zhēn guàn chū tài zōng yǔ huáng mén shì láng wáng guī yàn yǔ shí yǒu měi rén shì cè běn lú jiāng wáng yuàn zhī jī yě yuàn bài jí mò rù gōng
贞观初，太宗与黄门侍郎王珪宴语，时有美人侍侧，本庐江王瑗之姬也，瑗败，籍没入宫。
tài zōng zhǐ shì guī yuē lú jiāng bù dào zéi shā qí fu ér nà qí shì bào nüè zhī shén hé yǒu bù wáng zhě hu
太宗指示珪曰：“庐江不道，贼杀其夫而纳其室，暴虐之甚，何有不亡者乎！
guī bì xí yuē bì xià yǐ lú jiāng qǔ zhī wéi shì yá wèi fēi yá
”珪避席曰：“陛下以庐江取之为是邪，为非邪？
tài zōng yuē ān yǒu shā rén ér qǔ qí qī qīng nǎi wèn zhèn shì fēi hé yě
”太宗曰：“安有杀人而取其妻，卿乃问朕是非，何也？
guī duì yuē chén wén yú guǎn zǐ yuē qí huán gōng zhī guō guó wèn qí fù lǎo yuē guō hé gù wáng
”珪对曰：“臣闻于《管子》曰：齐桓公之郭国，问其父老曰：‘郭何故亡？
fù lǎo yuē yǐ qí shàn shàn ér è wù yě
’父老曰：‘以其善善而恶恶也。
huán gōng yuē ruò zi zhī yán nǎi xián jūn yě hé zhì yú wáng
’桓公曰：‘若子之言，乃贤君也，何至于亡？
fù lǎo yuē bù rán
’父老曰：‘不然。
guō jūn shàn shàn ér bù néng yòng è wù ér bù néng qù suǒ yǐ wáng yě
郭君善善而不能用，恶恶而不能去，所以亡也。
jīn cǐ fù rén shàng zài zuǒ yòu chén qiè yǐ wéi shèng xīn shì zhī
’今此妇人尚在左右，臣窃以为圣心是之。
bì xià ruò yǐ wéi fēi suǒ wèi zhī è ér bù qù yě
陛下若以为非，所谓知恶而不去也。
tài zōng dà yuè chēng wéi zhì shàn jù lìng yǐ měi rén hái qí qīn zú
”太宗大悦，称为至善，遽令以美人还其亲族。
zhēn guàn sì nián zhào fā zú xiū luò yáng zhī qián yuán diàn yǐ bèi xún shòu
贞观四年，诏发卒修洛阳之乾元殿以备巡狩。
jǐ shì zhōng zhāng xuán sù shàng shū jiàn yuē
给事中张玄素上书谏曰：
bì xià zhì zhōu wàn wù náng kuò sì hǎi lìng zhī suǒ xíng hé wǎng bù yīng
陛下智周万物，囊括四海，令之所行，何往不应？
zhì zhī suǒ yù hé shì bù cóng
志之所欲，何事不从？
wēi chén qiè sī qín shǐ huáng zhī wèi jūn yě jiè zhōu shì zhī yú yīn liù guó zhī shèng jiāng yí zhī wàn yè
微臣窃思秦始皇之为君也，藉周室之余，因六国之盛，将贻之万叶。
jí qí zi ér wáng liàng yóu chěng shì bēn yù nì tiān hài rén zhě yě
及其子而亡，谅由逞嗜奔欲，逆天害人者也。
shì zhī tiān xià bù kě yǐ lì shèng shén qí bù kě yǐ qīn shì
是知天下不可以力胜，神祇不可以亲恃。
wéi dāng hóng jiǎn yuē báo fù liǎn shèn zhōng shǐ kě yǐ yǒng gù
惟当弘俭约，薄赋敛，慎终始，可以永固。
fāng jīn chéng bǎi wáng zhī mò shǔ diāo bì zhī yú bì yù jié zhī yǐ lǐ zhì bì xià yi yǐ shēn wéi xiān
方今承百王之末，属凋弊之余，必欲节之以礼制，陛下宜以身为先。
dōng dōu wèi yǒu xìng qī jí lìng bǔ qì
东都未有幸期，即令补葺；
zhū wáng jīn bìng chū fān yòu xū yíng gòu
诸王今并出藩，又须营构。
xīng fā shù duō qǐ pí rén zhī suǒ wàng
兴发数多，岂疲人之所望？
qí bù kě yī yě
这是第一个行不通的原因。
bì xià chū píng dōng dōu zhī shǐ céng lóu guǎng diàn jiē lìng chè huǐ tiān xià xī rán tóng xīn xīn yǎng
陛下初平东都之始，层楼广殿，皆令撤毁，天下翕然，同心欣仰。
qǐ yǒu chū zé è qí chǐ mí jīn nǎi xí qí diāo lì
岂有初则恶其侈靡，今乃袭其雕丽？
qí bù kě èr yě
这是第二个行不通的原因。”
měi chéng yīn zhǐ wèi jí xún xìng cǐ nǎi shì bù jí zhī wù chéng xū fèi zhī láo
每承音旨，未即巡幸，此乃事不急之务，成虚费之劳。
guó wú jiān nián zhī jī hé yòng liǎng dū zhī hǎo
国无兼年之积，何用两都之好？
láo yì guò dù yuàn dú jiāng qǐ
劳役过度，怨讟将起。
qí bù kě sān yě
这是第三个不可行的理由。
bǎi xìng chéng luàn lí zhī hòu cái lì diāo jìn tiān ēn hán yù cū jiàn cún lì jī hán yóu qiè shēng jì wèi ān sān wǔ nián jiān wèi néng fù jiù
百姓承乱离之后，财力凋尽，天恩含育，粗见存立，饥寒犹切，生计未安，三五年间，未能复旧。
nài hé yíng wèi xìng zhī dōu ér duó pí rén zhī lì
奈何营未幸之都，而夺疲人之力？
qí bù kě sì yě
这是第四个不可行的理由。
xī hàn gāo zǔ jiāng dōu luò yáng lóu jìng yī yán jí rì xī jià
昔汉高祖将都洛阳，娄敬一言，即日西驾。
qǐ bù zhī de wéi tǔ zhōng gòng fù suǒ jūn dàn yǐ xíng shèng bù rú guān nèi yě
岂不知地惟土中，贡赋所均，但以形胜不如关内也。
fú wéi bì xià huà diāo bì zhī rén gé jiāo lí zhī sú wèi rì shàng qiǎn wèi shén chún hé zhēn zhuó shì yí jù kě dōng xìng
伏惟陛下化凋弊之人，革浇漓之俗，为日尚浅，未甚淳和，斟酌事宜，讵可东幸？
qí bù kě wǔ yě
这是第五个不可行的理由。
chén cháng jiàn duò shì chū zào cǐ diàn yíng dòng hóng zhuàng dà mù fēi jìn dào suǒ yǒu duō zì yù zhāng cǎi lái èr qiān rén yè yī zhù qí xià shī gū jiē yǐ shēng tiě wèi zhī zhōng jiān ruò yòng mù lún dòng jí huǒ chū
臣尝见隋室初造此殿，楹栋宏壮，大木非近道所有，多自豫章采来，二千人拽一柱，其下施毂，皆以生铁为之，中间若用木轮，动即火出。
lüè jì yī zhù yǐ yòng shù shí wàn zé yú fèi yòu guò bèi yú cǐ
略计一柱，已用数十万，则余费又过倍于此。
chén wén ē páng chéng qín rén sàn
臣闻阿房成，秦人散；
zhāng huá jiù chu zhòng lí
章华就，楚众离；
qián yuán bì gōng duò rén jiě tǐ
乾元毕工，隋人解体。
qiě yǐ bì xià jīn shí gōng lì hé rú duò rì
且以陛下今时功力，何如隋日？
chéng diāo cán zhī hòu yì chuāng yí zhī rén fèi yì wàn zhī gōng xí bǎi wáng zhī bì yǐ cǐ yán zhī kǒng shén yú yáng dì yuǎn yǐ
承凋残之后，役疮痍之人，费亿万之功，袭百王之弊，以此言之，恐甚于炀帝远矣。
shēn yuàn bì xià sī zhī wú wéi yóu yú suǒ xiào zé tiān xià xìng shèn yǐ
深愿陛下思之，无为由余所笑，则天下幸甚矣。
tài zōng wèi xuán sù yuē qīng yǐ wǒ bù rú yáng dì hé rú jié zhòu
太宗谓玄素曰：“卿以我不如炀帝，何如桀、纣？
duì yuē ruò cǐ diàn zú xìng suǒ wèi tóng guī yú luàn
”对曰：“若此殿卒兴，所谓同归于乱。
tài zōng tàn yuē wǒ bù sī liang suì zhì yú cǐ
”太宗叹曰：“我不思量，遂至于此。
gù wèi fáng xuán líng yuē jīn xuán sù shàng biǎo luò yáng shí yì wèi yí xiū zào hòu bì shì lǐ xū xíng lù zuò yì fù hé kǔ
”顾谓房玄龄曰：“今玄素上表，洛阳实亦未宜修造，后必事理须行，露坐亦复何苦？
suǒ yǒu zuò yì yi jí tíng zhī
所有作役，宜即停之。
rán yǐ bēi gàn zūn gǔ lái bù yì fēi qí zhōng zhí ān néng rú cǐ
然以卑干尊，古来不易，非其忠直，安能如此？
qiě zhòng rén zhī wěi wěi bù rú yī shì zhī è è
且众人之唯唯，不如一士之谔谔。
kě cì juàn èr bǎi pǐ
可赐绢二百匹。
wèi zhēng tàn yuē zhāng gōng suì yǒu huí tiān zhī lì kě wèi rén rén zhī yán qí lì bó zāi
”魏征叹曰：“张公遂有回天之力，可谓仁人之言，其利博哉！
tài zōng yǒu yī jùn mǎ tè ài zhī héng yú gōng zhōng yǎng sì wú bìng ér bào sǐ
太宗有一骏马，特爱之，恒于宫中养饲，无病而暴死。
tài zōng nù yǎng mǎ gōng rén jiāng shā zhī
太宗怒养马宫人，将杀之。
huáng hòu jiàn yuē xī qí jǐng gōng yǐ mǎ sǐ shā rén yàn zǐ qǐng shù qí zuì yún ěr yǎng mǎ ér sǐ ěr zuì yī yě
皇后谏曰：“昔齐景公以马死杀人，晏子请数其罪云：‘尔养马而死，尔罪一也。
shǐ gōng yǐ mǎ shā rén bǎi xìng wén zhī bì yuàn wú jūn ěr zuì èr yě
使公以马杀人，百姓闻之，必怨吾君，尔罪二也。
zhū hóu wén zhī bì qīng wú guó ěr zuì sān yě
诸侯闻之，必轻吾国，尔罪三也。
gōng nǎi shì zuì
’公乃释罪。
bì xià cháng dú shū jiàn cǐ shì qǐ wàng zhī yá
陛下尝读书见此事，岂忘之邪？
tài zōng yì nǎi jiě
”太宗意乃解。
yòu wèi fáng xuán líng yuē huáng hòu zhù shì xiāng qǐ wò jí yǒu lì yì ěr
又谓房玄龄曰：“皇后庶事相启沃，极有利益尔。
zhēn guàn qī nián tài zōng jiāng xìng jiǔ chéng gōng sàn qí cháng shì yáo sī lián jìn jiàn yuē bì xià gāo jū zǐ jí níng jì cāng shēng yìng xū yǐ yù cóng rén bù kě yǐ rén cóng yù
贞观七年，太宗将幸九成宫，散骑常侍姚思廉进谏曰：“陛下高居紫极，宁济苍生，应须以欲从人，不可以人从欲。
rán ér lí gōng yóu xìng cǐ qín huáng hàn wǔ zhī shì gù fēi yáo shùn yǔ tāng zhī suǒ wéi yě
然而离宫游幸，此秦皇、汉武之事，故非尧、舜、禹、汤之所为也。
yán shén qiē zhì
”言甚切至。
tài zōng yù zhī yuē zhèn yǒu qì jí rè biàn dùn jù gù fēi qíng hǎo yóu xìng shén jiā qīng yì
太宗谕之曰：“朕有气疾，热便顿剧，故非情好游幸，甚嘉卿意。
yīn cì bó wǔ shí duàn
”因赐帛五十段。
zhēn guàn sān nián li dà liàng wèi liáng zhōu dū du cháng yǒu tái shǐ zhì zhōu jìng jiàn yǒu míng yīng fěng dà liàng xiàn zhī
贞观三年，李大亮为凉州都督，尝有台使至州境，见有名鹰，讽大亮献之。
dà liàng mì biǎo yuē bì xià jiǔ jué tián liè ér shǐ zhě qiú yīng
大亮密表曰：“陛下久绝畋猎，而使者求鹰。
ruò shì bì xià zhī yì shēn guāi xī zhǐ
若是陛下之意，深乖昔旨；
rú qí zì shàn biàn shì shǐ fēi qí rén
如其自擅，便是使非其人。
tài zōng xià shū yuē yǐ qīng jiān zī wén wǔ zhì huái zhēn què gù wěi fān mù dāng cí zhòng jì
”太宗下书曰：“以卿兼资文武，志怀贞确，故委藩牧，当兹重寄。
bǐ zài zhōu zhèn shēng jì yuǎn zhāng niàn cǐ zhōng qín qǐ wàng wù mèi
比在州镇，声绩远彰，念此忠勤，岂忘寤寐？
shǐ qiǎn xiàn yīng suì bù qū shùn lùn jīn yǐn gǔ yuǎn xiàn zhí yán
使遣献鹰，遂不曲顺，论今引古，远献直言。
pī lù fù xīn fēi cháng kěn dào lǎn yòng jiā tàn bù néng yǐ yǐ yǒu chén ruò cǐ zhèn fù hé yōu
披露腹心，非常恳到，览用嘉叹，不能已已，有臣若此，朕复何忧！
yi shǒu cǐ chéng zhōng shǐ ruò yī
宜守此诚，终始若一。
shī yún jìng gòng ěr wèi hǎo shì zhèng zhí
《诗》云：‘靖共尔位，好是正直。
shén zhī tīng zhī jiè ěr jǐng fú
神明会听到这些，赐给你大福气。
gǔ rén chēng yī yán zhī zhòng móu yú qiān jīn qīng zhī suǒ yán shēn zú guì yǐ
’古人称一言之重，侔于千金，卿之所言，深足贵矣。
jīn cì qīng jīn hú píng jīn wǎn gè yī méi suī wú qiān yì zhī zhòng shì lián zì yòng zhī wù
今赐卿金壶瓶、金碗各一枚，虽无千镒之重，是联自用之物。
qīng lì zhì fāng zhí jié jié zhì gōng chù zhí dāng guān měi fù suǒ wěi fāng dà rèn shǐ yǐ shēn zhòng jì
卿立志方直，竭节至公，处职当官，每副所委，方大任使，以申重寄。
gōng shì zhī xián yi guān diǎn jí
公事之闲，宜观典籍。
jiān cì qīng xún yuè hàn jì yī bù cǐ shū xù zhì jiǎn yào lùn yì shēn bó jí wéi zhèng zhī tǐ jǐn jūn chén zhī yì jīn yǐ cì qīng yi jiā xún yuè
兼赐卿荀悦《汉纪》一部，此书叙致简要，论议深博，极为政之体，尽君臣之义，今以赐卿，宜加寻阅。
zhēn guàn bā nián shǎn xiàn chéng huáng fǔ dé cān shàng shū wǔ zhǐ tài zōng yǐ wéi shàn bàng
贞观八年，陕县丞皇甫德参上书忤旨，太宗以为讪谤。
shì zhōng wèi zhēng jìn yán yuē xī jiǎ yì dāng hàn wén dì shàng shū yún yún kě wèi tòng kū zhě yī kě wèi cháng tàn xi zhě liù
侍中魏征进言曰：“昔贾谊当汉文帝上书云云‘可为痛哭者一，可为长叹息者六。
zì gǔ shàng shū lǜ duō jī qiè
’自古上书，率多激切。
ruò bù jī qiè zé bù néng qǐ rén zhǔ zhī xīn
若不激切，则不能起人主之心。
jī qiè jí shì shàn bàng wéi bì xià xiáng qí kě fǒu
激切即似讪谤，惟陛下详其可否。
tài zōng yuē fēi gōng wú néng dào cǐ zhě
”太宗曰：“非公无能道此者。
lìng cì dé cān bó èr shí duàn
”令赐德参帛二十段。
zhēn guàn shí wǔ nián qiǎn shǐ yì xī yù lì yè hù kè hán wèi hái yòu lìng rén duō jī jīn bó lì zhū guó shì mǎ
贞观十五年，遣使诣西域立叶护可汗，未还，又令人多赍金帛，历诸国市马。
wèi zhēng jiàn yuē jīn fā shǐ yǐ lì kè hán wèi míng kè hán wèi dìng lì jí yì zhū guó shì mǎ bǐ bì yǐ wéi yì zài shì mǎ bù wéi zhuān lì kè hán
魏征谏曰：“今发使以立可汗为名，可汗未定立，即诣诸国市马，彼必以为意在市马，不为专立可汗。
kè hán de lì zé bù shén huái ēn bù dé lì zé shēng shēn yuàn
可汗得立，则不甚怀恩，不得立，则生深怨。
zhū fān wén zhī qiě bù zhòng zhōng guó
诸蕃闻之，且不重中国。
dàn shǐ bǐ guó ān níng zé zhū guó zhī mǎ bù qiú zì zhì
但使彼国安宁， 则诸国之马，不求自至。
xī hàn wén dì yǒu xiàn qiān lǐ mǎ zhě yuē wú jí xíng rì sān shí xiōng xíng rì wǔ shí luán yú zài qián shǔ chē zài hòu wú dú chéng qiān lǐ mǎ jiāng ān zhī hu
昔汉文帝有献千里马者，曰：‘吾吉行日三十，凶行日五十，鸾舆在前，属车在后，吾独乘千里马，将安之乎？
nǎi cháng qí dào lǐ suǒ fèi ér fǎn zhī
’乃偿其道里所费而返之。
yòu guāng wǔ yǒu xiàn qiān lǐ mǎ jí bǎo jiàn zhě mǎ yǐ jià gǔ chē jiàn yǐ cì qí shì
又光武有献千里马及宝剑者，马以驾鼓车，剑以赐骑士。
jīn bì xià fán suǒ shī wéi jiē miǎo guò sān wáng zhī shàng nài hé zhì cǐ yù wèi xiào wén guāng wǔ zhī xià hu
今陛下凡所施为，皆邈过三王之上，奈何至此欲为孝文、光武之下乎？
yòu wèi wén dì qiú shì xī yù dà zhū sū zé yuē ruò bì xià huì jí sì hǎi zé bù qiú zì zhì qiú ér de zhī bù zú guì yě bì xià zòng bù néng mù hàn wén zhī gāo xíng kě bù wèi sū zé zhī zhèng yán yé
又魏文帝求市西域大珠，苏则曰：‘若陛下惠及四海，则不求自至，求而得之，不足贵也’陛下纵不能慕汉文之高行，可不畏苏则之正言耶？
tài zōng jù lìng zhǐ zhī
”太宗遽令止之。
zhēn guàn shí qī nián tài zǐ yòu shù zǐ gāo jì fǔ shàng shū chén dé shī
贞观十七年，太子右庶子高季辅上疏陈得失。
tè cì zhōng rǔ yī jì wèi yuē qīng jìn yào shí zhī yán gù yǐ yào shí xiāng bào
特赐钟乳一剂，谓曰：“卿进药石之言，故以药石相报。
zhēn guàn shí bā nián tài zōng wèi zhǎng sūn wú jì děng yuē fū rén chén zhī duì dì wáng duō shùn cóng ér bù nì gān yán yǐ qǔ róng
贞观十八年，太宗谓长孙无忌等曰：“夫人臣之对帝王，多顺从而不逆，甘言以取容。
zhèn jīn fā wèn bù dé yǒu yǐn yi yǐ cì yán zhèn guò shī
朕今发问，不得有隐，宜以次言朕过失。
zhǎng sūn wú jì táng jiǎn děng jiē yuē bì xià shèng huà dào zhì tài píng yǐ chén guān zhī bú jiàn qí shī
”长孙无忌、唐俭等皆曰：“陛下圣化道致太平，以臣观之，不见其失。
huáng mén shì láng liú jì duì yuē bì xià bō luàn chuàng yè shí gōng gāo wàn gǔ chéng rú wú jì děng yán
”黄门侍郎刘洎对曰：“陛下拨乱创业，实功高万古，诚如无忌等言。
rán qǐng yǒu rén shàng shū cí lǐ bù chēng zhě huò duì miàn qióng jié wú bù cán tuì
然顷有人上书，辞理不称者，或对面穷诘，无不惭退。
kǒng fēi jiǎng jìn yán zhě
恐非奖进言者。
tài zōng yuē cǐ yán shì yě dāng wèi qīng gǎi zhī
”太宗曰：“此言是也，当为卿改之。
tài zōng cháng nù yuàn xi jiān mù yù mìng yú cháo táng zhǎn zhī
太宗尝怒苑西监穆裕，命于朝堂斩之。
shí gāo zōng wèi huáng tài zǐ jù fàn yán jìn jiàn tài zōng yì nǎi jiě
时高宗为皇太子，遽犯颜进谏，太宗意乃解。
sī tú zhǎng sūn wú jì yuē zì gǔ tài zǐ zhī jiàn huò chéng jiàn cóng róng ér yán
司徒长孙无忌曰：“自古太子之谏，或乘间从容而言。
jīn bì xià fā tiān wēi zhī nù tài zǐ shēn fàn yán zhī jiàn chéng gǔ jīn wèi yǒu
今陛下发天威之怒，太子申犯颜之谏，诚古今未有。
tài zōng yuē fū rén jiǔ xiāng yǔ chù zì rán rǎn xí
”太宗曰：“夫人久相与处，自然染习。
zì zhèn yù tiān xià xū xīn zhèng zhí jí yǒu wèi zhēng zhāo xī jìn jiàn
自朕御天下，虚心正直，即有魏征朝夕进谏。
zì zhēng yún wáng liú jì cén wén běn mǎ zhōu chǔ suì liáng děng jì zhī
自征云亡，刘洎、岑文本、马周、褚遂良等继之。
huáng tài zǐ yòu zài zhèn xī qián měi jiàn zhèn xīn shuō jiàn zhě yīn rǎn yǐ chéng xìng gù yǒu jīn rì zhī jiàn
皇太子幼在朕膝前，每见朕心说谏者，因染以成性，故有今日之谏。