zé tiān huáng hòu
则天皇后
zé tiān huáng hòu wǔ shì huì zhào bīng zhōu wén shuǐ rén yě
则天皇后武氏，讳曌，并州文水人也。
fù shì duò dà yè mò wèi yīng yáng fǔ duì zhèng
父士，隋大业末为鹰扬府队正。
gāo zǔ xíng jūn yú fén jìn měi xiū zhǐ qí jiā
高祖行军于汾、晋，每休止其家。
yì qí chū qǐ cóng píng jīng chéng
义旗初起，从平京城。
zhēn guàn zhōng lèi qiān gōng bù shàng shū jīng zhōu dū du fēng yīng guó gōng
贞观中，累迁工部尚书、荆州都督，封应国公。
chū zé tiān nián shí sì shí tài zōng wén qí měi róng zhǐ zhào rù gōng lì wèi cái rén
初，则天年十四时，太宗闻其美容止，召入宫，立为才人。
jí tài zōng bēng suì wèi ní jū gǎn yè sì
及太宗崩，遂为尼，居感业寺。
dà dì yú sì jiàn zhī fù zhào rù gōng bài zhāo yí
大帝于寺见之，复召入宫，拜昭仪。
shí huáng hòu wáng shì liáng dì xiāo shì pín yǔ wǔ zhāo yí zhēng chǒng hù chán huǐ zhī dì jiē bù nà
时皇后王氏、良娣萧氏频与武昭仪争宠，互谗毁之，帝皆不纳。
jìn hào chén fēi
进号宸妃。
yǒng huī liù nián fèi wáng huáng hòu ér lì wǔ chén fēi wèi huáng hòu
永徽六年，废王皇后而立武宸妃为皇后。
gāo zōng chēng tiān huáng wǔ hòu yì chēng tiān hòu
高宗称天皇，武后亦称天后。
hòu sù duō zhì jì jiān shè wén shǐ
后素多智计，兼涉文史。
dì zì xiǎn qìng yǐ hòu duō kǔ fēng jí bǎi sī biǎo zòu jiē wěi tiān hòu xiáng jué
帝自显庆已后，多苦风疾，百司表奏，皆委天后详决。
zì cǐ nèi fǔ guó zhèng shù shí nián wēi shì yǔ dì wú yì dāng shí chēng wéi èr shèng
自此内辅国政数十年，威势与帝无异，当时称为“二圣”。
hóng dào yuán nián shí èr yuè dīng sì dà dì bēng huáng tài zǐ xiǎn jí wèi zūn tiān hòu wèi huáng tài hòu
弘道元年十二月丁巳，大帝崩，皇太子显即位，尊天后为皇太后。
jì jiāng cuàn duó shì rì zì lín cháo chēng zhì
既将篡夺，是日自临朝称制。
gēng wǔ jiā shòu zé zhōu cì shǐ hán wáng yuán jiā wèi tài wèi yù zhōu cì shǐ téng wáng yuán yīng wèi kāi fǔ yí tóng sān sī jiàng zhōu cì shǐ lǔ wáng líng kuí wèi tài zǐ tài shī xiāng zhōu cì shǐ yuè wáng zhēn wèi tài zǐ tài fù ān zhōu dū dū jì wáng shèn wèi tài zǐ tài bǎo
庚午，加授泽州刺史、韩王元嘉为太尉，豫州刺史、滕王元婴为开府仪同三司，绛州刺史、鲁王灵夔为太子太师，相州刺史、越王贞为太子太傅，安州都督、纪王慎为太子太保。
yuán jiā děng dì zūn wàng zhòng kǒng qí shēng biàn gù jìn jiā xū wèi yǐ ān qí xīn
元嘉等地尊望重，恐其生变，故进加虚位，以安其心。
jiǎ xū liú rén guǐ wèi shàng shū zuǒ pú yè cén zhǎng qiàn wèi bīng bù shàng shū wèi xuán tóng wèi huáng mén shì láng bìng yī jiù zhī zhèng shì
甲戌，刘仁轨为尚书左仆射，岑长倩为兵部尚书，魏玄同为黄门侍郎，并依旧知政事。
liú qí xián wèi shì zhōng péi yán wèi zhōng shū lìng
刘齐贤为侍中，裴炎为中书令。
sì shèng yuán nián chūn zhèng yuè jiǎ shēn shuò gǎi yuán
嗣圣元年春正月甲申朔，改元。
èr yuè wù wǔ fèi huáng dì wèi lú líng wáng yōu yú bié suǒ réng gǎi cì míng zhé
二月戊午，废皇帝为庐陵王，幽于别所，仍改赐名哲。
jǐ wèi lì yù wáng lún wèi huáng dì lìng jū yú bié diàn
己未，立豫王轮为皇帝，令居于别殿。
dà shè tiān xià gǎi yuán wén míng
大赦天下，改元文明。
huáng tài hòu réng lín cháo chēng zhì
皇太后仍临朝称制。
gēng wǔ fèi huáng tài sūn zhòng zhào wèi shù rén
庚午，废皇太孙重照为庶人。
tài cháng qīng jiān yù wáng fǔ zhǎng shǐ wáng dé zhēn wèi shì zhōng zhōng shū shì láng yù wáng fǔ sī mǎ liú yī zhī tóng zhōng shū mén xià sān pǐn
太常卿兼豫王府长史王德真为侍中，中书侍郎、豫王府司马刘祎之同中书门下三品。
sān yuè shù rén xián sǐ yú bā zhōu
三月，庶人贤死于巴州。
xià sì yuè téng wáng yuán yīng hōng
夏四月，滕王元婴薨。
gǎi fēng bì wáng shàng jīn wèi zé wáng gé wáng sù jié wéi xǔ wáng
改封毕王上金为泽王，葛王素节为许王。
dīng chǒu qiān lú líng wáng zhé yú jūn zhōu
丁丑，迁庐陵王哲于均州。
rùn wǔ yuè lǐ bù shàng shū wǔ chéng sì tóng zhōng shū mén xià sān pǐn
闰五月，礼部尚书武承嗣同中书门下三品。
qiū qī yuè tū jué gǔ duō lù yuán zhēn kòu shuò zhōu mìng zuǒ wēi wèi dà jiàng jūn chéng wu tǐng jù zhī
秋七月，突厥骨咄禄、元珍寇朔州，命左威卫大将军程务挺拒之。
huì xīng jiàn xī běi fāng zhǎng èr zhàng yú jīng sān shí sān rì nǎi miè
彗星见西北方，长二丈余，经三十三日乃灭。
jiǔ yuè dà shè tiān xià gǎi yuán wèi guāng zhái
九月，大赦天下，改元为光宅。
qí zhì gǎi cóng jīn sè shì yǐ zǐ huà yǐ zá wén
旗帜改从金色，饰以紫，画以杂文。
gǎi dōng dōu wèi shén dōu yòu gǎi shàng shū shěng jí zhū sī guān míng
改东都为神都，又改尚书省及诸司官名。
chū zhì yòu sù zhèng yù shǐ tái guān yuán
初置右肃政御史台官员。
gù sī kōng li jī sūn liǔ zhōu sī mǎ xú jìng yè wěi chēng yáng zhōu sī mǎ shā zhǎng shǐ chén jìng zhī jù yáng zhōu qǐ bīng zì chēng shàng jiàng yǐ kuāng fù wèi cí
故司空李𪟝孙柳州司马徐敬业伪称扬州司马，杀长史陈敬之，据扬州起兵，自称上将，以匡复为辞。
dōng shí yuè chǔ zhōu sī mǎ li chóng fú lǜ suǒ bù sān xiàn yǐ yīng jìng yè
冬十月，楚州司马李崇福率所部三县以应敬业。
mìng zuǒ yù qián wèi dà jiàng jūn li xiào yì wèi dà zǒng guǎn lǜ bīng sān shí wàn yǐ tǎo zhī
命左玉钤卫大将军李孝逸为大总管，率兵三十万以讨之。
shā nèi shǐ péi yán
杀内史裴炎。
dīng yǒu zhuī xuē jìng yè fù zǔ guān jué fù qí běn xìng xú shì
丁酉，追削敬业父祖官爵，复其本姓徐氏。
shí èr yuè qián zhōng shū lìng xuē yuán chāo zú
十二月，前中书令薛元超卒。
shā zuǒ wēi wèi dà jiàng jūn chéng wu tǐng
杀左威卫大将军程务挺。
chuí gǒng yuán nián chūn zhèng yuè yǐ jìng yè píng dà shè tiān xià gǎi yuán
垂拱元年春正月，以敬业平，大赦天下，改元。
liú rén guǐ hōng
刘仁轨薨。
sān yuè qiān lú líng wáng zhé yú fáng zhōu
三月，迁庐陵王哲于房州。
bān xià qīn zhuàn chuí gǒng gé yú tiān xià
颁下亲撰《垂拱格》于天下。
xià sì yuè nèi shǐ qiān wèi dào zuǒ shòu qīng zhōu cì shǐ
夏四月，内史骞味道左授青州刺史。
wǔ yuè qiū guān shàng shū péi jū dào wèi nèi shǐ nà yán wáng dé zhēn pèi liú xiàng zhōu dōng guān shàng shū sū liáng sì wèi nà yán
五月，秋官尚书裴居道为内史，纳言王德真配流象州，冬官尚书苏良嗣为纳言。
zhào nèi wài wén wǔ jiǔ pǐn yǐ shàng jí bǎi xìng xián lìng zì jǔ
诏内外文武九品已上及百姓，咸令自举。
shì xià dà hàn
是夏大旱。
èr nián chūn zhēng yuè huáng tài hòu xià zhào fù zhèng yú huáng dì
二年春正月，皇太后下诏，复政于皇帝。
yǐ huáng tài hòu jì fēi shí yì nǎi gù ràng
以皇太后既非实意，乃固让。
huáng tài hòu réng yī jiù lín cháo chēng zhì dà shè tiān xià
皇太后仍依旧临朝称制，大赦天下。
chū lìng dū du cì shǐ bìng zhǔn jīng guān dài yú
初令都督、刺史并准京官带鱼。
sān yuè chū zhì guǐ yú cháo táng yǒu jìn shū yán shì zhě tīng tóu zhī yóu shì rén jiān shàn è shì duō suǒ zhī xī
三月，初置匦于朝堂，有进书言事者听投之，由是人间善恶事多所知悉。
xià sì yuè cén zhǎng qiàn wèi nèi shǐ
夏四月，岑长倩为内史。
liù yuè sū liáng sì wéi wén chāng zuǒ xiāng tiān guān shàng shū wéi dài jià wéi wén chāng yòu xiāng bìng tóng fèng gé luán tái sān pǐn
六月，苏良嗣为文昌左相，天官尚书韦待价为文昌右相，并同凤阁鸾台三品。
yòu sù zhèng yù shǐ dài fū wéi sī qiān wèi nà yán
右肃政御史大夫韦思谦为纳言。
sān nián chūn zhēng yuè fēng huáng zǐ chéng yì wèi héng wáng lóng jī wèi chǔ wáng lóng fàn wèi wèi wáng lóng yè wèi zhào wáng
三年春正月，封皇子成义为恒王，隆基为楚王，隆范为卫王，隆业为赵王。
èr yuè wéi sī qiān qǐng zhì shì xǔ zhī
二月，韦思谦请致仕，许之。
xià sì yuè péi jū dào wèi nà yán xià guān shì láng zhāng guāng fǔ wèi fèng gé shì láng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
夏四月，裴居道为纳言，夏官侍郎张光辅为凤阁侍郎、同凤阁鸾台平章事。
gēng wǔ liú yī zhī cì sǐ yú jiā
庚午，刘祎之赐死于家。
qiū bā yuè dì guān shàng shū wèi xuán tóng jiǎn jiào nà yán
秋八月，地官尚书魏玄同检校纳言。
sì nián chūn èr yuè huǐ qián yuán diàn jiù qí de zào míng táng
四年春二月，毁乾元殿，就其地造明堂。
shān dōng hé nán shén jī fá zhào sī shǔ qīng wáng jí shàn sī fǔ qīng ōu yáng tōng dōng guān shì láng dí rén jié xún fǔ zhèn gěi
山东、河南甚饥乏，诏司属卿王及善、司府卿欧阳通、冬官侍郎狄仁杰巡抚赈给。
xià sì yuè wèi wáng wǔ chéng sì wěi zào ruì shí wén yún shèng mǔ lín rén yǒng chāng dì yè
夏四月，魏王武承嗣伪造瑞石，文云：“圣母临人，永昌帝业。
lìng yōng zhōu rén táng tóng tài biǎo chēng huò zhī luò shuǐ
”令雍州人唐同泰表称获之洛水。
huáng tài hòu dà yuè hào qí shí wèi bǎo tú zhuó shòu tóng tài yóu jī jiāng jūn
皇太后大悦，号其石为“宝图”，擢授同泰游击将军。
wǔ yuè huáng tài hòu jiā zūn hào yuē shèng mǔ shén huáng
五月，皇太后加尊号曰圣母神皇。
qiū qī yuè dà shè tiān xià
秋七月，大赦天下。
gǎi bǎo tú yuē tiān shòu shèng tú fēng luò shuǐ shén wèi xiǎn shèng jiā wèi tè jìn bìng lì miào
改“宝图”曰“天授圣图”，封洛水神为显圣，加位特进，并立庙。
jiù shuǐ cè zhì yǒng chāng xiàn
就水侧置永昌县。
tiān xià dà pú wǔ rì
天下大酺五日。
bā yuè rén yín bó zhōu cì shǐ láng yá wáng chōng jù bó zhōu qǐ bīng mìng zuǒ jīn wú dà jiàng jūn qiū shén jī wéi xíng jūn zǒng guǎn tǎo zhī
八月壬寅，博州刺史、琅邪王冲据博州起兵，命左金吾大将军丘神𪟝为行军总管讨之。
gēng xū chōng fù yù zhōu cì shǐ yuè wáng zhēn yòu jǔ bīng yú yù zhōu yǔ chōng xiāng yìng
庚戌，冲父豫州刺史、越王贞又举兵于豫州，与冲相应。
jiǔ yuè mìng nèi shǐ cén zhǎng qiàn fèng gé shì láng zhāng guāng fǔ zuǒ jiān mén dà jiàng jūn jū chóng yù lǜ bīng tǎo zhī
九月，命内史岑长倩、凤阁侍郎张光辅、左监门大将军鞠崇裕率兵讨之。
bǐng yín zhǎn zhēn jí chōng děng chuán shǒu shén dōu gǎi xìng wèi huǐ shì
丙寅，斩贞及冲等，传首神都，改姓为虺氏。
qǔ shè bó zhōu
曲赦博州。
hán wáng yuán jiā lǔ wáng líng kuí yuán jiā zi huáng guó gōng zhuàn líng kuí zi zuǒ sàn qí cháng shì fàn yáng wáng ǎi huò wáng yuán guǐ jí zi jiāng dū wáng xù gù guó wáng yuán fèng zǐ dōng guǎn gōng róng zuò yǔ zhēn tōng móu
韩王元嘉、鲁王灵夔、元嘉子黄国公譔、灵夔子左散骑常侍范阳王蔼、霍王元轨及子江都王绪、故虢王元凤子东莞公融坐与贞通谋，
yuán jiā líng kuí zì shā
元嘉、灵夔自杀，
yuán guǐ pèi liú qián zhōu
元轨配流黔州，
zhuàn děng fú zhū
譔等伏诛，
gǎi xìng huǐ shì
改姓虺氏。
zì shì zōng shì zhū wáng xiāng jì zhū sǐ zhě dài jiāng jǐn yǐ
自是宗室诸王相继诛死者，殆将尽矣。
qí zǐ sūn nián yòu zhě xián pèi liú lǐng wài zhū qí qīn dǎng shù bǎi yú jiā
其子孙年幼者咸配流岭外，诛其亲党数百余家。
shí èr yuè jǐ yǒu shén huáng bài luò shuǐ shòu tiān shòu shèng tú shì rì hái gōng
十二月己酉，神皇拜洛水，受“天授圣图”，是日还宫。
míng táng chéng
明堂成。
yǒng chāng yuán nián chūn zhèng yuè shén huáng qīn xiǎng míng táng dà shè tiān xià gǎi yuán dà pú qī rì
永昌元年春正月，神皇亲享明堂，大赦天下，改元，大酺七日。
sān yuè zhāng guāng fǔ wèi nèi shǐ wǔ chéng sì wèi nà yán
三月，张光辅为内史，武承嗣为纳言。
xià sì yuè zhū jiǎng wáng yùn dào wáng yuán qìng xú wáng yuán lǐ cáo wáng míng děng zhū zǐ sūn xǐ qí jiā shǔ yú guī zhōu
夏四月，诛蒋王恽、道王元庆、徐王元礼、曹王明等诸子孙，徙其家属于巂州。
wǔ yuè mìng wén chāng yòu xiāng wéi dài jià wèi ān xī dào dà zǒng guǎn yǐ tǎo tǔ bō
五月，命文昌右相韦待价为安息道大总管以讨吐蕃。
liù yuè lìng wén wǔ guān wǔ pǐn yǐ shàng gè jǔ suǒ zhī
六月，令文武官五品已上各举所知。
qiū qī yuè jì wáng shèn bèi wū gào móu fǎn zài yǐ jiàn chē liú yú bā zhōu gǎi xìng huǐ shì
秋七月，纪王慎被诬告谋反，载以槛车，流于巴州，改姓虺氏。
wéi dài jià zuò chí liú bù jìn shì zú duō jī jǐn ér sǐ pèi liú xiù zhōu
韦待价坐迟留不进，士卒多饥馑而死，配流绣州。
bā yuè zuǒ sù zhèng yù shǐ dài fū wáng běn lì tóng fèng gé luán tái sān pǐn
八月，左肃政御史大夫王本立同凤阁鸾台三品。
xīn sì zhū nèi shǐ zhāng guāng fǔ
辛巳，诛内史张光辅。
jiǔ yuè nà yán wèi xuán tóng cì sǐ yú jiā
九月，纳言魏玄同赐死于家。
dōng shí yuè chūn guān shàng shū fàn lǚ bīng fèng gé shì láng xíng wén wěi bìng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
冬十月，春官尚书范履冰、凤阁侍郎邢文伟并同凤阁鸾台平章事。
gǎi yǔ lín jūn bǎi qí wèi qiān jì
改羽林军百骑为千骑。
zài chū yuán nián chūn zhēng yuè shén huáng qīn xiǎng míng táng dà shè tiān xià
载初元年春正月，神皇亲享明堂，大赦天下。
yī zhōu zhì jiàn zǐ yuè wèi zhēng yuè gǎi yǒng chāng yuán nián shí yī yuè wèi zài chū yuán nián zhēng yuè shí èr yuè wèi là yuè gǎi jiù zhēng yuè wèi yī yuè dà pú sān rì
依周制建子月为正月，改永昌元年十一月为载初元年正月，十二月为腊月，改旧正月为一月，大酺三日。
shén huáng zì yǐ zhào zì wèi míng suì gǎi zhào shū wèi zhì shū
神皇自以“曌”字为名，遂改诏书为制书。
chūn yī yuè sū liáng sì wèi tè jìn wǔ chéng sì wéi wén chāng zuǒ xiāng cén zhǎng qiàn wéi wén chāng yòu xiāng péi jū dào wèi tài zǐ shǎo fù bìng yī jiù tóng fèng gé luán tái sān pǐn
春一月，苏良嗣为特进，武承嗣为文昌左相，岑长倩为文昌右相，裴居道为太子少傅，并依旧同凤阁鸾台三品。
fèng gé shì láng wǔ yōu níng wèi nà yán xíng wén wěi wèi nèi shǐ
凤阁侍郎武攸宁为纳言，邢文伟为内史。
qiū qī yuè shā yù zhāng wáng dǎn qiān qí fù shū wáng yuán míng yú hé zhōu
秋七月，杀豫章王亶，迁其父舒王元名于和州。
yǒu shā mén shí rén wěi zhuàn dà yún jīng biǎo shàng zhī shèng yán shén huáng shòu mìng zhī shì
有沙门十人伪撰《大云经》，表上之，盛言神皇受命之事。
zhì bān yú tiān xià lìng zhū zhōu gè zhì dà yún sì zǒng dù sēng qiān rén
制颁于天下，令诸州各置大云寺，总度僧千人。
dīng hài shā suí zhōu cì shǐ zé wáng shàng jīn shū zhōu cì shǐ xǔ wáng sù jié bìng qí zi shù shí rén
丁亥，杀随州刺史泽王上金、舒州刺史许王素节并其子数十人。
jiǔ yuè jiǔ rì rén wǔ gé táng mìng gǎi guó hào wèi zhōu
九月九日壬午，革唐命，改国号为周。
gǎi yuán wèi tiān shòu dà shè tiān xià cì pú qī rì
改元为天授，大赦天下，赐酺七日。
yǐ yǒu jiā zūn hào yuē shèng shén huáng dì jiàng huáng dì wèi huáng sì
乙酉，加尊号曰圣神皇帝，降皇帝为皇嗣。
bǐng xū chū lì wǔ shì qī miào yú shén dōu
丙戌，初立武氏七庙于神都。
zhuī zūn shén huáng fù zèng tài wèi tài yuán wáng shì wèi xiào míng huáng dì
追尊神皇父赠太尉、太原王士为孝明皇帝。
xiōng zi wén chāng zuǒ xiāng chéng sì wèi wèi wáng tiān guān shàng shū sān sī wèi liáng wáng táng zhí yì zōng děng shí èr rén wéi jùn wáng
兄子文昌左相承嗣为魏王，天官尚书三思为梁王，堂侄懿宗等十二人为郡王。
sī bīn qīng shǐ wu zī wèi nà yán fèng gé shì láng zōng qín kè wèi nèi shǐ
司宾卿史务滋为纳言，凤阁侍郎宗秦客为内史。
jǐ shì zhōng fu yóu yì wèi luán tái shì láng réng yī jiù zhī fèng gé luán tái píng zhāng shì
给事中傅游艺为鸾台侍郎，仍依旧知凤阁鸾台平章事。
lìng shǐ wu zī děng shí rén fēn dào cún fǔ tiān xià
令史务滋等十人分道存抚天下。
gǎi nèi wài guān suǒ pèi yú bìng zuò guī
改内外官所佩鱼并作龟。
dōng shí yuè gǎi bīng zhōu wén shuǐ xiàn wèi wǔ xīng xiàn yī hàn fēng pèi lì bǎi xìng zǐ sūn xiāng chéng gěi fù
冬十月，改并州文水县为武兴县，依汉丰、沛例，百姓子孙相承给复。
èr nián zhēng yuè qīn sì míng táng
二年正月，亲祀明堂。
chūn sān yuè gǎi táng tài miào wèi xiǎng dé miào
春三月，改唐太庙为享德庙。
xià sì yuè lìng shì jiào zài dào fǎ zhī shàng sēng ní chù dào shì nǚ kòu zhī qián
夏四月，令释教在道法之上，僧尼处道士女寇之前。
liù yuè mìng cén zhǎng qiàn lǜ zhū jūn tǎo tǔ bō
六月，命岑长倩率诸军讨吐蕃。
zuǒ sù zhèng yù shǐ dài fū gé fǔ yuán wéi dì guān shàng shū luán tái shì láng lè sī huì bìng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
左肃政御史大夫格辅元为地官尚书，鸾台侍郎乐思晦并同凤阁鸾台平章事。
qiū qī yuè xǐ guān nèi yōng tóng děng qī zhōu hù shù shí wàn yǐ shí luò yáng
秋七月，徙关内雍、同等七州户数十万以实洛阳。
fēn jīng zhào zhì dǐng jì hóng yi sì zhōu
分京兆置鼎、稷、鸿、宜四州。
xià guān shàng shū ōu yáng tōng zhī nà yán shì
夏官尚书欧阳通知纳言事。
jiǔ yuè fu yóu yì xià yù sǐ
九月，傅游艺下狱死。
yòu yǔ lín wèi dà jiàng jūn jiàn chāng wáng yōu níng wèi nà yán luò zhōu sī mǎ dí rén jié wéi dì guān shì láng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
右羽林卫大将军、建昌王攸宁为纳言，洛州司马狄仁杰为地官侍郎、同凤阁鸾台平章事。
dōng shí yuè zhì guān rén zhě xián lìng zì jǔ
冬十月，制官人者咸令自举。
shā wén chāng zuǒ xiāng cén zhǎng qiàn nà yán ōu yáng tōng dì guān shàng shū gé fǔ yuán
杀文昌左相岑长倩、纳言欧阳通、地官尚书格辅元。
sān nián zhēng yuè qīn sì míng táng
三年正月，亲祀明堂。
chūn yī yuè dōng guān shàng shū yáng zhí róu tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
春一月，冬官尚书杨执柔同凤阁鸾台平章事。
sān yuè wǔ tiān zhú guó bìng qiǎn shǐ cháo gòng
三月，五天竺国并遣使朝贡。
sì yuè dà shè tiān xià gǎi yuán wèi rú yì jìn duàn tiān xià tú shā
四月，大赦天下，改元为如意，禁断天下屠杀。
qiū qī yuè dà yǔ luò shuǐ fàn yì piāo liú jū rén wǔ qiān yú jiā qiǎn shǐ xún wèn zhèn dài
秋七月，大雨，洛水泛溢，漂流居人五千余家，遣使巡问赈贷。
bā yuè wèi wáng chéng sì wèi tè jìn jiàn chāng wáng yōu níng wèi dōng guān shàng shū yáng zhí róu wéi dì guān shàng shū bìng ba zhī zhèng shì
八月，魏王承嗣为特进，建昌王攸宁为冬官尚书，杨执柔为地官尚书，并罢知政事。
qiū guān shì láng cuī yuán cóng wèi luán tái shì láng xià guān shì láng li zhāo dé wèi fèng gé shì láng jiǎn jiào tiān guān shì láng yáo shú wéi wén chāng zuǒ chéng dì guān shì láng li yuán sù wéi wén chāng yòu chéng bìng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
秋官侍郎崔元琮为鸾台侍郎，夏官侍郎李昭德为凤阁侍郎，检校天官侍郎姚璹为文昌左丞，地官侍郎李元素为文昌右丞，并同凤阁鸾台平章事。
jiǔ yuè dà shè tiān xià gǎi yuán wèi cháng shòu
九月，大赦天下，改元为长寿。
gǎi yòng jiǔ yuè wèi shè dà pú qī rì
改用九月为社，大酺七日。
bīng zhōu gǎi zhì běi dōu
并州改置北都。
dōng shí yuè wǔ wēi jūn zǒng guǎn wáng xiào jié dà pò tǔ bō fù qiū cí yú tián shū lè suì yè zhèn
冬十月，武威军总管王孝杰大破吐蕃，复龟兹、于阗、疏勒、碎叶镇。
èr nián chūn yī yuè qīn xiǎng míng táng
二年春一月，亲享明堂。
guǐ hài shā huáng sì fēi liú shì dòu shì
癸亥，杀皇嗣妃刘氏、窦氏。
là yuè gǎi fēng huáng sūn chéng qì wéi shòu chūn jùn wáng héng wáng chéng yì wèi héng yáng jùn wáng lóng jī wèi lín zī jùn wáng wèi wáng lóng fàn wèi bā líng jùn wáng lóng yè wèi péng chéng jùn wáng
腊月，改封皇孙成器为寿春郡王，恒王成义为衡阳郡王，隆基为临淄郡王，卫王隆范为巴陵郡王，隆业为彭城郡王。
chūn èr yuè shàng fāng jiān péi fěi gōng zuò qián yè huáng sì yāo zhǎn yú dū shì
春二月，尚方监裴匪躬坐潜谒皇嗣，腰斩于都市。
qiū jiǔ yuè shàng jiā jīn lún shèng shén huáng dì hào dà shè tiān xià dà pú qī rì
秋九月，上加金轮圣神皇帝号，大赦天下，大酺七日。
xīn chǒu sī bīn qīng dòu lú qīn wàng wèi nèi shǐ wén chāng yòu chéng wéi jù yuán tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì qiū guān shì láng lù yuán fāng wèi luán tái shì láng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
辛丑，司宾卿豆卢钦望为内史，文昌右丞韦巨源同凤阁鸾台平章事，秋官侍郎陆元方为鸾台侍郎、同凤阁鸾台平章事。
sān nián chūn yī yuè qīn xiǎng míng táng
三年春一月，亲享明堂。
sān yuè fèng gé shì láng li zhāo dé jiǎn jiào nèi shǐ luán tái shì láng sū wèi dào tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
三月，凤阁侍郎李昭德检校内史，鸾台侍郎苏味道同凤阁鸾台平章事。
wéi jù yuán wèi xià guān shì láng yī jiù zhī zhèng shì
韦巨源为夏官侍郎，依旧知政事。
sì yuè xià guān shàng shū wáng xiào jié tóng fèng gé luán tái sān pǐn
四月，夏官尚书王孝杰同凤阁鸾台三品。
wǔ yuè shàng jiā zūn hào wèi yuè gǔ jīn lún shèng shén huáng dì dà shè tiān xià gǎi yuán wèi yán zài dà pú qī rì
五月，上加尊号为越古金轮圣神皇帝，大赦天下，改元为延载，大酺七日。
qiū bā yuè sī bīn shǎo qīng yáo shú wèi nà yán
秋八月，司宾少卿姚璹为纳言。
zuǒ sù zhèng yù shǐ zhōng chéng yáng zài sī wèi luán tái shì láng luò zhōu sī mǎ dù jǐng jiǎn wèi fèng gé shì láng réng bìng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
左肃政御史中丞杨再思为鸾台侍郎，洛州司马杜景俭为凤阁侍郎，仍并同凤阁鸾台平章事。
liáng wáng wǔ sān sī quàn lǜ zhū fān qiú zhǎng zòu qǐng dà zhēng liǎn dōng dōu tóng tiě zào tiān shū yú duān mén zhī wài lì sòng yǐ jì shàng zhī gōng yè
梁王武三思劝率诸蕃酋长奏请大征敛东都铜铁，造天枢于端门之外，立颂以纪上之功业。
jiǔ yuè nèi shǐ li zhāo dé zuǒ shòu qīn zhōu nán bīn xiàn wèi
九月，内史李昭德左授钦州南宾县尉。
dōng shí yuè wén chāng yòu chéng li yuán sù wèi fèng gé luán tái píng zhāng shì
冬十月，文昌右丞李元素为凤阁鸾台平章事。
zhèng shèng yuán nián chūn yī yuè shàng jiā zūn hào yuē cí shì yuè gǔ jīn lún shèng shén huáng dì dà shè tiān xià gǎi yuán dà pú qī rì
证圣元年春一月，上加尊号曰慈氏越古金轮圣神皇帝，大赦天下，改元，大酺七日。
wù zǐ dòu lú qīn wàng wéi jù yuán dù jǐng jiǎn sū wèi dào lù yuán fāng bìng zuǒ shòu zhào fū jí suí děng zhōu cì shǐ
戊子，豆卢钦望、韦巨源、杜景俭、苏味道、陆元方并左授赵、鄜、集、绥等州刺史。
bǐng shēn yè míng táng zāi zhì míng ér bìng cóng wēi jìn
丙申夜，明堂灾，至明而并从煨烬。
gēng zǐ yǐ míng táng zāi gào miào shǒu zhào zé gōng lìng nèi wài wén wǔ jiǔ pǐn yǐ shàng gè shàng fēng shì jí yán zhèng jiàn
庚子，以明堂灾告庙，手诏责躬，令内外文武九品已上各上封事，极言正谏。
chūn èr yuè shǎng qù cí shì yuè gǔ zūn hào
春二月，上去慈氏越古尊号。
qiū jiǔ yuè qīn sì nán jiāo jiā zūn hào tiān cè jīn lún shèng shén huáng dì dà shè tiān xià gǎi yuán wèi tiān cè wàn suì dà bì zuì yǐ xià jí fàn shí è cháng shè suǒ bù yuán zhě xián shè chú zhī dà pú jiǔ rì
秋九月，亲祀南郊，加尊号天册金轮圣神皇帝，大赦天下，改元为天册万岁，大辟罪已下及犯十恶常赦所不原者，咸赦除之，大酺九日。
wàn suì dēng fēng yuán nián là yuè jiǎ shēn shàng dēng fēng yú sōng yuè dà shè tiān xià gǎi yuán dà pú jiǔ rì
万岁登封元年腊月甲申，上登封于嵩岳，大赦天下，改元，大酺九日。
dīng hài chán yú shǎo shì shān
丁亥，禅于少室山。
jǐ chǒu yòu zhì nèi wài guān sān pǐn yǐ shàng tōng qián cì jué èr děng sì pǐn yǐ xià jiā liǎng jiē
己丑，又制内外官三品已上通前赐爵二等，四品已下加两阶。
luò zhōu bǎi xìng gěi fù èr nián dēng fēng gào chéng xiàn sān nián
洛州百姓给复二年，登封、告成县三年。
guǐ sì zhì zì sōng yuè
癸巳，至自嵩岳。
jiǎ wǔ qīn yè tài miào
甲午，亲谒太庙。
chūn sān yuè chóng zào míng táng chéng
春三月，重造明堂成。
xià sì yuè qīn xiǎng míng táng dà shè tiān xià gǎi yuán wèi wàn suì tōng tiān dà pú qī rì
夏四月，亲享明堂，大赦天下，改元为万岁通天，大酺七日。
yǐ tiān xià dà hàn mìng wén wǔ guān jiǔ pǐn yǐ shàng jí yán shí zhèng dé shī
以天下大旱，命文武官九品以上极言时政得失。
wǔ yuè yíng zhōu chéng bàng qì dān shǒu lǐng sōng mò dū du li jìn zhōng yǔ qí qī xiōng guī chéng zhōu cì shǐ sūn wàn róng shā dū du zhào wén huì jǔ bīng fǎn gōng xiàn yíng zhōu
五月，营州城傍契丹首领松漠都督李尽忠与其妻兄归诚州刺史孙万荣杀都督赵文翙，举兵反，攻陷营州。
jìn zhōng zì hào kè hán
尽忠自号可汗。
yǐ chǒu mìng yīng yáng jiāng jūn cáo rén shī yòu jīn wú dà jiàng jūn zhāng xuán yù yòu wǔ wēi dà jiàng jūn li duō zuò sī nóng shǎo qīng má rén jié děng èr shí bā jiāng tǎo zhī
乙丑，命鹰扬将军曹仁师、右金吾大将军张玄遇、右武威大将军李多祚、司农少卿麻仁节等二十八将讨之。
qiū qī yuè mìng chūn guān shàng shū liáng wáng sān sī wèi ān fǔ dà shǐ nà yán yáo shú wèi zhī fù
秋七月，命春官尚书、梁王三思为安抚大使，纳言姚璹为之副。
zhì gǎi li jìn zhōng wèi jǐn miè sūn wàn róng wèi wàn zhǎn
制改李尽忠为尽灭，孙万荣为万斩。
qiū bā yuè zhāng xuán yù cáo rén shī má rén jié yǔ li jǐn miè zhàn yú xi xiá shí huáng zhāng gǔ guān jūn bài jì xuán yù rén jié bìng wèi zéi suǒ lǔ
秋八月，张玄遇、曹仁师、麻仁节与李尽灭战于西硖石黄麞谷，官军败绩，玄遇、仁节并为贼所虏。
jiǔ yuè mìng yòu wǔ wèi dà jiàng jūn jiàn ān wáng yōu yi wèi dà zǒng guǎn yǐ tǎo qì dān
九月，命右武卫大将军、建安王攸宜为大总管以讨契丹。
bīng zhōu zhǎng shǐ wáng fāng qìng wèi luán tái shì láng yǔ diàn zhōng jiān li dào guǎng bìng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
并州长史王方庆为鸾台侍郎，与殿中监李道广并同凤阁鸾台平章事。
tǔ bō kòu liáng zhōu dū du xǔ qīn míng wèi zéi suǒ zhí
吐蕃寇凉州，都督许钦明为贼所执。
gēng shēn wáng fāng qìng wèi fèng gé shì láng réng yī jiù zhī zhèng shì
庚申，王方庆为凤阁侍郎，仍依旧知政事。
li jǐn miè sǐ qí dǎng sūn wàn zhǎn dài lǐng qí zhòng
李尽灭死，其党孙万斩代领其众。
dōng shí yuè sūn wàn zhǎn gōng xiàn jì zhōu cì shǐ lù bǎo jī sǐ zhī
冬十月，孙万斩攻陷冀州，刺史陆宝积死之。
shí yī yuè yòu xiàn yíng zhōu shǔ xiàn
十一月，又陷瀛州属县。
èr nián zhēng yuè qīn xiǎng míng táng
二年正月，亲享明堂。
fèng gé shì láng li yuán sù xià guān shì láng sūn yuán hēng zuò yǔ qí lián yào móu fǎn fú zhū
凤阁侍郎李元素、夏官侍郎孙元亨坐与綦连耀谋反，伏诛。
yuán zhōu dū du fǔ sī mǎ lóu shī dé wèi fèng gé shì láng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
原州都督府司马娄师德为凤阁侍郎、同凤阁鸾台平章事。
chūn èr yuè wáng xiào jié sū hóng huī děng lǜ bīng shí bā wàn yǔ sūn wàn zhǎn zhàn yú xiá dàn gǔ wáng shī bài jì xiào jié méi yú zhèn hóng huī qì jiǎ ér dùn
春二月，王孝杰、苏宏晖等率兵十八万与孙万斩战于硖石谷，王师败绩，孝杰没于阵，宏晖弃甲而遁。
xià sì yuè zhù jiǔ dǐng chéng zhì yú míng táng zhī tíng qián yì zhōu dà dū dū fǔ zhǎng shǐ wáng jí shàn wèi nèi shǐ
夏四月，铸九鼎成，置于明堂之庭，前益州大都督府长史王及善为内史。
wǔ yuè mìng yòu jīn wú dà jiàng jūn hé nèi wáng yì zōng wèi dà zǒng guǎn yòu sù zhèng yù shǐ dài fū lóu shī dé wèi fù dà zǒng guǎn yòu wǔ wēi wèi dà jiàng jūn shā zhà zhōng yì wèi qián jūn zǒng guǎn lǜ bīng èr shí wàn yǐ tǎo sūn wàn zhǎn
五月，命右金吾大将军、河内王懿宗为大总管，右肃政御史大夫娄师德为副大总管，右武威卫大将军沙咤忠义为前军总管，率兵二十万以讨孙万斩。
liù yuè nèi shǐ li zhāo dé sī pū shǎo qīng lái jùn chén yǐ zuì fú zhū
六月，内史李昭德、司仆少卿来俊臣以罪伏诛。
sūn wàn zhǎn wèi qí jiā nú suǒ shā yú dǎng dà kuì
孙万斩为其家奴所杀，余党大溃。
wèi wáng chéng sì liáng wáng sān sī bìng tóng fèng gé luán tái sān pǐn
魏王承嗣、梁王三思并同凤阁鸾台三品。
qiū bā yuè nà yán yáo shú wèi yì zhōu dà dū dū fǔ zhǎng shǐ
秋八月，纳言姚璹为益州大都督府长史。
jiǔ yuè yǐ qì dān li jǐn miè děng píng dà shè tiān xià gǎi yuán wèi shén gōng dà pú qī rì
九月，以契丹李尽灭等平，大赦天下，改元为神功，大酺七日。
lóu shī dé wèi nà yán
娄师德为纳言。
dōng shí yuè qián yōu zhōu dū du dí rén jié wèi luán tái shì láng sī xíng qīng dù jǐng jiǎn wèi fèng gé shì láng bìng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
冬十月，前幽州都督狄仁杰为鸾台侍郎，司刑卿杜景俭为凤阁侍郎，并同凤阁鸾台平章事。
shèng lì yuán nián zhēng yuè qīn xiǎng míng táng dà shè tiān xià gǎi yuán dà pú jiǔ rì
圣历元年正月，亲享明堂，大赦天下，改元，大酺九日。
chūn sān yuè zhào lú líng wáng zhé yú fáng zhōu
春三月，召庐陵王哲于房州。
xià wǔ yuè jìn tiān xià tú shā
夏五月，禁天下屠杀。
tū jué mò chuò shàng yán yǒu nǚ qǐng hé qīn
突厥默啜上言，有女请和亲。
qiū qī yuè lìng huái yáng wáng wǔ yán xiù wǎng tū jué nà mò chuò nǚ wèi fēi
秋七月，令淮阳王武延秀往突厥，纳默啜女为妃。
qiǎn yòu bào tāo wèi dà jiàng jūn yán zhī wēi shè chūn guān shàng shū fù lǔ tíng
遣右豹韬卫大将军阎知微摄春官尚书，赴虏庭。
bā yuè tū jué mò chuò yǐ yán xiù fēi táng shì zhū wáng nǎi qiú yú bié suǒ lǜ zhòng yǔ yán zhī wēi rù kòu guī tán děng zhōu
八月，突厥默啜以延秀非唐室诸王，乃囚于别所，率众与阎知微入寇妫、檀等州。
mìng sī shǔ qīng gāo píng wáng chóng guī yòu wǔ wēi wèi dà jiàng jūn shā zhà zhōng yì yōu zhōu dū du zhāng rén dǎn yòu yǔ lín wèi dà jiàng jūn li duō zuò děng lǜ bīng èr shí wàn nì jī nǎi fàng yán xiù hái
命司属卿高平王重规、右武威卫大将军沙咤忠义、幽州都督张仁亶、右羽林卫大将军李多祚等率兵二十万逆击，乃放延秀还。
jǐ chǒu mò chuò gōng xiàn dìng zhōu cì shǐ sūn yàn gāo sǐ zhī fén shāo bǎi xìng lú shè yù hài zhě shù qiān rén
己丑，默啜攻陷定州，刺史孙彦高死之，焚烧百姓庐舍，遇害者数千人。
wèi wáng chéng sì zú
魏王承嗣卒。
gēng zǐ liáng wáng sān sī wèi nèi shǐ dí rén jié wèi nà yán
庚子，梁王三思为内史，狄仁杰为纳言。
jiǔ yuè jiàn chāng wáng yōu níng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
九月，建昌王攸宁同凤阁鸾台平章事。
mò chuò gōng xiàn zhào zhōu cì shǐ gāo ruì yù hài
默啜攻陷赵州，刺史高睿遇害。
bǐng zǐ lú líng wáng zhé wèi huáng tài zǐ lìng yī jiù míng xiǎn dà shè tiān xià dà pú wǔ rì
丙子，庐陵王哲为皇太子，令依旧名显，大赦天下，大酺五日。
lìng nà yán dí rén jié wèi hé běi dào héng jūn yuán shuài
令纳言狄仁杰为河北道行军元帅。
xīn sì huáng tài zǐ yè tài miào
辛巳，皇太子谒太庙。
tiān guān shì láng sū wèi dào fèng gé shì láng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
天官侍郎苏味道凤阁侍郎、同凤阁鸾台平章事。
guǐ wèi mò chuò jǐn shā suǒ lüè zhào dìng zhōu nán nǚ wàn yú rén cóng wǔ huí dào ér qù suǒ zhì cán hài bù kě shèng jì
癸未，默啜尽杀所掠赵、定州男女万余人，从五回道而去，所至残害，不可胜纪。
dōng shí yuè xià guān shì láng yáo yuán chóng lín tái shǎo jiān li jiào bìng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
冬十月，夏官侍郎姚元崇、麟台少监李峤并同凤阁鸾台平章事。
shì yuè yán zhī wēi zì tū jué pàn guī zú zhū zhī
是月，阎知微自突厥叛归，族诛之。
èr nián chūn èr yuè fēng huáng sì dàn wèi xiāng wáng
二年春二月，封皇嗣旦为相王。
chū wèi chǒng chén zhāng yì zhī jí qí dì chāng zōng zhì kòng hè fǔ guān yuán xún gǎi wéi fèng chén fǔ bān zài yù shǐ dài fū xià
初为宠臣张易之及其弟昌宗置控鹤府官员，寻改为奉宸府，班在御史大夫下。
zuǒ sù zhèng yù shǐ zhōng chéng wèi yuán zhōng wèi fèng gé shì láng jí xū wèi tiān guān shì láng bìng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
左肃政御史中丞魏元忠为凤阁侍郎，吉顼为天官侍郎，并同凤阁鸾台平章事。
wù zǐ xìng sōng shān guò wáng zǐ jìn miào
戊子，幸嵩山，过王子晋庙。
bǐng shēn xìng gōu shān
丙申，幸缑山。
dīng yǒu zhì zì sōng shān
丁酉，至自嵩山。
xià sì yuè tǔ bō dà lùn zàn pó lái bēn
夏四月，吐蕃大论赞婆来奔。
qiū qī yuè shàng yǐ chūn qiū gāo lǜ huáng tài zǐ xiāng wáng yǔ liáng wáng wǔ sān sī dìng wáng wǔ yōu níng děng bù xié lìng lì shì wén yú míng táng
秋七月，上以春秋高，虑皇太子、相王与梁王武三思、定王武攸宁等不协，令立誓文于明堂。
bā yuè wáng jí shàn wéi wén chāng zuǒ xiāng dòu lú qīn wàng wéi wén chāng yòu xiāng réng bìng tóng fèng gé luán tái sān pǐn
八月，王及善为文昌左相，豆卢钦望为文昌右相，仍并同凤阁鸾台三品。
dōng shí yuè yǐ hài xìng fú chāng xiàn
冬十月乙亥，幸福昌县。
wáng jí shàn hōng
王及善薨。
sān nián zhēng yuè wù yín liáng wáng sān sī wèi tè jìn tiān guān shì láng jí xū pèi liú lǐng biǎo
三年正月戊寅，梁王三思为特进，天官侍郎吉顼配流岭表。
là yuè xīn sì fēng huáng tài zǐ nán zhòng rùn wèi shào wáng
腊月辛巳，封皇太子男重润为邵王。
dí rén jié wèi nèi shǐ
狄仁杰为内史。
wù yín xìng rǔ zhōu zhī wēn tāng
戊寅，幸汝州之温汤。
jiǎ xū zhì zì wēn tāng zào sān yáng gōng yú sōng shān
甲戌，至自温汤、造三阳宫于嵩山。
chūn sān yuè li jiào wèi luán tái shì láng zhī zhèng shì rú gù
春三月，李峤为鸾台侍郎，知政事如故。
xià sì yuè wù shēn xìng sān yáng gōng
夏四月戊申，幸三阳宫。
wǔ yuè guǐ chǒu shàng yǐ suǒ jí kāng fù dà shè tiān xià gǎi yuán wéi jiǔ shì tíng jīn lún děng zūn hào dà pú wǔ rì
五月癸丑，上以所疾康复，大赦天下，改元为久视，停金轮等尊号，大酺五日。
liù yuè wèi yuán zhōng wèi zuǒ sù zhèng yù shǐ dài fū réng jiù zhī zhèng shì
六月，魏元忠为左肃政御史大夫，仍旧知政事。
shì xià dà hàn
是夏大旱。
qiū qī yuè zhì zì sān yáng gōng
秋七月，至自三阳宫。
tiān guān shì láng zhāng xī wèi fèng gé shì láng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
天官侍郎张锡为凤阁侍郎、同凤阁鸾台平章事；
qí shēng fèng gé luán tái píng zhāng shì li jiào wèi chéng jūn jì jiǔ ba zhī zhèng shì
其甥凤阁鸾台平章事李峤为成均祭酒，罢知政事。
rén yín zhì yuē duò shàng shū lìng yáng sù xī zài běn cháo zǎo hé shū yù
壬寅，制曰：“隋尚书令杨素，昔在本朝，早荷殊遇。
bǐng xiōng xié zhī dé yǒu chǎn nìng zhī cái huò luàn jūn shàng lí jiàn gǔ ròu
禀凶邪之德，有谄佞之才，惑乱君上，离间骨肉。
yáo dòng zhǒng dí níng wéi wò gǔ zhī huò
摇动冢嫡，宁唯握蛊之祸；
yòu shàn hòu zhǔ zú chéng qǐng fán zhī xìn
诱扇后主，卒成请蹯之衅。
duò shì sàng wáng gài wéi duō pì jiū qí méng zhào zhí cǐ zhī yóu
隋室丧亡，盖惟多僻，究其萌兆，职此之由。
shēng wèi bù zhōng zhī rén sǐ wèi bú yì zhī guǐ shēn suī xìng miǎn zi jìng zú zhū
生为不忠之人，死为不义之鬼，身虽幸免，子竟族诛。
sī zé jiān nì zhī móu shì wèi tíng xùn
斯则奸逆之谋，是为庭训；
xiǎn báo zhī xíng suì chéng mén fēng
险薄之行，遂成门风。
xíng lù suī jiā zhī yìn réng zài hé de jiān suí jìn shì chǐ liè cháo xíng
刑戮虽加，枝胤仍在，何得肩随近侍，齿列朝行？
zhèn jiē tǒng bǎi wáng gōng lín sì hǎi shàng jiā xián zuǒ xià è zéi chén
朕接统百王，恭临四海，上嘉贤佐，下恶贼臣。
cháng yù cóng róng yú wàn jī zhī yú bāo biǎn yú qiān zǎi zhī wài kuàng nián dài wèi yuǎn ěr mù suǒ cún zhě hu
常欲从容于万机之余，褒贬于千载之外，况年代未远，耳目所存者乎！
qí yáng sù jí xiōng dì zǐ sūn yǐ xià bìng bù de lìng rèn jīng guān jí shì wèi
其杨素及兄弟子孙已下，并不得令任京官及侍卫。
jiǔ yuè nèi shǐ dí rén jié zú
”九月，内史狄仁杰卒。
dōng shí yuè jiǎ yín fù jiù zhēng shuò gǎi yī yuè wèi zhēng yuè réng yǐ wéi suì shǒu zhēng yuè yī jiù wèi shí yī yuè dà shè tiān xià
冬十月甲寅，复旧正朔，改一月为正月，仍以为岁首，正月依旧为十一月，大赦天下。
wéi jù yuán wéi dì guān shàng shū wén chāng zuǒ chéng wéi ān shí wèi luán tái shì láng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
韦巨源为地官尚书，文昌左丞韦安石为鸾台侍郎、同凤阁鸾台平章事。
dīng mǎo xìng xīn ān qǔ shè qí xiàn
丁卯，幸新安，曲赦其县。
rén shēn zhì zì xīn ān
壬申，至自新安。
shí èr yuè kāi tú jìn zhū cí jì lìng yī jiù yòng shēng láo
十二月，开屠禁，诸祠祭令依旧用牲牢。
dà zú yuán nián chūn zhèng yuè zhì gǎi yuán
大足元年春正月，制改元。
èr yuè luán tái shì láng lǐ huái yuǎn tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
二月，鸾台侍郎李怀远同凤阁鸾台平章事。
sān yuè yáo yuán chóng wèi fèng gé shì láng yī jiù zhī zhèng shì
三月，姚元崇为凤阁侍郎，依旧知政事。
bǐng shēn fèng gé shì láng zhāng xī zuò zāng pèi xún zhōu
丙申，凤阁侍郎张锡坐赃配循州。
xià wǔ yuè xìng sān yáng gōng
夏五月，幸三阳宫。
mìng zuǒ sù zhèng yù shǐ dài fū wèi yuán zhōng wèi zǒng guǎn yǐ bèi tū jué
命左肃政御史大夫魏元忠为总管以备突厥。
tiān guān shì láng gù cóng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
天官侍郎顾琮同凤阁鸾台平章事。
liù yuè xià guān shì láng li jiǒng xiù tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
六月，夏官侍郎李迥秀同凤阁鸾台平章事。
xīn wèi qǔ shè gào chéng xiàn
辛未，曲赦告成县。
qiū qī yuè jiǎ xū zhì zì sān yáng gōng
秋七月三日，皇上从三阳宫回来。
jiǔ yuè shào wáng zhòng rùn wèi yì zhī chán gòu lìng zì sǐ
九月，邵王重润为易之谗构，令自死。
dōng shí yuè xìng jīng shī dà shè tiān xià gǎi yuán wèi cháng ān
冬十月，幸京师，大赦天下，改元为长安。
èr nián chūn zhēng yuè tū jué kòu yán xià děng zhōu shā lüě rén lì
二年春正月，突厥寇盐、夏等州，杀掠人吏。
qiū jiǔ yuè yǐ chǒu rì yǒu shí zhī bù jìn rú gōu jīng shī jí sì fāng jiàn zhī
秋九月乙丑，日有蚀之，不尽如钩，京师及四方见之。
dōng shí yuè rì běn guó qiǎn shǐ gòng fāng wù
冬十月，日本国遣使贡方物。
shí yī yuè xiāng wáng dàn wèi sī tú
十一月，相王旦为司徒。
wù zǐ qīn sì nán jiāo dà shè tiān xià
戊子，亲祀南郊，大赦天下。
sān nián chūn sān yuè rén xū rì yǒu shí zhī
三年春三月壬戌，日有蚀之。
xià sì yuè gēng zǐ xiāng wáng dàn biǎo ràng sī tú xǔ zhī
夏四月九日，相王李旦上表请求辞去司徒，皇上同意了。
gǎi wén chāng tái wèi zhōng tái
改文昌台为中台。
li jiào zhī nà yán shì
李峤知纳言事。
liù yuè níng zhōu yǔ shān shuǐ bào zhǎng piāo liú èr qiān yú jiā nì sǐ zhě qiān yú rén
六月，宁州雨，山水暴涨，漂流二千余家，溺死者千余人。
qiū qī yuè shā yòu jīn wú dà jiàng jūn táng xiū jǐng
秋七月，杀右金吾大将军唐休璟。
qiū jiǔ yuè zhèng jiàn dài fū zhū jìng zé tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
秋九月，正谏大夫朱敬则同凤阁鸾台平章事。
wù shēn xiāng wáng dàn wèi yōng zhōu mù
戊申，相王旦为雍州牧。
shì yuè yù shǐ dài fū jiān zhī zhèng shì tài zǐ yòu shù zǐ wèi yuán zhōng wèi zhāng chāng zōng suǒ zèn zuǒ shòu duān zhōu gāo yào wèi
是月，御史大夫兼知政事、太子右庶子魏元忠为张昌宗所谮，左授端州高要尉。
jīng shī dà yǔ báo rén chù yǒu dòng sǐ zhě
京师大雨雹，人畜有冻死者。
dōng shí yuè bǐng yín jià hái shén dōu
冬十月丙寅，驾还神都。
yǐ yǒu zhì zì jīng shī
乙酉，至自京师。
sì nián chūn zhēng yuè zào xìng tài gōng yú shòu ān xiàn zhī wàn ān shān
四年春正月，造兴泰宫于寿安县之万安山。
tiān guān shì láng wéi sì lì wèi fèng gé shì láng tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
天官侍郎韦嗣立为凤阁侍郎、同凤阁鸾台平章事。
zhū jìng zé qǐng zhì shì xǔ zhī
朱敬则请致仕，许之。
sān yuè jìn fēng píng ēn jùn wáng zhòng fú wèi qiáo wáng xià guān shì láng zōng chu kè tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
三月，进封平恩郡王重福为谯王，夏官侍郎宗楚客同凤阁鸾台平章事。
xià sì yuè wéi ān shí zhī nà yán shì li jiào zhī nèi shǐ shì
夏四月，韦安石知纳言事，李峤知内史事。
bǐng zǐ xìng xìng tài gōng liù yuè tiān guān shì láng cuī xuán wěi tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
丙子，幸兴泰宫六月，天官侍郎崔玄𬀩同凤阁鸾台平章事；
li jiào wèi guó zi jì jiǔ zhī zhèng shì rú gù
李峤为国子祭酒，知政事如故。
qī yuè bǐng xū yáng zài sī wèi nèi shǐ
七月丙戌，杨再思为内史。
jiǎ wǔ zhì zì xìng tài gōng
甲午，至自兴泰宫。
zōng chu kè zuǒ shòu yuán zhōu dū du
宗楚客左授原州都督。
bā yuè yáo yuán chóng wèi sī pū qīng zhī zhèng shì
八月，姚元崇为司仆卿，知政事；
wéi ān shí jiǎn xiào yáng zhōu dà dū dū fǔ zhǎng shǐ
韦安石检校扬州大都督府长史。
dōng shí yuè qiū guān shì láng zhāng jiǎn zhī tóng fèng gé luán tái píng zhāng shì
冬十月，秋官侍郎张柬之同凤阁鸾台平章事。
shí yī yuè li jiào wéi dì guān shàng shū zhāng jiǎn zhī wèi fèng gé luán tái píng zhāng shì
十一月，李峤为地官尚书，张柬之为凤阁鸾台平章事。
zì jiǔ yuè zhì yú shì rì yè yīn huì dà yǔ xuě dōu zhōng rén yǒu jī dòng sǐ zhě lìng guān sī kāi cāng zhèn gěi
自九月至于是，日夜阴晦，大雨雪，都中人有饥冻死者，令官司开仓赈给。
shén lóng yuán nián chūn zhèng yuè dà shè gǎi yuán
神龙元年春正月，大赦，改元。
shàng bù yù zhì zì wén míng yuán nián yǐ hòu dé zuì rén chú yáng yù bó sān zhōu jí zhū nì kuí shǒu xián shè chú zhī
上不豫，制自文明元年已后得罪人，除扬、豫、博三州及诸逆魁首，咸赦除之。
guǐ hài lín tái jiān zhāng yì zhī yǔ dì sī pū qīng chāng zōng fǎn huáng tài zǐ lǜ zuǒ yòu yǔ lín jūn huán yàn fàn jìng huī děng yǐ yǔ lín bīng rù jìn zhōng zhū zhī
癸亥，麟台监张易之与弟司仆卿昌宗反，皇太子率左右羽林军桓彦范、敬晖等，以羽林兵入禁中诛之。
jiǎ chén huáng tài zǐ jiān guó zǒng tǒng wàn jī dà shè tiān xià
甲辰，皇太子监国，总统万机，大赦天下。
shì rì shàng chuán huáng dì wèi yú huáng tài zǐ xǐ jū shàng yáng gōng
是日，上传皇帝位于皇太子，徙居上阳宫。
wù shēn huáng dì shàng zūn hào yuē zé tiān dà shèng huáng dì
戊申，皇帝上尊号曰则天大圣皇帝。
dōng shí yī yuè rén yín zé tiān jiāng dà jiàn yí zhì fù miào guī líng lìng qù dì hào chēng zé tiān dà shèng huáng hòu
冬十一月壬寅，则天将大渐，遗制祔庙、归陵，令去帝号，称则天大圣皇后；
qí wáng xiāo èr jiā jí chǔ suì liáng hán yuàn děng zǐ sūn qīn shǔ dāng shí yuán lèi zhě xián lìng fù yè
其王、萧二家及褚遂良、韩瑗等子孙亲属当时缘累者，咸令复业。
shì rì bēng yú shàng yáng gōng zhī xiān jū diàn nián bā shí sān shì yuē zé tiān dà shèng huáng hòu
是日，崩于上阳宫之仙居殿，年八十三，谥曰则天大圣皇后。
èr nián wǔ yuè gēng shēn fù zàng yú qián líng
二年五月庚申，祔葬于乾陵。
ruì zōng jí wèi zhào yī shàng yuán nián gù shì hào wèi tiān hòu wèi jǐ zhuī zūn wèi dà shèng tiān hòu gǎi hào wèi zé tiān huáng tài hòu
睿宗即位，诏依上元年故事，号为天后，未几，追尊为大圣天后，改号为则天皇太后。
tài hòu cháng zhào wén xué zhī shì zhōu sī mào fàn lǚ bīng wèi jìng yè
太后尝召文学之士周思茂、范履冰、卫敬业，
lìng zhuàn xuán lǎn jí gǔ jīn nèi fàn gè bǎi juǎn
令撰《玄览》及《古今内范》各百卷，
qīng gōng jì yào shǎo yáng zhèng fàn gè sān shí juǎn
《青宫纪要》、《少阳政范》各三十卷，
wéi chéng diǎn xùn fèng lóu xīn jiè xiào zǐ liè nǚ zhuàn gè èr shí juǎn
《维城典训》、《凤楼新诫》、《孝子列女传》各二十卷，
nèi guǐ yào lüè lè shū yào lù gè shí juǎn
《内轨要略》、《乐书要录》各十卷，
bǎi liáo xīn jiè zhào rén běn yè gè wǔ juǎn
《百僚新诫》、《兆人本业》各五卷，
chén fàn liǎng juǎn
《臣范》两卷，
chuí gǒng gé sì juǎn
《垂拱格》四卷，
bìng wén jí yī bǎi èr shí juǎn
并文集一百二十卷，
cáng yú mì gé
藏于秘阁。
shǐ chén yuē zhì luàn shí yě cún wáng shì yě
史臣曰：治乱，时也，存亡，势也。
shǐ jié zhòu zài shàng suī shí yáo bù néng zhì
使桀、纣在上，虽十尧不能治；
shǐ yáo shùn zài shàng suī shí jié bù néng luàn
使尧、舜在上，虽十桀不能乱；
shǐ nuò fū nǚ zǐ chéng shí dé shì yì zú zuò zhì qún shēng zhī mìng sì xíng bú yì zhī wēi
使懦夫女子乘时得势，亦足坐制群生之命，肆行不义之威。
guān fu wǔ shì chēng zhì zhī nián yīng cái jiē zhěn mǐ bù tòng xīn yú jiā suǒ è wàn yú cháo wēi jìng bù néng bào xiān dì zhī ēn wèi wú jūn zhī zǐ
观夫武氏称制之年，英才接轸，靡不痛心于家索，扼腕于朝危，竟不能报先帝之恩，卫吾君之子。
é zhì wú gū bèi xiàn yǐn jǐng jiù zhū tiān dì wèi lóng qù jiāng ān suǒ
俄至无辜被陷，引颈就诛，天地为笼，去将安所？
bēi fū
可悲啊！
xī yǎn bí zhī chán gǔ chēng qí dú
昔掩鼻之谗，古称其毒；
rén zhì zhī kù shì yǐ wéi yuān
人彘之酷，世以为冤。
wǔ hòu duó dí zhī móu yě zhèn hóu jué qiǎng bǎo zhī r zū hǎi suì jiāo tú zhī gǔ qí bù dào yě shén yǐ yì jiān rén dù fù zhī héng tài yě
武后夺嫡之谋也，振喉绝襁褓之儿，菹醢碎椒涂之骨，其不道也甚矣，亦奸人妒妇之恒态也。
rán yóu fàn yán dǎng yì shí lǐ zhèng rén
然犹泛延谠议，时礼正人。
chū suī pìn jī sī chén zhōng néng fù zǐ míng bì fēi yǔ biàn yuán zhōng zhī zuì shàn yán wèi rén jié zhī xīn zūn shí xiàn ér yì xìng chén tīng zhōng yán ér zhū kù lì
初虽牝鸡司晨，终能复子明辟，飞语辩元忠之罪，善言慰仁杰之心，尊时宪而抑幸臣，听忠言而诛酷吏。
yǒu zhǐ zāi yǒu zhǐ zāi
有旨哉，有旨哉！
zàn yuē lóng chí yì mào bǐng diàn chāng chǔ
赞曰：龙漦易貌，丙殿昌储。
hú wéi qióng hào shēng cǐ kuí xū
胡为穹昊，生此夔魖？
duó rǎng shén qì huì xiè huáng jū
夺攘神器，秽亵皇居。
qióng yāo bái shǒu jiàng jiàn hé rú
穷妖白首，降鉴何如。