贞观政要 · 吴兢 · Chapter 12 of 40

卷四·规谏太子

PinyinModern Translation
Size

zhēn guàn wǔ nián lǐ bǎi yào wèi tài zǐ yòu shù zǐ shí tài zǐ chéng qián pō liú yì diǎn fén rán xián yàn zhī hòu xī xì guò dù

贞观五年,李百药为太子右庶子,时太子承干颇留意典坟,然闲宴之后,嬉戏过度。

bǎi yào zuò zàn dào fù yǐ fěng yān qí cí yuē

百药作《赞道赋》以讽焉,其词曰:

xià chén cè wén xiān shèng zhī gé yán cháng lǎn zǎi jí zhī yí zé yī tiān dì zhī xuán zào jì huáng wáng zhī jiàn guó yuē rén jì yú rén gāng zī lì yán yǔ lì dé

下臣侧闻先圣之格言,尝览载籍之遗则,伊天地之玄造,洎皇王之建国,曰人纪与人纲,资立言与立德。

lǚ zhī zé shuài xìng chéng dào wéi zhī zé wǎng niàn zuò tè

履之则率性成道,违之则罔念作忒。

wàng xīng fèi rú cóng jūn shì jí xiōng rú jiū něi

望兴废如从钧,视吉凶如纠𫗪。

zhì nǎi shòu tú yīng lù wò jìng jūn lín

至乃受图膺箓,握镜君临。

yīn wàn wù zhī sī huà yǐ bǎi xìng ér wèi xīn

因万物之思化,以百姓而为心。

tǐ dà yí zhī qián yùn yuè wǎng gǔ yú lái jīn

体大仪之潜运,阅往古于来今。

jǐn wéi shàn yú yǐ yè xī qín láo yú cùn yīn

尽为善于乙夜,惜勤劳于寸阴。

gù néng shì céng bīng yú hàn hǎi biàn hán gǔ yú dài lín

故能释层冰于瀚海,变寒谷于蹛林。

zǒng rén líng yǐ xū yuè jí qióng rǎng ér huái yīn

总人灵以胥悦,极穹壤而怀音。

hè yǐ shèng táng dà zāi líng mìng

赫矣圣唐,大哉灵命;

shí wéi tài shǐ yùn zhōng shàng shèng

时维大始,运钟上圣。

tiān zòng huáng chǔ gù běn jū zhèng

天纵皇储,固本居正;

jī wù hóng yuǎn shén zī níng yìng

机悟宏远,神姿凝映。

gù sān shàn ér bì hóng

顾三善而必弘。

zhī sì dé ér wéi xíng

祗四德而为行。

měi qū tíng ér wén lǐ cháng wèn qǐn ér zī jìng

每趋庭而闻礼,常问寝而资敬。

fèng shèng xùn yǐ zhōu xuán dàn tiān wén zhī míng mìng

奉圣训以周旋,诞天文之明命。

mài guān qiáo ér wàng zǐ jí yuán guī yǔ míng jìng

迈观乔而望梓,即元龟与明镜。

zì dà dào yún gé lǐ jiào sī qǐ yǐ zhèng jūn chén yǐ dǔ fù zǐ

自大道云革,礼教斯起,以正君臣,以笃父子。

jūn chén zhī lǐ fù zǐ zhī qīn jìn qíng yì yǐ jiān jí liàng hóng dào zhī zài rén

君臣之礼,父子之亲,尽情义以兼极,谅弘道之在人。

qǐ xià qǐ yǔ zhōu sòng yì dān zhū yǔ shāng jūn

岂夏启与周诵,亦丹朱与商均。

jì diāo qiě zuó wēn gù zhī xīn

既雕且琢,温故知新。

wéi zhōng yǔ jìng yuē xiào yǔ rén

惟忠与敬,曰孝与仁。

zé kě yǐ xià guāng sì hǎi shàng zhú sān chén

则可以下光四海,上烛三辰。

xī sān wáng zhī jiào zǐ jiān sì shí yǐ chǐ xué

昔三王之教子,兼四时以齿学;

jiāng jiāo fā yú zhōng wài nǎi xiān zhī yǐ lǐ yuè

将交发于中外,乃先之以礼乐。

lè yǐ yí fēng yì sú lǐ yǐ ān shàng huà rén

乐以移风易俗,礼以安上化人。

fēi yǒu yuè yú zhōng gǔ jiāng xuān zhì yǐ hé shén

非有悦于钟鼓,将宣志以和神。

níng yǒu huái yú yù bó jiāng kè jǐ ér bì shēn

宁有怀于玉帛,将克己而庇身。

shēng yú shēn gōng zhī zhōng chǔ yú qún hòu zhī shàng wèi shēn sī yú wáng yè bù zì zhēn yú bǐ chàng

生于深宫之中,处于群后之上,未深思于王业,不自珍于匕鬯。

wèi fù guì zhī zì rán shì chóng gāo yǐ jīn shàng bì zì jiāo hěn dòng qiān lǐ ràng qīng shī fu ér màn lǐ yí xiá jiān chǎn ér zòng yín fàng

谓富贵之自然,恃崇高以矜尚,必恣骄狠,动愆礼让,轻师傅而慢礼仪,狎奸谄而纵淫放。

qián xīng zhī yào jù yǐn shǎo yáng zhī dào sī liàng

前星之耀遽隐,少阳之道斯谅。

suī tiān xià zhī wèi jiā dǎo yí jiǎn zhī fēi yī

虽天下之为家,蹈夷俭之非一。

huò yǐ cái ér jiàn shēng huò jiàn chán ér shòu chù

或以才而见升,或见谗而受黜。

zú kě yǐ shěng jué xiū jiù guān qí dé shī

足可以省厥休咎,观其得失。

qǐng cū lüè ér chén zhī jì pī wén ér xiāng zhì

请粗略而陈之,觊披文而相质。

zài zōng zhōu zhī jī dé nǎi zhí qì ér yīng qī

在宗周之积德,乃执契而膺期;

lài chāng fā ér zuò èr qǐ qī bǎi zhī hóng jī

赖昌、发而作贰,启七百之鸿基。

dǎi fú sū zhī fù qín fēi yǒu kuī yú wén wàng yǐ cháng dí zhī lóng zhòng jiān piān shī yú tíng zhàng

扶苏作为秦国的太子,并不是声名有什么贬损之处,而是自己作为嫡长子,却被派去监视守边之军。

shǐ huò zé jīn yǐ hán lí jué yāo zé huǒ bù yán shàng

始祸则金以寒离,厥妖则火不炎上;

jì shù zhì zhī wéi dào jiàn zōng sì zhī chuán sàng

既树置之违道,见宗祀之遄丧。

yī hàn shì zhī cháng shì gù míng liǎng zhī dì zuò

伊汉氏之长世,固明两之递作。

gāo huò qi ér chǒng zhào yǐ tiān xià ér wèi xuè

高惑戚而宠赵,以天下而为谑。

huì jié hào ér yīn liáng zhì yǔ yì yú liáo kuò

惠结皓而因良,致羽翼于寥廓。

jǐng yǒu cán yú shān zi chéng cóng lǐ zhī yín nüè

景有惭于邓子,成从理之淫虐;

zhōng shēng huàn yú qiáng wú yóu fā nù yú zhēng bó

终生患于强吴,由发怒于争博。

chè jū chǔ liǎng shí yóu yòu chōng fáng shuāi nián zhī jué yì shi yà fu zhī jīn gōng gù néng huī hóng zǔ yè shào sān dài zhī yí fēng

彻居储两,时犹幼冲,防衰年之绝议,识亚夫之矜功,故能恢弘祖业,绍三代之遗风。

jù kāi bó wàng qí míng wèi róng

据开博望,其名未融。

āi shí mìng zhī qí chuǎn yù chán zéi yú jiāng chōng suī bèi bīng yǐ zhū luàn jìng bèi yì ér xiōng zhōng

哀时命之奇舛,遇谗贼于江充,虽备兵以诛乱,竟背义而凶终。

xuān sì hǎo rú dà yóu xíng chǎn jiē bèi yóu yú dé jiào měi fà yán yú zhōng jiǎn

宣嗣好儒,大猷行阐,嗟被尤于德教,美发言于忠謇。

shǐ wén dào yú kuāng wéi zhōng huò lì yú gōng xiǎn

始闻道于匡、韦,终获戾于恭、显。

tài sūn zá yì suī yì dìng táo chí dào bù jué yì wéi xiǎo shàn

太孙杂艺,虽异定陶,驰道不绝,抑惟小善。

yóu jiàn zhòng yú tōng rén dāng chuán fāng yú qián diǎn

犹见重于通人,当传芳于前典。

zhōng xīng shàng sì míng zhāng jì jì jù dá shí zhèng xián tōng jīng lǐ jí zhì qíng yú jìng ài dūn yǒu yú yú xiōng dì shì yǐ gù dōng hǎi zhī yí táng yīn xī zhōu zhī jì tǐ

中兴上嗣,明、章济济,俱达时政,咸通经礼,极至情于敬爱,惇友于于兄弟,是以固东海之遗堂,因西周之继体。

wǔ guān zài wèi wú wén dé yīn

五官在魏,无闻德音。

huò shòu jī yú dá jǐ qiě zì yuè yú cóng qín

或受讥于妲己,且自悦于从禽。

suī cái gāo ér xué fù jìng qǔ lèi yú huāng yín

虽才高而学富,竟取累于荒淫。

jì yí jué yú míng huáng gòu chóng jī yú sān shì

暨贻厥于明皇,构崇基于三世。

de qín dì zhī shē chǐ yà hàn wǔ zhī cái yì

得秦帝之奢侈,亚汉武之才艺。

suì qū yì yú qún chén yì wú jiù yú diāo bì

遂驱役于群臣,亦无救于凋弊。

zhōng fǔ kuān ài xiāng biǎo duō qí

中抚宽爱,相表多奇。

zhòng táo fú ér zhì huò nà jù lù zhī míng guī

重桃符而致惑,纳巨鹿之明规。

jìng néng sǎo jiāng biǎo zhī fēn huì jǔ yào huāng ér jiàn jī

竟能扫江表之氛秽,举要荒而见羁。

huì chù dōng cháo chá qí yí jì

惠处东朝,察其遗迹。

zài shèng dé qí rú chū shí yù chuáng zhī kě xī

在圣德其如初,实御床之可惜。

dào mǐn huái zhī yún fèi yù liè fēng zhī chuī shā

悼愍怀之云废,遇烈风之吹沙。

jìn xìng líng zhī xiá yì yì zì bài yú xiōng xié

尽性灵之狎艺,亦自败于凶邪。

ān néng fèng qí zī chéng chéng cǐ bāng jiā

安能奉其粢盛,承此邦家!

wéi shèng shàng zhī cí ài xùn yì fāng yú zhì dào

惟圣上之慈爱,训义方于至道。

tóng lùn zhèng yú hàn wò xiū zhì jiè yú jīng hào

同论政于汉幄,修致戒于京鄗。

bǐ hán zǐ zhī suǒ cì zhòng jīng shù yǐ wéi bǎo

鄙《韩子》之所赐,重经术以为宝。

zī zhèng lǐ zhī měi è yì wén shēn zhī fǔ zǎo

咨政理之美恶,亦文身之黼藻。

shù yǒu zé yú yú fū cán qǐ yán yú yí lǎo

庶有择于愚夫,惭乞言于遗老。

zhì shù jì yú xián níng xiān dé rén ér wèi shèng

致庶绩于咸宁,先得人而为盛。

dì yáo yǐ zé zhé chuí mó wén wáng yǐ duō shì xīng yǒng

帝尧以则哲垂谟,文王以多士兴咏。

qǔ zhī yú zhèng rén jiàn zhī yú líng jìng

取之于正人,鉴之于灵镜。

liàng qí qì néng shěn qí jiǎn xíng

量其器能,审其检行。

bì yi dù jī ér fēn zhí bù kě wéi fāng yǐ cóng zhèng

必宜度机而分职,不可违方以从政。

ruò qí huò yú tīng shòu àn yú zhī rén zé yǒu dào zhě xián qū wú yòng zhě bì shēn

若其惑于听受,暗于知人,则有道者咸屈,无用者必伸。

chán yú jìng jìn yǐ qiú mèi wán hǎo bù zhào ér zì zhēn

谗谀竞进以求媚,玩好不召而自臻。

zhí yán zhèng jiàn yǐ zhōng xìn ér huò zuì

直言正谏,以忠信而获罪;

mài guān yù yù yǐ huò huì ér jiàn qīn

卖官鬻狱,以货贿而见亲。

yú shì kuī wǒ wáng dù yì wǒ yí lún

这就会使王道亏损,人伦败坏。

jiǔ dǐng yù jiān huí ér yuǎn shì wàn xìng wàng fǔ wǒ ér guī rén

九鼎遇奸回而远逝,万姓望抚我而归仁。

gài zào huà zhī zhì yù wéi rén líng zhī wèi guì

盖造化之至育,惟人灵之为贵。

yù sòng bù lǐ yǒu shēng sǐ zhī yì tu yuān jié bù shēn guāi yīn yáng zhī hé qì

狱讼不理,有生死之异涂,冤结不伸,乖阴阳之和气。

shì zhī tōng sāi shǔ zhī yǐ shēn wén

士之通塞,属之以深文;

mìng zhī xiū duǎn xuán zhī yú kù lì

命之修短,悬之于酷吏。

shì gù dì yáo huà xiàng chén xù yǐn zhī yán

是故帝尧画像,陈恤隐之言;

xià yǔ qì gū jìn āi qín zhī zhì

夏禹泣辜,尽哀矜之志。

yīn qǔ xiàng yú dà zhuàng nǎi jùn yǔ ér diāo qiáng

因取象于《大壮》,乃峻宇而雕墙。

jiāng yáo tái yǐ qióng shì qǐ huà dòng yǐ hóng liáng

将瑶台以琼室,岂画栋以虹梁。

huò líng yún yǐ xiá guān huò tōng tiān ér nà liáng

或凌云以遐观,或通天而纳凉。

jí zuì bǎo ér xíng rén lì mìng wěi juě ér shòu shēn yāng

极醉饱而刑人力,命痿蹶而受身殃。

shì yǐ yán xī shí jiā zhī chǎn hàn dì yǐ zhāo jiǎn ér chuí yù

是以言惜十家之产,汉帝以昭俭而垂裕;

suī chéng bǎi lǐ zhī yòu zhōu wén yǐ zǐ lái ér kè chāng

虽成百里之囿,周文以子来而克昌。

bǐ jiā huì ér lǐ tōng zhòng zhǐ jiǔ zhī wèi dé

彼嘉会而礼通,重旨酒之为德。

zhì wàng guī ér shòu zhǐ zài qí shèng ér wēn kè

至忘归而受祉,在齐圣而温克。

ruò qí xù yǐ zhì hūn dān miǎn ér chéng tè tòng yīn shòu yǔ guàn fu yì wáng shēn ér sàng guó

若其酗以致昏,酖湎而成忒,痛殷受与灌夫,亦亡身而丧国。

shì yǐ yī yǐn yǐ hān gē ér zuò jiè zhōu gōng yǐ luàn bāng ér yí zé

是以伊尹以酣歌而作戒,周公以乱邦而贻则。

zī yōu xián zhī lìng shū shí hǎo qiú yú jūn zǐ

咨幽闲之令淑,实好逑于君子。

cí yù niǎn ér gē ài gù bān jī zhī suǒ chǐ

辞玉辇而割爱,固班姬之所耻;

tuō zān ěr ér sī qiān yì xuān jiāng zhī wèi měi

脱簪饵而思愆,亦宣姜之为美。

nǎi yǒu huò jìn zhī lí jī sàng zhōu zhī bāo sì

乃有祸晋之骊姬,丧周之褒姒。

jǐn yāo yán yú tú huà jí xiōng bèi yú rén lǐ

尽妖妍于图画,极凶悖于人理。

qīng chéng qīng guó sī zhāo shì yú hòu wáng

倾城倾国,思昭示于后王;

lì zhì yě róng yi yǒng jiàn yú qián shǐ

丽质冶容,宜永鉴于前史。

fù yǒu sōu shòu zhī lǐ chí shè zhī chǎng bù jié zhī yǐ zhèng yì bì zì zhì yú qín huāng

复有搜狩之礼,弛射之场,不节之以正义,必自致于禽荒。

fěi wài xíng zhī pí jí yì zhōng xīn ér fā kuáng

匪外形之疲极,亦中心而发狂。

fu gāo shēn bù jù xū mí zhī tú

夫高深不惧,胥靡之徒;

gōu xiè wèi yú xiǎo shù zhī shì

鞲𫄬为娱,小竖之事。

yǐ zōng shè zhī chóng zhòng chí xiān wáng zhī míng qì yǔ yīng quǎn ér bìng qū lìng jiān xiǎn ér yì pèi

以宗社之崇重,持先王之名器,与鹰犬而并驱,凌艰险而逸辔。

mǎ yǒu xián jué zhī lǐ shòu hài bù cún zhī de yóu yǒu tiǎn yú huò duō dú wú qíng ér nèi kuì

马有衔橛之理,兽骇不存之地,犹有腼于获多,独无情而内愧?

yǐ xiǎo chén zhī yú bǐ tiǎn bù zī zhī ēn róng

我见识短小浅陋,有愧于圣君如此隆恩。

zhuó wú yōng yú cǎo zé chǐ lòu zhì yú zān yīng

擢无庸于草泽,齿陋质于簪缨。

yù dà dào xíng ér liǎng yí tài xǐ yuán liáng huì ér wàn guó zhēn

遇大道行而两仪泰,喜元良会而万国贞。

yǐ jiān fǔ zhī duō xiá měi jiǎng lùn ér sù chéng

以监抚之多暇,每讲论而肃成。

yǎng wéi shén zhī mǐn sù tàn jiāng shèng zhī cōng míng

仰惟神之敏速,叹将圣之聪明。

zì lǐ xián yú qiū shí zú guī dào yú chūn qīng

自礼贤于秋实,足归道于春卿。

fāng nián shū jǐng shí hé qì qīng

芳年淑景,时和气清。

huá diàn suì xī lián wéi jìng guàn mù sēn xī fēng yún qīng huā piāo xiāng xī dòng xiào rì jiāo yīng zhuàn xī xiāng āi míng

华殿邃兮帘帏静,灌木森兮风云轻,花飘香兮动笑日,娇莺啭兮相哀鸣。

yǐ wù huá zhī fán mí shàng jué sī yú jiàng yíng

以物华之繁靡,尚绝思于将迎。

yóu yǔn dǎo ér bù juàn jí dān wán yǐ yán jīng

犹允蹈而不倦,极耽玩以研精。

mìng yōng cái yǐ zǎi bǐ xiè chī zǎo yú tiān tíng

命庸才以载笔,谢摛藻于天庭。

yì dòng xiāo zhī yú shì shū fēi gài zhī yuán qíng

异洞箫之娱侍,殊飞盖之缘情。

quē yǎ yán yǐ zàn dé sī bào ēn yǐ qīng shēng

阙雅言以赞德,思报恩以轻生。

gǎn xià bài ér qǐ shǒu yuàn yǒng shù yú fēng shēng

敢下拜而稽首,愿永树于风声。

fèng huáng líng zhī xiá shòu guān zhèn gǔ zhī hóng míng

奉皇灵之遐寿,冠振古之鸿名。

tài zōng jiàn ér qiǎn shǐ wèi bǎi yào yuē zhèn yú huáng tài zǐ chù jiàn qīng suǒ zuò fù shù gǔ lái chǔ èr shì yǐ jiè tài zǐ shèn shì diǎn yào

太宗见而遣使谓百药曰:“朕于皇太子处见卿所作赋,述古来储贰事以诫太子,甚是典要。

zhèn xuǎn qīng yǐ fǔ bì tài zǐ zhèng wèi cǐ shì dà chēng suǒ wěi dàn xū shàn shǐ lìng zhōng ěr

朕选卿以辅弼太子,正为此事,大称所委,但须善始令终耳。

yīn cì jiù mǎ yì pǐ cǎi wù sān bǎi duàn

”因赐厩马一匹,彩物三百段。

zhēn guàn zhōng tài zǐ chéng qián shù kuī lǐ dù chǐ zòng rì shén tài zǐ zuǒ shù zǐ yú zhì níng zhuàn jiàn yuàn èr shí juǎn fěng zhī

贞观中,太子承干数亏礼度,侈纵日甚,太子左庶子于志宁撰《谏苑》二十卷讽之。

shì shí tài zǐ yòu shù zǐ kǒng yǐng dá měi fàn yán jìn jiàn

是时太子右庶子孔颖达每犯颜进谏。

chéng qián rǔ mǔ suì ān fū rén wèi yǐng dá yuē tài zǐ cháng chéng hé yi lǚ de miàn shé

承干乳母遂安夫人谓颖达曰:“太子长成,何宜屡得面折?

duì yuē méng guó hòu ēn sǐ wú suǒ hèn

”对曰:“蒙国厚恩,死无所恨。

jiàn zhèng yù qiè

”谏诤愈切。

chéng qián lìng zhuàn xiào jīng yì shū yǐng dá yòu yīn wén jiàn yì yù guǎng guī jiàn zhī dào

承干令撰《孝经义疏》,颖达又因文见意,愈广规谏之道。

tài zōng bìng jiā nà zhī èr rén gè cì bó wǔ bǎi pǐ huáng jīn yī jīn yǐ lì chéng qián zhī yì

太宗并嘉纳之,二人各赐帛五百匹,黄金一斤,以励承干之意。

zhēn guàn shí sān nián tài zǐ yòu shù zǐ zhāng xuán sù yǐ chéng qián pō yǐ yóu tián fèi xué shàng shū jiàn yuē

贞观十三年,太子右庶子张玄素以承干颇以游畋废学,上书谏曰:

chén wén huáng tiān wú qīn wéi dé shì fǔ gǒu wéi tiān dào rén shén tóng qì

臣闻皇天无亲,惟德是辅,苟违天道,人神同弃。

rán gǔ sān qū zhī lǐ fēi yù jiào shā jiāng wèi bǎi xìng chú hài gù tāng luó yī miàn tiān xià guī rén

然古三驱之礼,非欲教杀,将为百姓除害,故汤罗一面,天下归仁。

jīn yuàn nèi yú liè suī míng yì yóu tián ruò xíng zhī wú héng zhōng kuī yǎ dù

今苑内娱猎,虽名异游畋,若行之无恒,终亏雅度。

qiě fù shuō yuē xué bù shī gǔ fěi shuō yōu wén

且傅说曰:“学不师古,匪说攸闻。

rán zé hóng dào zài yú xué gǔ xué gǔ bì zī shī xùn

”然则弘道在于学古,学古必资师训。

jì fèng ēn zhào lìng kǒng yǐng dá shì jiǎng wàng shù cún gù wèn yǐ bǔ wàn yī

既奉恩诏,令孔颖达侍讲,望数存顾问,以补万一。

réng bó xuǎn yǒu míng xíng xué shì jiān zhāo xī shì fèng

仍博选有名行学士,兼朝夕侍奉。

lǎn shèng rén zhī yí jiào chá jì wǎng zhī xíng shì rì zhī qí suǒ bù zú yuè wú wàng qí suǒ néng

览圣人之遗教,察既往之行事,日知其所不足,月无忘其所能。

cǐ zé jìn shàn jìn měi xià qǐ zhōu sòng yān zú yán zāi

此则尽善尽美,夏启、周诵焉足言哉!

fu wéi rén shàng zhě wèi yǒu bù qiú qí shàn dàn yǐ xìng bù shèng qíng dān huò chéng luàn

夫为人上者,未有不求其善,但以性不胜情,耽惑成乱。

dān huò jì shén zhōng yán jǐn sāi suǒ yǐ chén xià gǒu shùn jūn dào jiàn kuī

耽惑既甚,忠言尽塞,所以臣下苟顺,君道渐亏。

gǔ rén yǒu yán wù yǐ xiǎo è ér bù qù xiǎo shàn ér bù wéi

古人有言:“勿以小恶而不去,小善而不为。

gù zhī huò fú zhī lái jiē qǐ yú jiàn

”故知祸福之来,皆起于渐。

diàn xià de jū chǔ èr dāng xū guǎng shù jiā yóu

殿下地居储贰,当须广树嘉猷。

jì yǒu hǎo tián zhī yín hé yǐ zhǔ sī bǐ chàng

既有好畋之淫,何以主斯匕鬯?

shèn zhōng rú shǐ yóu kǒng jiàn shuāi shǐ shàng bù shèn zhōng jiāng ān bǎo

慎终如始,犹恐渐衰,始尚不慎,终将安保!

chéng qián bù nà

承干不纳。

xuán sù yòu shàng shū jiàn yuē

玄素又上书谏曰:

chén wén chēng huáng zǐ rù xué ér chǐ zhòu zhě yù lìng tài zǐ zhī jūn chén fù zǐ zūn bēi zhǎng yòu zhī dào

臣闻称皇子入学而齿胄者,欲令太子知君臣、父子、尊卑、长幼之道。

rán jūn chén zhī yì fù zǐ zhī qīn zūn bēi zhī xù zhǎng yòu zhī jié yòng zhī fāng cùn zhī nèi hóng zhī sì hǎi zhī wài zhě jiē yīn xíng yǐ yuǎn wén jiǎ yán yǐ guāng pī

然君臣之义,父子之亲,尊卑之序,长幼之节,用之方寸之内,弘之四海之外者,皆因行以远闻,假言以光被。

fú wéi diàn xià ruì zhì yǐ lóng shàng xū xué wén yǐ shì qí biǎo

伏惟殿下,睿质已隆,尚须学文以饰其表。

qiè jiàn kǒng yǐng dá zhào hóng zhì děng fēi wéi sù dé hóng rú yì jiān dá zhèng yào

窃见孔颖达、赵弘智等,非惟宿德鸿儒,亦兼达政要。

wàng lìng shù de shì jiǎng kāi shì wù lǐ lǎn gǔ lùn jīn zēng huī ruì dé

望令数得侍讲,开释物理,览古论今,增辉睿德。

zhì rú qí shè tián yóu hān gē jì wán gǒu yuè ěr mù zhōng huì xīn shén

至如骑射畋游,酣歌妓玩,苟悦耳目,终秽心神。

jiān rǎn jì jiǔ bì yí qíng xìng

渐染既久,必移情性。

gǔ rén yǒu yán xīn wèi wàn shì zhǔ dòng ér wú jié jí luàn

古人有言:“心为万事主,动而无节即乱。

kǒng diàn xià bài dé zhī yuán zài yú cǐ yǐ

”恐殿下败德之源,在于此矣。

chéng qián lǎn shū yù nù wèi xuán sù yuē shù zǐ huàn fēng kuáng yé

承干览书愈怒,谓玄素曰:“庶子患风狂耶?

shí sì nián tài zōng zhī xuán sù zài dōng gōng pín yǒu jìn jiàn zhuó shòu yín qīng guāng lù dài fu xíng tài zǐ zuǒ shù zǐ

十四年,太宗知玄素在东宫频有进谏,擢授银青光禄大夫,行太子左庶子。

shí chéng qián cháng yú gōng zhōng jī gǔ shēng wén yú wài xuán sù kòu gē qǐng jiàn jí yán qiē jiàn

时承干尝于宫中击鼓,声闻于外,玄素叩合请见,极言切谏。

nǎi chū gōng nèi gǔ duì xuán sù huǐ zhī qiǎn hù nú cì xuán sù zǎo cháo yīn yǐ mǎ zhuā jī zhī dài zhì yú sǐ

乃出宫内鼓对玄素毁之,遣户奴伺玄素早朝,阴以马檛击之,殆至于死。

shì shí chéng qián hǎo yíng zào tíng guān qióng jí shē chǐ fèi yòng rì guǎng

是时承干好营造亭观,穷极奢侈,费用日广。

xuán sù shàng shū jiàn yuē

玄素上书谏曰:

chén yǐ yú bì qiè wèi liǎng gōng zài chén yǒu jiāng hǎi zhī rùn yú guó wú qiū háo zhī yì shì yòng bì jié yú chéng sī jǐn chén jié zhě yě

臣以愚蔽,窃位两宫,在臣有江海之润,于国无秋毫之益,是用必竭愚诚,思尽臣节者也。

fú wéi chǔ jūn zhī jì hé dài shū zhòng rú qí jī dé bù hóng hé yǐ sì shǒu chéng yè

伏惟储君之寄,荷戴殊重,如其积德不弘,何以嗣守成业?

shèng shàng yǐ diàn xià qīn zé fù zǐ shì jiān jiā guó suǒ yìng yòng wù bù wéi jié xiàn

圣上以殿下亲则父子,事兼家国,所应用物不为节限。

ēn zhǐ wèi yú liù xún yòng wù yǐ guò qī wàn jiāo shē zhī jí shú yún guò cǐ

恩旨未逾六旬,用物已过七万,骄奢之极,孰云过此?

lóng lóu zhī xià wéi jù gōng jiàng

龙楼之下,惟聚工匠;

wàng yuàn zhī nèi bù dǔ xián liáng

望苑之内,不睹贤良。

jīn yán xiào jìng zé quē shì shàn wèn shù zhī lǐ

今言孝敬,则阙侍膳问竖之礼;

yǔ gōng shùn zé wéi jūn fù cí xùn zhī fāng

语恭顺,则违君父慈训之方;

qiú fēng shēng zé wú xué gǔ hǎo dào zhī shí

求风声,则无学古好道之实;

guān jǔ cuò zé yǒu yīn yuán zhū lù zhī zuì

观举措,则有因缘诛戮之罪。

gōng chén zhèng shì wèi cháng zài cè qún xié yín qiǎo nì jìn shēn gōng

宫臣正士,未尝在侧,群邪淫巧,昵近深宫。

ài hào zhě jiē yóu jì zá sè shī yǔ zhě bìng tú huà diāo lòu

爱好者皆游伎杂色,施与者并图画雕镂。

zài wài zhān yǎng yǐ yǒu cǐ shī

在外瞻仰,已有此失;

jū zhōng yǐn mì nìng kě shèng jì zāi

居中隐密,宁可胜计哉!

xuān yóu jìn mén bù yì huán huì cháo rù mù chū è shēng jiàn yuǎn

宣猷禁门,不异阛阓,朝入暮出,恶声渐远。

yòu shù zǐ zhào hóng zhì jīng míng xíng xiū dāng jīn shàn shì chén měi qǐng wàng shù zhào jìn yǔ zhī tán lùn zhù guǎng huī yóu

右庶子赵弘智经明行修,当今善士,臣每请望数召进,与之谈论,庶广徽猷。

lìng zhǐ fǎn yǒu cāi xián wèi chén wàng xiāng tuī yǐn

令旨反有猜嫌,谓臣妄相推引。

cóng shàn rú liú shàng kǒng bù dǎi

从善如流,尚恐不逮;

shì fēi jù jiàn bì shì zhāo sǔn

饰非拒谏,必是招损。

gǔ rén yún kǔ yào lì bìng kǔ kǒu lì xíng

古人云:“苦药利病,苦口利行。

fú yuàn jū ān sī wēi rì shèn yī rì

”伏愿居安思危,日慎一日。

shū rù chéng qián dà nù qiǎn cì kè jiāng jiā tú hài é shǔ gōng fèi

书入,承干大怒,遣刺客将加屠害,俄属宫废。

zhēn guàn shí sì nián tài zǐ zhān shì yú zhì níng yǐ tài zi chéng qián guǎng zào gōng shì shē chǐ guò dù dān hǎo shēng yuè shàng shū jiàn yuē

贞观十四年,太子詹事于志宁,以太子承干广造宫室,奢侈过度,耽好声乐,上书谏曰:

chén wén kè jiǎn jié yòng shí hóng dào zhī yuán

臣闻克俭节用,实弘道之源;

chóng chǐ zì qíng nǎi bài dé zhī běn

崇侈恣情,乃败德之本。

shì yǐ líng yún gài rì róng rén yú shì zhì jī

是以凌云概日,戎人于是致讥;

jùn yǔ diāo qiáng xià shū yǐ zhī zuò jiè

峻宇雕墙,《夏书》以之作诫。

xī zhào dùn kuāng jìn lǚ wàng shī zhōu huò quàn zhī yǐ jié cái huò jiàn zhī yǐ hòu liǎn

昔赵盾匡晋,吕望师周,或劝之以节财,或谏之以厚敛。

mò bù jìn zhōng yǐ zuǒ guó jié chéng yǐ fèng jūn yù shǐ mào shí bō yú wú qióng yīng shēng bèi hu wù tīng

莫不尽忠以佐国,竭诚以奉君,欲使茂实播于无穷,英声被乎物听。

xián zhe jiǎn cè yòng wèi měi tán

咸著简策,用为美谈。

qiě jīn suǒ jū dōng gōng duò rì yíng jiàn dǔ zhī zhě shàng jī qí chǐ jiàn zhī zhě yóu tàn shén huá

且今所居东宫,隋日营建,睹之者尚讥其侈,见之者犹叹甚华。

hé róng yú cǐ zhōng gēng yǒu xiū zào cái bó rì fèi tǔ mù bù tíng qióng jīn fǔ zhī gōng jí mó lóng zhī miào

何容于此中更有修造,财帛日费,土木不停,穷斤斧之工,极磨砻之妙?

qiě dīng jiàng guān nú rù nèi bǐ zhě céng wú fù jiān

且丁匠官奴入内,比者曾无复监。

cǐ děng huò xiōng fàn guó zhāng huò dì lí wáng fǎ wǎng lái yù yuàn chū rù jìn wéi qián záo yuán qí shēn zhuì chǔ zài qí shǒu

此等或兄犯国章,或弟罹王法,往来御苑,出入禁闱,钳凿缘其身,槌杵在其手。

jiān mén běn fáng fēi lǜ sù wèi yǐ bèi bù yú zhí zhǎng jì zì bù zhī qiān niú yòu fù bú jiàn

监门本防非虑,宿卫以备不虞,直长既自不知,千牛又复不见。

zhǎo yá zài wài sī yì zài nèi suǒ sī hé yǐ zì ān chén xià qǐ róng wú jù

爪牙在外,厮役在内,所司何以自安,臣下岂容无惧?

yòu zhèng wèi zhī lè gǔ wèi yín shēng

又郑、卫之乐,古谓淫声。

xī zhāo gē zhī xiāng huí chē zhě mò dí

昔朝歌之乡,回车者墨翟;

jiā gǔ zhī huì huī jiàn zhě kǒng qiū

夹谷之会,挥剑者孔丘。

xiān shèng jì yǐ wèi fēi tōng xián jiāng yǐ wéi shī

先圣既以为非,通贤将以为失。

qǐng wén gōng nèi lǚ yǒu gǔ shēng dà lè jì ér rù biàn bù chū

顷闻宫内,屡有鼓声,大乐伎儿,入便不出。

wén zhī zhě gǔ lì yán zhī zhě xīn zhàn

闻之者股栗,言之者心战。

wǎng nián kǒu chì fú qǐng zhòng xún shèng zhǐ yīn qín míng jiè kěn qiè

往年口敕,伏请重寻,圣旨殷勤,明诫恳切。

zài yú diàn xià bù kě bù sī

在于殿下,不可不思;

zhì yú wēi chén bù dé wú jù

至于微臣,不得无惧。

chén zì qū chí gōng què yǐ jī suì shí quǎn mǎ shàng jiě shí ēn mù shí yóu néng zhī gǎn chén suǒ yǒu guǎn jiàn gǎn bù jìn yán

臣自驱驰宫阙,已积岁时,犬马尚解识恩,木石犹能知感,臣所有管见,敢不尽言。

rú jiàn yǐ dān chéng zé chén yǒu shēng lù

如鉴以丹诚,则臣有生路;

ruò zé qí wǔ zhǐ zé chén shì zuì rén

若责其忤旨,则臣是罪人。

dàn yuè yì qǔ róng zāng sūn fāng yǐ jí

但悦意取容,臧孙方以疾;

fàn yán nì ěr chūn qiū bǐ zhī yào shí

犯颜逆耳,《春秋》比之药石。

fú yuàn tíng gōng qiǎo zhī zuò ba jiǔ yì zhī rén jué zhèng wèi zhī yīn chì qún xiǎo zhī bèi

伏愿停工巧之作,罢久役之人,绝郑、卫之音,斥群小之辈。

zé sān shàn yǔn bèi wàn guó zuò zhēn yǐ

则三善允备,万国作贞矣。

chéng qián lǎn shū bú yuè

承干览书不悦。

shí wǔ nián chéng qián yǐ wù nóng zhī shí zhào jià shì děng yì bù xǔ fēn fān rén huái yuàn kǔ

十五年,承干以务农之时,召驾士等役,不许分番,人怀怨苦。

yòu sī yǐn tū jué qún shù rù gōng

又私引突厥群竖入宫。

zhì níng shàng shū jiàn yuē

志宁上书谏曰:

chén wén shàng tiān gài gāo rì yuè guāng qí dé

臣闻上天盖高,日月光其德;

míng jūn zhì shèng fǔ zuǒ zàn qí gōng

明君至圣,辅佐赞其功。

shì yǐ zhōu sòng shēng chǔ jiàn kuāng máo bì

是以周诵升储,见匡毛、毕;

hàn yíng jū zhèn qǔ zī huáng qǐ

汉盈居震,取资黄、绮。

jī dàn kàng fǎ yú bó qín jiǎ shēng chén shì yú wén dì xián yīn qín yú duān shì jiē kěn qiè yú zhèng rén

姬旦抗法于伯禽,贾生陈事于文帝,咸殷勤于端士,皆恳切于正人。

lì dài xián jūn mò bù dīng níng yú tài zǐ zhě liáng yǐ de yīng shàng sì wèi chù chǔ jūn

历代贤君,莫不丁宁于太子者,良以地膺上嗣,位处储君。

shàn zé shuài tǔ zhān qí ēn è zé hǎi nèi lí qí huò

善则率土沾其恩,恶则海内罹其祸。

jìn wén pū sì sī yù jià shì shòu yī shǐ zì chūn chū qì cí xià wǎn cháng jū nèi yì bù fàng fēn fān

近闻仆寺、司驭、驾士、兽医,始自春初,迄兹夏晚,常居内役,不放分番。

huò jiā yǒu zūn qīn quē yú wēn qìng

或家有尊亲,阙于温凊;

huò shì yǒu yòu ruò jué yú fǔ yǎng

或室有幼弱,绝于抚养。

chūn jì fèi qí gēng kěn xià yòu fáng qí bō zhí

春既废其耕垦,夏又妨其播殖。

shì guāi cún yù kǒng zhì yuàn jiē

事乖存育,恐致怨嗟。

tǎng wén tiān tīng hòu huǐ hé jí

倘闻天听,后悔何及?

yòu tū jué dá gē zhī děng xián shì rén miàn shòu xīn qǐ de yǐ lǐ yì qī bù kě yǐ rén xìn dài

又突厥达哥支等,咸是人面兽心,岂得以礼义期,不可以仁信待。

xīn zé wèi shi yú zhōng xiào yán zé mò biàn qí shì fēi jìn zhī yǒu sǔn yú yīng shēng nì zhī wú yì yú shèng dé

心则未识于忠孝,言则莫辩其是非,近之有损于英声,昵之无益于盛德。

yǐn zhī rù gē rén jiē jīng hài qǐ chén yōng shi dú yòng bù ān

引之入合,人皆惊骇,岂臣庸识,独用不安?

diàn xià bì xū shàng fù zhì zūn shèng qíng xià yǔn lí yuán běn wàng bù kě qīng wēi è ér bù bì wú róng lüè xiǎo shàn ér bù wéi

殿下必须上副至尊圣情,下允黎元本望,不可轻微恶而不避,无容略小善而不为。

lǐ dūn dù jiàn zhī fāng xū yǒu fáng méng zhī shù

理敦杜渐之方,须有防萌之术。

bǐng tuì bù xiào xiá jìn xián liáng

屏退不肖,狎近贤良。

rú cǐ zé shàn dào rì lóng dé yīn zì yuǎn

如此则善道日隆,德音自远。

chéng qián dà nù qiǎn cì kè zhāng shī zhèng hé gàn chéng jī jiù shě shā zhī

承干大怒,遣刺客张师政、纥干承基就舍杀之。

shì shí dīng mǔ yōu qǐ fù wèi zhān shì

是时丁母忧,起复为詹事。

èr rén qián rù qí dì jiàn zhì níng qǐn chǔ shān lú jìng bù rěn ér zhǐ

二人潜入其第,见志宁寝处苫庐,竟不忍而止。

jí chéng qián bài tài zōng zhī qí shì shēn miǎn láo zhī

及承干败,太宗知其事,深勉劳之。

✦ You read 卷四·规谏太子

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.