chǔ suì liáng hán yuàn lái jì shàng guān yí
○褚遂良韩瑗来济上官仪
chǔ suì liáng sàn qí cháng shì liàng zhī zǐ yě
褚遂良,散骑常侍亮之子也。
tài yè mò suí fù zài lǒng yòu xuē jǔ jiàn hào shǔ wèi tōng shì shè rén
太业末,随父在陇右,薛举僭号,署为通事舍人。
jǔ bài guī guó shòu qín zhōu dū du fǔ kǎi cáo cān jūn
举败归国,授秦州都督府铠曹参军。
zhēn guàn shí nián zì mì shū láng qiān qǐ jū láng
贞观十年,自秘书郎迁起居郎。
suì liáng bó shè wén shǐ yóu gōng lì shū fù you ōu yáng xún shén zhòng zhī
遂良博涉文史, 尤工隶书,父友欧阳询甚重之。
tài zōng cháng wèi shì zhōng wèi zhēng yuē yú shì nán sǐ hòu wú rén kě yǐ lùn shū
太宗尝谓侍中魏征曰:“虞世南死后,无人可以论书。
zhēng yuē chǔ suì liáng xià bǐ qiú jìng shén de wáng yì shǎo tǐ
”征曰:“褚遂良下笔遒劲,甚得王逸少体。
tài zōng jí rì zhào lìng shì shū
”太宗即日召令侍书。
tài zōng cháng chū yù fǔ jīn bó gòu qiú wáng xī zhī shū jì tiān xià zhēng jī gǔ shū yì què yǐ xiàn dāng shí mò néng biàn qí zhēn wěi suì liáng bèi lùn suǒ chū yī wú chuǎn wù
太宗尝出御府金帛购求王羲之书迹,天下争赍古书诣阙以献,当时莫能辩其真伪,遂良备论所出,一无舛误。
shí wǔ nián zhào yǒu shì tài shān xiān xìng luò yáng yǒu xīng bèi yú tài wēi fàn láng wèi
十五年,诏有事太山,先幸洛阳,有星孛于太微,犯郎位。
suì liáng yán yú tài zōng yuē bì xià bō luàn fǎn zhèng gōng chāo qián liè jiāng gào chéng dōng yuè tiān xià xìng shèn
遂良言于太宗曰:“陛下拨乱反正,功超前烈,将告成东岳,天下幸甚。
ér xíng zhì luò yáng huì xīng zhé jiàn cǐ huò yǒu suǒ wèi yǔn hé zhě yě
而行至洛阳, 彗星辄见,此或有所未允合者也。
qiě hàn wǔ yōu róu shù nián shǐ xíng dài lǐ chén yú fú yuàn xiáng zé
且汉武优柔数年,始行岱礼,臣愚伏愿详择。
tài zōng shēn rán zhī xià zhào ba fēng shàn zhī shì
” 太宗深然之,下诏罢封禅之事。
qí nián qiān jiàn yì dài fū jiān zhī qǐ jū shì
其年,迁谏议大夫,兼知起居事。
tài zōng cháng wèn qīng zhī qǐ jū jì lù hé shì dà dǐ rén jūn de guān zhī fǒu
太宗尝问:“卿知起居,记录何事,大抵人君得观之否?
suì liáng duì yuē jīn zhī qǐ jū gǔ zuǒ yòu shǐ shū rén jūn yán shì qiě jì shàn è yǐ wéi jiàn jiè shù jī rén zhǔ bù wéi fēi fǎ
”遂良对曰:“今之起居,古左右史,书人君言事,且记善恶,以为鉴诫,庶几人主不为非法。
bù wén dì wáng gōng zì guān shǐ
不闻帝王躬自观史。
tài zōng yuē zhèn yǒu bù shàn qīng bì jì zhī yé
”太宗曰:“朕有不善,卿必记之耶?
suì liáng yuē shǒu dào bù rú shǒu guān chén zhí dāng zǎi bǐ jūn jǔ bì jì
”遂良曰:“守道不如守官,臣职当载笔,君举必记。
huáng mén shì láng liú jì yuē shè lìng suì liáng bù jì tiān xià yì jì zhī yǐ
”黄门侍郎刘洎曰:“设令遂良不记,天下亦记之矣。
tài zōng yǐ wéi rán
”太宗以为然。
shí wèi wáng wèi tài zōng suǒ ài lǐ zhì rú dí
时魏王为太宗所爱,礼秩如嫡。
qí nián tài zōng wèn shì chén yuē dāng jīn guó jiā hé shì zuì jí
其年,太宗问侍臣曰:“当今国家何事最急?
zhōng shū shì láng cén wén běn yuē chuán chēng dǎo zhī yǐ dé qí zhī yǐ lǐ yóu sī ér yán
”中书侍郎岑文本曰:“《传》称‘导之以德,齐之以礼’,由斯而言。
lǐ yì wèi jí
礼义为急。
suì liáng jìn yuē dāng jīn sì fāng yǎng dé shuí gǎn wéi fēi
”遂良进曰:“当今四方仰德,谁敢为非?
dàn tài zǐ zhū wáng xū yǒu dìng fēn bì xià yi wèi wàn dài fǎ yǐ yí zǐ sūn
但太子、诸王,须有定分,陛下宜为万代法以遗子孙。
tài zōng yuē cǐ yán shì yě
”太宗曰:“此言是也。
zhèn nián jiāng wǔ shí yǐ jué shuāi dài
朕年将五十,已觉衰怠。
jì yǐ zhǎng zǐ shǒu qì dōng gōng dì jí shù zǐ shù jiāng wǔ shí xīn cháng yōu lǜ pō zài cǐ ěr
既以长子守器东宫,弟及庶子数将五十,心常忧虑,颇在此耳。
dàn zì gǔ dí shù wú liáng zuǒ hé cháng bù qīng bài guó jiā
但自古嫡庶无良佐,何尝不倾败国家?
gōng děng wèi zhèn sōu fǎng xián dé yǐ fu chǔ gōng yuán jí zhū wáng xián qiú zhèng shì
公等为朕搜访贤德,以傅储宫,爰及诸王,咸求正士。
qiě shì rén suì jiǔ jí fēn yì qíng shēn fēi yì kuī yú duō yóu cǐ zuò
且事人岁久,即分义情深,非意窥窬,多由此作。
yú shì xiàn wáng fǔ guān liáo bù dé guò sì kǎo
”于是限王府官僚不得过四考。
shí qī nián tài zōng wèn suì liáng yuē shùn zào qī qì yǔ diāo qí zǔ dāng shí jiàn shùn yǔ zhě shí yú rén
十七年,太宗问遂良曰:“舜造漆器,禹雕其俎,当时谏舜、禹者十余人。
shí qì zhī jiān kǔ jiàn hé yě
食器之间,苦谏何也?
suì liáng duì yuē diāo zhuó hài nóng shì zuǎn zǔ shāng nǚ gōng
”遂良对曰: “雕琢害农事,纂组伤女工。
shǒu chuàng shē yín wēi wáng zhī jiàn
首创奢淫,危亡之渐。
qī qì bù yǐ bì jīn wèi zhī
漆器不已,必金为之;
jīn qì bù yǐ bì yù wèi zhī
金器不已,必玉为之。
suǒ yǐ zhèng chén bì jiàn qí jiàn jí qí mǎn yíng wú suǒ fù jiàn
所以诤臣必谏其渐,及其满盈,无所复谏。
tài zōng yǐ wéi rán yīn yuē fu wéi rén jūn bù yōu wàn xìng ér shì shē yín wēi wáng zhī jī kě fǎn zhǎng ér dài yě
”太宗以为然,因曰: “夫为人君,不忧万姓而事奢淫,危亡之机可反掌而待也。
shí huáng zǐ nián yòu zhě duō rèn dōu dū cì shǐ suì liáng shàng shū yuē xī liǎng hàn yǐ jùn guó lǐ rén chú jùn yǐ wài fēn lì zhū zǐ
”时皇子年幼者多任都督、刺史,遂良上疏曰:“昔两汉以郡国理人,除郡以外,分立诸子。
gē tǔ fēn jiāng zá yòng zhōu zhì
割土分疆, 杂用周制。
huáng táng zhōu xiàn zǔ yī qín fǎ
皇唐州县,祖依秦法。
huáng zǐ yòu nián huò shòu cì shǐ bì xià qǐ bù yǐ wáng zhī gǔ ròu zhèn hàn sì fāng
皇子幼年,或授刺史,陛下岂不以王之骨肉,镇扞四方?
cǐ zhī zào zhì dào gāo qián liè
此之造制,道高前烈。
rú chén yú jiàn yǒu xiǎo wèi jǐn
如臣愚见,有小未尽。
hé zhě
为什么呢?
cì shǐ jùn shuài mín yǎng yǐ ān
刺史郡帅,民仰以安。
dé yī shàn rén bù nèi sū xī
得一善人,部内苏息;
yù yī bù shàn hé zhōu láo bì
遇一不善,合州劳弊。
shì yǐ rén jūn ài xù bǎi xìng cháng wèi zé xián
是以人君爱恤百姓,常为择贤。
huò chēng hé rùn jiǔ lǐ jīng shī méng fú
或称河润九里,京师蒙福;
huò rén xìng gē yǒng shēng wèi lì cí
或人兴歌咏,生为立祠。
hàn xuān dì yún yǔ wǒ gòng lǐ zhě wéi liáng èr qiān dàn
汉宣帝云:‘与我共理者,惟良二千石。
rú chén yú jiàn bì xià r zi nèi nián chǐ shàng yòu wèi kān lín rén zhě qiě liú jīng shī jiào yǐ jīng xué
’如臣愚见,陛下儿子内年齿尚幼、未堪临人者,且留京师,教以经学。
yī zé wèi tiān zhī wēi bù gǎn fàn jìn
一则畏天之威,不敢犯禁;
èr zé guān jiàn cháo yí zì rán chéng lì
二则观见朝仪,自然成立。
yīn cǐ jī xí zì zhī wéi rén
因此积习,自知为人。
shěn kān lín zhōu rán hòu qiǎn chū
审堪临州,然后遣出。
chén jǐn àn hàn míng zhāng hé sān dì néng yǒu ài yú dì zì cí yǐ xiáng qǔ wéi zhǔn de
臣谨按汉明、章、和三帝,能友爱于弟,自兹已降,取为准的。
fēng lì zhū wáng suī gè yǒu guó tǔ nián shàng yòu xiǎo zhě zhào liú jīng shī xun yǐ lǐ fǎ chuí yǐ ēn huì
封立诸王,虽各有国土,年尚幼小者,召留京师,训以礼法,垂以恩惠。
qì sān dì shì zhū wáng shù shí bǎi rén wéi èr wáng shāo è zì yú cān hé rǎn jiào jiē wéi shàn rén
讫三帝世, 诸王数十百人,唯二王稍恶,自余餐和染教,皆为善人。
zé qián shì yǐ yàn wéi bì xià xiáng chá
则前事已验,惟陛下详察。
tài zōng shēn nà zhī
” 太宗深纳之。
qí nián tài zǐ chéng qián yǐ zuì fèi wèi wáng tài rù shì tài zōng miàn xǔ lì wèi tài zǐ
其年,太子承干以罪废,魏王泰入侍,太宗面许立为太子。
yīn wèi shì chén yuē zuó qīng què zì tóu wǒ huái yún chén jīn rì shǐ de yǔ bì xià wèi zi gēng shēng zhī rì yě
因谓侍臣曰:“昨青雀自投我怀云:‘臣今日始得与陛下为子,更生之日也。
chén wéi yǒu yī zi chén bǎi nián zhī hòu dāng wèi bì xià shā zhī chuán guó jìn wáng
臣唯有一子, 臣百年之后,当为陛下杀之,传国晋王。
fù zǐ zhī dào gù dàng tiān xìng wǒ jiàn qí rú cǐ shén lián zhī
’父子之道,故当天性,我见其如此,甚怜之。
suì liáng jìn yuē bì xià shī yán
”遂良进曰:“陛下失言。
fú yuàn shěn sī wú lìng cuò wù yě
伏愿审思,无令错误也。
ān yǒu bì xià bǎi nián zhī hòu wèi wáng zhí quán wèi tiān xià zhī zhǔ ér néng shā qí ài zǐ chuán guó yú jìn wáng zhě hu
安有陛下百年之后,魏王执权为天下之主,而能杀其爱子,传国于晋王者乎?
bì xià xī lì chéng qián wèi tài zǐ ér fù chǒng ài wèi wáng lǐ shù huò yǒu yú yú chéng qián zhě liáng yóu dí shù bù fēn suǒ yǐ zhì cǐ
陛下昔立承干为太子,而复宠爱魏王,礼数或有逾于承干者,良由嫡庶不分,所以至此。
yīn jiàn bù yuǎn zú wèi guī jìng
殷鉴不远,足为龟镜。
bì xià jīn rì jì lì wèi wáng fú yuàn bì xià bié ān zhì jìn wáng shǐ de ān quán ěr
陛下今日既立魏王,伏愿陛下别安置晋王,始得安全耳。
tài zōng tì sì jiāo xià yuē wǒ bù néng
”太宗涕泗交下曰:“我不能。
jí rì zhào zhǎng sūn wú jì fáng xuán líng li jī yǔ suì liáng děng dìng cè lì jìn wáng wèi huáng tài zǐ
”即日召长孙无忌、房玄龄、李𪟝与遂良等定策,立晋王为皇太子。
shí pín yǒu fēi zhì jí yú gōng diàn zhī nèi tài zōng wèn qún chén yuē shì hé xiáng yě
时频有飞雉集于宫殿之内,太宗问群臣曰:“是何祥也?
duì yuē xī qín wén gōng shí yǒu tóng zǐ huà wèi zhì cí zhě míng yú chén cāng xióng zhě míng yú nán yáng
”对曰:“昔秦文公时,有童子化为雉,雌者鸣于陈仓,雄者鸣于南阳。
tóng zǐ yuē de xióng zhě wáng de cí zhě bà
童子曰:得雄者王,得雌者霸。
wén gōng suì yǐ wèi bǎo jī
文公遂以为宝鸡。
hòu hàn guāng wǔ de xióng suì qǐ nán yáng ér yǒu sì hǎi
后汉光武得雄,遂起南阳而有四海。
bì xià jiù fēng qín wáng gù xióng zhì jiàn yú qín dì cǐ suǒ yǐ zhāng biǎo míng dé yě
陛下旧封秦王,故雄雉见于秦地,此所以彰表明德也。
tài zōng yuè yuē lì shēn zhī dào bù kě wú xué suì liáng bó shí shēn kě zhòng yě
”太宗悦曰:“立身之道,不可无学,遂良博识,深可重也。
xún shòu tài zǐ bīn kè
” 寻授太子宾客。
shí xuē yán tuó qiǎn shǐ qǐng hūn tài zōng xǔ yǐ nǚ qī zhī nà qí cái pìn jì ér bù yǔ
时薛延陀遣使请婚,太宗许以女妻之,纳其财聘,既而不与。
suì liáng shàng shū yuē
遂良上疏曰:
chén wén xìn wèi guó běn bǎi xìng suǒ guī shì yǐ wén wáng xǔ kū gǔ ér bù wéi zhòng ní níng qù shí ér cún xìn
臣闻信为国本,百姓所归,是以文王许枯骨而不违,仲尼宁去食而存信。
yán tuó nǎng suì nǎi yī sì jīn ěr zhí shén bīng běi zhǐ dàng píng shā sāi láng shān hàn hǎi wàn lǐ xiāo tiáo bì xià bīng jiā zhū wài ér ēn qǐ yú nèi yǐ wéi yú kòu bēn bō xū lì qiú zhǎng xǐ shū gǔ dào lì wèi kè hán
延陀曩岁乃一俟斤耳,值神兵北指,荡平沙塞,狼山、瀚海,万里萧条,陛下兵加诸外而恩起于内,以为余寇奔波,须立酋长,玺书鼓纛,立为可汗。
qí huái ēn guāng yǎng tiān wú jí ér yú fāng róng dí mò bù wén zhī yǐ gòng mù hé fēng tóng cān ēn xìn
其怀恩光,仰天无极,而余方戎狄,莫不闻知,以共沐和风,同餐恩信。
qīng zhě pín nián qiǎn shǐ qǐng hūn dà guó bì xià fù jiàng hóng sī xǔ qí yīn gòu
顷者频年遣使,请婚大国, 陛下复降鸿私,许其姻媾。
yú shì bào tǔ bō gào sī mó shì zhōng guó wǔ chǐ tóng zǐ rén jiē zhī zhī
于是报吐蕃,告思摩,示中国,五尺童子人皆知之。
yú shì yù xìng běi mén shòu qí xiàn shí yú shí bǎi liáo duān hù róng yí zuǒ rèn qián fèng huān yàn jiē chéng dé yīn kǒu gē shǒu wǔ lè yǐ zhōng rì
于是御幸北门,受其献食,于时百僚端笏,戎夷左衽,虔奉欢宴,皆承德音,口歌手舞,乐以终日。
bǎi guān huì bì yì gè yǒu yán xián yǐ wéi bì xià yù de bǎi xìng ān níng bù yù biān jìng jiāo zhàn suì bù xī yī nǚ ér qī kè hán yù zài hán shēng suǒ yǐ gǎn dé
百官会毕,亦各有言,咸以为陛下欲得百姓安宁,不欲边境交战, 遂不惜一女而妻可汗,预在含生,所以感德。
jīn yī zhāo shēng jìn tuì zhī yì yǒu gǎi huǐ zhī xīn chén wèi guó jiā xī cí shēng tīng
今一朝生进退之意,有改悔之心,臣为国家惜兹声听。
jūn zǐ bù shī sè yú wù bù shī kǒu yú rén
君子不失色于物,不失口于人。
jìn wén gōng wéi yuán mìng sān rì liáng yuán bù jiàng mìng qù zhī
晋文公围原,命三日粮,原不降, 命去之。
dié chū yuē yuán jiāng jiàng yǐ
谍出曰:“原将降矣。
jūn lì qǐng dài zhī gōng yuē xìn guó zhī bǎo yě mín zhī bì yě
”军吏请待之,公曰:“信,国之宝也,民之庇也。
de yuán shī xìn hé yǐ bì zhī
得原失信,何以庇之?
bì xià lǜ shēng yì biǎo xìn zài yán qián jīn zhě lín shì hū rán guāi shū suǒ xī yóu shǎo suǒ shī zī duō
”陛下虑生意表,信在言前,今者临事,忽然乖殊,所惜尤少,所失滋多。
qíng jì bù tōng fāng shēng xián xì yī fāng suǒ yǐ xiāng wèi jì biān jìng bù dé wú fēng chén
情既不通,方生嫌隙,一方所以相畏忌,边境不得无风尘。
xī zhōu shuò fāng néng wú láo rǎo
西州、 朔方,能无劳扰?
bǐ hú yǐ zhǔ bèi qī ér xīn yuàn cǐ shì yǐ cǐ wú xìn ér huái cán bù kě yǐ xùn róng bīng bù kě yǐ lì jūn shì
彼胡以主被欺而心怨,此士以此无信而怀惭,不可以训戎兵,不可以励军事。
fú wéi bì xià yǐ shèng dé shén gōng kuò qīng sì biǎo
伏惟陛下以圣德神功,廓清四表。
zì jūn lín tiān xià shí yǒu qī zài yǐ rén ēn ér jié shù lèi yǐ xìn yì ér fǔ róng yí mò bù xīn rán fù zhī wú lì
自君临天下,十有七载,以仁恩而结庶类,以信义而抚戎夷,莫不欣然,负之无力。
qí jiàn zài zhī rén jiē sī bào hòu dé
其见在之人,皆思报厚德;
qí suǒ shēng yìn sì yì wàng bào bì xià zǐ sūn
其所生胤嗣,亦望报陛下子孙。
jīn zhě dé yī gōng zhǔ pèi zhī yǐ chéng bì xià zhī xìn yǒu shǐ yǒu zú qí wéi shèng rén hu
今者得一公主配之,以成陛下之信,有始有卒,其唯圣人乎!
qiě yòu lóng shā yǐ běi bù luò wú suàn zhōng guó jī zhī zhōng bù néng jǐn
且又龙沙以北,部落无算,中国击之,终不能尽。
yì yóu kě běi bài ruì ruì xìng tū jué wáng yán tuó shèng
亦由可北败,芮芮兴,突厥亡,延陀盛。
shí yǐ gǔ rén xū wài shí nèi huái zhī yǐ dé wèi è zài yí bù zài huá shī xìn zài bǐ bù zài cǐ
时以古人虚外实内,怀之以德,为恶在夷不在华,失信在彼不在此。
fú wéi bì xià shèng dé wú yá wēi líng yuǎn zhèn suì píng gāo chāng pò tǔ hún lì yán tuó miè xié lì
伏惟陛下圣德无涯,威灵远震,遂平高昌,破吐浑,立延陀,灭颉利。
qīng xíng báo fù zhù shì wú yōng shū sù fēng jiàn xiáng fú lèi zhēn
轻刑薄赋, 庶事无壅,菽粟丰贱,祥符累臻。
cǐ zé yáo shùn yǔ tāng bù jí bì xià yuǎn yǐ
此则尧、舜、禹、汤不及陛下远矣。
fú yuàn páng chuí kǎi tì guǎng cí hán yù ér cháng tián jué yù yǒu yì yuǎn fān fēi yǎn bó xīng wén zhī dào fēi zhǐ gē wéi wǔ zhī yì
伏愿旁垂恺悌,广兹含育,而常嗔绝域,有意远籓,非偃伯兴文之道,非止戈为武之义。
chén yǐ yōng àn tiǎn jū zuǒ yòu gǎn xiàn gǔ yán bù shèng zhàn jù
臣以庸暗,忝居左右,敢献瞽言,不胜战惧。
shí tài zōng yù qīn zhēng gāo lí gù wèi shì chén yuē gāo lí mò lí zhī zéi shā qí wáng nüè yòng qí rén
时太宗欲亲征高丽,顾谓侍臣曰:“高丽莫离支贼杀其王,虐用其人。
fu chū shī diào fá dāng chéng jī biàn jīn yīn qí shì nüè zhū zhī shén yì
夫出师吊伐,当乘机便,今因其弑虐,诛之甚易。
suì liáng duì yuē bì xià bīng jī shén suàn rén mò néng zhī
”遂良对曰:“陛下兵机神算,人莫能知。
xī suí mò luàn lí shǒu píng kòu luàn
昔隋末乱离,手平寇乱。
jí běi dí qīn biān xī fān shī lǐ bì xià yù mìng jiāng jī zhī qún chén mò bù kǔ jiàn bì xià dú duàn jìn tǎo zú bìng zhū yí
及北狄侵边,西蕃失礼,陛下欲命将击之,群臣莫不苦谏,陛下独断进讨,卒并诛夷。
hǎi nèi zhī rén jiǎo wài zhī guó wèi wēi shè fú wèi cǐ jǔ yě
海内之人,徼外之国,畏威慑伏,为此举也。
jīn bì xià jiāng xīng shī liáo dōng chén yì yíng huò
今陛下将兴师辽东,臣意荧惑。
hé zhě
为什么呢?
bì xià shén wǔ bù bǐ qián dài rén jūn
陛下神武,不比前代人君。
bīng jì dù liáo zhǐ qī kè jié wàn yī chà diē wú yǐ wēi shì yuǎn fāng ruò zài fā fèn bīng zé ān wēi nán cè
兵既渡辽,指期克捷,万一差跌,无以威示远方,若再发忿兵,则安危难测。
tài zōng shēn rán zhī
”太宗深然之。
bīng bù shàng shū li jī yuē jìn zhě yán tuó fàn biān bì xià bì yù zhuī jī cǐ shí bì xià qǔ wèi zhēng zhī yán suì shī jī huì
兵部尚书李𪟝曰:“近者延陀犯边,陛下必欲追击,此时陛下取魏征之言,遂失机会。
ruò rú shèng cè yán tuó wú yī rén shēng huán kě wǔ shí nián jiān jiāng chǎng wú shì
若如圣策,延陀无一人生还,可五十年间疆场无事。
dì yuē chéng rú qīng yán yóu wèi zhēng wù jì ěr
”帝曰:“诚如卿言,由魏征误计耳。
zhèn bù yù yǐ yī jì bù dàng ér yóu zhī hòu yǒu liáng suàn ān kěn shǐ móu
朕不欲以一计不当而尤之,后有良算,安肯矢谋。
yóu shì cóng jī zhī yán jīng huà dù liáo zhī shī
”由是从𪟝之言,经画渡辽之师。
suì liáng yǐ tài zōng ruì yì sān hán jù qí yí huǐ yì rì shàng shū jiàn yuē
遂良以太宗锐意三韩,惧其遗悔,翌日上疏谏曰:
chén wén yǒu guó jiā zhě pì zhū shēn liǎng jīng děng yú xīn fù sì jìng fāng hu shǒu zú tā fāng jué yù ruò zài shēn wài
臣闻有国家者譬诸身,两京等于心腹,四境方乎手足,他方绝域,若在身外。
chén jìn yú zuò xia fú fèng kǒu chì bù yǔ chén xià yún zì yù fá liáo
臣近于坐下,伏奉口敕,布语臣下,云自欲伐辽。
chén shù yè sī liang bù dá qí lǐ
臣数夜思量,不达其理。
gāo lí wáng wèi bì xià zhī suǒ lì mò lí zhī zhé shā qí zhǔ bì xià tǎo nì shōu dì sī shí chéng jī
高丽王为陛下之所立,莫离支辄杀其主,陛下讨逆收地,斯实乘机。
guān dōng lài bì xià dé zé jiǔ wú zhēng zhàn dàn mìng èr sān yǒng jiāng fā bīng sì wǔ wàn fēi shí qīng tī qǔ rú huí zhǎng
关东赖陛下德泽,久无征战,但命二、三勇将,发兵四、五万,飞石轻梯,取如回掌。
fu shèng rén yǒu zuò bì lǚ cháng guī guì néng kè píng xiōng luàn jià yù cái jié
夫圣人有作,必履常规,贵能克平凶乱,驾驭才杰。
wéi bì xià hóng liǎng yí zhī dào shàn sān wǔ zhī fēng tí lì rén wù jiē sī xiào mìng
惟陛下弘两仪之道,扇三五之风,提厉人物, 皆思效命。
xī hóu jūn jí lǐ jìng suǒ wèi yōng fū yóu néng sǎo wàn lǐ zhī gāo chāng píng qiān zǎi zhī tū jué jiē shì bì xià fā zōng zhǐ shì shēng guī shèng míng
昔侯君集、李靖,所谓庸夫,犹能扫万里之高昌,平千载之突厥,皆是陛下发踪指示,声归圣明。
chén páng qiú shǐ jí qì hu jìn dài wéi rén zhī zhǔ wú zì fá liáo rén chén wǎng zhēng zé yǒu zhī yǐ
臣旁求史籍,讫乎近代,为人之主,无自伐辽,人臣往征,则有之矣。
hàn cháo zé xún zhì yáng pū wèi dài zé wú qiū jiǎn wáng qí
汉朝则荀彘、杨仆,魏代则毋丘俭、王颀;
sī mǎ yì yóu wéi rén chén mù róng zhēn jiàn hào zhī zǐ jiē wèi qí zhǔ cháng qū gāo lí lǔ qí rén mín xuē píng chéng lěi
司马懿犹为人臣,慕容真僭号之子,皆为其主长驱高丽,虏其人民,削平城垒。
bì xià lì gōng tóng yú tiān dì měi huà bāo yú gǔ xī zì dāng chāo mài yú bǎi wáng qǐ zhǐ fǔ tóng yú liù zǐ
陛下立功同于天地,美化包于古昔,自当超迈于百王,岂止俯同于六子?
bì xià xī jiǎn píng kòu nì dà yǒu zhǎo yá nián chǐ wèi shuāi yóu kān rèn yòng fěi wéi bì xià zhī suǒ shǐ yì hé xíng ér bù kè
陛下昔翦平寇逆,大有爪牙,年齿未衰,犹堪任用,匪唯陛下之所使,亦何行而不克。
fāng jīn tài zǐ xīn lì nián shí yòu shǎo zì yú fān píng bì xià suǒ zhī
方今太子新立,年实幼少,自余籓屏,陛下所知。
jīn yī dàn qì jīn tāng zhī quán dù liáo hǎi zhī wài chén hū sān sī fán chóu bìng jí
今一旦弃金汤之全,渡辽海之外,臣忽三思,烦愁并集。
dà yú yī yú jù hǎi shén lóng jù yú chuān quán cǐ wèi rén jūn bù kě qīng ér yuǎn yě
大鱼依于巨海,神龙据于川泉,此谓人君不可轻而远也。
qiě yǐ zhǎng liáo zhī zuǒ huò yù lín yín shuǐ lǎo téng bō píng dì shù chǐ
且以长辽之左,或遇霖淫,水潦腾波,平地数尺。
fu dài fāng xuán tú hǎi tú shēn miǎo fēi wàn shèng suǒ yí xíng jiàn
夫带方、玄菟,海途深渺,非万乘所宜行践。
dōng jīng tài yuán wèi zhī zhōng dì dōng zǒng kě yǐ wèi shēng shì xi zhǐ zú yǐ cuī yán tuó qí yú xī jīng jìng lù fēi yuǎn wèi qí jié dù yǐ shè jūn móu xì mò lí zhī jǐng xiàn huáng jiā zhī miào
东京太原,谓之中地,东捴可以为声势,西指足以摧延陀,其于西京,迳路非远,为其节度,以设军谋,系莫离支颈,献皇家之庙。
cǐ shí chù ān quán zhī shàng jì shè jì zhī gēn běn tè qǐ tiān cí yī chuí xǐng chá
此实处安全之上计,社稷之根本,特乞天慈,一垂省察。
tài zōng bù nà
太宗不纳。
shí bā nián bài huáng mén shì láng cān zōng cháo zhèng
十八年,拜黄门侍郎,参综朝政。
gāo lí mò lí zhī qiǎn shǐ gòng bái jīn suì liáng yán yú tài zōng yuē mò lí zhī nüè shì qí zhǔ jiǔ yí suǒ bù róng bì xià yǐ zhī xīng bīng jiāng shì diào fá wèi liáo shān zhī rén bào zhǔ rǔ zhī chǐ
高丽莫离支遣使贡白金,遂良言于太宗曰:“莫离支虐弑其主,九夷所不容,陛下以之兴兵,将事吊伐,为辽山之人报主辱之耻。
gǔ zhě tǎo shì jūn zhī zéi bù shòu qí lù
古者,讨弑君之贼,不受其赂。
xī sòng dū yí lǔ jūn yǐ gào dǐng huán gōng shòu zhī yú tài miào zāng āi bó jiàn yuē jūn rén zhě zhāo dé sè wéi jīn miè dé lì wéi ér zhì qí lù qì yú tài miào bǎi guān xiàng zhī qí yòu hé zhū yān
昔宋督遗鲁君以郜鼎,桓公受之于太庙,臧哀伯谏曰:‘君人者昭德塞违,今灭德立违,而置其赂器于太庙,百官象之,其又何诛焉?
wǔ wáng kè shāng qiān jiǔ dǐng yú luò yì yì shì yóu huò fēi zhī ér kuàng jiāng zhāo wéi luàn zhī lù qì zhì zhū tài miào qí ruò zhī hé
武王克商,迁九鼎于洛邑,义士犹或非之,而况将昭违乱之赂器, 置诸太庙,其若之何?
fu chūn qiū zhī shū bǎi wáng qǔ fǎ ruò shòu bù chén zhī kuāng fěi nà shì nì zhī cháo gòng bù yǐ wèi qiān hé suǒ zhì fá
’夫《春秋》之书,百王取法,若受不臣之筐篚,纳弑逆之朝贡,不以为愆,何所致伐?
chén wèi mò lí zhī suǒ xiàn zì bù dé shòu
臣谓莫离支所献,自不得受。
tài zōng nà yān yǐ qí shǐ shǔ lì
”太宗纳焉,以其使属吏。
tài zōng jì miè gāo chāng měi suì diào fā qiān yú rén fáng è qí de suì liáng shàng shū yuē
太宗既灭高昌,每岁调发千余人防遏其地,遂良上疏曰:
chén wén gǔ zhě zhé hòu bì xiān shì huá xià ér hòu yí dí wu guǎng dé huà bù shì xiá huāng
臣闻古者哲后,必先事华夏而后夷狄,务广德化,不事遐荒。
shì yǐ zhōu xuān báo fá zhì jìng ér zhǐ
是以周宣薄伐, 至境而止;
shǐ huáng yuǎn sāi zhōng guó fēn lí
始皇远塞,中国分离。
hàn wǔ fù wén jǐng zhī jù cái wán shì mǎ zhī yú lì shǐ tōng xī yù chū zhì xiào wèi
汉武负文、景之聚财,玩士马之余力,始通西域, 初置校尉。
jūn lǚ lián chū jiāng sān shí nián
军旅连出,将三十年。
fù dé tiān mǎ yú wǎn chéng cǎi pú táo yú ān xī
复得天马于宛城,采蒲萄于安息。
ér hǎi nèi xū jié shēng rén shī suǒ zū jí liù chù suàn zhì zhōu chē yīn zhī xiōng nián dào zéi bìng qǐ sōu sù dū wèi sāng hóng yáng fù xī zhǔ yì qiǎn shì zú yuǎn tián lún tái zhù chéng yǐ wēi xī yù
而海内虚竭, 生人失所,租及六畜,算至舟车,因之凶年,盗贼并起,搜粟都尉桑弘羊复希主意, 遣士卒远田轮台,筑城以威西域。
dì fān rán zhuī huǐ qíng fā yú zhōng qì lún tái zhī yě xià āi tòng zhī zhào rén shén gǎn yuè hǎi nèi nǎi kāng
帝翻然追悔,情发于中,弃轮台之野,下哀痛之诏,人神感悦,海内乃康。
xiàng shǐ wǔ dì fù yòng hóng yáng zhī yán tiān xià shēng líng jiē jǐn zhī yǐ
向使武帝复用弘羊之言,天下生灵皆尽之矣。
shì yǐ guāng wǔ zhōng xīng bù yú cōng lǐng xiào zhāng jí wèi dū hù lái guī
是以光武中兴,不逾葱岭,孝章即位,都护来归。
bì xià zhū miè gāo chāng wēi jiā xī yù shōu qí jīng ní yǐ wéi zhōu xiàn
陛下诛灭高昌,威加西域,收其鲸鲵,以为州县。
rán zé wáng shī chū fā zhī suì hé xī gōng yì zhī nián fēi chú wǎn sù shí shì jiǔ kōng shù jùn xiāo rán wǔ nián bù fù
然则王师初发之岁,河西供役之年,飞刍挽粟,十室九空,数郡萧然,五年不复。
bì xià suì qiǎn qiān yú rén yuǎn shì tún shù zhōng nián lí bié wàn lǐ sī guī
陛下岁遣千余人远事屯戍, 终年离别,万里思归。
qù zhě zī zhuāng zì xū yíng bàn jì mài shū sù qīng qí jī zhù
去者资装,自须营办,既卖菽粟,倾其机杼。
jīng tú sǐ wáng fù zài qí wài jiān qiǎn zuì rén zēng qí fáng è
经途死亡,复在其外,兼遣罪人,增其防遏。
bǐ zuì rén zhě shēng yú fàn sì zhōng zhāo duò yè fàn jìn wéi gōng
彼罪人者,生于贩肆,终朝惰业,犯禁违公。
zhǐ néng rǎo yú biān chéng shí wú yì yú háng zhèn
止能扰于边城,实无益于行阵。
suǒ qiǎn zhī nèi fù yǒu táo wáng guān sī bǔ zhuō wèi guó shēng shì
所遣之内,复有逃亡,官司捕捉,为国生事。
gāo chāng tú lù shā qì qiān lǐ dōng fēng bīng liè xià fēng rú fén
高昌途路, 沙碛千里,冬风冰冽,夏风如焚。
xíng rén qù lái yù zhī duō sǐ
行人去来,遇之多死。
yì yún ān bù wàng wēi lǐ bù wàng luàn
《易》云:“安不忘危, 理不忘乱。
shè lìng zhāng yè chén fēi jiǔ quán fēng jǔ bì xià qǐ néng de gāo chāng yī rén shū sù ér jí shì hu
”设令张掖尘飞,酒泉烽举,陛下岂能得高昌一人菽粟而及事乎?
zhōng xū fā lǒng yòu zhū zhōu xīng chí diàn jī
终须发陇右诸州,星驰电击。
yóu sī ér yán cǐ hé xī zhě fāng yú xīn fù bǐ gāo chāng zhě tā rén shǒu zú qǐ de mí fèi zhōng huá yǐ shì wú yòng
由斯而言,此河西者方于心腹,彼高昌者他人手足,岂得糜费中华,以事无用?
shū yuē bù zuò wú yì hài yǒu yì
《书》曰:“不作无益害有益。
qí cǐ zhī wèi hu
”说的就是这个道理吧!
bì xià dào yìng xiān tiān wēi xíng wú wài píng xié lì yú shā sāi miè tǔ hún yú xī hǎi
陛下道映先天,威行无外,平颉利于沙塞,灭吐浑于西海。
tū jué yú luò wèi lì kě hàn
突厥余落,为立可汗;
tǔ hún yí méng gèng shù jūn zhǎng
吐浑遗氓,更树君长。
fù lì gāo chāng fēi wú qián lì cǐ suǒ wèi yǒu zuì ér zhū zhī jì fú ér lì zhī
复立高昌,非无前例,此所谓有罪而诛之,既伏而立之。
sì hǎi bǎi mán shuí bù wén jiàn rú dòng huái shēng wèi wēi mù dé
四海百蛮,谁不闻见,蠕动怀生,畏威慕德。
yi zé gāo chāng kě lì zhě lì zhī zhēng gěi shǒu lǐng qiǎn huán běn guó fù dài hóng ēn zhǎng wèi fān hàn
宜择高昌可立者立之,征给首领,遣还本国,负戴洪恩,长为籓翰。
zhōng guó bù rǎo jì fù qiě níng chuán zhī zǐ sūn yǐ yí yǒng shì
中国不扰,既富且宁,传之子孙,以贻永世。
èr shí nián tài zōng yú qǐn diàn cè bié zhì yī yuàn lìng tài zǐ jū jué bù lìng wǎng dōng gōng
二十年,太宗于寝殿侧别置一院,令太子居,绝不令往东宫。
suì liáng fù shàng shū jiàn yuē
遂良复上疏谏曰:
chén wén zhōu shì wèn ān sān zhì bì tuì hàn chǔ shì shàn wǔ rì nǎi lái
臣闻周世问安,三至必退,汉储视膳,五日乃来。
qián xián zuò fǎ guī mó hóng yuǎn
前贤作法,规模弘远。
lǐ yuē nán zǐ shí nián chū jiù wài fù chū sù yú wài xué shū jì yě
礼曰: “男子十年出就外傅,出宿于外,学书计也。
rán zé gǔ zhī dá zhě qǐ wú cí xīn
然则古之达者,岂无慈心?
jiǎn cí sī ài yù shǐ chéng lì
减兹私爱, 欲使成立。
fán rén shàng yóu rú cǐ kuàng jūn zhī shì zǐ hu
凡人尚犹如此,况君之世子乎?
zì dāng chūn sòng xià xián qīn jìn shī fū tǐ rén jiān zhī zhù shì shì jūn chén zhī dà dào shǐ qiáo zú yán shǒu jiē líng shàn shēng
自当春诵夏弦,亲近师傅,体人间之庶事,适君臣之大道,使翘足延首,皆聆善声。
ruò xiàn suì zhī yǒu yáng chūn xuán tiān zhī yǒu rì yuè hóng cǐ yì dé nǎi zuò yuán liáng
若献岁之有阳春,玄天之有日月,弘此懿德,乃作元良。
fú wéi bì xià dào yù sān cái gōng bāo jiǔ yǒu qīn shù tài zǐ mò bù xīn xīn
伏惟陛下道育三才,功包九有,亲树太子,莫不欣欣。
jì yún fèi hūn lì míng xū chēng tiān xià zhān wàng ér jiào chéng zhī dào shí shēn guāi quē
既云废昏立明,须称天下瞻望,而教成之道,实深乖阙。
bù lí xī xià cháng jū gōng nèi bǎo fù zhī shuō wú chàng jīng jí zhī tán miè rú
不离膝下,常居宫内,保傅之说无畅,经籍之谈蔑如。
qiě péng yǒu bù kě yǐ shēn jiāo shēn jiāo bì yǒu yuàn
且朋友不可以深交,深交必有怨;
fù zǐ bù kě yǐ zhì ài zhì ài huò shēng qiān
父子不可以滞爱,滞爱或生愆。
fú yuàn yuǎn lǎn yīn zhōu jìn zūn hàn wèi bù kě dùn gé shì xū jiē jiàn
伏愿远览殷、周,近遵汉、魏,不可顿革,事须阶渐。
cháng jì xún rì bàn qiǎn hái gōng zhuān xué yì yǐ rùn shēn bù fāng shēng yú tiān xià zé wēi chén suī sǐ yóu yuē shēng nián
尝计旬日,半遣还宫, 专学艺以润身,布芳声于天下,则微臣虽死,犹曰生年。
tài zōng cóng zhī
太宗从之。
suì liáng qián hòu jiàn zòu jí chén pián yí shū shù shí shàng duō jiàn cǎi nà qí nián jiā yín qīng guāng lù dài fu
遂良前后谏奏及陈便宜书数十上,多见采纳,其年,加银青光禄大夫。
èr shí yī nián yǐ běn guān jiǎn jiào dà lǐ qīng xún dīng fù yōu jiě
二十一年,以本官检校大理卿,寻丁父忧解。
míng nián qǐ fù jiù zhí é bài zhōng shū lìng
明年,起复旧职,俄拜中书令。
èr shí sān nián tài zōng qǐn jí zhào suì liáng jí zhǎng sūn wú jì rù wò nèi wèi zhī yuē qīng děng zhōng liè jiǎn zài zhèn xīn
二十三年,太宗寝疾,召遂良及长孙无忌入卧内,谓之曰:“卿等忠烈,简在朕心。
xī hàn wǔ jì huò guāng liú bèi tuō gé liàng zhèn zhī hòu shì yī yǐ wěi qīng
昔汉武寄霍光,刘备托葛亮,朕之后事,一以委卿。
tài zǐ rén xiào qīng zhī suǒ xī bì xū jǐn chéng fǔ zuǒ yǒng bǎo zōng shè
太子仁孝,卿之所悉, 必须尽诚辅佐,永保宗社。
yòu gù wèi tài zǐ yuē wú jì suì liáng zài guó jiā zhī shì rǔ wú yōu yǐ
”又顾谓太子曰:“无忌、遂良在,国家之事,汝无忧矣。
réng mìng suì liáng cǎo zhào
”仍命遂良草诏。
gāo zōng jí wèi cì jué hé nán xiàn gōng
高宗即位,赐爵河南县公。
yǒng huī yuán nián jìn fēng jùn gōng
永徽元年,进封郡公。
xún zuò shì chū wèi tóng zhōu cì shǐ
寻坐事出为同州刺史。
sān nián zhēng bài lì bù shàng shū tóng zhōng shū mén xià sān pǐn jiān xiū guó shǐ jiā guāng lù dài fu
三年,征拜吏部尚书、同中书门下三品,监修国史,加光禄大夫。
qí yuè yòu jiān tài zǐ bīn kè
其月,又兼太子宾客。
sì nián dài zhāng xíng chéng wèi shàng shū yòu pú yè yī jiù zhī zhèng shì
四年,代张行成为尚书右仆射,依旧知政事。
liù nián gāo zōng jiāng fèi huáng hòu wáng shì lì zhāo yí wǔ shì wèi huáng hòu zhào tài wèi zhǎng sūn wú jì sī kōng li jī shàng shū zuǒ pú yè yú zhì níng jí suì liáng yǐ chóu qí shì
六年,高宗将废皇后王氏,立昭仪武氏为皇后,召太尉长孙无忌、司空李𪟝、 尚书左仆射于志宁及遂良以筹其事。
jiāng rù suì liáng wèi wú jì děng yuē shàng yì yù fèi zhōng gōng bì yì qí shì suì liáng jīn yù chén jiàn zhòng yì rú hé
将入,遂良谓无忌等曰:“上意欲废中宫,必议其事,遂良今欲陈谏,众意如何?
wú jì yuē míng gōng bì xū jí yán wú jì qǐng jì yān
”无忌曰:“明公必须极言,无忌请继焉。
jí rù gāo zōng nán yú fā yán zài sān gù wèi wú jì yuē mò dà zhī zuì jué sì wéi shèn
” 及入,高宗难于发言,再三顾谓无忌曰:“莫大之罪,绝嗣为甚。
huáng hòu wú yìn xī zhāo yí yǒu zi jīn yù lì wèi huáng hòu gōng děng yǐ wéi hé rú
皇后无胤息,昭仪有子,今欲立为皇后,公等以为何如?
suì liáng yuē huáng hòu chū zì míng jiā xiān cháo suǒ qǔ fú shì xiān dì wú qiān fù dé
”遂良曰:“皇后出自名家,先朝所娶, 伏事先帝,无愆妇德。
xiān dì bù yù zhí bì xià shǒu yǐ yǔ chén yuē wǒ hǎo r hǎo fù jīn jiāng fù qīng
先帝不豫,执陛下手以语臣曰:‘我好儿好妇,今将付卿。
bì xià qīn chéng dé yīn yán yóu zài ěr
’ 陛下亲承德音,言犹在耳。
huáng hòu zì cǐ wèi wén yǒu qiān kǒng bù kě fèi
皇后自此未闻有愆,恐不可废。
chén jīn bù gǎn qǔ cóng shàng wéi xiān dì zhī mìng tè yuàn zài sān sī shěn
臣今不敢曲从,上违先帝之命,特愿再三思审。
yú chén shàng wǔ shèng yán zuì hé wàn sǐ dàn yuàn bù fù xiān cháo hòu ēn hé gù xìng mìng
愚臣上忤圣颜,罪合万死,但愿不负先朝厚恩,何顾性命?
suì liáng zhì hù yú diàn bì yuē hái bì xià cǐ hù
” 遂良致笏于殿陛,曰:“还陛下此笏。
réng jiě jīn kòu tóu liú xiě
”仍解巾叩头流血。
dì dà nù lìng yǐn chū
帝大怒,令引出。
zhǎng sūn wú jì yuē suì liáng shòu xiān cháo gù mìng yǒu zuì bù jiā xíng
长孙无忌曰:“遂良受先朝顾命,有罪不加刑。
yì rì dì wèi li jī yuē cè lì wǔ zhāo yí zhī shì suì liáng gù zhí bù cóng
”翌日,帝谓李𪟝曰:“册立武昭仪之事,遂良固执不从。
suì liáng jì shì shòu gù mìng dà chén shì ruò bù kě dāng qiě zhǐ yě
遂良既是受顾命大臣,事若不可,当且止也。
jī duì yuē cǐ nǎi bì xià jiā shì bù hé wèn wài rén
”𪟝对曰:“此乃陛下家事,不合问外人。
dì nǎi lì zhāo yí wèi huáng hòu zuǒ qiān suì liáng tán zhōu dū dū
”帝乃立昭仪为皇后,左迁遂良潭州都督。
xiǎn qìng èr nián zhuǎn guì zhōu dū dū
显庆二年, 转桂州都督。
wèi jǐ yòu biǎn wèi ài zhōu cì shǐ
未几,又贬为爱州刺史。
míng nián zú guān nián liù shí sān
明年,卒官,年六十三。
suì liáng zú hòu èr suì yú xǔ jìng zōng li yì fǔ zòu yán zhǎng sūn wú jì suǒ gòu nì móu bìng suì liáng shān dòng nǎi zhuī xuē guān jué zǐ sūn pèi liú ài zhōu
遂良卒后二岁余,许敬宗、李义府奏言长孙无忌所构逆谋,并遂良扇动,乃追削官爵,子孙配流爱州。
hóng dào yuán nián èr yuè gāo zōng yí zhào fàng hái běn jùn
弘道元年二月,高宗遗诏放还本郡。
shén lóng yuán nián zé tiān yí zhì fù suì liáng jí hán yuàn jué wèi
神龙元年,则天遗制复遂良及韩瑗爵位。
hán yuàn yōng zhōu sān yuán rén yě
韩瑗,雍州三原人也。
zǔ shào duò tài pú shǎo qīng
祖绍,隋太仆少卿。
fù zhòng liáng wǔ dé chū wèi dà lǐ shǎo qīng shòu zhào yǔ láng chu zhī děng zhǎng dìng lǜ lìng
父仲良,武德初为大理少卿,受诏与郎楚之等掌定律令。
zhòng liáng yán yú gāo zǔ yuē zhōu dài zhī lǜ qí shǔ sān qiān qín fǎ yǐ lái yuē wèi wǔ bǎi
仲良言于高祖曰:“周代之律,其属三千,秦法已来,约为五百。
ruò yuǎn yī zhōu zhì fán wěn gèng duō
若远依周制,繁紊更多。
qiě guān lì zhì gōng zì dāng fèng fǎ gǒu ruò xùn jǐ qǐ gù xíng míng
且官吏至公,自当奉法,苟若徇己,岂顾刑名?
qǐng chóng kuān jiǎn yǐ yǔn wéi xīn zhī wàng
请崇宽简,以允惟新之望。
gāo zǔ rán zhī
”高祖然之。
yú shì cǎi dìng kāi huáng lǜ xíng zhī shí yǐ wéi biàn
于是采定《开皇律》行之,时以为便。
zhēn guàn zhōng wèi zhì xíng bù shàng shū qín zhōu dū du fǔ zhǎng shǐ yǐng chuān xiàn gōng
贞观中,位至刑部尚书、秦州都督府长史、颍川县公。
yuàn shǎo yǒu jié cāo bó xué yǒu lì cái
瑗少有节操,博学有吏才。
zhēn guàn zhōng lèi zhì bīng bù shì láng xí fù yǐng chuān gōng
贞观中,累至兵部侍郎,袭父颍川公。
yǒng huī sān nián bài huáng mén shì láng
永徽三年,拜黄门侍郎。
sì nián yǔ zhōng shū shì láng lái jì jiē tóng zhōng shū mén xià sān pǐn jiān xiū guó shǐ
四年,与中书侍郎来济皆同中书门下三品,监修国史。
wǔ nián jiā yín qīng guāng lù dài fu
五年,加银青光禄大夫。
liù nián qiān shì zhōng qí nián jiān tài zi bīn kè
六年,迁侍中,其年兼太子宾客。
shí gāo zōng yù fèi wáng huáng hòu yuàn tì qì jiàn yuē huáng hòu shì bì xià zài fān fǔ shí xiān dì suǒ qǔ jīn wú qiān guò yù xíng fèi chù sì hǎi zhī shì shuí bù tì rán
时高宗欲废王皇后,瑗涕泣谏曰:“皇后是陛下在籓府时先帝所娶,今无愆过,欲行废黜,四海之士,谁不惕然?
qiě guó jiā lǚ yǒu fèi lì fēi cháng jiǔ zhī shù
且国家屡有废立,非长久之术。
yuàn bì xià wèi shè jì dà jì wú yǐ chén yú bù chuí cǎi chá
愿陛下为社稷大计,无以臣愚,不垂采察。
dì bù nà
”帝不纳。
míng rì yuàn yòu jiàn bēi qì bù néng zì shèng
明日,瑗又谏,悲泣不能自胜。
dì dà nù cù lìng yǐn chū
帝大怒,促令引出。
xún ér shàng shū zuǒ pú yè chǔ suì liáng yǐ wǔ zhǐ zuǒ shòu tán zhōu dū dū yuàn fù shàng shū lǐ zhī yuē
寻而尚书左仆射褚遂良以忤旨左授潭州都督,瑗复上疏理之曰:
gǔ zhī shèng wáng lì jiàn gǔ shè bàng mù jì yù wén nì ěr zhī yán gān kǔ kǒu zhī yì fā yáng dà huà bì yì hóng yóu chuí lìng yù yú jiāng lái bō xiū shēng yú bù xiǔ zhě yě
古之圣王,立谏鼓,设谤木,冀欲闻逆耳之言,甘苦口之议,发扬大化,裨益洪猷,垂令誉于将来,播休声于不朽者也。
fú jiàn zhào shū yǐ chǔ suì liáng wèi tán zhōu dū dū chén sù yè sī zhī yòng zēng gǎn jī
伏见诏书以褚遂良为潭州都督,臣夙夜思之,用增感激。
chén shi cán zhī yuǎn yè xiè tōng jīng zài fǔ yú qíng chéng wèi wèi kě
臣识惭知远,业谢通经,载抚愚情,诚为未可。
suì liáng yùn ǒu shēng píng dào zhāo qián liè shù fà cóng huàn fāng yān lèi rěn
遂良运偶升平, 道昭前烈,束发从宦,方淹累稔。
qū shì bì xià é lì suì nián bù wén juān dī zhī qiān cháng dǔ qín láo zhī xiào
趋侍陛下,俄历岁年,不闻涓滴之愆,常睹勤劳之效。
jié zhōng chéng yú zǎo suì qìng zhí dào yú zī nián
竭忠诚于早岁,罄直道于兹年。
tǐ guó wàng jiā juān shēn xùn wù fēng shuāng qí cāo tiě shí qí xīn
体国忘家,捐身徇物,风霜其操,铁石其心。
chéng kě zhòng yú huáng míng jù zhuān fāng yú nǎng xī
诚可重于皇明,讵专方于曩昔?
qiě xiān dì nà zhī yú wéi wò jì zhī yǐ xīn lǚ dé yú shuǐ shí yì guān zhōu chē gōng jiā zhī lì yán wú bù kě
且先帝纳之于帷幄,寄之以心膂,德逾水石,义冠舟车,公家之利,言无不可。
jí chán bēi sì hǎi è mì bā yīn jié zhōng guó jiā qīn chéng gù tuō yī dé wú èr qiān gǔ lǐn rán
及缠悲四海,遏密八音,竭忠国家,亲承顾托,一德无二,千古懔然。
cǐ bù dài chén yán bì xià bèi zhī zhī yǐ
此不待臣言,陛下备知之矣。
chén cháng yǒu cǐ xīn wèi gǎn wén zòu
臣尝有此心,未敢闻奏。
qiě wàn xìng shī yè gàn shí wàng láo
且万姓失业,旰食忘劳;
yī wù bù ān nà huáng zhěn lǜ zài yú wēi xì níng dé guò chà
一物不安,纳隍轸虑,在于微细,宁得过差。
kuàng shè jì zhī jiù chén bì xià zhī xián zuǒ wú wén zuì zhuàng chì qù cháo tíng nèi wài máng lí xián jiē jǔ cuò
况社稷之旧臣,陛下之贤佐,无闻罪状,斥去朝廷,内外氓黎,咸嗟举措。
guān qí jìn rì yán shì pī chéng kěn qiè jù kěn hòu bì xià zhī dé yì yú yáo shùn
观其近日言事,披诚恳切, 讵肯后陛下之德,异于尧、舜;
jù bì xià zhī guò chén yú shǐ cè
惧陛下之过,尘于史册。
ér nǎi shēn zāo hòu bàng zhòng fù chǒu yán kě yǐ tòng zhì shì zhī xīn sǔn bì xià zhī míng yě
而乃深遭厚谤,重负丑言, 可以痛志士之心,损陛下之明也。
chén wén jìn wǔ hóng yù bù yí liú yì zhī zhū
臣闻晋武弘裕,不贻刘毅之诛;
hàn zǔ shēn rén wú huì zhōu chāng zhī zhí
汉祖深仁,无恚周昌之直。
ér suì liáng bèi qiān yǐ jīng hán shǔ wéi wǔ bì xià qí fá sāi yān
而遂良被迁,已经寒暑,违忤陛下,其罚塞焉。
fú yuàn sī miàn jiàn wú gū shāo kuān fēi zuì fǔ jīn wēi kuǎn yǐ shùn rén qíng
伏愿纟面鉴无辜,稍宽非罪,俯矜微款,以顺人情。
shū zòu dì wèi yuàn yuē suì liáng zhī qíng zhèn yì zhī zhī yǐ
疏奏,帝谓瑗曰:“遂良之情,朕亦知之矣。
rán qí bèi lì fàn shàng yǐ cǐ zé zhī zhèn qǐ yǒu guò qīng yán hé ruò shì zhī shēn yě
然其悖戾犯上,以此责之,朕岂有过,卿言何若是之深也!
yuàn duì yuē suì liáng kě wèi shè jì zhōng chén chén kǒng yǐ yú nìng zhī bèi cāng yíng diǎn bái sǔn xiàn zhōng zhēn
”瑗对曰:“遂良可谓社稷忠臣,臣恐以谀佞之辈,苍蝇点白,损陷忠贞。
xī wēi zǐ qù zhī ér yīn guó yǐ wáng zhāng huá bù sǐ ér gāng jì bù luàn guó zhī yù xiè shàn rén qí shuāi
昔微子去之而殷国以亡,张华不死而纲纪不乱,国之欲谢,善人其衰。
jīn bì xià fù yǒu sì hǎi bā hóng qīng tài hū qū zhú jiù chén ér bù chuí xǐng chá hu
今陛下富有四海,八纮清泰,忽驱逐旧臣,而不垂省察乎!
fú yuàn wéi bǐ fù chē yǐ shōu wǎng guò chuí quàn jiè yú shì jūn zé qún shēng xìng shèn
伏愿违彼覆车, 以收往过,垂劝诫于事君,则群生幸甚。
dì jìng bù nà
”帝竟不纳。
yuàn yǐ yán bú jiàn yòng yōu fèn shàng biǎo qǐng guī tián lǐ zhào bù xǔ
瑗以言不见用,忧愤上表, 请归田里,诏不许。
xiǎn qìng èr nián xǔ jìng zōng li yì fǔ xī huáng hòu zhī zhǐ wū zòu yuàn yǔ chǔ suì liáng qián móu bù guǐ yǐ guì zhōu yòng wǔ zhī dì gù shòu suì liáng guì zhōu cì shǐ shí yǐ wéi wài yuán
显庆二年,许敬宗、李义府希皇后之旨,诬奏瑗与褚遂良潜谋不轨,以桂州用武之地,故授遂良桂州刺史,实以为外援。
yú shì gèng biǎn suì liáng wèi ài zhōu cì shǐ zuǒ shòu yuàn zhèn zhōu cì shǐ
于是更贬遂良为爱州刺史,左授瑗振州刺史。
sì nián zú guān nián wǔ shí sì
四年,卒官,年五十四。
míng nián zhǎng sūn wú jì sǐ jìng zōng děng yòu zòu yuàn yǔ wú jì tōng móu qiǎn shǐ shā zhī
明年,长孙无忌死,敬宗等又奏瑗与无忌通谋,遣使杀之。
jí shǐ zhì yuàn yǐ sǐ gèng fā guān yàn shī ér hái jí mò qí jiā sūn pèi xǐ lǐng biǎo
及使至,瑗已死,更发棺验尸而还,籍没其家,孙配徙岭表。
shén lóng yuán nián zé tiān yí zhì lìng fù qí guān jué
神龙元年,则天遗制令复其官爵。
lái jì yáng zhōu jiāng dū rén duò zuǒ yì wèi dà jiàng jūn róng guó gōng hù zi yě
来济,扬州江都人,隋左翊卫大将军荣国公护子也。
yǔ wén huà jí zhī nán hé mén yù hài
宇文化及之难,阖门遇害。
jì yòu féng jiā nán liú lí jiān xiǎn ér dǔ zhì hào xué yǒu wén cí shàn tán lùn yóu xiǎo shí wù
济幼逢家难,流离艰险,而笃志好学,有文词,善谈论,尤晓时务。
jǔ jìn shì zhēn guàn zhōng lèi zhuǎn tōng shì shè rén
举进士,贞观中累转通事舍人。
tài zǐ chéng qián zhī bài tài zōng wèi shì chén yuē yù hé yǐ chù chéng qián
太子承干之败,太宗谓侍臣曰:“欲何以处承干?
qún chén mò gǎn duì jì jìn yuē bì xià shàng bù shī zuò cí fù xià de jǐn tiān nián jí wéi shàn yǐ
”群臣莫敢对, 济进曰:“陛下上不失作慈父,下得尽天年,即为善矣。
dì nà qí yán
”帝纳其言。
é chú kǎo gōng yuán wài láng
俄除考功员外郎。
shí bā nián chū zhì tài zǐ sī yì láng miào xuǎn rén wàng suì yǐ jì wèi zhī réng jiān chóng xián guǎn zhí xué shì
十八年,初置太子司议郎,妙选人望,遂以济为之,仍兼崇贤馆直学士。
xún qiān zhōng shū shè rén yǔ líng hú dé fēn děng zhuàn jìn shū
寻迁中书舍人,与令狐德棻等撰《晋书》。
yǒng huī èr nián bài zhōng shū shì láng jiān hóng wén guǎn xué shì jiān xiū guó shǐ
永徽二年,拜中书侍郎,兼弘文馆学士, 监修国史。
sì nián tóng zhōng shū mén xià sān pǐn
四年,同中书门下三品。
wǔ nián jiā yín qīng guāng lù dài fu yǐ xiū guó shǐ gōng fēng nán yáng xiàn nán cì wù qī bǎi duàn
五年,加银青光禄大夫,以修国史功封南阳县男,赐物七百段。
liù nián qiān zhōng shū lìng jiǎn jiào lì bù shàng shū
六年,迁中书令、检校吏部尚书。
shí gāo zōng yù lì zhāo yí wǔ shì wèi chén fēi jì mì biǎo jiàn yuē chén fēi gǔ wú cǐ hào shì jiāng bù kě
时高宗欲立昭仪武氏为宸妃, 济密表谏曰:“宸妃古无此号,事将不可。
wǔ huáng hòu jì lì jì děng jù bù zì ān
”武皇后既立,济等惧不自安;
hòu nǎi kàng biǎo chēng jì zhōng gōng qǐng jiā shǎng wèi ér xīn shí è zhī
后乃抗表称济忠公,请加赏慰,而心实恶之。
xiǎn qìng yuán nián jiān tài zǐ bīn kè jìn jué wèi hóu zhōng shū lìng rú gù
显庆元年,兼太子宾客,进爵为侯,中书令如故。
èr nián yòu jiān tài zǐ zhān shì
二年,又兼太子詹事。
xún ér xǔ jìng zōng děng zòu jì yǔ chǔ suì liáng péng dǎng gòu shān zuǒ shòu tāi zhōu cì shǐ
寻而许敬宗等奏济与褚遂良朋党构扇,左授台州刺史。
wǔ nián xǐ tíng zhōu cì shǐ
五年,徙庭州刺史。
lóng shuò èr nián tū jué rù kòu jì zǒng bīng jù zhī wèi qí zhòng yuē wú cháng guà xíng wǎng méng shè xìng mìng dāng yǐ shēn sè zé tè bào guó ēn
龙朔二年,突厥入寇,济总兵拒之,谓其众曰:“吾尝挂刑网, 蒙赦性命,当以身塞责,特报国恩。
suì bù shì jiǎ zhòu fù zéi méi yú zhèn
”遂不释甲胄赴贼,没于阵。
shí nián wǔ shí sān zèng chǔ zhōu cì shǐ gěi líng yú dì huán xiāng
时年五十三,赠楚州刺史,给灵舆递还乡。
yǒu wén jí sān shí juǎn xíng yú dài
有文集三十卷,行于代。
jì xiōng xuān yǒu xué xíng yǔ jì qí míng
济兄亘,有学行,与济齐名。
shàng yuán zhōng guān zhì huáng mén shì láng tóng zhōng shū mén xià sān pǐn
上元中,官至黄门侍郎、同中书门下三品。
shàng guān yí běn shǎn zhōu shǎn rén yě
上官仪,本陕州陕人也。
fù hóng duò jiāng dū gōng fù jiān yīn jiā yú jiāng dū
父弘,隋江都宫副监,因家于江都。
dà yè mò hóng wèi jiāng jūn chén léng suǒ shā yí shí yòu cáng nì huò miǎn
大业末,弘为将军陈棱所杀,仪时幼,藏匿获免。
yīn sī dù wèi shā mén yóu qíng shì diǎn yóu jīng sān lùn jiān shè liè jīng shǐ shàn zhǔ wén
因私度为沙门,游情释典,尤精《三论》,兼涉猎经史,善属文。
zhēn guàn chū yáng rén gōng wèi dū du shēn lǐ dài zhī
贞观初,杨仁恭为都督,深礼待之。
jǔ jìn shì
举进士。
tài zōng wén qí míng zhào shòu hóng wén guǎn zhí xué shì
太宗闻其名,召授弘文馆直学士。
lèi qiān mì shū láng
累迁秘书郎。
shí tài zōng yǎ hǎo zhǔ wén měi qiǎn yí shì cǎo yòu duō lìng jì hé fán yǒu yàn jí yí cháng yù yān
时太宗雅好属文,每遣仪视草,又多令继和,凡有宴集,仪尝预焉。
é yòu yù zhuàn jìn shū chéng zhuǎn qǐ jū láng jiā jí cì bó
俄又预撰《晋书》成,转起居郎,加级赐帛。
gāo zōng sì wèi qiān mì shū shǎo jiān
高宗嗣位,迁秘书少监。
lóng shuò èr nián jiā yín qīng guāng lù dài fu xī tái shì láng tóng dōng xī tái sān pǐn jiān hóng wén guǎn xué shì rú gù
龙朔二年,加银青光禄大夫、西台侍郎、同东西台三品,兼弘文馆学士如故。
běn yǐ cí cǎi zì dá gōng yú wǔ yán shī hǎo yǐ qǐ cuò wǎn mèi wèi běn
本以词彩自达,工于五言诗,好以绮错婉媚为本。
yí jì guì xiǎn gù dāng shí duō yǒu xiào qí tǐ zhě shí rén wèi wéi shàng guān tǐ
仪既贵显,故当时多有效其体者, 时人谓为上官体。
yí pō shì cái rèn shì gù wéi dāng dài suǒ jí
仪颇恃才任势,故为当代所嫉。
lín dé yuán nián huàn zhě wáng fú shèng yǔ liáng wáng zhōng dǐ zuì xǔ jìng zōng nǎi gòu yí yǔ zhōng tōng móu suì xià yù ér sǐ jiā kǒu jí mò
麟德元年,宦者王伏胜与梁王忠抵罪,许敬宗乃构仪与忠通谋,遂下狱而死,家口籍没。
zi tíng zhī lì wèi zhōu wáng fǔ shǔ
子庭芝,历位周王府属。
yǔ yí jù bèi shā
与仪俱被杀。
tíng zhī yǒu nǚ zhōng zōng shí wéi zhāo róng měi shì dì cǎo zhì gào yǐ gù zhuī zèng yí wèi zhōng shū lìng qín zhōu dū dū chǔ guó gōng
庭芝有女,中宗时为昭容,每侍帝草制诰,以故追赠仪为中书令、秦州都督、楚国公;
tíng zhī huáng mén shì láng qí zhōu cì shǐ tiān shuǐ jùn gōng réng lìng yǐ lǐ gǎi zàng
庭芝黄门侍郎、岐州刺史、天水郡公,仍令以礼改葬。
shǐ chén yuē zhě hé nán shàng shū yán shì wěi pǐ yǒu jīng shì yuǎn lüè
史臣曰:褚河南上书言事,亹癖有经世远略。
wèi zhēng wáng guī zhī hòu gǔ gěng fēng cǎi luò luò fù wáng zuǒ qì zhě dài nán qí rén
魏征、王珪之后,骨鲠风彩,落落负王佐器者,殆难其人。
míng chén shì yè hé nán yǒu yān
名臣事业,河南有焉。
xī qí rén kuì lè ér zhòng ní qù róng wáng ruò jì ér yóu yú bēn fù rén zhī yán shèng zhé jù lí qí huò kuàng èr nìng jù héng zhóu zhī de wèi zhèng rén zhī chī mèi hu
昔齐人馈乐而仲尼去,戎王溺妓而由余奔,妇人之言,圣哲惧罹其祸,况二佞据衡轴之地,为正人之魑魅乎!
gǔ zhī zhì shì rén rén yī yán xiāng qī sǐ bù zhī huǐ kuàng yú jūn chén zhī jiān shòu tuō gū zhī jì ér yǐ lì hài huò fú wàng píng shēng zhī yán zāi
古之志士仁人,一言相期,死不之悔,况于君臣之间,受托孤之寄,而以利害祸福,忘平生之言哉!
ér hán lái zhū gōng kě wèi shǒu sǐ shàn dào qiú fù bù huí zhě yān
而韩、来诸公,可谓守死善道,求福不回者焉。
zàn yuē zhě gōng zhī yán hé lè yīn yīn zhōng shí zài jù dòng chéng yǎ yīn
赞曰:褚公之言,和乐愔愔,钟石在虡,动成雅音。
èr zhì shuāng fèi sān xián yī xīn
二猘双吠,三贤一心。
rén jiē guān wàng wǒ bù fú chén
人皆观望,我不浮沉。