chū sān rì yú qì zú sì zhōng
初三日余憩足寺中。
jùn rén zhǐ qí fú huì sì qián jùn shǒu shǐ chū xíng xiāng
郡人祉ｚｈｉ祈福会寺前，郡守始出行香。
yú yǐ běi yán zuò dá lù cān róng shū yǒu yī rén cì qí páng qiú guān yān nǎi féng shǐ zhī qī dì chén jūn zhòng yě
余倚北檐作达陆参戎书，有一人伺其旁，求观焉，乃冯使之妻弟陈君仲也。
míng yīng xiáng yàn fǔ zhōu xiàn xué shēng yuán
名瑛，庠彦ｘｉáｎｇｙàｎ府州县学生员。
yán cǐ shū dá lù jūn féng dāng huò zuì qiú huǎn zhī
言：“此书达陆君，冯当获罪，求缓之。
yú dàng zuò shū wǎng cù
余当作书往促。
bìng xié yú shū qù yuē míng rì dāng lái dài qǐng
”并携余书去，曰：“明日当来代请。
yǐ ér yòu èr rén zhì yī yuē xiè hái zhuō yī yuē chén dòu nán
”已而又二人至，一曰谢还拙，一曰陈斗南。
xiè yǐ gòng gòng shēng zuò jiào jiāng lè ér guī
谢以贡贡生作教将乐而归；
chén yǐ lǐn lǐn shēng ér bèi chù fù cóng shì wǔ kē zhě yě
陈以廪廪生而被黜，复从事武科者也。
èr jūn jiàn yú qiè zhōng yǒu wén xiàng zhū gōng shǒu shū yù qiú guī yī lù yú màn fù zhī qù
二君见余箧中有文、项诸公手书，欲求归一录，余漫付之去。
jì mù yǒu hé chí suǒ zhū shēng dù céng èr jūn lái sù sì zhōng wèi yú yán xiè nǎi fǔ rú ér chén jí jūn zhòng zhī shū sú hào shuǐ jīng yán qí wài hǎo kàn ér nèi wú shí yě
既暮，有河池所诸生杜、曾二君来宿寺中，为余言：“谢乃腐儒，而陈即君仲之叔，俗号‘水晶’，言其外好看而内无实也。
chū sì rì yú chen qǐ yù wǎng mì chén xiè bǐ chū sì dōng ér chén xiè zhì yú tóng fǎn sì zhōng zuò tán jiǔ zhī
初四日余晨起欲往觅陈、谢，比出寺东而陈、谢至，余同返寺中，坐谈久之。
yòu qiú guān huáng shí zhāi shī tiē
又求观黄石斋诗帖。
jiǔ zhī qù yú suí qí hòu wǎng bài chén nǎi fǎn zhū gōng shǒu shū
久之去，余随其后往拜，陈乃返诸公手书。
guān qí táng é shǐ zhī qí zǔ míng chén xué kuí nǎi jiā jìng mò nián jìn shì céng rèn cháng zhèn bīng shǐ zhě lì wú yì yǒu ài nǚ zú yú rèn zàng xī mén wài wèi zhī tí bēi qí shàng yuē cǐ bīng shǐ zhě chén xué kuí ài nǚ zhī mù
观其堂额，始知其祖名陈学夔，乃嘉靖末年进士，曾任常镇兵使者，莅吾邑，有爱女卒于任，葬西门外，为之题碑其上曰：“此兵使者陈学夔爱女之墓。
wú qù zhī hòu bù zhī jiāng yí ér qù zhī hu
吾去之后，不知将彝而去之乎？
yì jiāng lián ér cún zhī hu
抑将怜而存之乎？
shì zài cháng zhī rén yǐ
是在常之人已。
guò xiè jūn zhī táng xiè jūn fāng liú zhuó ér suí háng zhě mì zhì qǐng hái yuē yǒu chén xiàng gōng yí jiǔ zài sì xiāng hòu shén jiǔ
“过谢君之堂，谢君方留酌，而随行者觅至，请还，曰：”有陈相公移酒在寺，相候甚久。
yú yǐ xiè yì bù kě què shǎo liú yǐn ér hòu xíng
“余以谢意不可却，少留饮而后行。
bǐ hái sì fù lǐng chén jūn zhòng zhī zhuó
比还寺，复领陈君仲之酌。
chén chū wén qǐng zhèng zài cǐ zhōng yì zhēng zhēng zhě
陈出文请正，在此中亦铮铮者。
wèi yú yán qí lín yǒu yáng jūn zhě míng zī shèng
为余言，其邻有杨君者，名姿胜。
yì xiáng shēng nǎi dú shān làn tǔ sī jí hé jiāng zhōu chén méng làn tǔ zhǎng guān sī zhī zú jiāng wǎng qí de jūn kě yī bài zhī sì zhī tóng háng bù wéi cǐ lù wú yú ér qián chū qián jìng yì yǒu dǎo fu cǐ wèi zuì biàn
亦庠生，乃独山烂土司即合江洲陈蒙烂土长官司之族，将往其地，“君可一拜之，俟之同行，不惟此路无虞，而前出黔境亦有导夫，此为最便。
yú hàn zhī
”余颔之。
chū wǔ rì chen qǐ yú wǎng kòu chén jūn
初五日晨起，余往叩陈君。
yǒu wéi lǎo zhě lǐn jiāng gòng yǐ xiàng yǐ sì děng tíng cí bǔ shì jùn zhōng jùn shǒu yǐ qí wén bù kān fù zài sān lìng gǎi zuò yīn qiáng yú wèi zhuō dāo dài rén zuò wén
有韦老者，廪将贡矣，向以四等停，兹补试郡中，郡守以其文不堪，复再三令改作，因强余为捉刀代人作文。
yú cí zài sān bù néng yǐ nǎi wèi zhī zuò èr wén
余辞再三，不能已，乃为之作二文。
yī yuē wú hé zhí
一曰：《吾何执？
yī yuē lù zú yǐ dài qí gēng yě
》一曰：《禄足以代其耕也》。
jì fàn yǐ gǎo bì wéi ér wǎng kòu yú chén chén yǐ tā chū yǐ
既饭，以稿畀韦，而往叩于陈，陈已他出矣。
nǎi fǎn sù yú sì
乃返宿于寺。
chū liù rì yǐ yī shū bì wú shǒu bèi de qí mǎ piào
初六日以一书畀吴守备，得其马票。
wéi yì wèi yú suǒ fu piào yú qi huī shǐ
韦亦为余索夫票于戚挥使。
yǐ wéi mǎ yǔ fu kě bì de jí suǒ zhī réng wú yīng zhě
以为马与夫可必得，及索之，仍无应者。
shì rì zhāi jiè ér zhàn wéi sī ēn kě xíng ér nán dān bù jí
是日斋戒而占，惟思恩可行，而南丹不吉。
qí yáng shēng zhī tóng háng yì shì xū ér bù shí
其杨生之同行，亦似虚而不实。
chū qī rì suǒ fū mǎ réng bù dé
初七日索夫马仍不得。
yáng zī shèng lái gù nǎi ā mí zhōu yáng shéng wǔ zhī zú yě yīng wèi mí lè zhōu
杨姿胜来顾，乃阿迷州杨绳武之族也应为弥勒州。
yán qí wǎng qián shàng chí ér cǐ zhōng zhàn qí shén nán xū mǎi mǎ kě xíng
言其往黔尚迟，而此中站骑甚难，须买马可行。
yú zhàn zhī pō jí
余占之，颇吉。
yǐ ér féng shǐ yǐ yī jīn lái jìn yòu yǐ shū jiǔ shòu zhī
已而冯使以一金来赆，侑以蔬酒，受之。
jì wǔ dà yǔ qīng pén yù wǎng yáng chù kàn qí bù guǒ xíng
既午，大雨倾盆，欲往杨处看骑，不果行。
xià wǔ yǔ zhǐ yú zuò yī jiǎn tuō chén jūn zhòng dài guān yáng qí
下午雨止，余作一柬托陈君仲代观杨骑。
shì rì wèi gǔ yǔ zhàn yàn zhě yǐ gān lín wéi shàng zhào bù shí wú xiāng yì yǒu zhī fǒu yě
是日为谷雨，占验者以甘霖为上兆，不识吾乡亦有之否也？
chū jiǔ rì líng yǔ nóng yún yóu wèi quán jì
初九日零雨浓云，犹未全霁。
yíng zhōng yǐ zhé mǎ qián zhì bù jí gù qí zhě shí zhī èr
营中以折马钱至，不及雇骑者十之二。
cǐ jiān rén zhī diāo wán shí yuè xi suǒ dú jiàn yě
此间人之刁顽，实粤西所独见也。
yù xíng chén jūn zhòng wèi zhì gū dài zhī
欲行，陈君仲未至，姑待之。
dǐ wǔ bù zhì jìng bù chéng xíng
抵午不至，竟不成行。
xià wǔ zì wǎng qí jiā fù tā chū
下午，自往其家，复他出。
yú zuò shū qí àn tóu zuò bié suì fǎn yù jué wèi míng rì bù xíng jì
余作书其案头作别，遂返寓，决为明日步行计。
zì èr yuè shí qī rì zhì qìng yuǎn sān yuè chū shí qǐ chéng gòng èr shí sān rì
自二月十七日至庆远，三月初十起程，共二十三日。
qìng yuǎn jùn chéng zài lóng jiāng zhī nán
庆远郡城在龙江之南。
lóng jiāng xi zì huái yuǎn zhèn běi píng kōng shān tòu shí xué ér chū qí yuán cóng guì zhōu dōu gōu ér xià
龙江西自怀远镇，北凭空山，透石穴而出，其源从贵州都勾而下。
xún běi jiè shí shān ér dōng qí liú shǎo shā yú luō mù dù ér liǎng àn sēn shí lín xún guò zhī
循北界石山而东，其流少杀于罗木渡，而两岸森石嶙峋过之。
jiāng běi shí fēng sǒng lì zhōng wèi huì xian dōng wèi qīng niǎo xi wèi yí shān huì xian gāo sǒng yí shān bēi xiǎo
江北石峰耸立，中为会仙，东为青鸟，西为宜山，会仙高耸，宜山卑小。
yòu xi wèi tiān mén bài xiàng shān jí féng jīng zǔ mù
又西为天门拜相山，〔即冯京祖墓。
jiē píng lín jiāng běi zhōng fù kāi wù běi qū tiān hé zhě yě
〕皆凭临江北，中复开坞，北趋天河者也。
jiāng nán jí chéng
江南即城。
chéng nán wǔ lǐ yǒu shí shān yī zhī zì xi ér dōng ruò píng zhī lì zhōng wèi lóng yǐn dòng shān dōng wèi píng shān xi wèi dà hào shān yòu xi wèi jiǔ lóng shān jiē wān yán jùn nán wèi lái mài zhě yě
城南五里有石山一支，自西而东，若屏之立，中为龙隐洞山，东为屏山，西为大号山，又西为九龙山，皆蜿蜒郡南，为来脉者也。
jùn chéng zhī mài xī nán zì duō líng shān fā rèn
郡城之脉西南自多灵山发轫。
duō líng xī nán wèi dōu ní dōng běi wèi lóng jiāng èr jiāng zhōng jiā zhī jí yě
多灵西南为都泥，东北为龙江，二江中夹之脊也。
dōng běi zǒu liù shí lǐ fēn zhī ér jǐn yú jùn chéng
东北走六十里，分支而尽于郡城。
jiāng dǐ chéng wǔ lǐ wài xiān liè wéi jiǔ lóng shān yòu dōng běi wèi dà hào shān yòu běi jié wèi tǔ shān yuē liào gāo shān zé jùn zhī àn yě
将抵城五里外，先列为九龙山，又东北为大号山，又北结为土山，曰料高山，则郡之案也。
yòu běi suì wèi jùn chéng ér lóng jiāng jié qí běi yān
又北遂为郡城，而龙江截其北焉。
duō líng shān mài zhí dōng zǒu wèi cǎo táng bǎo nán zhī tǔ jí dōng qǐ wèi shí bì shān yòu dōng ér zhí zǒu wèi liǔ zhōu jiāng nán àn zhū shān yòu dōng nán ér jǐn yú wǔ xuān zhī xià liǔ jiāng dōu ní jiāo huì chù
多灵山脉，直东走为草塘堡南之土脊，东起为石壁山，又东而直走为柳州江南岸诸山，又东南而尽于武宣之下柳江、都泥交会处。
lóng jiāng jùn zhī jīng liú yě
龙江，郡之经流也。
qí dōng běi yǒu xiǎo jiāng nán rù yú lóng qí yuán fā yú tiān hé xiàn běi jiè
其东北有小江南入于龙，其源发于天河县北界；
qí dōng nán zé wǔ qióng qiáo zhū liú běi rù yú lóng qí yuán fā yú duō líng shān dōng jìng jiē jùn chéng xià liú yě
其东南则五蛩桥诸流北入于龙，其源发于多灵山东境，皆郡城下流也。
jùn chéng xī nán yòu yǒu xiǎo shuǐ nán zì liào gāo shān běi lái dǐ mò chí xi liú shì wèi lóng xī yòu xi zé jiǔ lóng tán zhī shuǐ zì jiǔ lóng shān běi liú yǔ zhī hé ér xī běi zhī lóng jiāng
郡城西南又有小水南自料高山北来，抵墨池西流，是为龙溪，又西则九龙潭之水自九龙山北流，与之合而西北之龙江。
cǐ jùn chéng zhī shàng liú yě
此郡城之上流也。
xī zhú sì zài chéng xī mén wài diàn shén hóng zhuàng wèi yuè xi suǒ jǐn jiàn rán liáo luò yì shén
西竺寺在城西门外，殿甚宏壮，为粤西所仅见，然寥落亦甚。
qí nán wéi xiāng shān sì sì qián píng dì yǒng shí huán lì wèi mén wèi xiá wèi fēng wèi zhàng shèn wēi ér huàn ruò wèi zhì yú yīng shí pán zhōng zhě
其南为香山寺，寺前平地涌石环立，为门为峡，为峰为嶂，甚微而幻，若位置于英石盘中者。
qiě xiǎo fēng zhī shàng měi yǒu jù shù jī jù qí gēn lǒng luò yǔ shí wèi yī gàn pán qǔ xià fù jí shì sū chāng pén lèi zhōng diāo zhā ér chéng zhě
且小峰之上，每有巨树箕踞，其根笼络，与石为一，干盘曲下覆，极似苏阊盆累中雕扎而成者。
sì xi yǒu chí zhōng yì yǒu shí
寺西有池，中亦有石。
chí běi jùn shǒu yuè hé shēng jiàn xiāng lín shū yuàn yǐ cún sòng zhào qīng xiàn gōng gù jì
池北郡守岳和声建香林书院，以存宋赵清献公故迹。
yòu xī běi wèi huáng wén jié cí hòu yǒu wò lóng shí qián yǒu lóng xī tóng xī xi liú
又西北为黄文节祠，后有卧龙石，前有龙谿ｘｉ同“溪”西流。
sòng shǔ shǒu zhāng zì míng yīn wén jié yí fēng juān shù shí wàn qián jiàn cí jí lóng xī shū yuàn jīn guī mó yǐ fèi ér bēi tú yóu cún cí zhōng
宋署守张自明因文节遗风，捐数十万钱建祠及龙谿书院，今规模已废而碑图犹存祠中。
qí dōng běi jí xī zhú sì yě
其东北即西竺寺也。
chéng nèi wài jù máo shè jū mín yì diāo bì zhī shén nǎi yuè xī fǔ jùn zhī zuì pí zhě
城内外俱茅舍，居民亦凋敝之甚，乃粤西府郡之最疲者。
huò sī ēn yì rán
或思恩亦然。
wén xī shèng shí jiāng běi jū mín bīn jiāng kàn liú yì bù xià shù qiān jiā zì wù wǔ jī huāng gōng yuán nián mán zéi jiāo chū suì jū wèi cǎo mǎng èr shí nián wèi de shēng jù zhēn kě āi yě
闻昔盛时，江北居民濒江瞰流亦不下数千家，自戊午饥荒公元１６１８年，蛮贼交出，遂鞠为草莽，二十年未得生聚，真可哀也。
rào chéng zhī shèng yǒu sān zǎo běi shān zé huì xian yě
绕城之胜有三：早北山，则会仙也；
yuē nán shān zé lóng yǐn yě
曰南山，则龙隐也；
yuē xī shān zé jiǔ lóng yě
曰西山，则九龙也。
lóng yǐn yán zài jùn chéng nán wǔ lǐ shí fēng dōng yú huí huán běi zhuǎn chù yě
龙隐岩在郡城南五里，石峰东隅回环北转处也。
qián yǒu sān mén jù xī xiàng
前有三门，俱西向；
hòu tōng shān bèi yì yǒu sān mén jù dōng nán xiàng
后通山背亦有三门，俱东南向。
qí zhōng shàng xià céng dié zòng héng lián luò wú bù guàn tōng
其中上下层叠，纵横连络，无不〔贯〕通。
jīn jiāng zhōng dào jiāo jiā chù yǐ jù shí zhì qí xué dòng suì fēn ér wèi èr
今将中道交加处，以巨〔石〕窒其穴，洞遂分而为二。
gài běi piān yī mén zuì gāo chang qián yǒu fó yǔ sēng jìng ān qī zhī
盖北偏一门最高敞，前有佛宇，僧净庵栖之；
nán piān èr mén zài shān yè jiān zuì nán zhě qián duō sòng kè zhāng dān xiá zhū shī jù zài yān
南偏二门在山腋间，最南者前多宋刻，张丹霞诸诗俱在焉；
qí zhōng mén yǐ wú lù
其中门已无路。
yú xiān cóng nán mén rù běi tòu àn xué fǎn cóng shàng céng xià kàn de zhī ér wú cóng xià
余先从南门入，北透暗穴，反从上层下瞰得之，而无从下。
réng chū nán mén pān sōu dào qí chù zài xié jù rù suì jǐn qí ào lǐ
仍出南门，攀搜到其处，再携炬入，遂尽其奥里。
běi mén xī xiàng gāo qióng qián liè fó yǔ sān yíng dòng gāo bù ài qí lǎng
北门西向高穹，前列佛宇三楹，洞高不碍其朗。
nèi zhì jīn xiān xiàng liǎng páng juān kè jiē jìn dài bǐ wú sòng rén zhě
内置金仙像，两旁镌刻皆近代笔，无宋人者。
shù zhàng hòu shāo ài ér piān yú nán pàn suì àn hēi yǐ
数丈后稍隘，而偏于南畔遂暗黑矣。
bǐng jù zhí dōng rù yòu shù zhàng yǒu qí zài nán yá zhī shàng
秉炬直东入，又数丈，有岐在南崖之上。
pān mù tī ér dēng nán xiàng rù xué yǒu yī wā xià xiàn rú jǐng héng mù bǎn yú shàng yǐ dù
攀木梯而登，南向入穴，有一洼下陷如井，横木板于上以渡。
yòu nán zé xi bì xià yǒu wén yī lǚ yuán yá gēn ér wò lín jí wān yán yǔ yá gēn bù jí bù lí cǐ jí suǒ chēng lóng zhī yǐn zhě
又南，则西壁下有纹一缕，缘崖根而卧，鳞脊蜿蜒，与崖根不即不离，此即所称龙之“隐”者。
wài bēi yǒu jì wèi qí lóng yǒu áng shǒu fèn zhǎo zhī xíng zé wèi zhī dǔ yǐ
外碑有记，谓其龙有昂首奋爪之形，则未之睹矣。
yòu nán shù zhàng yú yī ài suì fǔ shí jí xià zhuì zé xià céng xué dào yì nán běi chéng xì
又南数丈，逾一隘，遂俯石级下坠，则下层穴道亦南北成隙。
nán tòu zé yǔ zhōng mén nèi xué tōng bù zhī hé rén yǐ jù shí zhì ér sāi zhī
南透则与中门内穴通，不知何人以巨石窒而塞之。
běi tòu guò èr ài yǎng qí shàng zé héng bǎn shàng dù chù yě
北透过二隘，仰其上，则横板上渡处也。
zài běi dòu ài ér qióng suì cóng héng bǎn zhī qiào pān kōng ér shàng
再北，窦隘而穷，遂从横板之窍攀空而上。
gài shang kàn zé kōng xuán wú dǐ ér xià jī zé pān yuè kě shēng yě
盖上瞰则空悬无底，而下跻则攀跃可升也。
réng běi xià mù tī fù dōng xiàng zhí rù yòu yú yī ài yǒu qí fù nán qù
仍北下木梯，复东向直入，又逾一隘，有岐复南去。
cóng zhī jiàn jiàn qián qiào yǒu guāng yè yè zé yǐ tòu shān ér de hòu mén yǐ
从之，渐见前窍有光烨烨，则已透山而得后门矣。
yòu shù zhàng dǐ hòu mén
又数丈，抵后门。
qí mén dōng nán xiàng kàn píng chóu
其门东南向，瞰平畴；
shān lù yǒu xī yī zhī huán ér běi tòu qí yè jí wǔ qióng zhī dōng liú zhī fēn ér běi zhě
山麓有溪一支，环而北透其腋，即五蛩之东流之分而北者；
qí qián fù yǒu shí shān yī zhī huán rào wèi wù chéng dòng tiān yān
其前复有石山一支环绕为坞，成洞天焉。
réng běi fǎn fēn qí chù fù dōng xiàng zhí rù yòu shù zhàng zé jù shí zhōng jù
仍北返分岐处，复东向直入，又数丈，则巨石中踞。
yóu qí běi xì cè shēn āi rù yǒu yuān jǐng píng kōng xià xiàn dà sān sì zhàng shēn yì rú zhī
由其北隙侧身挨入，有眢井凭空下陷，大三四丈，深亦如之。
nǎi xuán tī tóu jù lìng yī rén chuí suǒ ér xià liǎng rén cóng shàng yuán suǒ yǐ zhì tī
乃悬梯投炬，令一人垂索而下，两人从上援索以挚梯。
qí rén jì xià yú yì suí zhī
其人既下，余亦随之。
yòu dōng nán rù yī qiào zhōng fù yǒu xué xià zhuì shén ài ér shēn yī fēi shǔ jí biān fú jīng cuàn shàng
又东南入一窍，中复有穴，下坠甚隘而深，〔一飞鼠即蝙蝠惊窜上。
cóng qí xī nán pān yá ér shàng yá nèi fù yǒu yuān jǐng kōng xiàn zhú zhī bú jiàn qí dǐ
〕从其西南攀崖而上，崖内复有眢井空陷，烛之不见其底。
xún qí shàng xī nán rù xué suì wú kě tōng chù
循其上西南入穴，遂无可通处。
nǎi réng xià cóng xuán tī pān suǒ ér shàng yī gù dào zhí xī ér chū qián mén
乃仍下，从悬梯攀索而上，依故道直西而出前门。
nán mén zài běi dòng nán èr bǎi yú bù chū yè jiān sú wèi zhī shuāng mén dòng
南门在北洞南二百余步出腋间，俗谓之双门洞。
dòng qián sòng kè pō duō ér fāng xìn rú suǒ tí yī dòng zhōng fēn lù kǒu sān zhě yì zài yān
洞前宋刻颇多，而方信孺所题一洞，中分路口三者，亦在焉。
qí shī zài yī tǒng zhì
其诗载《一统志》。
qí shàng yòu yǒu zhāng zì míng dān xiá jué jù yuē yù líng lóng wài yù cuī wéi shì yǔ sān shēng shí miàn lái
其上又有张自明《丹霞绝句》曰：“玉玲珑外玉崔嵬，似与三生识面来。
zì yǒu cǐ shān cái cái zì yú wèi zuò shuí zì miào
自有此山才‘才’字余谓作‘谁’字妙。
yǒu cǐ yóu rén dào cǐ hé pái huái
有此，游人到此合徘徊。
cǐ zhì suǒ wèi zài yě
“此《志》所未载也。
qí zuǒ yòu yòu yǒu píng mán zhū bēi jiē sòng rén nián yuè
其左右又有平蛮诸碑，皆宋人年月。
yóu mén dōng xiàng rù zhé héng liè ér fēn nán běi ruò dīng zì xíng
由门东向入，辄横裂而分南北，若”丁“字形。
nán xiàng hū míng tòu shān fù shù zhàng ér chū hòu mén cǐ yì hòu mén zhī zuì nán zhě yě
南向忽明透山腹，数丈而出后门，此亦后门之最南者也；
běi xiàng nèi fēn liǎng qí zhí běi yáo wàng yǒu guāng ruò míng ruò àn
北向内分两岐，直北遥望有光，若明若暗；
dōng běi xuán yá ér shàng lèi suì shí yuán héng jié zhī
东北悬崖而上，累碎石垣横截之。
nǎi xiān cóng zhí běi tòu yè píng rù qí xià yǒu shēn dàn xún qí shàng ruò jiàn zhàn dào yān
乃先从直北透腋平入，其下有深窞，循其上若践栈道焉。
shù zhàng běi dǐ tòu míng chù zé yǒu mén xī pì zài wǔ zhàng zhī xià ér cǐ zé běi mén zhī shàng céng yě
数丈，北抵透明处，则有门西辟在五丈之下，而此则北门之上层也。
qí qián liè zhù shēng léng fēi yá xià xuán yǔ xià dòng ruò gé
其前列柱生楞，飞崖下悬，与下洞若隔。
cóng xì jiān fǔ kuī xià dòng dòng dǐ píng zhí
从隙间俯窥下洞，洞底平直；
cóng lǚ xià shēn rù dòng qián míng chang huǎng rán yī táng huáng yān
从履下深入，洞前明敞，恍然一堂皇焉。
shàng céng yú ài běi zhuǎn hūn hēi bù néng rù
上层逾隘北转，昏黑不能入。
nǎi cóng gù dào nán hái fù chū nán mén suǒ jù yú běi yán fù rù
乃从故道南还，复出南门，索炬于北岩，复入。
běi zhì fēn qí chù nǎi dōng běi yú shí yuán ér xià qí nèi kuān hóng yǎo tiǎo shàng gāo xià píng
北至分岐处，乃东北逾石垣而下，其内宽宏窈窕，上高下平；
shù zhuǎn yuē èr shí zhàng ér tòu chū dōng mén zé hòu mén zhī zhōng yě
数转约二十丈而透出东门，则后门之中也。
qí qián yóu lěi shí wèi mén zhì zào jī xīn nǎi tǔ rén zhī qiáo ér shí xī zhě
其前犹垒石为门，置灶积薪，乃土人之樵而食息者。
yá páng yǒu yí sù zé wù wǔ bì dào zhě zhī suǒ cáng
崖旁有遗粟，则戊午避盗者之所藏。
mén nèi wǔ zhàng yǒu qí dōng nán qù zhuǎn ér xī nán gòng shí yú zhàng ér qióng
门内五丈，有岐东南去，转而西南，共十余丈而穷。
mì yì xū xià ér fù shàng
密翳，须下而复上。
sōu tī jiǔ zhī nǎi de qí mén
搜剔久之，乃得其门。
jí mì jù suǒ huǒ yú běi yán yóu mén dōng rù qí hòu bì zhī shàng jí nán lái zhī shàng céng yě
亟觅炬索火于北岩，由门东入，其后壁之上，即南来之上层也。
cóng qí xià rù xiá xiá qióng pān ér shàng qí nán jí shàng céng běi zhuǎn chù xiàng suǒ kàn hūn hēi bù néng xià zhě yě ér yuán cè bǎn kě tōng yān
从其下入峡，峡穷，攀而上，其南即上层北转处，向所瞰昏黑不能下者也，而援侧坂可通焉。
qí dōng zhí jìn yòu wǔ liù zhàng yǒu xué chuān ér xià yǐ dà shí zhì ér sāi zhī jí běi dòng jiāo tōng zhī huì ér wéi rén suǒ zhōng duàn zhě yě
其东直进又五六丈，有穴穿而下，以大石窒而塞之，即北洞交通之会，而为人所中断者也。
dà dǐ běi dòng hòu tōng zhī mén yī nán dòng hòu tōng zhī mén èr ér zhōng dòng zé nán tōng nán dòng zhī shàng céng běi tōng běi dòng zhī ào kū
大抵北洞后通之门一，南洞后通之门二，而中洞则南通南洞之上层，北通北洞之奥窟。
shì shān dōng xī nán sān miàn wú bù guàn chè wéi běi shān bù tōng ér dǐng yǒu rán shé dòng lìng pì yī jìng yún
是山东西南三面无不贯彻，惟北山不通，而顶有蚺蛇洞另辟一境云。
rán shé dòng zài lóng yǐn shān běi jué dǐng
蚺蛇洞在龙隐山北绝顶。
yóu shān lù suì qí dōng běi yī lǐ xī shuǐ cóng liǎng shān xiá zhōng pò bì xī běi lái shuǐ shí jiāo hé shù kōng dào yǐng yè cuì chéng shēng zì chéng yī hè yōu qù yǎo rán
由山麓遂其东北一里，溪水从两山峡中破壁西北来，水石交和，漱空倒影，曳翠成声，自成一壑，幽趣窈然。
dù shuǐ gòng yī lǐ nán xiàng pān yá ér shàng liǎng yá rú xuē guā dǎo chuí zhōng āo ruò kū tū shí lěi lěi
渡水，共一里，南向攀崖而上，两崖如削瓜倒垂，中凹若刳，突石累累。
yuán zhī shàng jī liǎng páng jiā mù cóng téng méng mì yáo yáng tóng yáng shí dù xīn sàn bù hěn guǎng de xiāng sōu
缘之上跻，两旁佳木丛藤，蒙密摇飏ｙáｎｇ同“扬”，时度馨ｘｉｎｇ散布很广的香飕。
shàng yī lǐ zé dòng mén qióng rán běi xiàng zhèng yǔ jùn chéng xiāng duì
上一里，则洞门穹然北向，正与郡城相对；
qián yǒu tǔ shān dāng qí zhōng zhàng xī xī běi qù ér huán lù chéng wù zhě yě
前有土山当其中，障溪西北去，而环麓成坞者也。
mén zhī zhōng shí zhù líng lóng zhui dié qián fú wèi tái qí dōng pì dòng kōng lǎng duō wài tòu zhī dòu
门之中，石柱玲珑缀叠，前浮为台，其东辟洞空朗，多外透之窦。
dōng yá jì qióng zhuǎn qiào nán rù
东崖既穷，转窍南入。
shǐ hūn hēi xū jù rù shù zhàng wú fù páng qiào nǎi chū
始昏黑，须炬入，数丈无复旁窍，乃出。
yǎng tiào dōng yá zhī shàng fù yǒu zhòng kān
仰眺东崖之上，复有重龛。
pān yá shàng jī zé wài kān shén dà nèi kān yòu zhòng zhui qí shàng
攀崖上跻，则外龛甚大，内龛又重缀其上。
zuò nèi kān qián duì wài kān zhī běi yǒu dòu yī yuán qià dàng qí zhōng ruò míng jìng zhī zhào yān
坐内龛，前对外龛之北，有窦一圆恰当其中，若明镜之照焉。
cǐ dòng jí yōu jí shuǎng kě qì kě qī xī wú dī lì nài jiān yú yuǎn jí hé
此洞极幽极爽，可憩可栖，惜无滴沥，奈艰于远汲何！
lú sēng dòng yǒu lóng yǐn běi dòng zhī páng qù běi shù shí bù jí shì
卢僧洞有龙隐北洞之旁，去北数十步即是。
qí mén yì xī xiàng ér shén ài jīn yǒu zàng xué yú zhōng zhě kě xiào yě
其门亦西向而甚隘，今有葬穴于中者，可笑也。
jì rù zhōng pì yī shì cóng dōng běi pān xì shàng yòu dé yī xiǎo shì qí dōng běi ào shàng xuán chuí gài xià sǒng yuán sǔn ruò rén zhī shǒu jí zhǐ yǐ wéi lú sēng zhě yě
既入，中辟一室，从东北攀隙上，又得一小室，其东北奥上悬垂盖，下耸圆笋，若人之首，即指以为卢僧者也。
xī xū jiāng zhāng zì míng hòu xuǎn dōu mén jí shǒu dū yù yī sēng yuē jūn dāng de yí zhōu zhì shí xìng wú xiāng wàng
昔旴ｘū江张自明候选都门即首都，遇一僧曰：“君当得宜州，至时幸毋相忘。
wèn hé yǐ zhī zhī
”问：“何以知之？
yuē yǐ shù cè zhī
曰：“以数测之。
wèn jū hé chǔ
”问：“居何处？
yuē nán shān
”曰：“南山。
yīn yǐ xiāng yī zhī bì zhī yuē yī cǐ xiāng mì zhǎo jí zhī suǒ zài
”因以香一枝畀之，曰：“依此香觅找，即知所在。
hòu guǒ dé yí dǐ nán shān fǎng zhī jiē yuē sēng yǐ jiǔ qù bù zhī suǒ xiàng yǐ
”后果得宜，抵南山访之，皆曰：“僧已久去，不知所向矣。
zhāng nǎi chū xiāng ruò zhī qí yān zhí rù cǐ dòng suí zhī rù suì yǔ lú yù
”张乃出香𦶟之，其烟直入此洞，随之入，遂与卢遇。
yú yǐ wéi suǒ yù zhě jí cǐ shí zhī shì sēng zhě ěr
余以为所遇者，即此石之似僧者耳。
huò yòu wèi lú sēng zì dòng chū yíng yǐn yǐ chá
或又谓：“卢僧自洞出迎，饮以茶。
chá zhōng yǒu bí zhù cǐ dì yòng guǎn zǐ jiē dào bí zi lái yǐn chá cǐ chù jí yǐn chá de guǎn zǐ zhāng bù néng yǐn
茶中有鼻注此地用管子接到鼻子来饮茶，此处即饮茶的管子，张不能饮。
shì zhě yǐn zhī zhé fēi téng qù
侍者饮之，辄飞腾去。
zhāng suì fèn ér sǐ
张遂愤而死。
hū yǒu fēng chuī qí guān zàng jiǔ lóng dòng shí jiān
忽有风吹其棺，葬九龙洞石间。
qí guān shù shí nián qián yóu lù yī jiǎo jīn zé shí hé ér zhōu zhī yǐ
其棺数十年前犹露一角，今则石合而周之矣。
qí shuō shén guài bù zú xìn yě
”其说甚怪，不足信也。
àn zhāng zì míng yǐ cí cáo hù gǔ shè yí zhōu shì hào dān xiá céng jiàn huáng wén jié cí lóng xī shū yuàn xīng xué yòu wén huì zhèng yú mín shén hòu
按张自明以辞曹（户贾）摄宜州事，号丹霞，曾建黄文节祠、龙溪书院，兴学右文，惠政于民甚厚。
jīn shū yuàn tú bēi kè yóu cún ér tǒng zhì bù zài kě wèi shī rén
今书院图碑刻犹存而《统志》不载，可谓失人。
zhì tǔ rén shèng chēng qí guài dàn yòu bù miǎn wū xián yǐ
至土人盛称其怪诞，又不免诬贤矣。
jiǔ lóng tán zài jùn chéng xī nán wǔ lǐ píng gāng zhī shàng yǒu tán yī hóng shēn yǎo wú dǐ ér huì shuǐ cháng yì běi liú chéng xī
九龙潭在郡城西南五里平冈之上，有潭一泓，深窅无底，而汇水常溢，北流成溪。
jiǔ lóng dòng shí shān zài qí nán zhāng zì míng dǎo yǔ yǒu yīng qǐng fēng diǎn yān
九龙洞石山在其南，张自明祷雨有应，请封典焉。
shí shān zhī běi yǒu yán běi xiàng qián yǒu shí píng qí zhōng ruò shù sài mén
石山之北，有岩北向，前有石屏其中，若树塞门。
yóu xi xì rù qí nèi pì wèi jù shì ér bù shèn gāo
由西隙入，其内辟为巨室，而不甚高。
hòu fù yǒu shí zhù yī wéi dāng dòng zhī zhōng qián lì qióng bēi yuē jùn shǒu zhāng zì míng mù
后复有石柱一围，当洞之中，前立穹碑，曰“郡守张自明墓”。
cǐ jiā jìng jiān jùn shǒu suǒ lì
此嘉靖间郡守所立。
cǐ shí shí yě hé yǐ mù wèi
此实石也，何以墓为？
cóng mù dōng xì bǐng jù nán rù yòu nán zé xiá ài zhǐ róng yī rén yù xià yù bēi bù róng rù yǐ
从墓东隙秉炬南入，又南则狭隘止容一人，愈下愈卑，不容入矣。
réng chū dòng mén yǒu yī bēi wò qí qián zhōng zhuàn zǐ huá dān tái sì dà zì shén gǔ
仍出洞门，有一碑卧其前，中篆“紫华丹台”四大字，甚古。
liǎng páng tí shī yī jué zuǒ xíng yuē bǎi chǐ zhǎng xī shǒu dú tí jīn wū yù tù liǎng dōng xī
两旁题诗一绝，左行曰：“百尺长兮手独提，金乌玉兔两东西。
yòu xíng zhǐ cún yī jù yuē chéng yán yī liǎo xián yóu xì jí xià jù yī chì zì yǐ xià zé bēi suì wú kě mì yǐ
”右行止存一句曰：“成言一了闲游戏，”及下句一“赤”字，以下则碑碎无可觅矣。
qí zì nǎi xíng cǎo ér jí qí qiú huó zhī miào bì sòng rén bǐ
其字乃行草，而极其遒活之妙，必宋人笔。
xī qí bēi yǐ suì bìng shī tí zhě xìng míng wèi kě hèn
惜其碑已碎，并失题者姓名，为可恨！
yán zhī xi xià yòu yǒu yī xiá mén nán rù shén shēn ér ài bǐng jù rù shí yú zhàng ér zhǐ
岩之西下又有一峡门，南入甚深而隘，秉炬入，十余丈而止。
dǐ duō wán shí rú dān dì qí sè huáng bù ruò xiàng wǔ zhě yíng bái ěr
底多丸石如丹，第其色黄，不若向武者莹白耳。
dōng xià yòu yǒu yī fù bì héng zhí shén guǎng ér píng
东下又有一覆壁，横拓甚广而平。
yǐ zhàng běi tiào dāng yǔ xī huáng bù yuǎn
倚杖北眺，当与羲皇不远。
qù yán dōng běi sì lǐ shí zhèn pái liè zì xi ér dōng rú chā píng zhí zhì yú xiāng shān sì qián sú chēng wèi tiě suǒ xì gū zhōu yún
〔去岩东北四里，石阵排列，自西而东如插屏，直至于香山寺前，俗称为“铁索系孤舟”云。
yú lǎn ba jí cóng běi xíng dōng dù lóng tán běi liú zhī jiàn dōng běi sān lǐ ér dǐ xiāng shān sì
〕余览罢，即从北行，东渡龙潭北流之涧，东北三里而抵香山寺。
sì sēng yán jiǔ lóng dòng shén shēn xū yì shù jù
寺僧言：“九龙洞甚深，须易数炬；
cǐ dòng yóu dān xiá mù fēi jiǔ lóng yán yě
此洞犹丹霞墓，非九龙岩也。
huì xiān shān zài lóng jiāng zhī běi nán miàn zhèng lín jùn chéng dù jiāng bàn lǐ jí dǐ qí lù
会仙山在龙江之北，南面正临郡城，渡江半里，即抵其麓。
qí shān pán yá jùn dié dōng xī nán sān miàn jù wú kě shàng wéi běi miàn shān yè jiān kě shè jí ér dēng
其山盘崖峻叠，东西南三面俱无可上，惟北面山腋间可拾级而登。
lù cóng xi lù běi xiàng xíng dǐ shān xī běi yú nǎi dōng xiàng shàng jī
路从西麓北向行，抵山西北隅，乃东向上跻。
dì yī céng qí ér nán wéi bǎi zǐ yán
第一层，岐而南为百子岩；
dì èr céng qí ér nán wéi xuě huā dòng qí ér běi wèi bǎi zhàng shēn jǐng yán
第二层，岐而南为雪花洞，岐而北为百丈深井岩；
zhí dōng shàng lǐng jí zhuǎn ér nán wéi jué dǐng
直东上岭脊，转而南为绝顶。
cǐ jiē xī běi miàn zhī shèng yě
此皆西北面之胜也。
cóng dōng lù běi xiàng shàng zhí dǐ jué bì zhī xià zuì dōng běi yú zhě wèi dān liú gé yòu xún yá ér xi wèi dōng guān yòu xi wèi bái lóng dòng yòu xi wèi zhōng guān yòu xi wèi xi guān
从东麓北向上，直抵绝壁之下，最东北隅者，为丹流阁，又循崖而西为东观，又西为白龙洞，又西为中观，又西为西观。
cǐ jiē dōng nán miàn zhī shèng yě
此皆东南面之胜也。
dōng nán zhī shèng zài jué bì xià ér zhōng guān dāng zhèng nán zhī zhōng
东南之胜在绝壁下，而中观当正南之中；
xī běi zhī shèng zài jué dǐng shàng ér xuán dì diàn jù zhèng nán zhī jí
西北之胜在绝顶上，而玄帝殿踞正南之极；
ér zhí běi zhī shēn jǐng zé shàng zì shān diān xià chè shān dǐ zhōng pì ào xué dú dāng yī miàn yān
而直北之深井，则上自山巅，下彻山底，中辟奥穴，独当一面焉。
bǎi zǐ yán zài huì xiān shān xi yá zhī bàn qí mén xī xiàng
百子岩在会仙山西崖之半，其门西向。
yóu xià mén rù sān zhàng yú tī kōng ér shàng shàng fù dié wèi dòng ruò lóu gé rán qián mén fù chū xià mén zhī shàng
由下门入三丈余，梯空而上，上复叠为洞，若楼阁然，前门复出下门之上。
dòng suī bù shēn chóng ér pì wèi liǎng chóng zì jué líng huàn
洞虽不深崇，而辟为两重，自觉灵幻。
nèi zhì sòng zi dà tǔ gù míng
内置送子大土，故名。
shì shān shí sè jiē qīng yǒu ér dòng shí dú zhě
是山石色皆青黝，而洞石独赭。
nán yòu yī dòng yǔ shàng céng bìng liè yǐ qīng shí yǐ
南又一洞与上层并列，已青石矣。
xuě huā dòng zài huì xiān shān xi yá nǎi bǎi zǐ zhī shàng ér jué dǐng zhī cè yě
雪花洞在会仙山西崖，乃百子之上，而绝顶之侧也。
qí dòng xī běi xiàng qián yǒu ān fèng guān yīn dà shì
其洞西北向，前有庵奉观音大士。
cè dié shí wèi tái zhì shì qí shàng zé shì zǐ suǒ qī yě
侧叠石为台，置室其上，则释子所栖也。
yóu dà shì kān hòu bǐng jù rù mén pō bù hóng
由大士龛后秉炬入，门颇不宏；
jiàn rù jiàn chóng zhí yǒu shí zhù shí mén
渐入渐崇拓，有石柱石门；
wǎn zhuǎn shù qū fù jiàn xiá
宛转数曲，复渐狭；
qí xià shí shǐ qí qīn fēi fù píng dǐ yǐ
其下石始崎嵚，非复平底矣。
yuè yī xiǎo tán qí nèi nán zhuǎn ér lù suì qióng
越一小潭，其内南转而路遂穷。
dòng zài zuì gāo chù ér néng yǎo tiǎo shēn rù shí zhù zhī duān chuí shuǐ dī lì bù jué sēng yǐ qì chéng zhī zú yǐ gōng zhòng bù fán yuǎn jí gù cǐ chù dú yǒu sēng qī
洞在最高处，而能窈窕深入，石柱之端，垂水滴沥不绝，僧以器承之，足以供众，不烦远汲，故此处独有僧栖。
yú zhuó shuǐ yǐn zhī gān liè bù jiǎn huì quán yě
余酌水饮之，甘洌不减惠泉也。
yè sù dòng cè tái shàng sān miàn dǒu lín jué hè jué hào qì shàng tōng dì zuò
夜宿洞侧台上，三面陡临绝壑，觉灏气上通帝座。
jué dǐng zhōng xuán xiāo hàn jiāng liú rú dài héng yú xià jùn chéng rú qí jú bù qí qián dōng jiè zé qīng niǎo shān xi jiè zé tiān mén bài xiàng shān jù zì běi ér nán fēn yōng zuǒ yòu ruò zhāng liǎng yì
绝顶中悬霄汉，江流如带横于下，郡城如棋局布其前，东界则青鸟山，西界则天门拜相山，俱自北而南，分拥左右，若张两翼。
ér yí shān zé jìn zài xi yè yǐ qí bēi xiǎo yi zhòng zé cǐ shān zhī yán yán yā zhòng kě zhī yǐ
而宜山则近在西腋，以其卑小宜众，则此山之岩岩压众可知矣。
fēng dǐng yǒu xuán dì diàn pō jù ér wú jū zhě
峰顶有玄帝殿，颇巨而无居者。
diàn hòu yǒu piàn shí líng kōng ruò gǔ yì zhāng huì zhě rán
殿后有片石凌空，若鼓翼张喙者然。
àn zhāng zì míng lóng xī shū yuàn tú jué dǐng yǒu qí yún tíng jí cǐ
按张自明《龙溪书院图》，绝顶有齐云亭，即此。
shēn jǐng zài jué dǐng zhī běi yǔ xuě huā dòng píng liè
深井在绝顶之北，与雪花洞平列。
lù yóu èr tiān mén dōng běi xíng hū cóng shān dǐng zhōng xiàn ér xià zhōu huí dà shù shí zhàng shēn qiě bǎi zhàng
路由二天门东北行，忽从山顶中陷而下，周回大数十丈，深且百丈。
sì miàn jù zhǎn xuē xià qiàn mì shù yōng chuí gǔ téng qiú jié xià kàn bú jiàn qí dǐ dú nán miàn shí yá zì shān diān zhí pōu ér xià
四面俱崭削下嵌，密树拥垂，古藤虬结，下瞰不见其底，独南面石崖自山巅直剖而下。
xià yǒu dòng qí mén běi xiàng gāo qióng shàng jí yá bàn qí nèi xià píng zhōng yuǎn fǎn kě xié zhǔ
下有洞，其门北向，高穹上及崖半，其内下平中远，反可斜瞩。
gài dòng shàng yá xuē wú piàn xì shù mò néng yuán yě
盖洞上崖削无片隙，树莫能缘也。
yá zhī xī běi fēng tóu yǒu shí héng tū yǎo zhōng jù qí shàng zhèng yǔ dòng mén duì
崖之西北峰头，有石横突窅中，踞其上，正与洞门对。
bàng yòu yǒu píng shí yī fāng rú dǐ shì yuē qí píng shí yán xian zì dòng xià chū shēng fēng tóu ér yì yě
傍又有平石一方如砥，是曰棋枰石，言仙自洞下出，升峰头而弈也。
yú wǎn tíng zhàng xuě huā dòng yǒu shū shēng bào xìng zhě yǐn zhì héng tū shí shàng fǔ kàn páng zhǔ xīn mù jù dòng
余晚停杖雪花洞，有书生鲍姓者引至横突石上，俯瞰旁瞩，心目俱动。
hū yōu fēng dù xì lán qì xí rén xī chì hé zhǐ qǐ dàn liǎng chì yù fēi gèng jué tōng tǐ huàn gǔ yǐ ān dé bǎi zhàng qīng sī xuán lù lu ér chuí zhī xià yě
忽幽风度隙，兰气袭人，奚啻ｘīｃｈì何止，岂但两翅欲飞，更觉通体换骨矣，安得百丈青丝悬辘轳而垂之下也！
sēng yán qí dòng zhí tōng shān nán chuān jiāng dǐ ér chū nán shān
僧言其洞直通山南，穿江底而出南山。
tōng shān nán zhī shuō yǒu zhī ruò yún chuān jiāng bié dù zé yì shuō yě
通山南之说有之，若云穿江别度，则臆说也。
zhōng guān zài huì xiān shān nán yá zhī xià
中观在会仙山南崖之下。
yuán shí pō ér shàng zhì cǐ zé hōng yá xuē lì
缘石坡而上，至此则轰崖削立。
qián yǒu sān qīng diàn yǐ pǐ
前有三清殿，已圮。
shàng yǒu xuán dì xiàng yǐ yá zhui shí ér fèng zhī
上有玄帝像，倚崖缀石而奉之。
xiàng hòu jí dòng mén nán xiàng
像后即洞门，南向。
gōu dēng ér rù lì yī shì zhé hòu yá qián qǐ
篝灯而入，历一室，辄后崖前起。
pān ér shàng fù de kān yī yuán kě yǐ fū zuò bù shèn shēn
攀而上，复得龛一圆，可以趺坐，不甚深。
qí dōng yá shàng dà shū yǒu sì yù tíng sān zì
其东崖上大书有“四遇亭”三字。
xún yá ér dōng sān bǎi bù de bái lóng yán
循崖而东三百步，得白龙岩。
bái lóng dòng zài zhōng guān zhī dōng wēi yá xià dòng nán xiàng
白龙洞在中观之东危崖下，〔洞南向。
rù mén jí xi xíng bǐng jù jiàn zhuǎn xī běi qí dǐ píng tǎn yù rù yù chóng hóng
〕入门即西行，秉炬渐转西北，其底平坦，愈入愈崇宏；
èr shí zhàng zhī nèi yǒu shí zhù zhōng xuán zhǎng chēng dòng dǐng jí wéi wěi lì
二十丈之内，有石柱中悬，长撑洞顶，极为伟丽。
qí nèi yǒu qí dōng shàng ér xī běi réng píng rù yǐ yù kāi tuò
其内有岐东上，而西北仍平，入已愈开拓。
zhōng yǒu bái shí yī yuán gāo sān chǐ jiān yuán píng zhěng jí shì luō zhù ér chéng zhě qí wèi xian zhǒng lóng qǐ de fén mù wú yí
中有白石一圆，高三尺，尖圆平整，极似罗筑而成者，其为仙冢ｚｈǒｎｇ隆起的坟墓无疑。
zhǒng hòu yǒu jù shí zhōng xuān sì páng yù kuò
冢后有巨石中亘，四旁愈扩。
chuān xì ér rù qí nèi shí zhù gèng duō
穿隙而入，其内石柱更多。
běi rù shù zhàng guò yī ài yòu shù zhàng shí bì hū yǒng qǐ rú lián xià chuí ér xià wú páng dòu kě rù
北入数丈，过一隘，又数丈，石壁忽涌起，如莲下垂，而下无旁窦可入。
wàng qí shàng fù yǎo rán shēn hēi rán lí de sān sì zhàng wú jí yǐ dēng
望其上复窅然深黑，然离地三四丈，无极以登。
nǎi cóng gù dào chū réng guò bái shí zhǒng zhì dōng shàng zhī qí pān jī ér shàng
乃从故道出，仍过白石冢至东上之岐，攀跻而上。
qí shí gāo xià chéng jí rù shù zhàng shí zhù jiā ér chéng mén
其石高下成级，入数丈，石柱夹而成门。
yú mén jí dōng xià qí chù shēn ér kuò dǐ píng ér duō suì shí màn qí zhōng
逾门脊东下，其处深而扩，底平而多碎石漫其中。
jiàn zhuǎn ér běi kǒng huǒ jù bù gěi nǎi fǎn bù yóu gù dào chū
渐转而北，恐火炬不给，乃返步由故道出。
yú yóu shì dòng yǐ yún wò gé sēng wèi dǎo qǔ chú dòng kǒu wèi jí shù jù gù chū rù zhì bái shí zhǒng ér chū
余游是洞，以云卧阁僧为导，取刍洞口，未及束炬，故初入至白石冢而出；
zài qǔ chú rù zhì shí bì gāo xuán wú jí yǐ dēng ér chū
再取刍入，至石壁高悬，无级以登而出；
sān qǔ chú rù cóng dōng qí yú ài xià shēn dǐ jiāng běi zhuǎn ér chū
三取刍入，从东岐逾隘下深底，将北转而出。
sān chū jiē yǐ sàn cǎo yì ruò bù néng chí jiǔ yě
三出皆以散草易𦶟，不能持久也。
dòng kǒu yǒu liú fěi shī yī jué shén jiā shàng kè bái lóng dòng sān dà zì
洞口有刘棐诗一绝，甚佳，上刻“白龙洞”三大字。
dōng guān zài bái lóng dòng dōng běi èr bǎi yú bù qián yǒu sān máo zhēn rén diàn diàn hòu qióng yán fù kōng qí mén nán xiàng zhōng rú táng huáng yì zhì jīn xiān xiàng
东观在白龙洞东北二百余步，前有三茅真人殿，殿后穹岩覆空，其门南向，中如堂皇，亦置金仙像。
dōng xī jù yǒu ào shì dōng ào xià ér yǎo hēi xi ào shàng ér tōng míng
东西俱有奥室，东奥下而窅黑，西奥上而通明。
yán qián dà shū yún shēn èr zì guó chū péng huī shǐ bǐ yě
岩前大书“云深”二字，国初彭挥使笔也。
diàn xi yǒu dòng gāo qióng qí mén dōng xiàng
殿西有洞高穹，其门东向。
mén zhī nán piān yǒu shí sǔn gāo èr zhàng yú juān wèi lì fú dōng xiàng dòng wài
门之南偏，有石笋高二丈余，镌为立佛，东向洞外；
mén zhī běi piān yǒu shí píng gāo sān zhàng yú juān wèi zuò fú xī xiàng dòng zhōng
门之北偏，有石屏高三丈余，镌为坐佛，西向洞中。
qí dòng chóng jùn kōng tóng xi rù shù zhàng hū xià zhuì shēn kēng shàng qiàn wēi shí dòng zhuǎn běi rù yì shēn yì hóng
其洞崇峻崆峒，西入数丈，忽下坠深坑，上嵌危石，洞转北入，益深益宏。
gài xià xiàn zhī kēng tòu shí běi zhuǎn yú xià shàng qióng zhī dòng lìng shí běi zhuǎn yú shàng zhōng jiē qī qiàn zhī shí héng kuà cè yǎn jià zé wèi liáng kōng zé wèi yuān bǐ cǐ jiàn zǔ bù néng yú shè gù wú shēn rù zhī lù dì yī wàng yǎo hēi ér yǐ
盖下陷之坑，透石北转于下，上穹之洞，凌石北转于上，中皆欹嵌之石，横跨侧偃，架则为梁，空则为渊，彼此间阻，不能逾涉，故无深入之路，第一望杳黑而已。
shì dòng yǒu tí yá zhě yì yuē bái lóng yòu yuē bái lóng shuāng dòng nǎi zhī dòng yuán yǒu èr qián zhī suǒ rù nǎi xi dòng cǐ nǎi dōng dòng yě
是洞有题崖者，亦曰“白龙”，又曰“白龙双洞”，乃知洞原有二，前之所入乃西洞，此乃东洞也。
xi dòng lù píng kě xíng cǐ dòng shí qiàn wú róng zhe zú qí shēn yuǎn jiē bù kě cè
西洞路平可行，此洞石嵌，无容着足，其深远皆不可测。
dòng mén tí kè pō duō rán wú sòng rén bǐ suī duō zhě jiē yǒng lè jiān tí yǒu yǒng lè sì nián lú líng guō zi lú qiān xiàn xiǎo jì yún cǐ nǎi lù xiān wēng xiū fú xiū liàn chù shí chuáng dān zào xiān táo yù jǐng yóu cún
洞门题刻颇多，然无宋人笔，虽多者皆永乐间题，有永乐四年庐陵郭子庐佥宪《小记》云：“此乃陆仙翁休服修炼处，石床、丹灶、仙桃、玉井犹存。
àn bǎi yuè fēng tǔ zhì xiān wēng yòu míng yǔ chén táng shí rén qǐ míng yǔ zì zhī bù tóng yé
”按《百粤风土志》，仙翁又名禹臣，唐时人，岂名与字之不同耶？
dòng liǎng páng kān dòu shén duō jiē xī rén fū zuò zhī suǒ
洞两旁龛窦甚多，皆昔人趺坐之所。
diàn dōng yǒu xiǎo shì yì jù jiù pǐ
殿东有小室，亦俱就圮。
dān liú gé zài dōng guān dōng běi èr bǎi yú bù qí shàng wēi yá zhì cǐ yī zhé yǐ
丹流阁在东观东北二百余步，其上危崖至此一折矣。
yá qián yǒu xiǎo gé liǎng chóng jiē jiù pǐ
崖前有小阁两重，皆就圮。
hòu gé zhōng zhì wén chāng sī mìng xiàng
后阁中置文昌司命像。
gé xi yǒu dòng xi rù qí mén dōng xiàng shén gāo
阁西有洞西入，其门东向，甚高。
mén zhī nèi yǒu shí jiā sǒng chéng guān jià xiǎo lú qí shàng yì shén yōu shuǎng jiē xī rén qī zhēn zhī chù yě
门之内，有石夹耸成关，架小庐其上，亦甚幽爽，皆昔人栖真之处也。
yóu dòng nèi xi rù shù shí zhàng jiàn ài ér běi zhuǎn lù yì jiàn hēi shì wú shēn rù chù suì bù jí gōu dēng
由洞内西入数十丈，渐隘而北转，路亦渐黑，似无深入处，遂不及篝灯。
gé běi shàng yá liè zhé xià lǐng dào zhuì běi lù suì jǐn cǐ zhōng guān dōng běi zhī shèng yě
阁北上崖裂折，下岭倒坠，北路遂尽，此中观东北之胜也。
cǐ chù lú gé chǔ chù kě qī jīn jù diāo bì wú yī rén jū yǐ jiān yú shuǐ yě zhū dòng wéi xuě huā yǒu dī lì
此处庐阁处处可栖，今俱凋敝，无一人居，以艰于水也，诸洞惟雪花有滴沥。
xi guān zài zhōng guān xi sān bǎi yú bù wēi yá zhī shàng shàng xià jiē shí bì xuán gèn
西观在中观西三百余步危崖之上，上下皆石壁悬亘。
hòu yǒu dòng yì nán xiàng
后有洞，亦南向。
yú zhì zhōng guān yǎng tiào bú jiàn suì zhé ér dōng xíng
余至中观，仰眺不见，遂折而东行；
jì xià shān lù shǐ huí dì jiàn zhī bù jí fù wǎng yǐ
既下山麓，始回睇见之，不及复往矣。
wén huì xiān shān xī nán céng yá shàng yòu yǒu xiān gū yán yóu xī nán shān lù pān jī shàng dāng zài xi guān shàng céng xuě huā bǎi zǐ yán nán yá wú zhèng dào yě
〔闻会仙山西南层崖上，又有仙姑岩，由西南山麓攀跻上，当在西观上层，雪花、百子岩南崖，无正道也。
cǐ zhōng guān xi yá zhī shèng yě
〕此中观西崖之胜也。
yí shān zài huì xiān shān zhī xi lóng jiāng zhī běi qí dōng yòu yǒu xiǎo shí yī zhī bìng qǐ yuē xiǎo yí shān
宜山在会仙山之西，龙江之北，其东又有小石一支并起，曰小宜山。
èr shān gū xuán zhòng fēng zhī jiān àn zhì yǐ qí xiǎo ér bēi yí yú zhòng gù míng
二山孤悬众峰之间，按《志》以其小而卑，宜于众，故名。
jiù yí shān xiàn zài jiāng nán àn xī zhú sì xi zhèng yǔ cǐ shān xiāng duì
旧宜山县在江南岸、西竺寺西，正与此山相对。
huò yòu chēng gǔ yí shān xiàn zài jiāng běi qǐ jí zài cǐ shān xià yé
或又称古宜山县在江北，岂即在此山下耶？
xiàn jīn wèi fù guō fǔ zhì suǒ zài dì de xiàn yǔ fǔ tóng chéng gù chēng fù guō yǐ
县今为附郭府治所在地的县与府同城，故称附郭矣。
duō líng shān zuì gāo sǒng
多灵山最高耸。
qí shàng sì shí jiē chūn yáo huā xiān guǒ bù jué yú shù
其上四时皆春，瑶花仙果，不绝于树。
dēng qí diān sì wàng wú yǔ zhàng zhě
登其巅，四望无与障者。
qí shān zài jùn chéng xī nán jiǔ shí lǐ yǒng shùn sī shān zōng shèng zhī jìng nǎi lóng jiāng xī nán dōu ní jiāng dōng běi èr jiāng zhōng fēn zhī jí yě
其山在郡城西南九十里，永顺司邓宗胜之境，乃龙江西南，都泥江东北，二江中分之脊也。
qí lái mài dāng zì nán dān fēn zhī nán xià jié wèi cǐ shān
其来脉当自南丹分枝南下，结为此山；
dōng xíng zhì qīng táng zhī nán guò jí wèi shí bì bǎo shān
东行至青塘之南，过脊为石壁堡山；
yòu dōng zǒu ér huán yú liǔ jiāng zhī nán wèi chuān shān yì zhū shān
又东走而环于柳江之南，为穿山驿诸山；
ér dōng jǐn yú xiàng zhōu zhī xī nán jìng liǔ dōu èr jiāng jiāo huì zhī jiān
而东尽于象州之西南境，柳、都二江交会之间。
wò yún gé zài lóng jiāng běi bàn lǐ zhōu shì zhī bié shù yě
卧云阁在龙江北半里，周氏之别墅也。
zhōu shì xiōng dì wǔ rén jù fā juàn tōng jùn yǒu wǔ guì fang biǎn
周氏兄弟五人，俱发隽ｊūｎ通“俊”，有五桂坊匾。
yíng yuán yú cǐ míng jīn gǔ
营园于此，名金谷。
jīn yǐ cán luò jì wú yī rén
今已残落，寂无一人。
wéi gé sān yíng yóu zhěng jié qián hòu yǐ shù yǎn yìng kě ài
惟阁三楹犹整洁，前后以树掩映可爱。
zhǔ rén yǐ shě wèi yù huáng gé ér zhōng wèi yǒu xiàng shì yī lǎo sēng zì xuě huā fēn lái shǒu cǐ yú tóng cháng yáng yú zhōng
主人已舍为玉皇阁，而中未有像，适一老僧自雪花分来守此，余同徜徉于中。
qí xī nán lín jiāng yòu yǒu guān yīn gé pō shèng ér yǒu zhǔ zhě yú bù jí dēng
其西南临江，又有观音阁，颇胜而有主者，余不及登。