēng kēng rán
由中窦入，其门甚隘，已而渐高，其中悬石拱把，翠碧如玉柱树之，其声铿然。
páng yòu yǒu liǎng zhù shàng chuí xià tǐng zhōng duàn bù jiē ér xiāng duì rú tiān píng zhī zhēn yān
旁又有两柱，上垂下挺，中断不接，而相对如天平之针焉。
zhù biān yì yǒu fèn fān jiè tà gài jiē tǔ rén wèi qū bì jì zhě yě
柱边亦有分藩界榻，盖皆土人为趋避计者也。
yóu zhù zuǒ běi rù qí xué jiàn àn jì dé tòu guāng yī lǚ tǔ rén fù biān zhú duàn qí ài chù
由柱左北入，其穴渐暗，既得透光一缕，土人复编竹断其隘处。
pī ér kuī zhī qí guāng yì zì dōng rù xià yì yǒu biān zhú jià mù zhī yǒu bié dòu kě rù
披而窥之，其光亦自东入，下亦有编竹架木，知有别窦可入。
fù chū ér yóu zhù yòu dōng tòu dī qiào qí mén yì ài yǔ zhōng dòu bìng liè wèi liǎng
复出，而由柱右东透低窍，其门亦隘，与中窦并列为两。
xi rù àn ài qí zhōng fù qióng rán àn zhōng mō suǒ yì bù shèn shēn
西入暗隘，其中复穹然，暗中摸索，亦不甚深。
réng shān zhōng dòu chū wài yán qí zuǒ xuán dàn zhōng yǒu jià mù guǐ bǎn ruò fēi gé zhōng xuán zhě qí zhōng gǒu bǔ yú de zhú lóng fěi zhī shǔ shàng biàn zhì yān
仍山中窦出外岩，其左悬石中有架木庋板，若飞阁中悬者，其中笱ｇǒｕ捕鱼的竹笼篚之属尚遍置焉。
yòu běi yì mù zhuāng yī mù tòu shí xì jiān fù kāi yī dòng xi rù qí mén yì dōng xiàng zhōng yǒu shí piàn shù qǐ rú bēi zhuàng
又北杙ｙì木桩一木，透石隙间，复开一洞西入，其门亦东向，中有石片竖起如碑状。
qí gāo sān chǐ kuò chǐ wǔ hòu èr cùn liǎng miàn píng xuē rú mó lì ér chéng zhě qǐ yì tài shān tiān yǔ zhī yí bēi
其高三尺，阔尺五，厚二寸，两面平削，如磨砺而成者，岂亦泰山天宇之遗碑？
dàn dà xiǎo yì zhì
但大小异制。
píng qí nèi fù yú ài ér shāo kuān
平其内，复逾隘而稍宽。
jǐn chù rǔ zhù xuán léng xì ruò kē jié
尽处乳柱悬楞，细若柯节。
qí yòu yǒu dòu qián tōng zhōng dòu zhī hòu jí tǔ rén biān zhú duàn ài chù yě
其右有窦潜通中窦之后，即土人编竹断隘处也；
qí zuǒ shāo xià yǒu xué kōng xuán tǔ rén yǐ bā fù zhī
其左稍下，有穴空悬，土人以芭覆之。
kuī qí xià yì yǒu zhú biān mù jià zhī shǔ dì bù zhī rù zì hé suǒ
窥其下，亦有竹编木架之属，第不知入自何所。
réng dù jià mù fēi gé lì tī yǐ xià
仍度架木飞阁，历梯以下。
xià sān tī tī zuǒ xuán yá jiān fù jiàn yī tī jí yuán zhī shàng suì xún yá duān héng dù ér běi qí xiá jìng chǐ ér cháng sān zhàng yú tǔ rén héng mù wèi lán jiù kē wèi yuán shǐ dé wú kǒng
下三梯，梯左悬崖间，复见一梯，亟援之上，遂循崖端横度而北，其狭径尺，而长三丈余，土人横木为栏，就柯为援，始得无恐。
yá qióng yòu kāi yī dòng qí mén yì dōng xiàng
崖穷又开一洞，其门亦东向。
qián yǒu yī shí zì mén zuǒ xià chuí shù zhàng zhēn ruò chuí tiān zhī yì
前有一石，自门左下垂数丈，真若垂天之翼。
qí duān fù xuán yī xiǎo shí cháng sān chǐ yuán jìng chǐ jí shì yàn dàng zhī lóng bí shuǐ dàn shí dāng dōng hé duān wú dī lì ěr
其端复悬一小石，长三尺，圆径尺，极似雁宕之龙鼻水，但时当冬涸，端无滴沥耳。
qí zhōng gāo chǎng bù shì zhōng dòu zhī dī qí kǒu ér àn qí fù
其中高敞，不似中窦之低其口而暗其腹。
hòu bì yǒu shí zhōng xuán fù huán yī xì gèng jué wǎn zhuǎn tǔ rén jià mù héng bā yú qí nèi jí shàng céng xuán xué suǒ kuī zhī chù yě
后壁有石中悬，复环一隙，更觉宛转，土人架木横芭于其内，即上层悬穴所窥之处也。
pái huái gè dòng jì jiǔ nǎi fù lì shí yī tī ér xià zé yán xià yǎng ér cì zhě shù shí rén jiē wèi láo dēng yán láo kǔ qiě yuē yú bèi yí lí jiē jiè cǐ yán zài miǎn jiāo rén zhī nán
徘徊各洞既久，乃复历十一梯而下，则岩下仰而伺者数十人，皆慰劳登岩劳苦，且曰：“余辈遗黎，皆借此岩再免交人之难。
dàn zhǐ néng cún shēn ér shì lú bù néng miǎn yān
但止能存身，而室庐不能免焉。
yú guān cǐ dòng xún xuán jué ér yǐ cǐ wéi cháng chéng shì fēi bǎo tǔ zhě wàn quán zhī cè
“余观此洞洵悬绝，而以此为长城，似非保土者万全之策。
kuàng suǒ yún shuǐ xué dāng cí dōng yuè bì wú yú dī
况所云水穴，当兹冬月，必无余滴。
yú biàn mì zhī bù dé shǐ zuò kùn rì jiǔ néng wú hé zhé zhī lǜ hu
余遍觅之不得，使坐困日久，能无涸辙之虑乎？
yú wèi tǔ rén shǒu xiǎn chū qí dāng yǐ bìng lì chuàng yù wéi shàng zhe
余谓土人：”守险出奇，当以并力创御为上着；
ruò jǐn jǐn bì cǐ nǎi jì zhī xià yě
若仅仅避此，乃计之下也。
qí rén wéi wéi xiè qù
“其人”唯、唯“谢去。
shì dòng gāo zhāng lù páng yuǎn jìn jiàn zhī wéi zhōu zhì xiāng bèi fǎn bù dé jiàn
〔是洞高张路旁，远近见之，惟州治相背，反不得见。
yú xi yóu suǒ dēng yán xiǎn jùn dāng yǐ cǐ yán guān
余西游所登岩，险峻当以此岩冠。
guì xī xian yán suī xuán kōng kàn xī rán qí shàng zhǎi shén bù jí cǐ yán kōng tóng ér de shuǐ zé xian yán wèi shèng
贵溪仙岩，虽悬空瞰溪，然其上窄甚，不及此岩崆峒，而得水则仙岩为胜。
yú fǎn fàn yú guǎn guǎn rén cái qǔ pái jù fu fù bù chéng xíng
〕余返饭于馆，馆人才取牌聚夫，复不成行。
èr shí liù rì chén cān hòu de liǎng jiān yú shí fū
二十六日晨餐后，得两肩舆，十夫。
yóu zhōu zhì qián xi xíng
由州治前西行。
bàn lǐ yǒu xiǎo shuǐ zì zhōu hòu shān yè chū běi zhù dà xī shè zhī
半里，有小水自州后山腋出，北注大溪，涉之。
yòu xi bàn lǐ dà xī yì zì xī nán shān gǔ lái fù shè zhī
又西半里，大溪亦自西南山谷来，复涉之。
suì sù xī sì nán xíng yī lǐ yú shì shí shān fù zǎn rào chéng xiá yòu yī xiǎo shuǐ zì nán lái rù
遂溯溪四南行一里，于是石山复攒绕成峡，又一小水自南来入。
réng sù dà xī lǚ zuǒ yòu shè qī lǐ yú yī gāng
仍溯大溪，屡左右涉，七里，逾一冈。
gāng nán zǔ xī běi bàng qiào yá dié shí wèi lěi shè ài mén yān
冈南阻溪，北傍峭崖，叠石为垒，设隘门焉。
guò cǐ zé xī nán shǐ jiàn tǔ shān yǔ xī běi shí shān jiā chí ér xi
过此则溪南始见土山，与西北石山夹持而西。
sì lǐ nǎi shè xī nán dēng tǔ lǐng yī lǐ jī qí shàng
四里，乃涉溪南登土岭，一里，跻其上。
yòu xī nán xià yī lǐ xuán zhuǎn ér dōng nán yī lǐ fù zhuǎn xī nán réng rù shí shān zǎn hé zhōng
又西南下一里，旋转而东南一里，复转西南，仍入石山攒合中。
yī lǐ shān huí wù pì qí chéng mí wàng shù shí jiā yǐ nán shān shì yuē dōng cūn
一里，山回坞辟，畦塍弥望，数十家倚南山，是曰东村。
nǎi xī nán xíng tián chéng jiān sān lǐ suì xi guò shí xiá
乃西南行田塍间，三里，遂西过石峡。
suǒ jī bù duō dàn shí gǔ lín xún liǎng yá pián hé gòng yī lǐ lián zhì èr shí jǐ shǐ xià
所跻不多，但石骨嶙峋，两崖骈合，共一里，连陟二石脊，始下。
shàng shǎo xià duō gòng yī lǐ réng chuān shí shān wù zhōng zhì shì yǒu xiǎo shuǐ jiē nán liú yǐ
上少下多，共一里，仍穿石山坞中，至是有小水皆南流矣。
dōng cūn zhī shuǐ yǐ xiàng nán liú shì yóu réng běi zhuǎn rù zhōu xi dà xī zhě
东村之水已向南流，似犹仍北转入州西大溪者。
zì èr shí jǐ xi qí shuǐ jù nán rù ān píng xī jiāng suǒ yún luó shuǐ yǐ
自二石脊西，其水俱南入安平西江，所云逻水矣。
shān mài zì cǐ jí nán qù zǎn fēng tū è jiū cóng shén gù dōng nán jǐn yú ān píng dōng běi tōng lì luó shuǐ èr jiāng hé chù
山脉自此脊南去，攒峰突崿，纠丛甚固，东南尽于安平东北通利、逻水二江合处。
yóu ān píng xī běi dǐ xià léi zhǐ èr rì chéng
由安平西北抵下雷，止二日程；
yóu ān píng dōng běi zì lóng yīng dǐ xià léi qiě sì rì chéng fán yū shù bǎi lǐ jiē yǐ cǐ zhī xiàn dà xiǎo chéng liǎng jié de shān cóng tà gù yū qū zhì cǐ yě
由安平东北自龙英抵下雷，且四日程，〔凡迂数百里，〕皆以此支岘ｙǎｎ大小成两截的山丛沓，故迂曲至此也。
ān píng xī běi dǐ xià léi jù yóu jiāo yí jiè shàng xíng
安平西北抵下雷，俱由交彝界上行。
shí kǒng qiè fā fāng dào shù sāi lù gù yóu qí yū zhě
时恐窃发，方倒树塞路，故由其迂者。
jí xī nán sì lǐ fàn yú sāo cūn
及西南四里，饭于骚村。
sì shān huí hé zhōng yǒu máo cháo sān jià
四山回合，中有茅巢三架。
dēng cháo ér chuī shí bì yǐ xià wǔ yǐ
登巢而炊，食毕已下午矣。
xi xíng yī lǐ fù dēng shān xiá zhì shí dèng bàn lǐ píng xíng xiá zhōng bàn lǐ shǐ zhí zhuì xiá ér xià
西行一里，复登山峡、陟石磴半里，平行峡中半里，始直坠峡而下。
shàng shǎo xià duō gòng yī quē dèng dào yǔ jiàn shuǐ zhēng shí
上少下多，共一（缺）磴道与涧水争石。
xià dǐ wù zhōng yòu xī nán yī lǐ fù yǔ tǔ shān zhí xiāng féng
下抵坞中，又西南一里，复与土山值相逢。
suì xī xiàng xún tǔ shān ér shàng yǐ zhuǎn xī nán gòng èr lǐ yú shān zhī gāng
于是向西沿土山而上，不久转向西南，共走二里，越过山冈。
qí dōng nán gé wù jiē shí fēng zǎn hé rú cuì làng wàn dié
其东南隔坞皆石峰攒合，如翠浪万叠；
qí xī běi zé tǔ shān gāo yōng yǒu shí fēng jù qí dǐng yān
其西北则土山高拥，有石峰踞其顶焉。
xún shí dǐng zhī xi yá běi xiàng shāo xià fù shàng tǔ shān zhī hòu zhòng gòng yī lǐ suí tǔ shān zhī nán píng xíng lǐng bàn
循石顶之西崖北向稍下，复上土山之后重，共一里，随土山之南平行岭半。
yòu xī nán yī suī suì yú lǐng shàng ér yuè qí běi
又西南一虽，遂逾岭上而越其北。
yú shì xī běi xíng tǔ shān xiá zhōng qí dōng běi jiē tǔ shān gāo pán yū hé ér xī nán xì zhōng fù jiàn shí fēng sǒng xuē yān
于是西北行土山峡中，其东北皆土山高盘纡合，而西南隙中复见石峰耸削焉。
yī lǐ fù zhuǎn xī nán xià zhì xiá dǐ qí shuǐ jiē zì běi shān liú xiàng xī nán qù cǐ luó shuǐ zhī shàng liú yě
一里，复转西南，下至峡底，其水皆自北山流向西南去，此逻水之上流也。
guò shuǐ yǒu qí běi shàng shān gāng qí nèi wèi sān jiā cūn
过水，有岐北上山冈，其内为三家村。
shí rì sè yǐ mù cūn rén zì gāng tóu wàng jiàn jù lái zhù yú fū ér dài zhī
时日色已暮，村人自冈头望见，俱来助舆夫而代之。
yòu xī nán yī lǐ zhí dǐ suǒ wàng shí fēng xià shè yī xiǎo xī shàng lǐng de láng tóu zhuàng zú tóu rén zhī cháo shì wèi ān cūn wèi chuī fàn zhǔ dàn yǐ gōng yān
又西南一里，直抵所望石峰下，涉一小溪上岭，得郎头壮族头人之巢，是为安村，为炊饭煮蛋以供焉。
shì rì xíng sān shí yú lǐ shān lù zhǎng ér jiān yě
是日行三十余里，山路长而艰也。
lián rì qíng lǎng shū shèn rì zhōng kě jiā shān ér wǔ gēng hán wēi chè gǔ bù jiǎn wú de shǐ zhī dōng xià hán shǔ zhī hou nán běi bù fēn ér liǎng guǎng zhī yù wēn nuǎn jiē yǐ jìn rì gù yě
连日晴朗殊甚，日中可夹衫，而五更寒威彻骨，不减吾地，始知冬、夏寒暑之候，南北不分，而两广之燠àｏ温暖，皆以近日故也。
shì guān yī yǔ jí hán shēn yè jí hán qǐ fēi yǐ wú rì yé
试观一雨即寒，深夜即寒，岂非以无日耶？
qí fēi guān dì qì kě zhī
其非关地气可知。
yú xiāng shí dōng guā měi bù jiě qí mìng míng zhī yì wèi guā jiē xià shú ér dú yǐ dōng chēng hé yě
余乡食冬瓜，每不解其命名之意，谓瓜皆夏熟而独以“冬”称，何也？
zhì cǐ de ér shí zhě shōu zhě jiē yǐ wéi shí wù shǐ zhī yú dì zhī zhǒng dāng cóng cǐ qù gù réng qí míng ěr
至此地而食者、收者，皆以为时物，始知余地之种，当从此去，故仍其名耳。
èr shí qī rì mèi shuǎng fàn ér xíng
二十七日昧爽，饭而行。
réng dōng xià lǐng yóu xī xi xún lǐng běi wù xi xíng
仍东下岭，由溪西循岭北坞西行。
qí chù jiù chéng pán xuán shān gǔ shén fù ér cūn luò sàn yǐ yá wù jiān wèi lóng yīng xi jiè wò rǎng
其处旧塍盘旋山谷，甚富，而村落散倚崖坞间，为龙英西界沃壤。
yī lǐ lù běi jiē tǔ lǐng wù nán duō shí fēng
一里，路北皆土岭，坞南多石峰。
xún tǔ lǐng nán lù jiàn shàng yī lǐ yú tǔ lǐng zhī xi yú lǐng páng jí yǒu shí fēng sān sì jiā lǐng ér qǐ lù chū qí jiān
循土岭南麓渐上一里，逾土岭之西隅，岭旁即有石峰三四夹岭而起，路出其间。
zhuǎn běi bàn lǐ fù xi xià bàn lǐ yú shì sì gù jù tǔ shān pán rào yǐ
转北半里，复西下半里，于是四顾俱土山盘绕矣。
xi shè xiǎo jiàn yī lǐ yòu xi dēng yī gāng yǒu shù máo kān xiǎo wū zi zài gāng tóu xiǎng xùn shǒu shí suǒ qī zhě
西涉小涧一里，又西登一冈，有数茅龛ｋāｎ小屋子在冈头，想汛守时所栖者。
yòu pán xuán xī nán xià yī lǐ shè yī jiàn qí shuǐ zì běi ér nán
又盘旋西南下一里，涉一涧，其水自北而南。
yú jiàn xī xíng jiàn xún lù běi tǔ shān xī shàng èr lǐ yú lǐng ér běi xún lù xī tǔ shān xī běi xíng shān bàn yī lǐ yú zhī lǐng běi xià guò yú jiàn jí qián suǒ shè zhī shàng liú xi zì tǔ shān yá bàn lái jiā wù tián chéng gāo xià jiē jiè zhī
逾涧西行，渐循路北土山西上，二里，逾岭而北，循路西土山西北行山半，一里，逾支岭北下过，逾涧，即前所涉之上流，西自土山涯半来，夹坞田塍高下皆藉之。
dēng jiàn běi gāng jiàn sān sì jiā xi yǐ tǔ shān yǐ wéi xià léi shǔ yǐ
登涧北冈，见三四家西倚土山，已为下雷属矣。
yī lǐ xī běi dēng lǐng bàn lǐ pān qí diān
一里，西北登岭，半里，攀其巅。
yòu xī xiàng píng xíng bàn lǐ yú qí běi shǐ yáo jiàn dōng běi qiān fēng wàn xiù cuán cù wú yú xì ér tǔ fēng jìn jiā shuǐ shǐ xī xiàng liú yǐ
又西向平行半里，逾其北，始遥见东北千峰万岫，攒簇无余隙，而土峰近夹，水始西向流矣。
yú shì shāo xià xún lù nán tǔ fēng xī xiàng lián yú èr lǐng gòng yī lǐ wàng jiàn xī nán shí fēng shén báo běi xiàng héng chā rú píng ér lù zé píng xíng tǔ shān zhī shàng
于是稍下，循路南土峰西向连逾二岭，共一里，望见西南石峰甚薄，北向横插如屏，而路则平行土山之上。
yòu xi èr lǐ yǒu lù zì dōng běi lái hé zhě wèi yīng cūn zhī dào
又西二里，有路自东北来合者，为英村之道。
yì xià léi shǔ
亦下雷属。
qí dào shén pì hé zhī suì xún lù xī tǔ shān nán xiàng xíng
其道甚辟，合之遂循路西土山南向行。
yī lǐ yòu yú yī tǔ lǐng zhí zhuǎn héng chā shí fēng zhī xi
一里，又逾一土岭，直转横插石峰之西。
fù xún lù xī tǔ shān zhī nán zhé ér xi shǐ xī xiàng zhí xià yī lǐ yòu yǐ lǐ qū zhé mián yán tǎn xià zhě yī lǐ shǐ jí xi wù zé fù chuān shí shān jiān yǐ
复循路西土山之南，折而西，始西向直下一里，又迤逦ｙǐｌǐ曲折绵延坦下者一里，始及西坞，则复穿石山间矣。
yòu xī běi píng xíng yī lǐ shǐ yǒu cūn luò
又西北平行一里，始有村落。
yòu xī běi yī lǐ zé dà xī zì běi ér nán jià qiáo qí shàng xī zhī xi jí xià léi yǐ
又西北一里，则大溪自北而南，架桥其上，溪之西即下雷矣。
rù dōng ài mén chū běi ài mén dǐ xíng guǎn yì zhàn jí jīn zhī zhāo dài suǒ ér jiě zhuāng yān
入东隘门，出北隘门，抵行馆驿站，即今之招待所而解装焉。
shì rì xíng yuē shí bā lǐ
是日行约十八里。
zhōu guān xǔ guāng zǔ
州官许光祖。
xià léi zhōu zhì zài dà xī xi àn jí ān píng xī jiāng zhī shàng liú suǒ yún luó shuǐ yě
下雷州治在大溪西岸，即安平西江之上流，所云逻水也。
qí yuán fā yú guī shùn xī běi zì hú rùn zhài ér lái jīng zhōu zhì nán liú ér xià
其源发于归顺西北，自胡润寨而来，经州治南流而下。
zhōu nán sān shí lǐ zhōu běi sān shí lǐ jiē yǔ gāo píng jiē jiè
州南三十里，州北三十里，皆与高平接界。
zhōu zhì xi tài shān wài xiàng yì běn zhōu de wèi mò yí suǒ jù yǐ shí yú nián
州治西大山外，向亦本州地，为莫彝所踞已十余年；
xi zhī wèi jiè zhě jīn zhǐ yī shān zhōu yá jí yǐ zhī qí wài jiē mò jìng yǐ
西之为界者，今止一山，〔州衙即倚之，〕其外皆莫境矣。
zhōu zhái dōng xiàng hòu yǐ dà shān jí yǔ mò yí wèi jiè zhě
州宅东向，后倚大山即与莫彝为界者。
lěi luàn shí wèi zhōu yuán shén dī zhōu zhì qián mín jū bèi fén jīn fāng jié lú quē nèi jiān yǒu yǐ wǎ fù zhě
垒乱石为州垣，甚低，州治前民居被焚，今方结庐，（缺）内间有以瓦覆者。
qí de nán lián ān píng běi dǐ hú rùn zhài dōng wèi lóng yīng xi jiè jiāo zhǐ
其地南连安平，北抵胡润寨，东为龙英，西界交趾。
shí jiāo zhǐ yǐ shí bā rì guò hú rùn zhài dǐ zhèn ān jié yíng qí jiān
时交趾以十八日过胡润寨，抵镇安，结营其间。
jù zhōu rén yán nǎi tián zhōu jiū lái yǐ xié zhèn ān zhě fēi guī shùn yě
据州人言：“乃田州纠来以胁镇安者，非归顺也。
gài zhèn ān rén yù yǐ guī shùn dì sān dì wèi sì ér tián zhōu zhēng zhī gù jiū mò yí yǐ xié zhī
”盖镇安人欲以归顺第三弟为嗣，而田州争之，故纠莫彝以胁之。
guī shùn dì èr dì jí zhèn ān shú yǐ rèn běn zhōu zhě
归顺第二弟即镇安赎以任本州者。
qí dì sān dì chū yì yù zhēng lì běn zhōu yǒu tǔ mù lǐ yuán zhù zhī hòu bù dé lì
其第三弟初亦欲争立，本州有土目李园助之，后不得立。
lǐ yuán wèi zhōu rén suǒ bǔ cuàn qī gāo píng jiè chū rù hú rùn é cáo ài chāo lüě háng dào kǔ zhī
李园为州人所捕，窜栖高平界，出入胡润、鹅槽隘抄掠，行道苦之。
èr shí bā rì yīn mái yān chén zhuó tiān sì sài
二十八日阴霾ｍàｉ烟尘浊天四塞。
zhōng yè yú mèng qiáng qīng fù shēn xīn è zhī
中夜余梦墙倾覆身，心恶之。
qiě wén guī shùn yǐ nán yǒu mò yí zhī rù kòu guī shùn yǐ běi yǒu guī cháo zhī zhōng zǔ yì yù fǎn yuán huáng huò wèi dìng yān
且闻归顺以南有莫彝之入寇，归顺以北有归朝之中阻，意欲返辕，惶惑未定焉。
guī cháo zài fù zhōu guī shùn zhī jiān yǔ èr zhōu wéi nán shí lüè xíng rén dào lù wèi gěng
归朝在富州、归顺之间，与二州为难，时掠行人，道路为梗。
kǎo zhī yī tǒng zhì wú qí míng
考之《一统志》无其名。
huò yuē nǎi fù zhōu zhī jiù zhǔ fù zhōu běn qí tóu mù hòu de zhān cháo mìng guī cháo wú yóu de dá fǎn shòu xiá yān gù hù xiāng yǐ hé wèi zhī rán fǒu
或曰：“乃富州之旧主，富州本其头目，后得沾朝命，归朝无由得达，反受辖焉，故互相𬺈龁. ”未知然否？
xià léi běi ài mén dì èr zhòng shàng yǒu sǒng shí yī yuán gāo wǔ zhàng wú suǒ fù lì gū xuán jiāng méi àn biān
下雷北隘门第二重上，有耸石一圆，高五丈，无所附丽，孤悬江湄ｍèｉ岸边。
dié shí lèi jí ér shàng dǐng dà zhàng wǔ píng zhěng rú yí jié yī tíng fèng guān yīn dà shì xiàng yú zhōng xià kàn chéng liú páng lǎn zǎn cuì yǒu nán hǎi zhāng yùn tí shī pú tián wú wén guāng zuò jì zì hàn jù jiā
叠石累级而上，顶大丈五，平整如台，结一亭奉观音大士像于中，下瞰澄流，旁揽攒翠，有南海张运题诗，莆田吴文光作记，字翰俱佳。
yú yǐ qián tú jiān zǔ qiú dà shì jué qiān wéi xíng zhǐ ér wú cóng de qiān shī
余以前途艰阻，求大士决签为行止，而无从得签诗。
tāo jiǎo jiǎo tiáo zhān bǔ yòng de qì jù xiān yǔ yuē ruò tōng dá wú nán sān xiào jù yáng shèng ér wú yīn
叨筊ｊｉáｏ筊笤，占卜用的器具先与约，若通达无难，三笑俱阳、圣而无阴；
yǒu xiǎo zǔ ér wú xìng mìng zhī yōu sān jiǎo zhōng yǐ yī yīn wèi zhào
有小阻而无性命之忧，三筊中以一阴为兆；
yǒu dà hài bù kě qián yǐ èr yīn wèi zhào
有大害不可前，以二阴为兆。
chū dé yī yīn bìng shèng yáng gè yī
初得一阴并圣、阳各一。
yòu qǐng jué dé yī shèng èr yáng yān
又请决，得一圣二阳焉。
guī guǎn shǐ gù pū zài yǐ qián yuē wǎng kěn chū de shèng yáng yīn yòu jiào de shèng yī yáng yǔ xiān suǒ qí zhě dà yuē xiāng tóng shì yǒu zhōng zǔ bù shí kě miǎn dà nàn fǒu
归馆，使顾仆再以前约往恳，初得圣、阳、阴，又徼得圣一，阳与先所祈者大约相同，似有中阻，不识可免大难否？
shàng wǔ wù kāi rì jì hou fu yǔ fàn jù bù dé
上午，雾开日霁，候夫与饭俱不得。
jiǔ zhī de fàn sàn bù zhōu qián dēng mén lóu yǒu zhōng yān nǎi wàn lì shí jiǔ nián xīn mǎo tǔ guān xǔ yīng guī suǒ zhù zhě
久之得饭，散步州前，登门楼，有钟焉，乃万历十九年辛卯土官许应珪所铸者。
kǎo qí wén yuē xià léi nǎi sòng yuán gǔ zhōu guó chū wèi dù fǔ zhǐ zhèn ān yě
考其文曰：“下雷乃宋、元古州，国初为妒府指镇安也。
nì yìn bù jiǎo wèi méng qīn cì lún yú tǔ tóng zhě èr bǎi nián
匿印不缴，未蒙钦赐，沦于土峒者二百年。
yīng guī zhī fù zōng yīn fèng xí zhēng tǎo lǚ jiàn jué xūn yīng guī nǎi shàng shū fù qǐng lì wèi zhōu zhì
应珪之父宗荫奉檄征讨，屡建厥勋，应珪乃上疏复请立为州治。
shǐ zhī cǐ zhōu kāi yú wàn lì jiān yi yī tǒng zhì bù zài yě
”始知此州开于万历间，宜《一统志》不载也。
zhōu nán chéng wài jí chóng fēng zǎn lì yí lù xī nán zhuǎn shān xiá jí sān shí lǐ jiē gāo píng jiè zhě
州南城外即崇峰攒立，一路西南转山峡，即三十里接高平界者；
dōng nán zhuǎn shān xiá jí suí shuǐ xià ān píng zhě wèi shí jiǔ gěng gù dào
东南转山峡，即随水下安平者，为十九峺故道。
jīn ān píng lǜ tōng jiāo yí jù dào shù sāi duàn
今安平虑通交彝，俱倒树塞断。
cǐ zhōu lì nán níng qí dào bì dōng chū lóng yīng dǐ tuó pǔ yān
此州隶南宁，其道必东出龙英抵驮朴焉。
ruò dōng běi zǒu tián zhōu zé yū ér jiān yǐ
若东北走田州，则迂而艰矣。
shì rì wèi zhōu xū qī shǐ jiàn yǒu bèi fā zhī mín
是日为州墟期，始见有被发之民。
xùn jiāo yí wǎng zhèn ān xiāo xī yóu wú dòng jìng
讯交彝往镇安消息，犹无动静。
gài qí wèi tián zhōu zhēng zhèn ān yǐ zǐ nǚ mǎ bì lù ér zhì zhě qí yán shì de kěn dìng què dìng
盖其为田州争镇安，以子女马币赂而至者，其言是的ｄí肯定确定。
xiān shì zhèn ān yǔ guī shùn wáng dá hé ér jù tián zhōu tián zhōu shāng zhě shù shí rén gù lù jiāo yí zhì ér yí yì jiǎo shén zhǐ jié yíng zhèn ān suǒ xiǎng shòu kuì zuò guān liǎng jiā chéng bài yǐ shōu yú rén zhī lì gù bù jí dòng yún
先是，镇安与归顺王达合而拒田州，田州伤者数十人，故赂交彝至，而彝亦狡甚，止结营镇安，索饷受馈，坐观两家成败，以收渔人之利，故不即动云。
fu zhì qǐ xíng yǐ jìn wǔ yǐ
夫至起行，已近午矣。
chū běi ài mén xún shí shān dōng lù sù xī xī běi xíng
出北隘门，循石山东麓溯溪西北行。
sì lǐ diē zuǒ shí shān hū duàn yǔ běi miàn tǔ shān yì xiāng duì chéng xiá xi qù shén shēn
四里，跌左石山忽断，与北面土山亦相对成峡，西去甚深。
yǒu xiǎo shuǐ zì xiá zhōng chū héng dī xiá kǒu nèi huì wèi táng jìn liǎng yá jiān yú bō quē chū zhù yú dà xī
有小水自峡中出，横堤峡口，内汇为塘，浸两崖间，余波（缺）出注于大溪。
yú dī xi zhuǎn lù shǐ shě dà xī
逾堤西转，路始舍大溪。
yǐ fù běi zhuǎn yú běi miàn tǔ shān zhī xi yè fù jiàn xī zì xī běi lái lù yì xī běi sù zhī
已复北转，逾北面土山之西腋，复见溪自西北来，路亦西北溯之。
yǐ běi jìng dà xiá gòng sì lǐ yǒu mù qiáo héng kuà dà xī shàng suì dù xī běi fù sù dà xī zuǒ àn yī běi jiè shí shān xíng
已北径大峡，共四里，有木桥横跨大溪上，遂渡溪北，复溯大溪左岸，依北界石山行。
huí wàng xī zhī xī nán shǐ yǒu tǔ shān yǔ xī běi shí shān xiāng duì chéng dà xiá yān
回望溪之西南始有土山，与溪北石山相对成大峡焉。
dōng běi shí shān zhōng lǚ yǒu shuǐ cóng shān xiá liú chū xi zhù dà xī lù lǚ shè zhī
东北石山中，屡有水从山峡流出，西注大溪，路屡涉之。
gòng xī běi wǔ lǐ dōng běi jiè shí shān xià yì yǒu tǔ shān pán tū ér xi yǔ xī nán jiè tǔ shān xiāng còu hé dà xiá suì qióng
共西北五里，东北界石山下，亦有土山盘突而西，与西南界土山相凑合，大峡遂穷。
dà xī yì qū ér xī nán lái lù shǐ shě xī xī běi yú tǔ shān xiá yú shì shēng zhì jù tǔ shān jiān yǐ
大溪亦曲而西南来，路始舍溪西北逾土山峡，于是升陟俱土山间矣。
yòu sān lǐ xi xià tǔ shān fù wàng jiàn dà xī cóng xī běi lái
又三里，西下土山，复望见大溪从西北来。
xún tǔ shān xi lù jiàn zhuǎn xi xíng èr lǐ zhí dǐ dà xī shàng
循土山西麓渐转西行，二里，直抵大溪上。
běi àn tǔ shān zhōng fù yǒu yī xiǎo shuǐ nán zhù yú xī
北岸土山中，复有一小水南注于溪。
shè xī shēng fù fù sù dà xī xī běi xíng sān lǐ dǐ hú rùn zhài jí jīn zhī hú rùn
涉溪升阜，复溯大溪西北行，三里，抵胡润寨即今之湖润。
qí de xī nán yǒu dà xiá yǔ jiāo zhǐ tōng jiè dǐ gāo píng fǔ kě sān rì chéng
其地西南有大峡与交趾通界，〔抵高平府可三日程；
xī běi yǒu zhǎng xiá rù shí wǔ lǐ liǎng fēng còu hé chù wèi é cáo ài
〕西北有长峡，入十五里，两峰凑合处为鹅槽隘；
zhèng xi tài shān zhī yīn jí guī shùn de rì bàn zhì qí zhōu
正西大山之阴即归顺地，〔日半至其州；
zhí běi é cáo lǐng zhī běi wèi zhèn ān de zhì qí fǔ yì liǎng rì bàn chéng ér é cáo ài zé guī shùn zhī dōng jìng yě
〕直北鹅槽岭之北为镇安地，〔至其府亦两日半程，〕而鹅槽隘则归顺之东境也；
dōng běi chóng shān zhī nèi wéi shàng yīng tóng jí jīn zhī shàng yìng yòu dōng běi wèi xiàng wǔ de
东北重山之内，为上英峒即今之上映，又东北为向武地。
shì rì xià wǔ dǐ hú rùn wén jiāo yí yóu lù xù háng dào shàng guǎn rén jiè fú xíng
是日下午抵胡润，闻交彝犹陆续行道上，馆人戒弗行。
yú kǒng yāo mèng shì jiàn suì jué yì fǎn yuán dōng běi qǔ xiàng wǔ zhōu dào
余恐妖梦是践，遂决意返辕，〔东北取向武州道。
èr shí jiǔ rì zǎo wù pō zhòng xuán míng jì zhuǎn qíng shén
〕二十九日早雾颇重，旋明，霁ｊì转晴甚。
hou fū bù zhì yú sàn bù zhài zhái qián hòu shǐ jiàn dà xī zhī shuǐ yī xī běi zì é cáo ài lái zhě fā yuán guī shùn nán jìng
候夫不至，余散步寨宅前后，始见大溪之水，一西北自鹅槽隘来者，发源归顺南境。
jīng zhài qián nán xià xià léi
经寨前南下下雷；
yī běi zì zhài hòu tǔ shān xiá zhōng lái zhě fā yuán zhèn ān nán jìng dǐ zhài hòu huì ér fēn èr kǒu yī yóu zhài zhái běi xiè shí yàn xi zhuì qián xī
一北自寨后土山峡中来者，发源镇安南境，抵寨后汇而分二口：一由寨宅北泻石堰，西坠前溪；
yī yóu zhài zhái dōng huán rào qí hòu nán liú yǔ qián xī hé
一由寨宅东环绕其后，南流与前溪合。
gài zhài zhái nǎi xī zhōng yī qì shā shí tān qián héng guī shùn zhī xī hòu zé zhèn ān zhī shuǐ fèn jiā qí zuǒ yòu yú shì hé ér qí liú shǐ dà jí zhì suǒ wèi luó shuǐ wèi zuǒ jiāng xī běi zhī yuán yǔ lóng zhōu gāo píng zhī shuǐ hé yú jiù chóng shàn xiàn zhī tuó mián bù zhě yě
盖寨宅乃溪中一碛ｑì沙石滩，前横归顺之溪，后则镇安之水分夹其左右，于是合而其流始大，〔即志所谓逻水，为〕左江西北之源，与龙州、高平之水合于旧崇善县之驮绵埠者也。
hú rùn zhài yǒu xún jiǎn qí kuí cén xìng yì yuē tǔ guān yǔ xià léi jù lì nán níng fǔ wèi zuǒ jiāng shǔ
胡润寨有巡检，其魁岑姓，亦曰土官，与下雷俱隶南宁府，为左江属；
guò é cáo ài wèi quē jí yòu jiāng shǔ
过鹅槽隘为（缺）即右江属。
ér yòu jiāng zhū tǔ sī rú tián zhōu guī shùn zhèn ān yòu jù lì sī ēn fǔ
而右江诸土司如田州、归顺、镇安又俱隶思恩府。
shì xià léi hú rùn suī shǔ nán níng ér dōng gé tài píng fǔ lóng yīng yǎng lì zhī de běi gé sī ēn fǔ zhèn ān tián zhōu zhī jìng qí jiè jiǒng bù xiāng jiē zhě yě
是下雷、胡润虽属南宁，而东隔太平府龙英、养利之地，北隔思恩府镇安、田州之境，其界迥不相接者也。
zuǒ yòu èr jiāng zhī fēn yǐ é cáo lǐng wèi jiè qí shuǐ shǐ fēn wéi nán běi liú
左、右二江之分，以鹅槽岭为界，其水始分为南北流。
gài shān jǐ xī běi zì fù zhōu lái jìng guī shùn zhèn ān ér dōng guò dōu kāng
盖山脊西北自富州来，径归顺、镇安而东过都康。
guò lóng yīng zhī tiān dēng xū fēn zhī nán xià zhě wèi qīng lián shān ér nán jié wèi hú guān tài píng fǔ
过龙英之天灯墟，分支南下者为青莲山，而南结为壶关太平府；
yóu lóng yīng zhī tiān dēng xū zhí dōng ér qù zhě jǐn yú hé jiāng zhèn zé zuǒ yòu èr jiāng hé chù yǐ
由龙英之天灯墟直东而去者，尽于合江镇，则左、右二江合处矣。
tián zhōu yǔ guī shùn zhēng zhèn ān jì jiè jiāo yí wéi zhòng
田州与归顺争镇安，既借交彝为重；
ér yún nán zhī guī cháo yǔ fù zhōu zhēng fù lái jiū zhù zhī
而云南之归朝与富州争，复来纠助之。
shì zhū tǔ sī zhǐ zhī yǒu mò yí ér bù zhī wèi yǒu zhōng guó yǐ
是诸土司只知有莫彝，而不知为有中国矣。
huò yuē zhèn ān yǒu pàn mù huáng huái lì wǎng jiū zhī
或曰：“镇安有叛目黄怀立往纠之。