liú jì mǎ zhōu cuī rén shī sūn shí shí dì yè yè zi lùn yè dì dí
○刘洎马周崔仁师孙湜湜弟液液子论液弟涤
liú jì zì sī dào jīng zhōu jiāng líng rén yě
刘洎，字思道，荆州江陵人也。
suí mò shì xiāo xǐ wèi huáng mén shì láng
隋末，仕萧铣为黄门侍郎。
xǐ lìng lüè dì lǐng biǎo de wǔ shí yú chéng wèi hái ér xǐ bài suì yǐ suǒ de chéng guī guó shòu nán kāng zhōu dū dū fǔ zhǎng shǐ
铣令略地岭表，得五十余城，未还而铣败，遂以所得城归国，授南康州都督府长史。
zhēn guàn qī nián lèi bài jǐ shì zhōng fēng qīng yuàn xiàn nán
贞观七年，累拜给事中，封清苑县男。
shí wǔ nián zhuǎn zhì shū shì yù shǐ
十五年，转治书侍御史。
shàng shū yuē
上疏曰：
shàng shū wàn jī shí wéi zhèng běn fú xún cǐ xuǎn shòu shòu chéng nán
尚书万机，实为政本，伏寻此选，受授诚难。
shì yǐ bā zuò bǐ yú wén chāng èr chéng fāng yú guǎn xiá yuán zhì cáo láng shàng yīng liè sù gǒu fēi chèn zhí qiè wèi xìng jī
是以八座比于文昌，二丞方于管辖，爰至曹郎，上应列宿，苟非称职，窃位兴讥。
fú jiàn bǐ lái shàng shū shěng zhào chì jī tíng wén àn yōng zhì chén chéng suī yōng liè qǐng shù qí yuán
伏见比来尚书省诏敕稽停，文案壅滞，臣诚虽庸劣，请述其源。
zhēn guàn zhī chū wèi yǒu lìng pú yú shí shěng wu fán zá bèi duō yú jīn
贞观之初，未有令仆，于时省务繁杂，倍多于今。
zuǒ chéng dài zhòu yòu chéng wèi zhēng bìng xiǎo dá lì fāng zhì xìng píng zhí shì yīng dàn jǔ wú suǒ huí bì
左丞戴胄、右丞魏征，并晓达吏方，质性平直，事应弹举，无所回避。
bì xià yòu jiǎ yǐ ēn cí zì rán sù wù bǎi sī fěi xiè yì cǐ zhī yóu
陛下又假以恩慈，自然肃物，百司匪懈，抑此之由。
jí dù zhèng lún xù rèn yòu chéng pō yì lì xià
及杜正伦续任右丞，颇亦厉下。
bǐ zhě gāng wéi bù jǔ bìng wèi xūn qīn zài wèi pǐn fēi qí rèn gōng shì xiāng qīng
比者纲维不举，并为勋亲在位，品非其任，功势相倾。
fán zài guān liáo wèi xún gōng dào suī yù zì qiáng xiān jù áo bàng
凡在官僚，未循公道，虽欲自强，先惧嚣谤。
suǒ yǐ láng zhōng yì duó wéi shì zī bǐng
所以郎中抑夺，唯事谘禀；
shàng shū yī wéi bù dé duàn jué
尚书依违，不得断决。
huò dàn wén zòu gù shì jī yán
或惮闻奏，故事稽延。
àn suī lǐ qióng réng gèng pán xià
案虽理穷，仍更盘下。
qù wú chéng xiàn lái bù zé chí yī jīng chū shǒu biàn shè nián zǎi
去无程限，来不责迟，一经出手，便涉年载。
huò xī zhǐ shī qíng huò bì xián yì lǐ
或希旨失情， 或避嫌抑理。
gōu sī yǐ àn chéng wéi shì le bù jiù shì fēi
勾司以案成为事了，不究是非；
shàng shū yòng biàn pì wèi fèng gōng mò lùn dāng fǒu
尚书用便僻为奉公，莫论当否。
dì xiāng gū xī wéi wu mí féng
递相姑息，唯务弥缝。
qiě xuǎn xián shòu néng fēi cái mò jǔ tiān gōng rén dài yān kě wàng jiā
且选贤授能，非材莫举，天工人代，焉可妄加？
zhì yú yì qī yuán xūn dàn yōu qí lǐ zhì huò nián gāo mào jí huò jī bìng zhì hūn jì wú yì yú shí yi dāng zhì zhī yǐ xián yì
至于懿戚元勋， 但优其礼秩，或年高耄及，或积病智昏，既无益于时宜，当致之以闲逸。
jiǔ fáng xián lù shū wèi bù kě
久妨贤路， 殊为不可。
jiāng jiù cí bì qiě yi jīng jiǎn sì yuán
将救兹弊，且宜精简四员。
zuǒ yòu chéng zuǒ yòu sī láng zhōng rú bìng dé rén zì rán gāng wéi lüè jǔ yì dāng jiǎo zhèng qū jìng qǐ wéi xi qí jī zhì zāi
左右丞、左右司郎中如并得人，自然纲维略举，亦当矫正趋竞，岂唯息其稽滞哉！
shū zòu wèi jǐ bài shàng shū yòu chéng
书奏未几，拜尚书右丞。
shí sān nián qiān huáng mén shì láng
十三年，迁黄门侍郎。
shí qī nián jiā shòu yín qīng guāng lù dài fu xún chú sàn qí cháng shì
十七年，加授银青光禄大夫， 寻除散骑常侍。
jì xìng shū jùn gǎn yán
洎性疏峻敢言。
tài zōng gōng wáng xī zhī shū yóu shàn fēi bái cháng yàn sān pǐn yǐ shàng yú xuán wǔ mén dì cāo bǐ zuò fēi bái zì cì qún chén huò chéng jiǔ zhēng qǔ yú dì shǒu jì dēng yù zuò yǐn shǒu de zhī
太宗工王羲之书，尤善飞白，尝宴三品已上于玄武门，帝操笔作飞白字赐群臣，或乘酒争取于帝手，洎登御座引手得之。
jiē zòu yuē jì dēng yù chuáng zuì dāng sǐ qǐng fù fǎ
皆奏曰： “洎登御床，罪当死，请付法。
dì xiào ér yán yuē xī wén jié yú cí niǎn jīn jiàn cháng shì dēng chuáng
”帝笑而言曰：“昔闻婕妤辞辇，今见常侍登床。
xún shè huáng mén shì láng jiā shàng hù jūn
” 寻摄黄门侍郎，加上护军。
tài zōng shàn chí lùn měi yǔ gōng qīng yán jí gǔ dào bì jié nán wǎng fù
太宗善持论，每与公卿言及古道，必诘难往复。
jì shàng shū jiàn yuē dì wáng zhī yǔ fán shù shèng zhé zhī yǔ yōng yú shàng xià xiāng xuán nǐ lún sī jué
洎上书谏曰：“帝王之与凡庶， 圣哲之与庸愚，上下相悬，拟伦斯绝。
shì zhī yǐ zhì yú ér duì zhì shèng yǐ jí bēi ér duì zhì zūn tú sī zì qiáng bù kě de yě
是知以至愚而对至圣，以极卑而对至尊，徒思自强，不可得也。
bì xià jiàng ēn zhǐ jiǎ cí yán níng liú yǐ tīng qí yán xū jīn yǐ nà qí shuō yóu kǒng qún xià wèi gǎn duì yáng kuàng dòng shén jī zòng tiān biàn shì cí yǐ zhé qí lǐ yuán gǔ yǐ pái qí yì yù lìng fán shù hé jiē yīng dá
陛下降恩旨，假慈颜，凝旒以听其言，虚襟以纳其说，犹恐群下未敢对扬，况动神机，纵天辩，饰辞以折其理，援古以排其议，欲令凡庶何阶应答？
chén wén huáng tiān yǐ wú yán wèi guì shèng rén yǐ bù yán wèi dé lǎo jūn chēng dà biàn ruò nè zhuāng shēng chēng zhì dào wú wén cǐ jiē bù yù fán yě
臣闻皇天以无言为贵，圣人以不言为德，老君称大辩若讷，庄生称至道无文， 此皆不欲烦也。
qí hóu dú shū lún biǎn qiè xiào
齐侯读书，轮扁窃笑；
hàn huáng mù gǔ zhǎng rú chén jī cǐ yì bù yù láo yě
汉皇慕古，长孺陈讥，此亦不欲劳也。
qiě duō jì zé sǔn xīn duō yǔ zé sǔn qì xīn qì nèi sǔn xíng shén wài láo chū suī bù jué hòu bì wèi lèi
且多记则损心，多语则损气，心气内损，形神外劳，初虽不觉，后必为累。
xū wèi shè jì zì ài qǐ wéi xìng hǎo zì shāng hu
须为社稷自爱，岂为性好自伤乎？
qiè yǐ jīn rì shēng píng jiē bì xià lì xíng suǒ zhì yù qí cháng jiǔ fěi yóu biàn bó
窃以今日升平，皆陛下力行所至，欲其长久，匪由辩博。
dàn dāng wàng bǐ ài zēng shèn cí qǔ shě měi shì dūn piáo wú fēi zhì gōng ruò zhēn guàn zhī chū zé kě yǐ
但当忘彼爱憎，慎兹取舍，每事敦朴，无非至公，若贞观之初则可矣。
zhì rú qín zhèng qiáng biàn shī rén xīn yú zì jīn
至如秦政强辩， 失人心于自矜；
wèi wén hóng cái kuī zhòng wàng yú xū shuō
魏文宏才，亏众望于虚说。
cǐ cái biàn zhī lèi jiào rán kě zhī yǐ
此才辩之累，较然可知矣。
fú yuàn lüè cí xióng biàn hào rán yǎng qì
伏愿略兹雄辩，浩然养气；
jiǎn bǐ xiāng tú dàn yān zì yí
简彼缃图，淡焉自怡。
gù wàn shòu yú nán yuè qí bǎi xìng yú dōng hù zé tiān xià xìng shèn huáng ēn sī bì
固万寿于南岳，齐百姓于东户，则天下幸甚， 皇恩斯毕。
shǒu zhào dá yuē fēi lǜ wú yǐ lín xià fēi yán wú yǐ shù lǜ
”手诏答曰：“非虑无以临下，非言无以述虑。
bǐ yǒu tán lùn suì zhì fán duō
比有谈论，遂致烦多。
qīng wù jiāo rén kǒng yóu cí dào
轻物骄人，恐由兹道。
xíng shén xīn qì fēi cǐ wèi láo
形神心气，非此为劳。
jīn wén dǎng yán xū huái yǐ gǎi
今闻谠言，虚怀以改。
shí huáng tài zǐ chū lì jì yǐ wéi yi zūn xián zhòng dào shàng shū yuē
”时皇太子初立，洎以为宜尊贤重道，上书曰：
chén wén jiāo yíng sì fāng mèng hòu suǒ yǐ chéng dé
臣闻郊迎四方，孟侯所以成德；
chǐ xué sān ràng yuán liáng yóu shì zuò zhēn
齿学三让，元良由是作贞。
sī jiē qū zhǔ sì zhī zūn shēn xià jiāo zhī yì
斯皆屈主祀之尊， 申下交之义。
gù de chú yán xián jiàn ruì wèn páng tōng bù chū xuān tíng zuò zhī tiān rǎng
故得刍言咸荐，睿问旁通，不出轩庭，坐知天壤。
lǜ yóu cí dào yǒng gù hóng jī zhě yān
率由兹道，永固鸿基者焉。
yuán fu tài zǐ zōng tiāo shì xì shàn è zhī jì xīng wáng sī zài
原夫太子，宗祧是系，善恶之际，兴亡斯在。
bù qín yú shǐ jiāng huǐ yú zhōng
不勤于始，将悔于终。
shì yǐ zhāo cuò shàng shū lìng xiān tōng zhèng shù
是以晁错上书，令先通政术；
jiǎ yì xiàn cè wu qián zhī lǐ jiào
贾谊献策，务前知礼教。
qiè wéi huáng tài zǐ xiào yǒu rén yì míng yǔn dǔ chéng jiē tǐng zì tiān zī fēi láo shěn yù gù yǐ huá yí yǎng dé xiáng yǒng xī fēng yǐ
窃惟皇太子孝友仁义，明允笃诚， 皆挺自天姿，非劳审谕，固以华夷仰德，翔泳希风矣。
rán zé qǐn mén shì shàn yǐ biǎo yú sān cháo
然则寝门视膳，已表于三朝；
yì gōng lùn dào yi hóng yú sì shù
艺宫论道，宜弘于四术。
suī chūn qiū dǐng shèng chì gōng yǒu jiàn shí kǒng suì yuè yì wǎng duò yè xìng jī qǔ shì yàn ān fāng cóng cǐ shǐ
虽春秋鼎盛，饬躬有渐，实恐岁月易往，堕业兴讥，取适宴安，方从此始。
chén yǐ yú duǎn xìng cān shì cóng sī guǎng lí míng yuàn wén jìng shù
臣以愚短，幸参侍从，思广离明，愿闻径术。
bù gǎn qǔ chén gù shì qǐng yǐ shèng dé yán zhī
不敢曲陈故事，请以圣德言之。
fú wéi bì xià dàn ruì yīng tú dēng yōng lì shì
伏惟陛下诞睿膺图，登庸历试。
duō cái duō yì dào zhe yú kuāng shí
多才多艺，道著于匡时；
yǔn wǔ yǔn wén gōng chéng yú zuǎn sì
允武允文，功成于纂祀。
wàn fāng jí xù jiǔ wéi qīng yàn
万方即序，九围清宴。
shàng qiě suī xiū wù xiū rì shèn yī rì qiú yì wén yú zhèn gǔ láo ruì sī yú dāng nián
尚且虽休勿休，日慎一日，求异闻于振古，劳睿思于当年。
yǐ yè guān shū shì gāo hàn dì
乙夜观书，事高汉帝；
mǎ shàng pī juàn qín guò wèi hòu
马上披卷，勤过魏后。
bì xià zì lì rú cǐ ér lìng tài zǐ yōu yóu qì rì bù xí tú shū chén suǒ wèi yù yī yě
陛下自励如此，而令太子优游弃日，不习图书，臣所未谕一也。
jiā yǐ zàn píng jī wù jí yù diāo chóng
加以暂屏机务，即寓雕虫。
zōng bǎo sī yú tiān wén zé cháng hé tāo yìng
综宝思于天文，则长河韬映；
chī yù zì yú xian zhá zé liú xiá chéng cǎi
摛玉字于仙札，则流霞成彩。
gù yǐ zī zhū wàn dài guān miǎn bǎi wáng qū sòng bù zú yǐ shēng táng zhōng zhāng hé jiē yú rù shì
固以锱铢万代，冠冕百王，屈、宋不足以升堂， 钟、张何阶于入室。
bì xià zì hào rú cǐ ér tài zǐ yōu rán jìng chǔ bù xún piān hàn chén suǒ wèi yù èr yě
陛下自好如此，而太子悠然静处，不寻篇翰，臣所未谕二也。
bì xià lì gāi zhòng miào dú xiù huán zhōng yóu huì tiān tīng fǔ xún fán shí tīng cháo zhī xì yǐn jiàn qún guān jiàng yǐ wēn yán fǎng yǐ jīn gǔ
陛下历该众妙，独秀寰中，犹晦天听，俯询凡识，听朝之隙，引见群官，降以温颜， 访以今古。
gù de cháo tíng shì fēi lǐ lǘ hào wù fán yǒu jù xì bì guān tīng lǎn
故得朝廷是非，里闾好恶，凡有巨细，必关听览。
bì xià zì hào rú cǐ ér lìng tài zǐ jiǔ rù qū shì bù jiē zhèng rén chén suǒ wèi yù sān yě
陛下自好如此，而令太子久入趋侍，不接正人，臣所未谕三也。
bì xià ruò wèi wú yì zé hé shì láo shén
陛下若谓无益，则何事劳神；
ruò wèi yǒu chéng zé yi shēn yí jué
若谓有成， 则宜申贻厥。
miè ér bù jí wèi jiàn qí kě
蔑而不急，未见其可。
fú yuàn fǔ tuī ruì fàn xun jí chǔ jūn shòu yǐ liáng shū yú zhī jiā kè
伏愿俯推睿范，训及储君，授以良书，娱之嘉客。
chen pī jīng shǐ guān chéng bài yú qián zōng
晨披经史，观成败于前踪；
wǎn jiē bīn yóu fǎng dé shī yú dāng dài
晚接宾游，访得失于当代。
jiān yǐ shū zhá jì yǐ piān zhāng zé rì wén suǒ wèi wén rì jiàn suǒ wèi jiàn
间以书札，继以篇章， 则日闻所未闻，日见所未见。
fù dé yú guāng qún shēng zhī fú yě
副德逾光，群生之福也。
gǔ zhī tài zǐ wèn ān ér tuì suǒ yǐ guǎng jìng yú jūn fù
古之太子，问安而退，所以广敬于君父；
yì gōng ér chù suǒ yǐ fēn bié yú xián yí
异宫而处，所以分别于嫌疑。
jīn tài zǐ yī shì tiān wéi dòng yí xún shuò shī fū yǐ xià wú yóu jiē jiàn
今太子一侍天闱，动移旬朔，师傅以下， 无由接见。
jiǎ lìng gòng fèng yǒu xì zàn huán dōng gōng bài yè jì shū qiě shì xīn yǎng guī jiàn zhī dào gù suǒ wèi xiá
假令供奉有隙，暂还东宫，拜谒既疏，且事欣仰，规谏之道，固所未暇。
bì xià bù kě yǐ qīn jiào gōng cǎi wú yóu yǐ jìn yán suī yǒu jù liáo jìng jiāng hé bǔ
陛下不可以亲教，宫采无由以进言，虽有具僚，竟将何补？
fú yuàn fǔ xún qián zhú shāo yì xià liú hóng yuǎn dà zhī guī zhǎn shī yǒu zhī yì
伏愿俯循前躅，稍抑下流，弘远大之规，展师友之义。
zé chǔ huī kè mào dì tú sī guǎng fán zài lí yuán shú bù qìng lài
则储徽克茂，帝图斯广，凡在黎元，孰不庆赖！
zì cǐ chì jì lìng yǔ cén wén běn tóng mǎ zhōu dì rì wǎng dōng gōng yǔ huáng tài zǐ tán lùn
自此敕洎令与岑文本同马周递日往东宫，与皇太子谈论。
tài zōng cháng nù yuàn xi shǒu jiān mù yù mìng yú cháo táng zhǎn zhī huáng tài zǐ jù jìn jiàn
太宗尝怒苑西守监穆裕，命于朝堂斩之，皇太子遽进谏。
tài zōng wèi sī tú zhǎng sūn wú jì yuē fū rén jiǔ xiāng yǔ chù zì rán rǎn xí
太宗谓司徒长孙无忌曰：“夫人久相与处，自然染习。
zì zhèn lín yù tiān xià xū xīn zhèng zhí jí yǒu wèi zhēng zhāo xī jìn jiàn
自朕临御天下，虚心正直，即有魏征朝夕进谏。
zì zhēng yún wáng liú jì cén wén běn mǎ zhōu chǔ suì liáng děng jì zhī
自征云亡，刘洎、岑文本、 马周、褚遂良等继之。
huáng tài zǐ yòu zài zhèn xī qián měi jiàn zhèn xīn yuè jiàn xī zhě yīn rǎn yǐ chéng xìng gù yǒu jīn rì zhī jiàn ěr
皇太子幼在朕膝前，每见朕心悦谏，昔者因染以成性，固有今日之谏耳。
shí bā nián qiān shì zhōng
”十八年，迁侍中。
tài zōng cháng wèi shì chén yuē fū rén chén zhī duì dì wáng duō shùn zhǐ ér bù nì gān yán yǐ qǔ róng
太宗尝谓侍臣曰：“夫人臣之对帝王，多顺旨而不逆，甘言以取容。
zhèn jīn fā wèn yù wén jǐ guò qīng děng xū yán zhèn qiān shī
朕今发问，欲闻己过，卿等须言朕愆失。
zhǎng sūn wú jì li jī yáng shī dào děng xián yún bì xià shèng huà zhì tài píng chén děng bú jiàn qí shī
”长孙无忌、李𪟝、 杨师道等咸云：“陛下圣化致太平，臣等不见其失。
jì duì yuē bì xià huà gāo wàn gǔ chéng rú wú jì děng yán
”洎对曰：“陛下化高万古， 诚如无忌等言。
rán qǐng shàng shū rén bù chēng zhǐ zhě huò miàn jiā qióng jié wú bù cán tuì kǒng fēi jiǎng jìn yán zhě zhī lù
然顷上书人不称旨者，或面加穷诘，无不惭退，恐非奖进言者之路。
tài zōng yuē qīng yán shì yě dāng wèi qīng gǎi zhī
” 太宗曰：“卿言是也，当为卿改之。
tài zōng zhēng liáo lìng jì yǔ gāo shì lián mǎ zhōu liú fǔ huáng tài zǐ dìng zhōu jiān guó réng jiān zuǒ shù zǐ jiǎn jiào mín bù shàng shū
太宗征辽，令洎与高士廉、马周留辅皇太子定州监国，仍兼左庶子、检校民部尚书。
tài zōng wèi jì yuē wǒ jīn yuǎn zhēng shǐ qīng fǔ yì tài zǐ shè jì ān wēi zhī jī suǒ jì yóu zhòng qīng yi shēn shí wǒ yì
太宗谓洎曰：“我今远征，使卿辅翼太子，社稷安危之机，所寄尤重，卿宜深识我意。
jì jìn yuē yuàn bì xià wú yōu dà chén yǒu qiān shī zhě chén jǐn jí xíng zhū
”洎进曰：“愿陛下无忧，大臣有愆失者，臣谨即行诛。
tài zōng yǐ qí wàng fā pō guài zhī wèi yuē jūn bù mì zé shī chén chén bù mì zé shī shēn
”太宗以其妄发，颇怪之，谓曰：“君不密则失臣，臣不密则失身。
qīng xìng shū ér tài jiàn kǒng yǐ cǐ qǔ bài shēn yi jiè shèn yǐ bǎo zhōng jí
卿性疏而太健，恐以此取败， 深宜诫慎，以保终吉。
shí jiǔ nián tài zōng liáo dōng hái fā dìng zhōu zài dào bù kāng jì yǔ zhōng shū lìng mǎ zhōu rù yè
”十九年，太宗辽东还，发定州，在道不康，洎与中书令马周入谒。
jì zhōu chū suì liáng chuán wèn qǐ jū jì qì yuē shèng tǐ huàn yōng jí kě yōu jù
洎、周出，遂良传问起居，洎泣曰：“圣体患痈，极可忧惧。
suì liáng wū zòu zhī yuē jì yún guó jiā zhī shì bù zú lǜ zhèng dāng fu shǎo zhǔ xíng yī huò gù shì dà chén yǒu yì zhì zhě zhū zhī zì rán dìng yǐ
”遂良诬奏之曰：“洎云：‘国家之事不足虑，正当傅少主行伊、霍故事，大臣有异志者诛之， 自然定矣。
tài zōng jí yù zhào wèn qí gù jì yǐ shí duì yòu yǐn mǎ zhōu yǐ zì míng
’”太宗疾愈，诏问其故，洎以实对，又引马周以自明。
tài zōng wèn zhōu zhōu duì yǔ jì suǒ chén bù yì
太宗问周，周对与洎所陈不异。
suì liáng yòu zhí zhèng bù yǐ nǎi cì jì zì jìn
遂良又执证不已，乃赐洎自尽。
jì lín yǐn jué qǐng zhǐ bǐ yù yǒu suǒ zòu xiàn sī bù yǔ
洎临引决，请纸笔欲有所奏，宪司不与。
jì sǐ tài zōng zhī xiàn sī bù yǔ zhǐ bǐ nù zhī bìng lìng shǔ lì
洎死，太宗知宪司不与纸笔，怒之，并令属吏。
jì wén jí shí juǎn xíng yú shí
洎文集十卷，行于时。
zé tiān lín cháo qí zi hóng yè shàng yán jì bèi suì liáng zèn ér sǐ zhào lìng fù qí guān jué
则天临朝，其子弘业上言洎被遂良谮而死，诏令复其官爵。
mǎ zhōu zì bīn wáng qīng hé chí píng rén yě
马周，字宾王，清河茌平人也。
shǎo gū pín hào xué yóu jīng shī chuán luò tuò bù wèi zhōu lǐ suǒ jìng
少孤贫，好学，尤精《诗》、《传》，落拓不为州里所敬。
wǔ dé zhōng bǔ bó zhōu zhù jiào rì yǐn chún zhòu bù yǐ jiǎng shòu wéi shì
武德中，补博州助教，日饮醇酎，不以讲授为事。
cì shǐ dá xī shù lǚ jiā jiù zé zhōu nǎi fú yī yóu yú cáo biàn yòu wèi jùn yí lìng cuī xián suǒ rǔ suì gǎn jī xi yóu cháng ān
刺史达奚恕屡加咎责，周乃拂衣游于曹、汴，又为浚仪令崔贤所辱，遂感激西游长安。
sù yú xīn fēng nì lǚ zhǔ rén wéi gōng zhū shāng fàn ér bù gù dài zhōu suì mìng jiǔ yī dòu bā shēng yōu rán dú zhuó zhǔ rén shēn yì zhī
宿于新丰逆旅， 主人唯供诸商贩而不顾待周，遂命酒一斗八升，悠然独酌，主人深异之。
zhì jīng shī shě yú zhōng láng jiàng cháng hé zhī jiā
至京师， 舍于中郎将常何之家。
zhēn guàn wǔ nián tài zōng lìng bǎi liáo shàng shū yán dé shī hé yǐ wǔ lì bù shè jīng xué zhōu nǎi wèi hé chén pián yí èr shí yú shì lìng zòu zhī shì jiē hé zhǐ
贞观五年，太宗令百僚上书言得失，何以武吏不涉经学，周乃为何陈便宜二十余事，令奏之，事皆合旨。
tài zōng guài qí néng wèn hé hé dá yuē cǐ fēi chén suǒ néng jiā kè mǎ zhōu jù cǎo yě
太宗怪其能，问何，何答曰：“此非臣所能，家客马周具草也。
měi yǔ chén yán wèi cháng bù yǐ zhōng xiào wéi yì
每与臣言，未尝不以忠孝为意。
tài zōng jí rì zhào zhī wèi zhì jiān qiǎn shǐ cuī cù zhě shù sì
”太宗即日召之，未至间，遣使催促者数四。
jí yè jiàn yǔ yǔ shén yuè lìng zhí mén xià shěng
及谒见，与语甚悦，令直门下省。
liù nián shòu jiān chá yù shǐ fèng shǐ chēng zhǐ
六年，授监察御史，奉使称旨。
dì yǐ cháng hé jǔ de qí rén cì bó sān bǎi pǐ
帝以常何举得其人，赐帛三百匹。
shì suì zhōu shàng shū yuē
是岁，周上疏曰：
wēi chén měi dú jīng shǐ jiàn qián xián zhōng xiào zhī shì chén suī xiǎo rén qiè xī dà dào wèi cháng bù fèi juàn cháng xiǎng sī lǚ qí jī
微臣每读经史，见前贤忠孝之事，臣虽小人，窃希大道，未尝不废卷长想，思履其迹。
chén yǐ bù xìng zǎo shī fù mǔ quǎn mǎ zhī yǎng yǐ wú suǒ shī gù lái shì kě wèi zhě wéi zhōng yì ér yǐ
臣以不幸，早失父母，犬马之养，已无所施，顾来事可为者，唯忠义而已。
shì yǐ tú bù èr qiān lǐ ér zì guī yú bì xià bì xià bù yǐ chén yú gǔ guò chuí chǐ lù
是以徒步二千里而自归于陛下，陛下不以臣愚瞽，过垂齿录。
qiè zì gù zhān wú jiē dá xiè zhé yǐ wēi qū dān kuǎn wéi bì xià suǒ zé
窃自顾瞻，无阶答谢， 辄以微躯丹款，惟陛下所择。
chén fú jiàn dà ān gōng zài gōng chéng zhī xi qí qiáng yǔ gōng què zhī zhì fāng zhī zǐ jí shàng wèi bēi xiǎo
臣伏见大安宫在宫城之西，其墙宇宫阙之制，方之紫极，尚为卑小。
chén fú yǐ dōng gōng huáng tài zǐ zhī zhái yóu chù chéng zhōng dà ān nǎi zhì zūn suǒ jū gèng zài chéng wài
臣伏以东宫皇太子之宅，犹处城中，大安乃至尊所居，更在城外。
suī tài shàng huáng yóu xīn dào sù zhì cún qīng jiǎn bì xià zhòng wéi cí zhǐ ài xī rén lì
虽太上皇游心道素，志存清俭，陛下重违慈旨，爱惜人力；
ér fán yí cháo jiàn jí sì fāng guān tīng yǒu bù zú yān
而蕃夷朝见及四方观听，有不足焉。
chén yuàn yíng zhù zhì dié xiū qǐ mén lóu wu cóng gāo xiǎn yǐ chēng wàn fāng zhī wàng zé dà xiào zhāo hu tiān xià yǐ
臣愿营筑雉堞，修起门楼，务从高显，以称万方之望，则大孝昭乎天下矣。
chén yòu fú jiàn míng chì yǐ èr yuè èr rì xìng jiǔ chéng gōng
臣又伏见明敕以二月二日幸九成宫。
chén qiè wéi tài shàng huáng chūn qiū yǐ gāo bì xià yi zhāo xī shì shàn ér chén hūn qǐ jū
臣窃惟太上皇春秋已高，陛下宜朝夕视膳而晨昏起居。
jīn suǒ xìng gōng qù jīng sān bǎi yú lǐ luán yú dòng rèn yán bì jīng xún fēi kě yǐ dàn mù zhì yě
今所幸宫去京三百余里，銮舆动轫，严跸经旬，非可以旦暮至也。
tài shàng huáng qíng huò sī gǎn ér yù jí jiàn bì xià zhě jiāng hé yǐ fù zhī
太上皇情或思感，而欲即见陛下者，将何以赴之？
qiě chē jià jīn xíng běn wèi bì shǔ
且车驾今行，本为避署。
rán zé tài shàng huáng shàng liú rè suǒ ér bì xià zì zhú liáng chù wēn qìng zhī dào chén qiè wèi ān
然则太上皇尚留热所，而陛下自逐凉处，温凊之道，臣窃未安。
rán chì shū jì chū yè yǐ chéng jiù yuàn shì sù fǎn zhī qī yǐ kāi zhòng huò
然敕书既出，业已成就，愿示速返之期，以开众惑。
chén yòu jiàn zhào shū lìng zōng shì xūn xián zuò zhèn fān bù yí jué zǐ sūn sì shǒu qí zhèng fēi yǒu dà gù wú huò chù miǎn
臣又见诏书，令宗室勋贤作镇籓部，贻厥子孙，嗣守其政，非有大故，无或黜免。
chén qiè wéi bì xià fēng zhí zhī zhě chéng ài zhī zhòng zhī yù qí yìn yì chéng shǒu ér yǔ guó wú jiāng yě
臣窃惟陛下封植之者，诚爱之重之，欲其胤裔承守而与国无疆也。
chén yǐ wéi rú zhào zhǐ zhě bì xià yi sī suǒ yǐ ān cún zhī fù guì zhī rán zé hé yòng dài guān yě
臣以为如诏旨者， 陛下宜思所以安存之，富贵之，然则何用代官也。
hé zé
为什么呢？
yǐ yáo shùn zhī fù yóu yǒu zhū jūn zhī zǐ
以尧、舜之父，犹有朱、 均之子。
tǎng yǒu hái tóng sì zhí wàn yī jiāo yú zhào shù bèi qí yāng ér guó jiā shòu qí bài
倘有孩童嗣职，万一骄愚，兆庶被其殃而国家受其败。
zhèng yù jué zhī yě zé zǐ wén zhī zhì yóu zài
正欲绝之也，则子文之治犹在；
zhèng yù liú zhī yě ér luán yǎn zhī è yǐ zhāng
正欲留之也，而栾黡之恶已彰。
yǔ qí dú hài yú jiàn cún zhī bǎi xìng zé níng shǐ gē ēn yú yǐ wáng zhī chén míng yǐ
与其毒害于见存之百姓，则宁使割恩于已亡之臣，明矣。
rán zé xiàng suǒ wèi ài zhī zhě nǎi shì suǒ yǐ shāng zhī yě
然则向所谓爱之者，乃适所以伤之也。
chén wèi yi fù yǐ máo tǔ chóu qí hù yì bì yǒu cái xíng suí qì fāng shòu zé suī qí hàn hé fēi qiáng yì kě yǐ huò miǎn yóu lèi
臣谓宜赋以茅土，畴其户邑，必有材行，随器方授，则虽其翰翮非强，亦可以获免尤累。
xī hàn guāng wǔ bù rèn gōng chén yǐ lì shì suǒ yǐ zhōng quán qí dài zhě liáng de qí shù yě
昔汉光武不任功臣以吏事，所以终全其代者，良得其术也。
yuàn bì xià shēn sī qí shì shǐ fu de fèng dà ēn ér zǐ sūn zhōng qí fú lù yě
愿陛下深思其事，使夫得奉大恩而子孙终其福禄也。
chén yòu wén shèng rén zhī huà tiān xià mò bù yǐ xiào wèi jī
臣又闻圣人之化天下，莫不以孝为基。
gù yuē xiào mò dà yú yán fù yán fù mò dà yú pèi tiān
故曰：“孝莫大于严父，严父莫大于配天。
yòu yuē guó zhī dà shì zài sì yǔ róng
”又曰：“国之大事，在祀与戎。
kǒng zǐ yì yún wú bù yù jì rú bù jì
”孔子亦云：“吾不预祭如不祭。
shì shèng rén zhī zhòng jì sì yě rú cǐ
”是圣人之重祭祀也如此。
fú wéi bì xià jiàn zuò yǐ lái zōng miào zhī xiǎng wèi zēng qīn shì
伏惟陛下践祚以来，宗庙之享，未曾亲事。
fú yuán shèng qíng dú yǐ luán yú yī chū láo fèi shāo duō suǒ yǐ rěn qí xiào sī yǐ biàn bǎi xìng
伏缘圣情，独以銮舆一出，劳费稍多，所以忍其孝思，以便百姓。
suì shǐ yī dài zhī shǐ bù shū huáng dì rù miào zhī shì jiāng hé yǐ yí jué sūn móu chuí zé lái yè
遂使一代之史，不书皇帝入庙之事， 将何以贻厥孙谋，垂则来叶？
chén zhī dà xiào chéng bù zài zǔ dòu zhī jiān rán shèng rén zhī xùn rén gù yǒu qū jǐ yǐ cóng shí yuàn shèng cí gù shěng yú kuǎn
臣知大孝诚不在俎豆之间，然圣人之训人，固有屈己以从时，愿圣慈顾省愚款。
chén yòu wén zhì huà zhī dào zài yú qiú xián shěn guān
臣又闻致化之道，在于求贤审官；
wéi zhèng zhī jī zài yú yáng qīng jī zhuó
为政之基，在于扬清激浊。
kǒng zǐ yuē wéi míng yǔ qì bù yǐ jiǎ rén
孔子曰：“唯名与器，不以假人。
shì yán shèn jǔ zhī wéi zhòng yě
”是言慎举之为重也。
chén fú jiàn wáng zhǎng tōng bái míng dá běn zì yuè gōng yú zào zá lèi wéi pán tí hú sī zhèng zé gèng wú tā cái dú jiě tiáo mǎ
臣伏见王长通、白明达本自乐工舆皂杂类，韦槃提、斛斯正则更无他材，独解调马。
zòng shǐ shù yú chái bèi jì néng yǒu qǔ zhà kě hòu cì qián bó yǐ fù qí jiā
纵使术逾侪辈， 伎能有取，乍可厚赐钱帛，以富其家；
qǐ de liè yù shì liú chāo shòu gāo jué
岂得列预士流，超授高爵？
suì shǐ cháo huì zhī wèi wàn guó lái tíng zōu zǐ chàng rén míng yù yè lǚ yǔ fu cháo xián jūn zǐ bǐ jiān ér lì tóng zuò ér shí chén qiè chǐ zhī
遂使朝会之位， 万国来庭，驺子倡人，鸣玉曳履，与夫朝贤君子，比肩而立，同坐而食，臣窃耻之。
rán cháo mìng jì wǎng zòng bù kě zhuī wèi yi bù shǐ zài cháo bān yù yú shì wǔ
然朝命既往，纵不可追，谓宜不使在朝班，预于士伍。
tài zōng shēn nà zhī
太宗深纳之。
xún chú shì yù shǐ jiā cháo sàn dài fū
寻除侍御史，加朝散大夫。
shí yī nián zhōu yòu shàng shū yuē
十一年，周又上疏曰：
chén lì guān qián dài zì xià yīn jí hàn shì zhī yǒu tiān xià chuán zuò xiāng jì duō zhě bā bǎi yú nián shǎo zhě yóu sì wǔ bǎi nián jiē wèi jī dé lèi yè ēn jié yú rén xīn
臣历观前代，自夏、殷及汉氏之有天下，传祚相继，多者八百余年，少者犹四五百年，皆为积德累业，恩结于人心。
qǐ wú pì wáng
岂无僻王？
lài qián zhé yǐ miǎn
赖前哲以免。
zì wèi jìn yǐ huán jiàng jí zhōu duò duō zhě bù guò liù shí nián shǎo zhě cái èr sān shí nián ér wáng
自魏、晋以还，降及周、隋，多者不过六十年，少者才二三十年而亡。
liáng yóu chuàng yè zhī jūn bù wu guǎng ēn huà dāng shí jǐn néng zì shǒu hòu wú yí dé kě sī
良由创业之君，不务广恩化， 当时仅能自守，后无遗德可思。
gù chuán sì zhī zhǔ zhèng jiào shǎo shuāi yī fū dà hū ér tiān xià tǔ bēng yǐ
故传嗣之主，政教少衰，一夫大呼而天下土崩矣。
jīn bì xià suī yǐ dà gōng dìng tiān xià ér jī dé rì qiǎn gù dāng sī lóng yǔ tāng wén wǔ zhī dào guǎng shī dé huà shǐ ēn yǒu yú de wèi zǐ sūn lì wàn dài zhī jī qǐ yù dàn lìng zhèng jiào wú shī yǐ chí dāng nián ér yǐ
今陛下虽以大功定天下，而积德日浅，固当思隆禹、汤、文、武之道，广施德化， 使恩有余地，为子孙立万代之基，岂欲但令政教无失，以持当年而已！
rán zì gǔ míng wáng shèng zhǔ suī yīn rén shè jiào kuān měng suí shí ér dà yào wéi yǐ jié jiǎn yú shēn ēn jiā yú rén èr zhě shì wu
然自古明王圣主，虽因人设教，宽猛随时，而大要唯以节俭于身、恩加于人二者是务。
gù qí xià ài zhī rú rì yuè wèi zhī rú léi tíng cǐ qí suǒ yǐ bo zuò xiá cháng ér huò luàn bù zuò yě
故其下爱之如日月，畏之如雷霆，此其所以卜祚遐长而祸乱不作也。
jīn bǎi xìng chéng sāng luàn zhī hòu bǐ yú duò shí cái shí fēn zhī yī
今百姓承丧乱之后， 比于隋时才十分之一。
ér gōng guān yáo yì dào lù xiāng jì xiōng qù dì hái shǒu wěi bù jué
而供官徭役，道路相继，兄去弟还，首尾不绝。
yuǎn zhě wǎng lái wǔ liù qiān lǐ chūn qiū dōng xià lüè wú xiū shí
远者往来五六千里，春秋冬夏，略无休时。
bì xià suī měi yǒu ēn zhào lìng qí jiǎn shěng ér yǒu sī zuò jì bù fèi zì rán xū rén tú xíng wén shū yì zhī rú gù
陛下虽每有恩诏令其减省，而有司作既不废，自然须人，徒行文书，役之如故。
chén měi fǎng wèn sì wǔ nián lái bǎi xìng pō yǒu jiē yuàn zhī yán yǐ wéi bì xià bù cún yǎng zhī
臣每访问，四五年来，百姓颇有嗟怨之言，以为陛下不存养之。
xī táng yáo máo cì tǔ jiē xià yǔ è yī fēi shí rú cǐ zhī shì chén zhī bù kě fù xíng yú jīn
昔唐尧茅茨土阶，夏禹恶衣菲食，如此之事，臣知不可复行于今。
hàn wén dì xī bǎi jīn zhī fèi chuò lù tái zhī yì jí shàng shū náng yǐ wéi diàn wéi suǒ xìng shèn fū rén yī bù yè dì
汉文帝惜百金之费，辍露台之役，集上书囊以为殿帷，所幸慎夫人衣不曳地。
zhì jǐng dì yǐ jǐn xiù zuǎn zǔ fáng hài nǚ gōng tè zhào chú zhī suǒ yǐ bǎi xìng ān lè
至景帝以锦绣纂组妨害女功，特诏除之，所以百姓安乐。
zhì xiào wǔ dì suī qióng shē jí chǐ ér chéng wén jǐng yí dé gù rén xīn bù dòng
至孝武帝虽穷奢极侈，而承文、景遗德，故人心不动。
xiàng shǐ gāo zǔ zhī hòu jí yǒu wǔ dì tiān xià bì bù néng quán
向使高祖之后，即有武帝，天下必不能全。
cǐ yú shí dài chà jìn shì jī kě jiàn
此于时代差近，事迹可见。
jīn jīng shī jí yì zhōu zhū chǔ yíng zào gòng fèng qì wù bìng zhū wáng fēi zhǔ fú shì yì zhě jiē bù yǐ wèi jiǎn
今京师及益州诸处，营造供奉器物，并诸王妃主服饰，议者皆不以为俭。
chén wén mèi dàn pī xiǎn hòu shì yóu dài
臣闻昧旦丕显，后世犹怠；
zuò fǎ yú lǐ qí bì yóu luàn
作法于理，其弊犹乱。
bì xià shǎo chǔ rén jiān zhī bǎi xìng xīn kǔ qián dài chéng bài mù suǒ qīn jiàn shàng yóu rú cǐ
陛下少处人间，知百姓辛苦，前代成败，目所亲见，尚犹如此。
ér huáng tài zǐ shēng zhǎng shēn gōng bù gēng wài shì jí wàn suì zhī hòu gù shèng lǜ suǒ dāng yōu yě
而皇太子生长深宫，不更外事，即万岁之后，固圣虑所当忧也。
chén xún wǎng dài yǐ lái zhī shì dàn yǒu lí shù yuàn pàn jù wèi dào zéi qí guó wú bù jí miè rén zhǔ suī gǎi huǐ wèi yǒu zhòng néng ān quán zhě
臣寻往代以来之事，但有黎庶怨叛，聚为盗贼，其国无不即灭，人主虽改悔，未有重能安全者。
fán xiū zhèng jiào dāng xiū yú kě xiū zhī shí ruò shì biàn yì qǐ ér hòu huǐ zhī zé wú yì zhě yě
凡修政教，当修于可修之时，若事变一起而后悔之，则无益者也。
gù rén zhǔ měi jiàn qián dài zhī wáng zé zhī qí zhèng jiào zhī suǒ yóu sàng ér jiē bù zhī qí shēn zhī shī
故人主每见前代之亡，则知其政教之所由丧，而皆不知其身之失。
shì yǐ yīn zhòu xiào xià jié zhī wáng ér yōu lì yì xiào yīn zhòu zhī miè
是以殷纣笑夏桀之亡，而幽、厉亦笑殷纣之灭；
suí yáng dì dà yè zhī chū yòu xiào qí wèi zhī shī guó
隋炀帝大业之初又笑齐、魏之失国。
jīn zhī shì yáng dì yì yóu yáng dì zhī shì qí wèi yě
今之视炀帝，亦犹炀帝之视齐、魏也。
gù jīng fáng wèi hàn yuán dì yún chén kǒng hòu zhī shì jīn yì yóu jīn zhī shì gǔ
故京房谓汉元帝云，“臣恐后之视今，亦犹今之视古”。
cǐ yán bù kě bù jiè yě
此言不可不诫也。
wǎng zhě zhēn guàn zhī chū shuài tǔ huāng jiǎn yì pǐ juàn cái dé yī dòu mǐ ér tiān xià tiě rán
往者贞观之初，率土荒俭，一匹绢才得一斗米，而天下帖然。
bǎi xìng zhī bì xià shén ài lián zhī gù rén rén zì ān céng wú bàng dú
百姓知陛下甚爱怜之，故人人自安，曾无谤讟。
zì wǔ liù nián lái pín suì fēng rěn yì pǐ juàn de sù shí yú shí ér bǎi xìng jiē yǐ wéi bì xià bù yōu lián zhī xián yǒu yuàn yán
自五六年来，频岁丰稔， 一匹绢得粟十余石，而百姓皆以为陛下不忧怜之，咸有怨言。
yòu jīn suǒ yíng wéi zhě pō duō bù jí zhī wù gù yě
又今所营为者，颇多不急之务故也。
zì gǔ yǐ lái guó zhī xīng wáng bù yóu jī chù duō shǎo wéi zài bǎi xìng kǔ lè
自古以来，国之兴亡，不由积畜多少，唯在百姓苦乐。
qiě yǐ jìn shì yàn zhī duò jiā zhù luò kǒu cāng ér li mì yīn zhī
且以近事验之，隋家贮洛口仓，而李密因之；
dōng dōu jī bù bó ér shì chōng jù zhī
东都积布帛，而世充据之；
xī jīng fǔ kù yì wèi guó jiā zhī yòng zhì jīn wèi jǐn
西京府库，亦为国家之用，至今未尽。
xiàng shǐ luò kǒu dōng dōu wú sù bó zé shì chōng li mì wèi néng bì jù dà zhòng
向使洛口、东都无粟帛，则世充、李密未能必聚大众。
dàn zhù jī zhě gù shì yǒu guó zhī cháng shì yào dāng rén yǒu yú lì ér hòu shōu zhī qǐ rén láo ér qiáng liǎn zhī
但贮积者固是有国之常事，要当人有余力而后收之，岂人劳而强敛之？
gèng yǐ zī kòu jī zhī wú yì yě
更以资寇，积之无益也。
rán jiǎn yǐ xī rén zhēn guàn zhī chū bì xià yǐ gōng wèi zhī gù jīn xíng zhī bù nán yě
然俭以息人，贞观之初，陛下已躬为之，故今行之不难也。
wèi zhī yī rì zé tiān xià zhī zhī shì gē qiě wǔ yǐ
为之一日，则天下知之，式歌且舞矣。
ruò rén jì láo yǐ ér yòng zhī bù xī tǎng zhōng guó bèi shuǐ hàn zhī zāi biān fāng yǒu fēng chén zhī huàn kuáng jiǎo yīn zhī yǐ qiè fā zé yǒu bù kě cè zhī shì fēi tú shèng gōng gàn shí yàn qǐn ér yǐ
若人既劳矣而用之不息，倘中国被水旱之灾，边方有风尘之患， 狂狡因之以窃发，则有不可测之事，非徒圣躬旰食晏寝而已。
gǔ yǔ yún dòng rén yǐ xíng bù yǐ yán yìng tiān yǐ shí bù yǐ wén
古语云：“动人以行不以言，应天以实不以文。
yǐ bì xià zhī míng chéng yù lì jīng wéi zhèng bù fán yuǎn cǎi shàng gǔ zhī shù dàn jí zhēn guàn zhī chū zé tiān xià xìng shèn
”以陛下之明，诚欲励精为政，不烦远采上古之术，但及贞观之初，则天下幸甚。
xī jiǎ yì wèi hàn wén dì yún kě tòng kū jí cháng tàn xi zhě yán dāng hán xìn wáng chu péng yuè wáng liáng yīng bù wáng huái nán zhī shí shǐ wén dì jí tiān zǐ wèi bì bù néng ān
昔贾谊为汉文帝云，可恸哭及长叹息者，言当韩信王楚、 彭越王梁、英布王淮南之时，使文帝即天子位，必不能安。
yòu yán lài zhū wáng nián shào fù xiāng zhì zhī
又言赖诸王年少，傅相制之；
zhǎng dà zhī hòu bì shēng huò luàn
长大之后，必生祸乱。
lì dài yǐ lái jiē yǐ yì yán wéi shì
历代以来，皆以谊言为是。
chén qiè guān jīn zhū jiāng gōng chén bì xià suǒ yǔ dìng tiān xià zhě jiē yǎng bǐng chéng guī bèi yīng quǎn zhī yòng wú wēi lüè zhèn zhǔ rú hán péng zhī nán jià yù zhě
臣窃观今诸将功臣，陛下所与定天下者，皆仰禀成规，备鹰犬之用，无威略振主，如韩、彭之难驾驭者。
ér zhū wáng nián bìng yòu shǎo zòng qí zhǎng dà dāng bì xià zhī rì bì wú tā xīn
而诸王年并幼少，纵其长大，当陛下之日，必无他心。
rán jí wàn dài zhī hòu bù kě bù lǜ
然即万代之后，不可不虑。
zì hàn jìn yǐ lái luàn tiān xià zhě hé cháng bú shì zhū wáng
自汉、晋以来，乱天下者，何尝不是诸王？
jiē wèi shù zhì shī yí bù yù wèi jié zhì yǐ zhì yú miè wáng
皆为树置失宜，不预为节制，以至于灭亡。
rén zhǔ shú zhī qí rán dàn ruò yú sī ài gù shǐ qián chē jì fù ér hòu chē bù gǎi zhé yě
人主熟知其然，但溺于私爱，故使前车既覆而后车不改辙也。
jīn tiān xià bǎi xìng jí shǎo zhū wáng shén duō chǒng yù zhī ēn yǒu guò hòu zhě
今天下百姓极少，诸王甚多，宠遇之恩，有过厚者。
chén zhī yú lǜ bù wéi lǜ qí shì ēn jiāo jīn yě
臣之愚虑，不唯虑其恃恩骄矜也。
xī wèi wǔ dì chǒng chén sī jí wén dì jí wèi fáng shǒu jìn bì yǒu tóng yù qiú
昔魏武帝宠陈思， 及文帝即位，防守禁闭，有同狱囚。
yǐ xiān dì jiā ēn tài duō gù sì wáng yí ér wèi zhī yě
以先帝加恩太多，故嗣王疑而畏之也。
cǐ zé wǔ dì chǒng shì sī shì suǒ yǐ kǔ zhī yě
此则武帝宠舐思，适所以苦之也。
qiě dì zǐ hé huàn bù fù guì
且帝子何患不富贵？
shēn shí dà guó fēng hù bù shǎo hǎo yī měi shí zhī wài gèng hé suǒ xū
身食大国，封户不少，好衣美食之外，更何所须？
ér měi nián jiā bié yōu cì céng wú jì jí
而每年加别优赐，曾无纪极。
lǐ yǔ yuē pín bù xué jiǎn fù bù xué shē yán zì rán yě
俚语曰：“贫不学俭，富不学奢”， 言自然也。
jīn dà shèng chuàng yè qǐ wéi chǔ zhì jiàn zài zǐ dì ér yǐ
今大圣创业，岂唯处置见在子弟而已？
dāng zhì cháng jiǔ zhī fǎ shǐ wàn dài zūn xíng
当制长久之法，使万代遵行。
yòu yán
又言：
lín tiān xià zhě yǐ rén wéi běn
临天下者，以人为本。
yù lìng bǎi xìng ān lè wéi zài cì shǐ xiàn lìng
欲令百姓安乐，唯在刺史、县令。
xiàn lìng jì zhòng bù néng jiē xián ruò měi zhōu de liáng cì shǐ zé hé jìng sū xī
县令既众，不能皆贤， 若每州得良刺史，则合境苏息；
tiān xià cì shǐ xī chēng shèng yì zé bì xià duān gǒng yán láng zhī shàng bǎi xìng bù lǜ bù ān
天下刺史悉称圣意，则陛下端拱岩廊之上，百姓不虑不安。
zì gǔ jùn shǒu xiàn lìng jiē miào xuǎn xián dé yù yǒu zhuó shēng zǎi xiàng bì xiān shì yǐ lín rén huò cóng èr qiān shí rù wèi chéng xiàng
自古郡守、县令，皆妙选贤德，欲有擢升宰相，必先试以临人，或从二千石入为丞相。
jīn zhāo tíng dú zhòng nèi guān xiàn lìng cì shǐ pō qīng qí xuǎn
今朝廷独重内官，县令、刺史，颇轻其选。
cì shǐ duō shì wǔ fū xūn rén huò jīng guān bù chēng zhí fāng shǐ wài chū
刺史多是武夫勋人，或京官不称职，方始外出。
ér zhé chōng guǒ yì zhī nèi shēn cái qiáng zhě xiān rù wèi zhōng láng jiàng qí cì shǐ bǔ zhōu rèn
而折冲果毅之内，身材强者，先入为中郎将，其次始补州任。
biān yuǎn zhī chù yòng rén gèng qīng qí cái kān zǎi wèi yǐ dé xíng jiàn chēng zhuó zhě shí bù néng yī
边远之处，用人更轻，其材堪宰位，以德行见称擢者，十不能一。
suǒ yǐ bǎi xìng wèi ān dài yóu yú cǐ
所以百姓未安， 殆由于此。
shū zòu tài zōng chēng shàn jiǔ zhī
疏奏，太宗称善久之。
xiān shì jīng chéng zhū jiē měi zhì chén mù qiǎn rén chuán hū yǐ jǐng zhòng
先是，京城诸街，每至晨暮，遣人传呼以警众。
zhōu suì zòu zhū jiē zhì gǔ měi jī yǐ jǐng zhòng lìng ba chuán hū shí rén biàn zhī tài zōng yì jiā shǎng láo
周遂奏诸街置鼓，每击以警众， 令罢传呼，时人便之，太宗益加赏劳。
é bài jǐ shì zhōng
俄拜给事中。
shí èr nián zhuǎn zhōng shū shè rén
十二年，转中书舍人。
zhōu yǒu jī biàn néng fū zòu shēn shí shì duān dòng wú bù zhōng
周有机辨，能敷奏，深识事端，动无不中。
tài zōng cháng yuē wǒ yú mǎ zhōu zàn bú jiàn zé biàn sī zhī
太宗尝曰：“我于马周，暂不见则便思之。
zhōng shū shì láng cén wén běn wèi suǒ qīn yuē wú jiàn mǎ jūn lùn shì duō yǐ yuán yǐn shì lèi yáng què gǔ jīn jǔ yào shān wú huì wén qiè lǐ yī zì bù kě jiā yī yán bù kě jiǎn tīng zhī mǐ mǐ lìng rén wáng juàn
” 中书侍郎岑文本谓所亲曰：“吾见马君论事多矣，援引事类，扬榷古今，举要删芜， 会文切理，一字不可加，一言不可减，听之靡靡，令人亡倦。
xī sū zhāng zhōng gǔ zhèng yīng cǐ ěr
昔苏、张、终、贾， 正应此耳。
rán yuān jiān huǒ sè téng shàng bì sù kǒng bù néng jiǔ ěr
然鸢肩火色，腾上必速，恐不能久耳。
shí wǔ nián qiān zhì shū shì yù shǐ jiān zhī jiàn yì dài fū yòu jiān jiǎn jiào jìn wáng fǔ zhǎng shǐ
”十五年，迁治书侍御史，兼知谏议大夫，又兼检校晋王府长史。
wáng wèi huáng tài zǐ bài zhōng shū shì láng jiān tài zǐ yòu shù zǐ
王为皇太子，拜中书侍郎，兼太子右庶子。
shí bā nián qiān zhōng shū lìng yī jiù jiān tài zǐ yòu shù zǐ
十八年，迁中书令，依旧兼太子右庶子。
zhōu jì zhí jiān liǎng gōng chǔ shì jīng mì shén huò dāng shí zhī yù
周既职兼两宫，处事精密，甚获当时之誉。
tài zōng fá liáo dōng huáng tài zǐ dìng zhōu jiān shǒu lìng zhōu yǔ gāo shì lián liú jì liú fǔ huáng tài zǐ
太宗伐辽东，皇太子定州监守，令周与高士廉、刘洎留辅皇太子。
tài zōng hái yǐ běn guān shè lì bù shàng shū
太宗还，以本官摄吏部尚书。
èr shí yī nián jiā yín qīng guāng lù dài fu
二十一年，加银青光禄大夫。
tài zōng cháng yǐ shén bǐ cì zhōu fēi bái shū yuē luán fèng líng yún bì zī yǔ yì
太宗尝以神笔赐周飞白书曰：“鸾凤凌云， 必资羽翼。
gǔ gōng zhī jì chéng zài zhōng liáng
股肱之寄，诚在忠良。
zhōu bìng xiāo kě mí nián bù chōu
”周病消渴，弥年不瘳。
shí jià xìng cuì wēi gōng chì qiú shèng de wèi zhōu qǐ zhái
时驾幸翠微宫，敕求胜地，为周起宅。
míng yī zhōng shǐ xiāng wàng bù jué měi lìng shàng shí yǐ shàn gōng zhī tài zōng gōng wèi diào yào huáng tài zǐ qīn lín wèn jí
名医中使，相望不绝，每令尚食以膳供之，太宗躬为调药，皇太子亲临问疾。
zhōu lín zhōng suǒ suǒ chén shì biǎo cǎo yī zhì shǒu zì fén zhī kǎi rán yuē guǎn yàn zhāng jūn zhī guò qiú shēn hòu míng wú fú wèi yě
周临终，索所陈事表草一帙，手自焚之，慨然曰：“管、晏彰君之过， 求身后名，吾弗为也。
èr shí èr nián zú nián sì shí bā
”二十二年卒，年四十八。
tài zōng wèi zhī jǔ āi zèng yōu zhōu dū du péi zàng zhāo líng
太宗为之举哀，赠幽州都督，陪葬昭陵。
gāo zōng jí wèi zhuī zèng shàng shū yòu pú yè gāo táng xiàn gōng
高宗即位，追赠尚书右仆射、高唐县公。
chuí gǒng zhōng pèi xiǎng gāo zōng miào tíng
垂拱中，配享高宗庙庭。
zi zài xián hēng nián lèi qiān lì bù shì láng shàn xuǎn bǔ yú jīn chēng zhī
子载， 咸亨年累迁吏部侍郎，善选补，于今称之。
zú yú yōng zhōu zhǎng shǐ
卒于雍州长史。
cuī rén shī dìng zhōu ān xǐ rén
崔仁师，定州安喜人。
wǔ dé chū yìng zhì jǔ shòu guǎn zhōu lù shì cān jūn
武德初，应制举，授管州录事参军。
wǔ nián shì zhōng chén shū dá jiàn rén shī cái kān shǐ zhí jìn bài yòu wǔ wèi lù shì cān jūn yù xiū liáng wèi děng shǐ
五年，侍中陈叔达荐仁师才堪史职，进拜右武卫录事参军，预修梁、魏等史。
zhēn guàn chū zài qiān diàn zhōng shì yù shǐ
贞观初，再迁殿中侍御史。
shí qīng zhōu yǒu nì móu shì fā zhōu xiàn zhuī bǔ fǎn dǎng fú qiú mǎn yù zhào rén shī àn fù qí shì
时青州有逆谋事发，州县追捕反党，俘囚满狱，诏仁师按覆其事。
rén shī zhì zhōu xī qù chǒu xiè réng yǔ yǐn shí tāng mù yǐ kuān wèi zhī wéi zuò qí kuí shǒu shí yú rén yú jiē yuán miǎn
仁师至州， 悉去杻械，仍与饮食汤沐以宽慰之，唯坐其魁首十余人，余皆原免。
jí zòu bào zhào shǐ jiāng wǎng jué zhī dà lǐ shǎo qīng sūn fú qié wèi rén shī yuē cǐ yù tú lǚ jí zhòng ér zú xià xuě miǎn zhě duō rén jiē hǎo shēng shuí kěn ràng sǐ
及奏报，诏使将往决之，大理少卿孙伏伽谓仁师曰：“此狱徒侣极众，而足下雪免者多，人皆好生，谁肯让死？
jīn jì lín mìng kǒng wèi gān xīn shēn wéi zú xià yōu yě
今既临命，恐未甘心，深为足下忧也。
rén shī yuē cháng wén lǐ yù zhī tǐ bì wù rén shù gù chēng shā rén yuè zú yì jiē yǒu lǐ
”仁师曰：“尝闻理狱之体， 必务仁恕，故称杀人刖足，亦皆有礼。
qǐ yǒu qiú shēn zhī ān zhī wang bù wéi shēn lǐ
岂有求身之安，知枉不为申理？
ruò yǐ yī jiè àn duǎn dàn yì de shí qiú zhī mìng yì suǒ yuàn yě
若以一介暗短，但易得十囚之命，亦所愿也。
fú qié cán ér tuì
”伏伽惭而退。
jí chì shǐ zhì qīng zhōu gèng xùn zhū qiú xián yuē cuī gōng rén shù shì wú wǎng làn qǐng fú zuì
及敕使至青州更讯，诸囚咸曰： “崔公仁恕，事无枉滥，请伏罪。
jiē wú yì cí
”皆无异辞。
rén shī hòu wèi dù zhī láng zhōng cháng zòu zhī shù cái wù shù qiān yán shǒu bù zhí běn tài zōng guài zhī lìng huáng mén shì láng dù zhèng lún jī běn rén shī duì chàng yī wú chà shū tài zōng dà qí zhī
仁师后为度支郎中，尝奏支庶财物数千言，手不执本，太宗怪之，令黄门侍郎杜正伦赍本，仁师对唱，一无差殊，太宗大奇之。
shí jiào shū láng wáng xuán dù zhù shàng shū máo shī huǐ kǒng zhèng jiù yì shàng biǎo qǐng fèi jiù zhù xíng jǐ suǒ zhù zhě zhào lǐ bù jí zhū rú xiáng yì
时校书郎王玄度注《尚书》、《毛诗》，毁孔、郑旧义，上表请废旧注， 行己所注者，诏礼部集诸儒详议。
xuán dù kǒu biàn zhū bó shì jiē bù néng jí zhī
玄度口辩，诸博士皆不能诘之。
láng zhōng xǔ jìng zōng qǐng fù mì gé cáng qí shū hé jiān wáng xiào gōng tè qǐng yǔ kǒng zhèng bìng xíng
郎中许敬宗请付秘阁藏其书，河间王孝恭特请与孔、郑并行。
rén shī yǐ xuán dù chuān záo bù jīng nǎi tiáo qí bù hé dà yì bó zòu qǐng ba zhī
仁师以玄度穿凿不经，乃条其不合大义，驳奏请罢之。
zhào jìng yī rén shī yì xuán dù suì fèi
诏竟依仁师议，玄度遂废。
shí liù nián qiān jǐ shì zhōng
十六年，迁给事中。
shí xíng bù yǐ zéi dào lǜ fǎn nì yuán zuò xiōng dì méi guān wèi qīng qǐng gǎi cóng sǐ zòu qǐng bā zuò xiáng yì
时刑部以《贼盗律》反逆缘坐兄弟没官为轻，请改从死，奏请八座详议。
yòu pú yè gāo shì lián lì bù shàng shū hóu jūn jí bīng bù shàng shū li jī děng yì qǐng cóng zhòng
右仆射高士廉、吏部尚书侯君集、兵部尚书李𪟝等议请从重；
mín bù shàng shū táng jiǎn lǐ bù shàng shū jiāng xià wáng dào zōng gōng bù shàng shū dù chu kè děng yì qǐng yī jiù bù gǎi
民部尚书唐俭、礼部尚书江夏王道宗、工部尚书杜楚客等议请依旧不改。
shí yì zhě yǐ hàn jí wèi jìn móu fǎn jiē yí sān zú xián yù yī shì lián děng yì
时议者以汉及魏、晋谋反皆夷三族，咸欲依士廉等议。
rén shī dú bó yuē zì xī nóng yǐ jiàng yuán jí táng yú huò shè yán ér rén bù fàn huò huà xiàng ér xià zhī jìn
仁师独驳曰：“自羲、农以降，爰及唐，虞，或设言而人不犯，或画象而下知禁。
sān dài zhī shèng qì gū jiě wǎng fù zǐ xiōng dì zuì bù xiāng jí xián zhēn zhì lǐ jù wèi chēng shǒu
三代之盛，泣辜解网，父子兄弟，罪不相及，咸臻至理，俱为称首。
jí qí shì luàn yù sòng zī fán zhōu zhī jì nián bù shèng qí bì liè huǒ yuán yú zǐ chǎn qiào jiàn qǐ yú ān yú hán jì shēn shāng zhēng chí jí kè cān yí xiāng zuò shǐ yú cǐ yě
及其世乱，狱讼滋烦，周之季年，不胜其弊，烈火原于子产，峭涧起于安于，韩、季、申、商， 争持急刻，参夷相坐，始于此也。
qín yòng qí fǎ suì zhì tǔ bēng
秦用其法，遂至土崩。
hàn gāo zhī wu kuān dà wèi wèi jìn shàn
汉高之务宽大，未为尽善；
wén dì zhī cún rén hòu réng duō liáng dé
文帝之存仁厚，仍多凉德。
suì shǐ xīn yuán zú miè xìn yuè zū hǎi jiàn jī liáng shǐ wèi zhī guò xíng
遂使新垣族灭，信、越菹醢，见讥良史，谓之过刑。
wèi jìn zhì duò yǒu sǔn yǒu yì níng zhī yóu mì qiū tú shàng fán
魏、 晋至隋，有损有益，凝脂犹密，秋荼尚烦。
huáng shàng yuán fā zhì rén niàn cí xíng xiàn zhuó qián wáng zhī lìng diǎn tàn wǎng dài zhī jiā yóu gé bì juān kē kě dà kě jiǔ réng jiàng lún fú bān zhī jiǔ qū
皇上爰发至仁，念兹刑宪，酌前王之令典，探往代之嘉猷，革弊蠲苛，可大可久，仍降纶綍，颁之九区。
gù de duàn yù shù jiǎn shǒu zú yǒu cuò xíng qīng huà qià wèi yǒu bù ān
故得断狱数简， 手足有措，刑清化洽，未有不安。
hū yǐ bào qín kù fǎ wèi lóng zhōu zhōng diǎn guāi cè yǐn zhī qíng fǎn wéi xíng zhī lìng
忽以暴秦酷法，为隆周中典，乖恻隐之情，反惟行之令。
jìn tuì cān xiáng wèi jiàn qí kě
进退参详，未见其可。
qiě fù zǐ tiān shǔ kūn jì tóng qì zhū qí fù zǐ zú lèi qí xīn cǐ ér bù gù hé ài xiōng dì
且父子天属，昆季同气，诛其父子，足累其心，此而不顾，何爱兄弟。
jì yù gǎi fǎ qǐng gèng shěn liàng
既欲改法，请更审量。
jìng cóng rén shī bó yì
”竟从仁师驳议。
hòu rén shī mì zòu qǐng lì wèi wáng wèi tài zǐ wǔ zhǐ zhuǎn wéi hóng lú shǎo qīng qiān mín bù shì láng
后仁师密奏请立魏王为太子，忤旨，转为鸿胪少卿，迁民部侍郎。
zhēng liáo zhī yì zhào tài cháng qīng wéi tǐng zhī hǎi yùn rén shī wèi fù rén shī yòu bié zhī hé nán shuǐ yùn
征辽之役，诏太常卿韦挺知海运，仁师为副，仁师又别知河南水运。
rén shī yǐ shuǐ lù xiǎn yuǎn kǒng yuǎn zhōu suǒ shū bù shí zhì hǎi suì biàn yi cóng shì dì fā jìn hǎi zū fù yǐ chōng zhuǎn shū
仁师以水路险远，恐远州所输不时至海，遂便宜从事，递发近海租赋以充转输。
jí wéi tǐng yǐ yōng zhì shī qī chú míng wèi mín rén shī yǐ yùn fū táo zǒu bù zòu zuò miǎn guān
及韦挺以壅滞失期，除名为民，仁师以运夫逃走不奏， 坐免官。
jì bù dé zhì suì zuò tǐ mìng fù yǐ chàng qí qíng cí duō bù zài
既不得志，遂作《体命赋》以畅其情，辞多不载。
tài zōng hái zhì zhōng shān qǐ wèi zhōng shū shè rén xún jiān jiǎn jiào xíng bù shì láng
太宗还至中山，起为中书舍人，寻兼检校刑部侍郎。
tài zōng xìng cuì wēi gōng rén shī shàng qīng shǔ fù yǐ fěng tài zōng chēng shàn cì bó wǔ shí duàn
太宗幸翠微宫，仁师上《清暑赋》以讽，太宗称善， 赐帛五十段。
èr shí èr nián qiān zhōng shū shì láng cān zhī jī wù
二十二年，迁中书侍郎，参知机务。
shí rén shī shén chéng ēn yù zhōng shū lìng chǔ suì liáng pō jì jí zhī
时仁师甚承恩遇，中书令褚遂良颇忌嫉之。
huì yǒu fú gé shàng sù zhě rén shī bù zòu tài zōng yǐ rén shī wǎng shàng suì pèi gōng zhōu
会有伏阁上诉者，仁师不奏，太宗以仁师罔上，遂配龚州。
huì shè hái
会赦还。
yǒng huī chū qǐ shòu jiǎn zhōu cì shǐ xún zú nián liù shí yú
永徽初，起授简州刺史，寻卒，年六十余。
shén lóng chū yǐ zi yì wèi guó zi jì jiǔ ēn lì zèng tóng zhōu cì shǐ
神龙初，以子挹为国子祭酒，恩例赠同州刺史。
yì zi shí
挹子湜。
shí shǎo yǐ wén cí zhī míng jǔ jìn shì lèi zhuǎn zuǒ bǔ quē yù xiū sān jiào zhū yīng qiān diàn zhōng shì yù shǐ
湜少以文辞知名，举进士，累转左补阙，预修《三教珠英》，迁殿中侍御史。
shén lóng chū zhuǎn kǎo gōng yuán wài láng
神龙初，转考功员外郎。
shí huán yàn fàn jìng huī děng jì zhī guó zhèng jù wǔ sān sī chán jiān yǐn shí wèi ěr mù shǐ cì qí dòng jìng
时桓彦范、敬晖等既知国政，惧武三思谗间，引湜为耳目， 使伺其动静。
é ér zhōng zōng shū jì gōng chén yú sān sī ēn chǒng jiàn hòu shí nǎi fǎn yǐ huán jìng děng jì yì qián gào sān sī
俄而中宗疏忌功臣，于三思恩宠渐厚，湜乃反以桓、敬等计议潜告三思。
xún qiān zhōng shū shè rén
寻迁中书舍人。
jí huán jìng děng xǐ yú lǐng wài shí yòu shuō sān sī jǐn yi shā zhī yǐ jué qí guī wàng
及桓、敬等徙于岭外，湜又说三思尽宜杀之，以绝其归望。
sān sī wèn shuí kě shǐ zhě shí biǎo xiōng zhōu lì zhēn xiān wèi huán jìng děng suǒ è zì shì yù shǐ chū jiā zhōu sī mǎ shí nǎi jǔ chōng cǐ xíng
三思问谁可使者，湜表兄周利贞先为桓、敬等所恶，自侍御史出嘉州司马，湜乃举充此行。
huán jìng děng wén lì zhēn zhì duō zì shā sān sī yǐn lì zhēn wèi yù shǐ zhōng chéng
桓、敬等闻利贞至，多自杀，三思引利贞为御史中丞。
shí jǐng lóng èr nián qiān bīng bù shì láng yì wèi lǐ bù fù zǐ tóng wèi nán shěng fù èr yǒu táng yǐ lái wèi yǒu yě
湜，景龙二年迁兵部侍郎，挹为礼部，父子同为南省副贰，有唐已来未有也。
shí zhāo róng shàng guān shì lǚ chū wài zhái shí tuō fù zhī
时昭容上官氏屡出外宅， 湜托附之。
yóu shì zhōng zōng yù shí shén hòu é bài lì bù shì láng xún zhuǎn zhōng shū shì láng tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì
由是中宗遇湜甚厚，俄拜吏部侍郎，寻转中书侍郎、同中书门下平章事。
yǔ zhèng yīn tóng zhī xuǎn shì quán zōng shī xù wèi yù shǐ li shàng yǐn suǒ hé yīn zuò pèi liú lǐng biǎo shí zuǒ zhuǎn wèi jiāng zhōu sī mǎ
与郑愔同知选事，铨综失序，为御史李尚隐所劾，愔坐配流岭表，湜左转为江州司马。
shàng guān zhāo róng mì yǔ ān lè gōng zhǔ qū wèi shēn lǐ zhōng zōng nǎi yǐ yīn wèi jiāng zhōu sī mǎ shòu shí xiāng zhōu cì shǐ
上官昭容密与安乐公主曲为申理，中宗乃以愔为江州司马，授湜襄州刺史。
wèi jǐ rù wèi shàng shū zuǒ chéng
未几，入为尚书左丞。
wéi shù rén lín cháo fù wèi zhōng shū shì láng tóng zhōng shū mén xià sān pǐn
韦庶人临朝，复为中书侍郎、同中书门下三品。
ruì zōng jí wèi chū wèi huá zhōu cì shǐ é yòu bài tài zǐ zhān shì
睿宗即位，出为华州刺史，俄又拜太子詹事。
chū shí jǐng lóng zhōng xiàn cè kāi nán shān xīn lù yǐ tōng shāng zhōu shuǐ lù zhī yùn yì tú shù wàn sǐ zhě shí sān sì
初，湜景龙中献策开南山新路，以通商州水陆之运， 役徒数万，死者十三四。
réng yán gù jiù dào jìn xíng lǚ suǒ kāi xīn lù yǐ tōng jìng wèi xià liáo chōng tū bēng yā bù tōng
仍严锢旧道，禁行旅，所开新路以通，竟为夏潦冲突，崩压不通。
zhì shì zhuī lùn shí kāi shān lù gōng jiā yín qīng guāng lù dài fu
至是追论湜开山路功，加银青光禄大夫。
é wèi tài píng gōng zhǔ suǒ yǐn fù qiān zhōng shū mén xià sān pǐn
俄为太平公主所引，复迁中书门下三品。
xiān tiān yuán nián bài zhōng shū lìng yǔ liú yōu qiú zhēng quán bù xié xiàn yōu qiú xǐ yú lǐng biǎo
先天元年，拜中书令，与刘幽求争权不协，陷幽求徙于岭表。
réng cù guǎng zhōu dōu dū zhōu lì zhēn yǐ dòu liú shā zhī bù guǒ ér zhǐ
仍促广州都督周利贞以逗留杀之，不果而止。
shí yì yǐ nián lǎo lèi chú hù bù shàng shū zhì shì
时挹以年老，累除户部尚书致仕。
yì xìng tān mào shòu rén qǐng tuō shù yǐ gōng shì gàn shí shí duō wéi jù bù cóng dà wéi shí lùn suǒ chī
挹性贪冒，受人请托，数以公事干湜，湜多违拒不从，大为时论所嗤。
xuán zōng zài dōng gōng shù xìng qí dì ēn yì shén mì
玄宗在东宫，数幸其第， 恩意甚密。
shí jì sī fù tài píng gōng zhǔ shí rén xián wèi zhī jù mén kè chén zhèn lù xiàn hǎi ōu fù yǐ fěng zhī shí suī chēng shàn ér xīn shí bú yuè
湜既私附太平公主，时人咸为之惧，门客陈振鹭献《海鸥赋》以讽之， 湜虽称善而心实不悦。
jí dì jiāng zhū xiāo zhì zhōng děng zhào jiāng tuō wèi fù xīn shí dì dí wèi shí yuē zhǔ shàng ruò yǒu suǒ wèn bù dé yǒu suǒ yǐn yě
及帝将诛萧至忠等，召将托为腹心，湜弟涤谓湜曰：“主上若有所问，不得有所隐也。
shí bù cóng jí jiàn dì duì wèn shī zhǐ
”湜不从，及见帝，对问失旨。
zhì zhōng děng jì zhū shí zuò xǐ lǐng wài
至忠等既诛，湜坐徙岭外。
shí xīn xīng wáng jìn yì lián zuò fú zhū lín xíng tàn yuē běn móu cǐ shì chū zì cuī shí jīn wǒ jiù sǐ ér shí de shēng hé yuān làn yě
时新兴王晋亦连坐伏诛，临刑叹曰：“本谋此事，出自崔湜，今我就死而湜得生，何冤滥也！
é ér suǒ sī zòu gōng rén yuán shì kuǎn chēng yǔ shí céng mì móu jìn zhèn nǎi zhuī shí cì sǐ
”俄而所司奏宫人元氏款称与湜曾密谋进鸩，乃追湜赐死。
chū shí yǔ zhāng shuō yǒu xì shuō shí wéi zhōng shū lìng yì zhě yǐ wéi shuō gòu xiàn zhī
初，湜与张说有隙，说时为中书令，议者以为说构陷之。
shí shí yǔ shàng shū yòu chéng lú cáng yòng tóng pèi liú jù xíng shí wèi cáng yòng yuē jiā dì chéng ēn huò jì kuān yòu
时湜与尚书右丞卢藏用同配流俱行，湜谓藏用曰：“家弟承恩，或冀宽宥。
yīn chí liú bù sù jìn
”因迟留不速进。
xíng zhì jīng zhōu mèng yú jiǎng táng zhào jìng yuē jìng zhě míng xiàng wú dāng wéi rén zhǔ suǒ míng yě
行至荆州，梦于讲堂照镜，曰：“镜者明象，吾当为人主所明也。
yǐ gào zhān mèng rén zhāng yóu duì yuē jiǎng táng zhě shòu fǎ zhī suǒ
”以告占梦人张由，对曰：“讲堂者， 受法之所；
jìng zhě yú wén wèi lì jiàn jīn cǐ fēi jí zhēng
镜者，于文为‘立见金’，此非吉征。
qí rì zhuī shǐ zhì yì yú yì zhōng shí nián sì shí sān
”其日追使至，缢于驿中，时年四十三。
shí měi zī yí zǎo yǒu cái míng
湜美姿仪，早有才名。
dì yè dí jí cóng xiōng lì bìng yǒu wén hàn
弟液、涤及从兄莅，并有文翰。
jū qīng yào měi yàn sī zhī jì zì bǐ dōng jìn wáng dǎo xiè ān zhī jiā
居清要，每宴私之际，自比东晋王导、谢安之家。
wèi rén yuē wú zhī yī mén jí chū shēn lì guān wèi cháng bù wéi dì yī
谓人曰：“吾之一门及出身历官，未尝不为第一。
zhàng fū dāng xiān jù yào lù yǐ zhì rén qǐ néng mò mò shòu zhì yù rén yě
丈夫当先据要路以制人，岂能默默受制于人也！
shì gù jìn qù bù yǐ ér bù yǐ lìng zhōng
”是故进趣不已，而不以令终。
yè yóu gōng wǔ yán zhī zuò shí cháng tàn fú zhī yuē hǎi zǐ wǒ jiā zhī guī yě
液尤工五言之作，湜常叹伏之曰：“海子，我家之龟也。
hǎi zǐ jí yè xiǎo míng guān zhì diàn zhōng shì yù shǐ zuò xiōng pèi liú táo nì yú yǐng zhōu rén hú lǚ xū zhī jiā
”海子即液小名，官至殿中侍御史，坐兄配流，逃匿于郢州人胡履虚之家。
zuò yōu zhēng fù yǐ jiàn yì cí shén diǎn lì
作《幽征赋》以见意，辞甚典丽。
yù shè hái dào bìng zú
遇赦还，道病卒。
yǒu rén péi yào qīng zuǎn qí yí wén wèi jí shí juǎn
友人裴耀卿纂其遗文为集十卷。
yè zi lùn yǐ lì gàn chēng
液子论，以吏干称。
tiān bǎo zhōng zì yuè yáng lìng qiān sī xūn yuán wài láng méng yáng tài shǒu
天宝中自栎阳令迁司勋员外郎、蒙阳太守。
qián yuán hòu lì diǎn míng jùn jiē yǐ lǐ xíng chēng
乾元后，历典名郡，皆以理行称。
dà lì mò yuán zài yǐ zuì zhū cháo tíng fāng zhèn qǐ yān zhì qiān tóng zhōu cì shǐ
大历末，元载以罪诛，朝廷方振起淹滞，迁同州刺史。
wèi jǐ wèi chù zhì shǐ yǔ hé suǒ àn fèi miǎn
未几， 为黜陟使庾何所按，废免。
yì zhě yǐ hé jǔ zòu shè yú shēn kè fù yòng lùn wèi qú zhōu cì shǐ
议者以何举奏涉于深刻，复用论为衢州刺史。
zhì mǎn yù yú yáng chu jiān
秩满，寓于扬、楚间。
dé zōng yǐ jiù zú qí nián shòu dà lǐ qīng zhì shì zú
德宗以旧族耆年，授大理卿致仕卒。
yè dì dí duō biàn zhì shàn xié xuè sù yǔ xuán zōng kuǎn mì
液弟涤，多辩智，善谐谑，素与玄宗款密。
xiōng shí zuò tài píng dǎng zhū xuán zōng cháng sī zhī gù dài dí yú hòu yòng wèi mì shū jiān
兄湜坐太平党诛，玄宗常思之，故待涤逾厚，用为秘书监。
chū rù jìn zhōng yǔ zhū wáng shì yàn bù ràng xí ér zuò huò zài níng wáng zhī shàng
出入禁中，与诸王侍宴不让席，而坐或在宁王之上。
hòu cì míng chéng
后赐名澄。
cóng dōng fēng hái jiā jīn zǐ guāng lù dài fu fēng ān xǐ xiàn zǐ
从东封还，加金紫光禄大夫，封安喜县子。
kāi yuán shí sì nián zú zèng yǎn zhōu cì shǐ
开元十四年卒，赠兖州刺史。
shǐ chén yuē liú jì shǐ yǐ zhāng shū qiē zhí yǐ zhì wèi wàng lóng xiǎn
史臣曰：刘洎始以章疏切直，以至位望隆显。
zhì yú tí gāng zhěng dài zī shèng jiā yóu jí guó shì zhī tán tǐ láng miào zhī qì
至于提纲整带，咨圣嘉猷，籍国士之谈，体廊庙之器。
ǎi shū jī zhī fā róng rǔ zhī zhǔ yī yán bù shèn jìng xiàn wū zòu
噫，枢机之发，荣辱之主，一言不慎，竟陷诬奏。
suī jūn qīn shén huǐ ér sì bù jí shé liáng zú bēi yǐ
虽君亲甚悔，而驷不及舌，良足悲矣！
mǎ zhōu dào chéng jì huì tiān xìng shēn chén wù zhǔ tán wēi zuò zhōng běn xiào chōng shi guǎng dù wǎn shè qióng chóng
马周道承际会，天性深沉，悟主谈微，作忠本孝，冲识广度，宛涉穹崇。
shī yuē jiā lè jūn zǐ xiǎn xiǎn lìng dé
《诗》曰：“嘉乐君子，显显令德。
xī qí zhōng shòu bù yìn yí hu
”惜其中寿，不慭遗乎！
cuī rén shī yǐ shǐ cái huò jìn qí kān zhèng bāo biǎn yā de xiáng míng
崔仁师以史材获进，其刊正褒贬，雅得详明。
zhì yú běn rén shù shēn wǎng làn qí shì kě guān
至于本仁恕，申枉滥，其事可观。
jū chuān záo zhī zhù zhǐ cóng zhòng zhī xíng qí yán shén zhí
沮穿凿之注，止从重之刑，其言甚直。
shū yuē yí móu wù chéng ér yǐ wèi wáng wèi qǐng bù yì huò hu
《书》曰“疑谋勿成”，而以魏王为请，不亦惑乎！
jí cān jī wù jìng zhì jì jí wǎng shàng zhī míng yì yǒu yóu yě
及参机务，竟致忌嫉，罔上之名，抑有由也。
cuī shí zhī dé qù zǔ yú yuǎn wèi shì kě shì wèi jìn wú shāng jí wèi jí rén chén ér xīn wú zhǐ zú
崔湜之德，去祖逾远，谓势可恃，谓进无伤，及位极人臣，而心无止足。
lǎn hǎi ōu fù zhī ér bù jiè jí jīng zhōu zhī mèng rén zhī bù miǎn
览《海鸥赋》，知而不诫，及荆州之梦， 人知不免。
yì yuē bù jié zhī jiē yòu shuí jiù yě
《易》曰：“不节之嗟，又谁咎也！
zàn yuē jì féng zào fù yī rì qiān lǐ
赞曰：骥逢造父，一日千里。
yīng zhǔ qǔ xián bù jū jiē bì
英主取贤，不拘阶陛。
bīn wáng tú bù jì wèi zéi lì
宾王徒步，洎为贼吏。
yī jiàn wén huáng jiē dēng xiāng wèi
一见文皇，皆登相位。