列传·卷一百四十 — 新唐书 — 刘羲叟

tū jué shàng

突厥上

yí dí wèi zhōng guó huàn shàng yǐ

夷狄为中国患，尚矣。

zài qián shì zhě shǐ jiā lèi néng yán zhī

在前世者，史家类能言之。

táng xìng mán yí gèng shèng shuāi cháng yǔ zhōng guó kàng héng zhě yǒu sì tū jué tǔ bō huí hú yún nán shì yě

唐兴，蛮夷更盛衰，尝与中国亢衡者有四：突厥、吐蕃、回鹘、云南是也。

fāng qí shí qún chén xiàn yì yíng tíng huò tīng huò zhì bān rán kě dǔ yě

方其时，群臣献议盈廷，或听或置，班然可睹也。

liú kuàng yǐ wéi

刘贶以为：

yán yóu biàn ér wèi xiáng bān gù xiáng ér wèi jǐn què qí zhì dāng zhōu de shàng cè qín de qí zhōng hàn wú cè

严尤辩而未详，班固详而未尽，榷其至当，周得上策，秦得其中，汉无策。

hé yǐ yán zhī

何以言之？

为何这样说呢？

huāng fú zhī wài shēng jiào suǒ bù dǎi qí pàn bù wéi zhī láo shī qí jiàng bù wéi zhī shì bèi yán shǒu yù xiǎn zǒu jí shǐ qí wèi kòu bù néng yě wéi chén bù dé yě

荒服之外，声教所不逮，其叛不为之劳师，其降不为之释备，严守御，险走集，使其为寇不能也，为臣不得也。

huì cǐ zhōng xià yǐ suí sì fāng zhōu zhī dào yě gù yuē zhōu de shàng cè

“惠此中夏，以绥四方”，周之道也，故曰周得上策。

yì chēng wáng hóu shè xiǎn yǐ gù qí guó

《易》称：“王侯设险以固其国。

zhù cháng chéng xiū zhàng sāi suǒ yǐ shè xiǎn yě

”筑长城，脩障塞，所以设险也。

”筑长城，修障塞，所以设险也。

zhào jiǎn zǐ qǐ cháng chéng bèi hú yàn qín yì zhù cháng chéng xiàn zhōng wài yì lǐ chéng qiàn chéng quán guó miè rén guī jiù yān

赵简子起长城备胡，燕、秦亦筑长城限中外，益理城堑，城全国灭，人归咎焉。

hòu wèi zhù cháng chéng yì zhě yǐ wéi rén zhì yī bù fāng qiān lǐ yì sān shí wàn rén bù xún shuò ér huò jiǔ yì gù yuē qín dé zhōng cè

后魏筑长城，议者以为人治一步，方千里，役三十万人，不旬朔而获久逸，故曰秦得中策。

hàn yǐ zōng nǚ jià xiōng nú ér gāo zǔ yì shěn lǔ yuán bù néng zhǐ zhào wáng zhī nì móu wèi néng xi xiōng nú zhī pàn fēi yě

汉以宗女嫁匈奴，而高祖亦审鲁元不能止赵王之逆谋，谓能息匈奴之叛，非也。

qiě mò dú shǒu shì qí qīn ér jì qí bù yǔ wài zǔ zhēng qiáng qǐ bù huò zāi

且冒顿手弑其亲，而冀其不与外祖争强，岂不惑哉？

rán zé zhī hé qīn fēi jiǔ ān jì ér wèi zhī zhě yǐ tiān xià chū dìng shū suì yuè zhī huò ěr

然则知和亲非久安计而为之者，以天下初定，纾岁月之祸耳。

wǔ dì shí zhōng guó ài ān hú kòu yì xī shū ér jué zhī cǐ qí shí yě

武帝时，中国艾安，胡寇益希，疏而绝之，此其时也。

fāng gèng mí hào huá xià lián bīng jī nián gù yán yóu yǐ wéi xià cè

方更糜耗华夏，连兵积年，故严尤以为下策。

rán ér hàn zhì zhāo xuān wǔ shì liàn xí chì hòu jīng míng xiōng nú shōu jì yuǎn xǐ yóu xí fèng chūn zhī guò jǔ qīng fǔ cáng gěi xī běi suì èr yì qī shí wàn

然而汉至昭、宣，武士练习，斥候精明，匈奴收迹远徙，犹袭奉春之过举，倾府藏给西北，岁二亿七十万。

huáng shì shū nǚ pín yú qióng lú

皇室淑女，嫔于穹庐；

yè tíng liáng rén jiàng yú shā mò

掖庭良人，降于沙漠。

fu gòng zǐ nǚ fāng wù chén pú zhī zhí yě

夫贡子女方物，臣仆之职也。

shī yuē mò gǎn bù lái xiǎng mò gǎn bù lái wáng

《诗》曰：“莫敢不来享，莫敢不来王。

huāng fú chēng qí lái bù yán wǎng yě

”荒服称其来，不言往也。

gōng jí wú méng huì ér bù shū

公及吴盟，讳而不书。

nài hé yǐ tiān zi zhī zūn yǔ xiōng nú yuē wèi xiōng dì dì nǚ zhī hào yǔ hú ǎo bìng yù

奈何以天子之尊，与匈奴约为兄弟，帝女之号，与胡媪并御；

zhēng mǔ bào zǐ cóng qí wū sú

蒸母报子，从其污俗？

zhōng guó yì yú mán yí zhě yǒu fù zǐ nán nǚ zhī bié yě

中国异于蛮夷者，有父子男女之别也。

wǎn yě zhī zī huǐ jié yì lèi gòu rǔ shén yǐ

婉冶之姿，毁节异类，垢辱甚矣。

hàn zhī jūn chén mò zhī chǐ yě

汉之君臣，莫之耻也。

wèi jìn qiāng dí jū sāi yuán zī fèng yú xī

魏、晋羌狄居塞垣，资奉逾昔。

bǎi rén zhī qiú qiān kǒu zhī zhǎng cì jīn yìn zǐ shòu shí wáng hóu zhī fèng

百人之酋，千口之长，赐金印紫绶，食王侯之俸。

mù mǎ zhī tóng chéng yáng zhī lì jī cuì hé yāo lì zhě xiāng cuò yú lù

牧马之童，乘羊之隶，赍毳毼邀利者，相错于路。

lěi nòu zhī lì sī xǐ suǒ shēng sàn yú shù wàn lǐ zhī wài

耒耨之利，丝枲所生，散于数万里之外。

hú yí suì jiāo huá xià rì cù

胡夷岁骄，华夏日蹙。

fāng qí qiáng yě jié rén lì yǐ zhēng zhī

方其强也，竭人力以征之；

qí fú yě yǎng zhī rú chū

其服也，养之如初。

bìng zé shòu yǎng qiáng zé nèi gōng zhōng guó wèi qiāng hú fú yì qiě qiān zǎi kě bù bēi zāi

病则受养，强则内攻，中国为羌胡服役且千载，可不悲哉！

chéng néng yí qí cái yǐ shǎng shù zú zé mín fù

诚能移其财以赏戍卒，则民富；

yí qí jué yǐ ěr shǒu chén zé jiāng liáng

移其爵以饵守臣，则将良。

fù lì guī yú wǒ wēi wáng yí yú bǐ wú nà nǚ zhī rǔ wú chuán sòng zhī láo

富利归于我，危亡移于彼，无纳女之辱，无传送之劳。

qì cǐ ér bù wéi gù yuē hàn wú cè

弃此而不为，故曰汉无策。

yán yóu wèi gǔ wú shàng cè wèi bù néng chén qiè zhī yě chéng néng zhī ér bù yòng ěr

严尤谓古无上策，谓不能臣妾之也，诚能之而不用耳。

qín wú cè wèi ràng dí ér wáng guó yě

秦无策，谓攘狄而亡国也。

qín wáng fēi ràng dí yě

秦亡，非攘狄也。

hàn de xià cè wèi fá hú ér rén bìng

汉得下策，谓伐胡而人病。

rén jì bìng yǐ yòu yì rén ér fèng zhī wú cè yě

人既病矣，又役人而奉之，无策也。

gù yuē yán yóu biàn ér wèi xiáng yě

故曰严尤辩而未详也。

bān gù wèi qí lái mù yì zé jiē yǐ lǐ ràng

班固谓“其来慕义，则接以礼让。

hé zhě

”何者？

lǐ ràng yǐ jiāo jūn zǐ fēi suǒ yǐ jiē qín shòu yí dí yě

礼让以交君子，非所以接禽兽夷狄也。

xiān lì wài sàn zé róng jié zhī xīn shēng

纤丽外散，则戎羯之心生；

róng jié zhī xīn shēng zé qīn dào zhī běn yě

戎羯之心生，则侵盗之本也。

shèng rén yǐn shí shēng yuè bù yǔ zhī gòng lái cháo zuò yú mén wài shé rén tǐ wěi yǐ shí zhī bù shǐ zhī xīn xiāng jiā wèi yě

圣人饮食声乐不与之共，来朝坐于门外，舌人体委以食之，不使知馨香嘉味也。

hàn shì xí wán jiāo lǔ shǐ qí yuè yàn zhào zhī sè gān tài guān zhī zhēn fú yǐ wén qǐ luó wán gōng zhī zé zēng qiú jué zhī zé zhāo yuàn shì bǎo chái láng yǐ liáng ròu ér zòng qí liè shì yě

汉氏习玩骄虏，使其悦燕、赵之色，甘太官之珍，服以文绮罗纨，供之则增求，绝之则招怨，是饱豺狼以良肉，而纵其猎噬也。

huá rén bù zú lì xiǎn zǔ lǔ rén qí bīng lì píng dì jiān shǒu wú yǔ zhuī bēn jìng zhú lái zé dù xiǎn shǐ bù dé jìn qù zé bì xiǎn shǐ bù dé hái chōng yǐ cháng jǐ lín yǐ qiáng nǔ fēi qiú shèng yě pì zhū chóng zhì huǐ xí hé lǐ ràng zhī jiē zāi

华人步卒利险阻，虏人骑兵利平地，坚守无与追奔竞逐，来则杜险使不得进，去则闭险使不得还，冲以长戟，临以强弩，非求胜也，譬诸虫豸虺蜴，何礼让之接哉？

gù yuē bān gù xiáng ér wèi jǐn zhě cǐ yě

故曰班固详而未尽者，此也。

dù yòu wèi

杜佑谓：

qín yǐ qū qū guān zhōng miè liù qiáng guó jīn jié wàn fāng zhī cái shàng fèng jīng shī wài yǒu quǎn róng rèn líng xiàn chéng shù bǎi nèi yǒu bīng gé wèi níng sān jì yǐ

秦以区区关中灭六强国，今竭万方之财，上奉京师，外有犬戎恁陵，陷城数百，内有兵革未宁，三纪矣。

qǐ zhì zhì yì shù gǔ jīn shū shí hu

岂制置异术，古今殊时乎？

zhōu zhì bù bǎi wéi mǔ mǔ bǎi gěi yī fū

周制，步百为亩，亩百给一夫。

shāng yāng zuǒ qín yǐ wéi dì lì bù jìn gèng yǐ èr bǎi sì shí bù wèi mǔ bǎi mǔ gěi yī fū

商鞅佐秦，以为地利不尽，更以二百四十步为亩，百亩给一夫。

yòu yǐ qín dì kuàng ér rén guǎ jìn de xiá ér rén huǒ yòu sān jìn zhī rén gēng ér yōu qí tián zhái fù jí zǐ sūn shǐ qín rén yìng dí yú wài fēi nóng yǔ zhàn bù dé rù guān

又以秦地旷而人寡，晋地狭而人夥，诱三晋之人耕而优其田宅，复及子孙，使秦人应敌于外，非农与战不得入官。

又以秦地旷而人寡，晋地狭而人伙，诱三晋之人耕而优其田宅，复及子孙，使秦人应敌于外，非农与战不得入官。

dà shuài bǎi rén yǐ wǔ shí rén wéi nóng wǔ shí rén xí zhàn gù bīng qiáng guó fù

大率百人以五十人为农，五十人习战，故兵强国富。

qí hòu shì huàn tú duō mò yè rì zī

其后仕宦途多，末业日滋。

jīn dà shuài bǎi rén cái shí rén wéi nóng yú jiē xí tuó jì

今大率百人才十人为农，馀皆习佗技。

yòu qín hàn zhèng qú gài tián sì wàn qǐng bái qú gài tián sì qiān wǔ bǎi qǐng yǒng huī zhōng liǎng qú guàn jìn bù guò wàn qǐng dà lì chū jiǎn zhì liù qiān mǔ

又秦、汉郑渠溉田四万顷，白渠溉田四千五百顷，永徽中，两渠灌浸不过万顷，大历初，减至六千亩。

mǔ jùn yī hú suì shǎo sì wǔ bǎi wàn hú

亩晙一斛，岁少四五百万斛。

dì lì hào rén lì sàn yù qiú qiáng fù bù kě de yě

地利耗，人力散，欲求强富，不可得也。

hàn shí cháng ān běi qī bǎi lǐ jí xiōng nú zhī de qīn lüè wèi cháng zàn xī

汉时，长安北七百里即匈奴之地，侵掠未尝暂息。

jì qí jǔ guó zhī zhòng bù guò hàn yī dà jùn tuó cuò qǐng bèi zhàng sāi gù běi biān tuǒ ān

计其举国之众，不过汉一大郡，鼍错请备障塞，故北边妥安。

jīn tóng guān zhī xi lǒng shān zhī dōng fū fang zhī nán zhōng nán zhī běi shí yú zhōu zhī de yǐ shù shí wàn jiā

今潼关之西，陇山之东，鄜坊之南，终南之北，十馀州之地，已数十万家。

tǔ fán mián lì bó cái shí xiān yì zhuō bù jí zhōng guó yuǎn shén chéng néng fù liǎng qú zhī ráo yòu nóng fū qù gēng zé xiǎn yào shàn chéng lěi tún tián xù lì hé lǒng kě fù qǐ wéi zì shǒu ér yǐ

吐蕃绵力薄材，食鲜艺拙，不及中国远甚，诚能复两渠之饶，诱农夫趣耕，择险要，缮城垒，屯田蓄力，河、陇可复，岂唯自守而已。

zhì yòu sūn mù yì yuē

至佑孙牧亦曰：

tiān xià wú shì shí dà chén tōu chù róng yì zhàn shì lí luò bīng jiǎ dùn bì chē mǎ wán ruò tiān xià zá rán dào fā zé jí qū yǐ zhàn shì wèi sù bài zhī shī

天下无事时，大臣偷处荣逸，战士离落，兵甲钝弊，车马刓弱，天下杂然盗发，则疾驱以战，是谓宿败之师。

cǐ bù sōu liàn zhī guò qí bài yī yě

此不搜练之过，其败一也。

bǎi rén hé gē yǎng shí xiàn guān zé xié qiān fū zhī míng dà jiàng xiǎo bì cāo qí yú yíng yǐ lǔ zhuàng wèi xìng zhí bīng zhě cháng shǎo mí shí zhě cháng duō zhù lěi wèi qián gōng náng yǐ xū

百人荷戈，仰食县官，则挟千夫之名，大将小裨操其馀赢，以虏壮为幸，执兵者常少，糜食者常多，筑垒未乾，公囊已虚。

百人荷戈，仰食县官，则挟千夫之名，大将小裨操其馀赢，以虏壮为幸，执兵者常少，糜食者常多，筑垒未干，公囊已虚。

cǐ bù zé shí zhī guò qí bài èr yě

此不责实之过，其败二也。

zhàn xiǎo shèng zé zhāng huáng qí gōng bēn zǒu xiàn zhuàng yǐ yāo shǎng huò yī rì zài cì yī yuè lèi fēng kǎi hái wèi gē shū pǐn yǐ chóng jué mìng jí yǐ tián gōng guǎng yǐ jīn zēng yì yǐ zǐ sūn guān yǐ kěn wài sǐ qín yú wǒ zāi

战小胜则张皇其功，奔走献状以邀赏，或一日再赐，一月累封，凯还未歌，书品已崇，爵命极矣，田宫广矣，金缯溢矣，子孙官矣，肯外死勤于我哉？

cǐ shǎng hòu zhī guò qí bài sān yě

此赏厚之过，其败三也。

duō sàng bīng shì diān fān dà dū zé tiào shēn ér lái cì bāng ér qù huí shì dāo jù cài sè shén ān yī suì wèi gèng yǐ lì yú tán chí zhī shàng

多丧兵士，颠翻大都，则跳身而来，刺邦而去，回视刀锯、菜色甚安，一岁未更，已立于坛墀之上。

cǐ qīng fá zhī guò qí bài sì yě

此轻罚之过，其败四也。

dà jiàng jiàng bīng bǐng bù dé zhuān yī yuē wèi yǎn yuè yī yuē wéi yú lì sān jūn wàn fū huán xuán xiáng yáng huàng hài zhī jiān lǔ qí chéng zhī

大将将兵，柄不得专，一曰为偃月，一曰为鱼丽，三军万夫，环旋翔佯，愰骇之间，虏骑乘之。

cǐ bù zhuān rèn zhī guò qí bài wǔ yě

此不专任之过，其败五也。

yuán hé shí tuán bīng shù shí wàn yǐ zhū cài tiān xià qián hào sì suì rán hòu néng qǔ zhī gài wǔ bài bù qù yě

元和时，团兵数十万以诛蔡，天下乾耗，四岁然后能取之，盖五败不去也。

元和时，团兵数十万以诛蔡，天下干耗，四岁然后能取之，盖五败不去也。

cháng qìng chū dào zi ruò sūn xī lái zǒu mìng wèi jǐ ér yàn zhào luàn yǐn shī qǐ jiāng wǔ bài yì shén bù néng jiā wēi yú fǎn lǔ

长庆初，盗子若孙悉来走命，未几而燕、赵乱，引师起将，五败益甚，不能加威于反虏。

èr dù zhī lùn rú cǐ

二杜之论如此。

guǎng dé jiàn zhōng jiān tǔ bō zài yìn mǎ mín jiāng cháng yǐ nán zhào wèi qián fēng cāo bèi xún zhī jǐ qiě zhàn qiě jìn shǔ bīng zhé rèn tūn zú bù néng bì yī róng

广德、建中间，吐蕃再饮马岷江，常以南诏为前锋，操倍寻之戟，且战且进，蜀兵折刃吞镞，不能毙一戎。

róng bīng rì shēn yì sǐ rì zhòng zì dù bù néng liú zhé yǐn qù

戎兵日深，疫死日众，自度不能留，辄引去。

shǔ rén yǔ yuē xī róng shàng kě nán mán cán wǒ

蜀人语曰：“西戎尚可，南蛮残我。

zhì wéi gāo záo qīng xī dào yǐ hé qún mán shǐ dào shǔ rù gòng zé zǐ dì xí shū suàn yú chéng dū yè chéng ér qù xí zhī shān chuān yào hài

”至韦皋凿青溪道以和群蛮，使道蜀入贡，择子弟习书算于成都，业成而去，习知山川要害。

wén zōng shí dà rù chéng dū zì yuè guī yǐ běi bā bǎi lǐ mín chù wèi kōng yòu bài zú pín mín yīn yuán lüě shā guān bù néng jìn

文宗时，大入成都，自越巂以北八百里，民畜为空，又败卒贫民因缘掠杀，官不能禁。

zì shì qún mán cháng yǒu tú shǔ zhī xīn shǔ mín kǔ yú zhòng zhēng zhě yì yù qǐ zhī yǐ xìng fēi cháng

自是群蛮常有屠蜀之心，蜀民苦于重征者，亦欲启之以幸非常。

suì fā shù zú bù xí shān chuān zhī xiǎn huǎn bù yī shè yǐ ā rán liú hàn

岁发戍卒，不习山川之险，缓步一舍，已呵然流汗。

wèi jiāng zhě kè bó zì rù gěi bó zé yǐ shū yì liáng fù sù yǐ shā shēn lì gù biān zú yuàn wàng ér ba shǔ wēi yōu

为将者刻薄自入，给帛则以疏易良，赋粟以沙参粒，故边卒怨望而巴、蜀危忧。

sūn qiáo wèi yi zhào yán dào chén lí yuè guī sān zhōu dù yào hài mù zú yǐ shǒu

孙樵谓：“宜诏严道、沈黎、越巂三州，度要害，募卒以守。

qiě bīng jí yú zhōu zé yì yì zú chū yú biān zé xí xiǎn xiāng dì fēn tún chūn gēng xià cán yǐ zī yī shí qiū dōng yán bì yǐ sì kòu

且兵籍于州则易役，卒出于边则习险，相地分屯，春耕夏蚕以资衣食，秋冬严壁以俟寇。

suì qiǎn lián lì shì zú zhī yǒu wú zé guān wú kuì yùn lì wú móu dào

岁遣廉吏视卒之有无，则官无馈运，吏无牟盗。

cǐ qí bèi yù zhī cè kě shī xíng zhě zhe zhī yú piān

”此其备御之策可施行者，著之于篇。

fán tū jué tǔ bō huí hú yǐ shèng shuāi xiān hòu wèi cì

凡突厥、吐蕃、回鹘以盛衰先后为次；

dōng yí xī yù yòu cì zhī jī yòng bīng zhī qīng zhòng yě

东夷、西域又次之，迹用兵之轻重也；

zhōng zhī yǐ nán mán jì táng suǒ yáo wáng yún

终之以南蛮，记唐所繇亡云。

tū jué ā shǐ nà shì gài gǔ xiōng nú běi bù yě

突厥阿史那氏，盖古匈奴北部也。

jū jīn shān zhī yáng chén yú rú rú zhǒng yì fán yǎn

居金山之阳，臣于蠕蠕，种裔繁衍。

zhì tǔ mén suì qiáng dà gēng hào kè hán yóu chán yú yě qī yuē kě dūn

至吐门，遂强大，更号可汗，犹单于也，妻曰可敦。

qí de sān chuí bó hǎi nán dǐ dà mò

其地三垂薄海，南抵大漠。

qí bié bù diǎn bīng zhě yuē shè zǐ dì yuē tè lè dà chén yuē yè hù yuē qū lǜ chuò yuē ā bō yuē sì lì fā yuē tǔ zhūn yuē sì jīn yuē yán hóng dá yuē xié lì fā yuē dá gàn fán èr shí bā děng jiē shì qí guān ér wú yuán xiàn

其别部典兵者曰设，子弟曰特勒，大臣曰叶护，曰屈律啜、曰阿波、曰俟利发、曰吐屯、曰俟斤、曰阎洪达、曰颉利发、曰达干，凡二十八等，皆世其官而无员限。

wèi shì yuē fù lí

卫士曰附离。

kè hán jiàn tíng dōu jīn shān yá mén shù jīn láng tóu dào zuò cháng dōng xiàng

可汗建廷都斤山，牙门树金狼头纛，坐常东向。

duò dà yè zhī luàn shǐ bì kè hán duō jí sì lì huá rén duō wǎng yī zhī qì dān shì wéi tǔ yù hún gāo chāng jiē yì shǔ dòu jiàn dé xuē jǔ liú wǔ zhōu liáng shī dōu li guǐ wáng shì chōng děng juè qǐ hǔ shì xī chén zūn zhī

隋大业之乱，始毕可汗咄吉嗣立，华人多往依之，契丹、室韦、吐谷浑、高昌皆役属，窦建德、薛举、刘武周、梁师都、李轨、王世充等倔起虎视，悉臣尊之。

kòng xián qiě bǎi wàn róng dí chì qiáng gǔ wèi yǒu yě

控弦且百万，戎狄炽强，古未有也。

gāo zǔ qǐ tài yuán qiǎn fǔ sī mǎ liú wén jìng wǎng pìn yǔ lián hé shǐ bì shǐ tè lè kāng shāo lì xiàn mǎ èr qiān bīng wǔ bǎi lái huì

高祖起太原，遣府司马刘文静往聘，与连和，始毕使特勒康稍利献马二千、兵五百来会。

dì píng jīng shī suì shì gōng shǐ zhě měi lái duō héng jiāo

帝平京师，遂恃功，使者每来多横骄。

wǔ dé yuán nián gǔ duō lù tè lè lái cháo dì yàn tài jí diàn wèi zòu jiǔ bù lè yǐn shēng yù zuò

武德元年，骨咄禄特勒来朝，帝宴太极殿，为奏九部乐，引升御坐。

shì suì shǐ bì yá zhàng zì pò dì wèn nèi shǐ lìng xiāo yǔ yǔ yuē wèi wén dì xìng xǔ chéng mén wú gù huài shì nián wén dì bēng qǐ qí lèi yé

是岁，始毕牙帐自破，帝问内史令萧瑀，瑀曰：“魏文帝幸许，城门无故坏，是年文帝崩，岂其类耶？

èr nián shǐ bì zì jiāng dù hé zhì xià zhōu yǔ zéi liáng shī dōu hé yòu zuǒ liú wǔ zhōu yǐ wǔ bǎi qí rù jù zhù jiāng qīn tài yuán

”二年，始毕自将度河，至夏州，与贼梁师都合，又佐刘武周以五百骑入句注，将侵太原。

huì bìng sǐ dì wèi fā āi cháng lè mén zhào qún chén jí guǎn diào qí shǐ qiǎn shǐ zhě chí duàn wù sān wàn fù zhī

会病死，帝为发哀长乐门，诏群臣即馆吊其使，遣使者持段物三万赙之。

zi shén bō bì yòu bù kè lì yǐ wéi ní bù shè shǐ jū dōng piān lì qí dì sì lì fú shè shì wèi chù luō kè hán

子什钵苾幼，不克立，以为泥步设，使居东偏，立其弟俟利弗设，是为处罗可汗。

chù luō fù qī duò yì chéng gōng zhǔ qiǎn shǐ lái gào zé yòu qián tōng wáng shì chōng lù zhōu zǒng guǎn li xí yù jī zhǎn qí shǐ qǔ niú yáng wàn yú

处罗复妻隋义成公主，遣使来告，则又潜通王世充，潞州总管李袭誉击斩其使，取牛羊万馀。

chù luō yíng duò xiāo huáng hòu jí qí wáng jiǎn zhī zǐ zhèng dào yú dòu jiàn dé suǒ yīn lì zhèng dào wèi duò wáng fèng duò hòu duò rén méi zhě lì zhī xíng qí zhēng shuò zhì bǎi guān jū dìng xiāng zhòng wàn rén

处罗迎隋萧皇后及齐王暕之子正道于窦建德所，因立正道为隋王，奉隋后，隋人没者隶之，行其正朔，置百官，居定襄，众万人。

qín wáng tǎo wǔ zhōu yě chù luō yǐ dì bù lì shè qí èr qiān huì bīng zhōu sān rì duō lüè chéng zhōng fù rén nǚ zǐ qù zǒng guǎn li zhòng wén bù néng zhì yǐ jù jiǎn tè lè zhù zhūn

秦王讨武周也，处罗以弟步利设骑二千会并州三日，多掠城中妇人女子去，总管李仲文不能制，以俱俭特勒助屯。

míng nián móu qǔ bīng zhōu zhì yáng zhèng dào bo zhī bù jí zuǒ yòu jiàn zhǐ chù luō yuē wǒ xiān rén shī guó lài duò yǐ cún jīn wàng zhī bù xiáng

明年，谋取并州置杨正道，卜之，不吉，左右谏止，处罗曰：“我先人失国，赖隋以存，今忘之，不祥。

bo bù jí shén jù wú zhī hu

卜不吉，神讵无知乎？

wǒ zì jué zhī

我自决之。

huì tiān yù xuè sān rì guó zhōng quǎn yè qún hào qiú zhī bú jiàn suì yǒu jí gōng zhǔ ěr yǐ wǔ dàn é jū fā sǐ

”会天雨血三日，国中犬夜群号，求之不见，遂有疾，公主饵以五石，俄疽发死。

zhǔ yǐ zi ào shè shè lòu ruò qì bù lì gèng qǔ qí dì duō bì sì shì wèi xié lì kè hán

主以子奥射设陋弱，弃不立，更取其弟咄苾嗣，是为颉利可汗。

xié lì shǐ wèi mò hè duō shè yá zhí wǔ yuán běi

颉利始为莫贺咄设，牙直五原北。

xuē jǔ xiàn píng liáng yǔ lián hé dì huàn zhī qiǎn guāng lù qīng yǔ wén xīn lù xié lì shǐ yǔ jǔ jué

薛举陷平凉，与连和，帝患之，遣光禄卿宇文歆赂颉利，使与举绝；

duò wǔ yuán tài shǒu zhāng zhǎng xùn yǐ suǒ bù wǔ chéng fù lǔ xīn bìng shuō hái wǔ yuán de

隋五原太守张长逊以所部五城附虏，歆并说还五原地。

jiē jiàn tīng qiě fā bīng jǔ zhǎng xùn suǒ bù huì qín wáng jūn

皆见听，且发兵举长逊所部会秦王军。

tài zǐ jiàn chéng yì fèi fēng zhōu bìng gē yú zhōng de

太子建成议废丰州，并割榆中地。

yú shì chù luō zi yù shè shè yǐ suǒ bù wàn zhàng rù chù hé nán yǐ líng zhōu wèi sāi

于是处罗子郁射设以所部万帐入处河南，以灵州为塞。

xié lì yòu qī yì chéng yǐ shǐ bì zi shén bō bì wèi tū lì kè hán shǐ jū dōng

颉利又妻义成，以始毕子什钵苾为突利可汗，使居东。

yì chéng yáng xié nǚ yě qí dì shàn jīng yì yī tū jué yǔ wáng shì chōng shǐ zhě wáng wén sù gòng shuō xié lì yuē wǎng qǐ mín xiōng dì zhēng guó lài duò de fù wèi zǐ sūn yǒu guó

义成，杨谐女也，其弟善经亦依突厥，与王世充使者王文素共说颉利曰：“往启民兄弟争国，赖隋得复位，子孙有国。

jīn tiān zi fēi wén dì hòu yi lì zhèng dào yǐ bào duò hòu dé

今天子非文帝后，宜立正道以报隋厚德。

xié lì rán zhī gù suì rù kòu

”颉利然之，故岁入寇。

rán yǐ fù xiōng yú zī bīng ruì mǎ duō rán jiāo qì zhí chū bǎi mán shàng shì zhōng guó wèi bù zú yǔ shū cí bèi màn duō xū qiú

然倚父兄馀资，兵锐马多，〓然骄气，直出百蛮上，视中国为不足与，书辞悖嫚，多须求。

dì fāng jīng lüè tiān xià gù qū lǐ duō suǒ shě dài zèng jī bù zī rán ér bù yàn wú yá zhī qiú yě

帝方经略天下，故屈礼，多所舍贷，赠赍不赀，然而不厌无厓之求也。

sì nián xié lì lǜ wàn qí yǔ yuàn jūn zhāng hé kòu yàn mén dìng xiāng wáng lǐ dà ēn jī què zhī

四年，颉利率万骑与苑君璋合寇雁门，定襄王李大恩击却之。

xié lì zhí wǒ shǐ zhě hàn yáng gōng guī tài cháng qīng zhèng yuán zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn zhǎng sūn shùn dé dì yì qiú qí shǐ yǔ xiāng dāng

颉利执我使者汉阳公瑰、太常卿郑元、左骁卫大将军长孙顺德，帝亦囚其使与相当。

yóu shì kòu dài zhōu bài xíng jūn zǒng guǎn wáng xiào jī lüè hé dōng fàn yuán zhōu chuān yán zhōu sāi zhū jiāng yǔ zhàn bù néng yǒu suǒ fú

由是寇代州，败行军总管王孝基，略河东，犯原州，穿延州塞，诸将与战，不能有所俘。

míng nián hái shùn dé děng qiě qǐng hé zhì yú jiāo dài yún gù èr guó zhī hǎo yě

明年，还顺德等，且请和，贽鱼胶，绐云：“固二国之好也。

dì suī wèi qíng shì qí shǐ tè lè rè hán děng hòu yǔ jīn hái zhī

”帝虽未情，释其使特勒热寒等，厚与金还之。

dà ēn shàng yán tū jué jī mǎ yì kě tú yě

大恩上言：“突厥饥，马邑可图也。

zhào diàn zhōng shǎo jiān dú gū shèng gòng jī zhī

”诏殿中少监独孤晟共击之。

shèng hòu yuē dà ēn bù gǎn jìn zhūn xīn chéng xié lì zì jiāng shù wàn qí yǔ liú hēi tà hé wéi zhī dà ēn méi shì sǐ zhě shù qiān rén

晟后约，大恩不敢进，屯新城，颉利自将数万骑与刘黑闼合围之，大恩没，士死者数千人。

jìn jī xīn zhōu wèi li gāo qiān suǒ pò

进击忻州，为李高迁所破。

hēi tà yǐ tū jué wàn rén rǎo shān dōng yòu cán dìng zhōu

黑闼以突厥万人扰山东，又残定州。

xié lì wèi dé zhì nǎi lǜ shí wǔ wàn qí rù yàn mén wéi bīng zhōu shēn chāo fén lù qǔ nán nǚ wǔ qiān fēn shù qiān jì zhuǎn lüè yuán líng jiān

颉利未得志，乃率十五万骑入雁门，围并州，深钞汾、潞，取男女五千，分数千骑转掠原、灵间。

yú shì tài zǐ jiàn chéng jiàng bīng chū bīn zhōu dào qín wáng jiàng bīng chū pú zhōu dào jī zhī

于是太子建成将兵出豳州道，秦王将兵出蒲州道击之；

lǐ zǐ hé yǐ bīng qū yún zhōng yǎn kè hán hòu

李子和以兵趋云中，掩可汗后；

duàn dé cāo chū xià zhōu jū qí guī

段德操出夏州，狙其归。

bīng zhōu zǒng guǎn xiāng yì wáng shén fú zhàn fén dōng zhǎn lǔ wǔ bǎi shǒu qǔ mǎ èr qiān

并州总管襄邑王神符战汾东，斩虏五百首，取马二千；

fén zhōu cì shǐ xiāo yǐ xiàn fú wǔ qiān

汾州刺史萧顗献俘五千。

汾州刺史萧𫖮献俘五千。

lǔ xiàn dà zhèn guān zòng bīng lüè hóng zhōu zǒng guǎn yǔ wén xīn líng zhōu yáng shī dào jù zhī huò mǎ tuó tā shù qiān

虏陷大震关，纵兵掠弘州，总管宇文歆、灵州杨师道拒之，获马、橐它数千。

xié lì wén qín wáng qiě zhì yǐn chū sāi wáng shī hái

颉利闻秦王且至，引出塞，王师还。

yòu míng nián yǔ hēi tà jūn zhāng děng xiǎo xiǎo rù kòu dìng kuāng yuán shuò děng zhōu yǔ zhūn jiàng xiàng shèng fù

又明年，与黑闼、君璋等小小入寇定、匡、原、朔等州，与屯将相胜负。

dì qiǎn tài zǐ jiàn chéng fù zhūn běi biān qín wáng zhūn bīng zhōu bèi lǔ jiǔ nǎi ba

帝遣太子建成复屯北边、秦王屯并州备虏，久乃罢。

é yòu pò dài dì yī zhūn jìn jī wèi bīn èr zhōu qǔ mǎ yì bù yǒu yě fù qǐng hé guī wǒ mǎ yì

俄又破代地一屯，进击渭、豳二州，取马邑，不有也，复请和，归我马邑。

qī nián gōng yuán shuò èr zhōu rù dài de bù shèng gèng yǔ jūn zhāng hé gōng lǒng zhōu jí yīn bān chéng fēn jī bìng de qín wáng yǔ qí wáng yuán jí zhūn bīn zhōu dào yǐ bèi hú

七年，攻原、朔二州，入代地，不胜，更与君璋合攻陇州及阴般城，分击并地，秦王与齐王元吉屯豳州道以备胡。

jūn zhāng yǔ lǔ chū rù yuán shuò xīn bìng de piāo xì sāo rán shù wèi zhū jiāng qū zhú

君璋与虏出入原、朔、忻、并地，剽系骚然，数为诸将驱逐。

qí bā yuè xié lì yǔ tū lì bīng xī qǐ zì yuán zhōu lián yíng ér nán suǒ zài zhèn kǒng qín wáng qí wáng jù zhī

其八月，颉利与突利兵悉起，自原州连营而南，所在震恐，秦王、齐王拒之。

chū guān zhōng lín liáo xiǎng dào jué jūn cì bīn zhōu kè hán wàn qí yǎn zhì zhèn wǔ lóng bǎn yǐ shù bǎi qí tiǎo zhàn jǔ jūn shī sè

初，关中霖潦，饷道绝，军次豳州，可汗万骑奄至，阵五龙坂，以数百骑挑战，举军失色。

qín wáng chí bǎi qí lüě zhèn dà yán yuē guó jiā yú tū jué wú fù hé wéi shēn rù

秦王驰百骑掠阵，大言曰：“国家于突厥无负，何为深入？

wǒ qín wáng yě gù lái zì yǔ kè hán jué ruò gù zhàn wǒ cái bǎi qí ěr tú guǎng shā shāng wú yì yě

我，秦王也，故来自与可汗决，若固战，我才百骑耳，徒广杀伤，无益也。

xié lì xiào bù dá

”颉利笑不答。

yòu chí qí yǔ tū lì yuē ěr wǎng yǔ wǒ méng jí nàn xiāng zhù jīn wú xiāng huǒ qíng yá

又驰骑语突利曰：“尔往与我盟，急难相助，今无香火情邪？

néng yī jué hu

能一决乎？

tū lì yì bú duì

”突利亦不对。

wáng jiāng jué shuǐ qián xié lì jiàn bīng shǎo yòu wén yǔ tū lì yǔ yīn xiāng jì jí qiǎn shǐ zhě lái yuē wáng wú kǔ wǒ gù bù zhàn jiāng yǔ wáng yì shì ěr

王将绝水前，颉利见兵少，又闻与突利语，阴相忌，即遣使者来曰：“王毋苦，我固不战，将与王议事耳。

yú shì yǐn què

”于是引却。

qín wáng zòng fǎn jiàn tū lì nǎi guī xīn bù yù zhàn xié lì yì wú yǐ qiáng zhī nǎi qiǎn tū lì jí jiā bì tè lè sī mó qǐng hé dì xǔ zhī

秦王纵反间，突利乃归心，不欲战，颉利亦无以强之，乃遣突利及夹毕特勒思摩请和，帝许之。

tū lì suì zì tuō yú wáng wèi kūn dì

突利遂自托于王为昆弟。

dì jiàn sī mó yǐn shēng yù tà sī mó dùn shǒu cí dì yuē wǒ jiàn ruò yóu xié lì yě

帝见思摩，引升御榻，思摩顿首辞，帝曰：“我见若犹颉利也。

nǎi tīng mìng

”乃听命。

tū jué jì suì dào biān huò shuō dì yuē lǔ shù nèi kòu zhě yǐ fǔ kù zǐ nǚ suǒ zài wǒ néng qù cháng ān zé róng xīn zhǐ yǐ

突厥既岁盗边，或说帝曰：“虏数内寇者，以府库子女所在，我能去长安，则戎心止矣。

dì shǐ zhōng shū shì láng yǔ wén shì jí yú nán shān àn xíng fán shān jiāng xǐ dōu yān

”帝使中书侍郎宇文士及逾南山，按行樊、邓，将徙都焉。

qún chén zàn qiān qín wáng dú yuē yí dí zì gǔ wèi zhōng guó huàn wèi wén zhōu hàn wèi qiān yě

群臣赞迁，秦王独曰：“夷狄自古为中国患，未闻周、汉为迁也。

yuàn jiǎ shù nián qǐng qǔ kè hán yǐ bào

愿假数年，请取可汗以报。

dì nǎi zhǐ

” 帝乃止。

xié lì yǐ hé yì huì shèn yǔ gōng shǐ jiē chí è suì jiě ér hái

颉利已和，亦会甚雨，弓矢皆弛恶，遂解而还。

dì huì qún chén wèn suǒ yǐ bèi biān zhě jiāng zuò dà jiàng yú yún qǐng wǔ yuán líng wǔ zhì zhōu shī yú hé è qí rù

帝会群臣问所以备边者，将作大匠于筠请五原、灵武置舟师于河，扼其入。

zhōng shū shì láng wēn yàn bó yuē wèi wèi zhǎng qiàn è xiōng nú jīn kě yòng

中书侍郎温彦博曰：“魏为长堑遏匈奴，今可用。

dì shǐ sāng xiǎn hé qiàn biān dà dào zhào jiāng nán chuán gōng dà fā zú zhì zhàn jiàn

”帝使桑显和堑边大道，召江南船工大发卒治战舰。

xié lì qiǎn shǐ lái yuàn kuǎn běi lóu guān qǐng hù shì dì bù néng jù

颉利遣使来，愿款北楼关请互市，帝不能拒。

dì shǐ jiān tiān xià ba shí èr jūn shàng wén zhì zhì shì yǐ lǔ huàn fāng zhāng nǎi fù zhì zhī yǐ liàn zú sōu qí

帝始兼天下，罢十二军，尚文治，至是以虏患方张，乃复置之，以练卒搜骑。

bā nián xié lì gōng líng shuò yǔ dài zhōu dū dū lìn zhàn xīn chéng bài jì

八年，颉利攻灵、朔，与代州都督蔺〓战新城，〓败绩。

yú shì zhāng jǐn bīng tún shí lǐng li gāo qiān zhūn dà gǔ qín wáng zhūn pú zhōu dào

于是张瑾兵屯石岭，李高迁屯大谷，秦王屯蒲州道。

chū dì dài tū jué yòng dí guó lǐ jí shì nù yuē wǎng wú yǐ tiān xià wèi dìng hòu yú lǔ yǐ shū wú biān

初，帝待突厥用敌国礼，及是，怒曰：“往吾以天下未定，厚于虏以纾吾边。

jīn zú bài yuē zhèn jiāng jī miè zhī wú xū gū xī

今卒败约，朕将击灭之，毋须姑息。

mìng yǒu sī gèng suǒ yǔ shū wèi zhào ruò chì

”命有司更所与书为诏若敕。

jǐn wèi zhì zhūn lǔ yǐ yú shí lǐng wéi bīng zhōu gōng líng zhōu zhuǎn rǎo lù qìn

瑾未至屯，虏已逾石岭，围并州，攻灵州，转扰潞、沁。

lǐ jìng yǐ bīng chū lù zhōu dào xíng jūn zǒng guǎn rèn guī zhūn tài xíng

李靖以兵出潞州道，行军总管任瑰屯太行。

jǐn zhàn dà gǔ bài jì zhōng shū shì láng wēn yàn bó xiàn yú zéi yùn zhōu dū dū zhāng dé zhèng sǐ zhī

瑾战大谷，败绩，中书侍郎温彦博陷于贼，郓州都督张德政死之。

suì gōng guǎng wǔ wèi rèn chéng wáng dào zōng pò

遂攻广武，为任城王道宗破。

qí yù gǔ shè lüè suí zhōu qǐng hé qù

其欲谷设掠绥州，请和去。

bài bīng zhōu shù xiàn rù lán shàn péng zhōu zhū zhūn huò xiǎo shèng bù néng zhì

败并州数县，入兰、鄯、彭州诸屯，或小胜，不能制。

é kòu yuán zhōu zhé wēi jiāng jūn yáng zhūn jī zhī qiě fā shì zhūn dà gǔ

俄寇原州，折威将军杨屯击之，且发士屯大谷。

jiǔ nián gōng yuán líng yòu wéi liáng zhōu jìn fàn jīng yuán lǐ jìng yǔ zhàn líng zhōu lǔ yǐn qù

九年，攻原、灵，又围凉州，进犯泾、原，李靖与战灵州，虏引去。

kòu xi huì zhōu wéi wū chéng xiáng yáng lǒng wèi jiān píng dào jiāng jūn chái shào pò zhī yú qín zhōu zhǎn yī tè lè sān dà jiàng lǔ qiān jí

寇西会州，围乌城，翔徉陇、渭间，平道将军柴绍破之于秦州，斩一特勒、三大将，虏千级。

dà dǐ lǔ dé zhì zé shēn rù fù zé qǐng hé bù chǐ yě

大抵虏得志则深入，负则请和，不耻也。

qí qī yuè xié lì zì jiāng shí wàn qí xí wǔ gōng jīng shī jiè yán

其七月，颉利自将十万骑袭武功，京师戒严。

gōng gāo líng yù chí jìng dé yǔ zhàn jīng yáng huò sì jīn wū méi chuò zhǎn shǒu qiān yú jí

攻高陵，尉迟敬德与战泾阳，获俟斤乌没啜，斩首千余级。

xié lì qiǎn móu chén zhí shī sī lì rù cháo yǐ chān wǒ yīn kuā shuō yuē èr kè hán bīng bǎi wàn jīn zhì yǐ

颉利遣谋臣执失思力入朝以觇我，因夸说曰：“二可汗兵百万，今至矣！

tài zōng yuē wǒ yǔ kè hán cháng miàn yuē hé ěr zé bèi zhī

”太宗曰：“我与可汗尝面约和，尔则背之。

qiě yì shī zhī chū ěr fù zǐ shēn cóng wǒ yí cì yù bó duō zhì bù kě jì hé wàng yǐ bīng rù wǒ dū jī zì kuā shèng qiáng yé

且义师之初，尔父子身从我，遗赐玉帛多至不可计，何妄以兵入我都畿，自夸盛强耶？

jīn wǒ dāng xiān lù ěr yǐ

今我当先戮尔矣！

sī lì jù qǐng mìng xiāo yǔ fēng dé yí jiàn dì bù rú lǐ qiǎn zhī dì bù xǔ xì yú mén xià shěng

”思力惧，请命，萧瑀、封德彝谏帝，不如礼遣之，帝不许，系于门下省。

nǎi yǔ shì zhōng gāo shì lián zhōng shū lìng fáng xuán líng jiāng jūn zhōu fàn děng chí liù qí chū xuán wǔ mén xìng wèi shàng yǔ kè hán gé shuǐ yǔ qiě zé qí fù yuē

乃与侍中高士廉、中书令房玄龄、将军周范等驰六骑出玄武门，幸渭上，与可汗隔水语，且责其负约。

qún qiú jiàn dì jiē jīng xià mǎ bài

群酋见帝，皆惊，下马拜。

é ér zhòng jūn zhì qí kǎi guāng míng bù duì jìng yán lǔ dà hài

俄而众军至，旗铠光明，部队静严，虏大骇。

dì yǔ xié lì àn pèi jí huī jūn què ér zhèn yān

帝与颉利按辔，即麾军却而阵焉。

xiāo yǔ yǐ dì qīng dí kòu mǎ jiàn dì yuē wǒ sī shú yǐ fēi ěr suǒ zhī yě

萧瑀以帝轻敌，叩马谏，帝曰：“我思熟矣，非尔所知也。

fu tū jué sǎo dì rù kòu yǐ wǒ xīn yǒu nèi nán wèi bù néng shī

夫突厥扫地入寇，以我新有内难，谓不能师。

wǒ ruò hé chéng bǐ qiě dà lüè wú jìng gù wǒ dú chū shì wú suǒ wèi yòu shèng bīng shǐ zhī bì zhàn bù yì wǒ néng jū qí shǐ móu

我若阖城，彼且大掠吾境，故我独出，示无所畏，又盛兵使知必战，不意我能沮其始谋。

bǐ rù wú de jì shēn jù bù néng fǎn gù yǔ zhàn zé kè hé zé gù zhì zéi zhī mìng zài cǐ jǔ yǐ

彼入吾地既深，惧不能返，故与战则克，和则固，制贼之命，在此举矣！

shì rì xié lì guǒ qǐng hé xǔ zhī

”是日，颉利果请和，许之。

yì rì xíng bái mǎ yǔ xié lì méng biàn qiáo shàng tū jué yǐn hái

翌日，刑白马，与颉利盟便桥上，突厥引还。

xiāo yǔ yuē xié lì zhī lái zhū jiāng duō qǐng yǔ zhàn bì xià bù tīng jì ér lǔ zì tuì qí cè nài hé

萧瑀曰：“颉利之来，诸将多请与战，陛下不听，既而虏自退，其策奈何？

dì yuē tū jué zhòng ér bù zhěng jūn chén wéi lì shì shì kè hán zài shuǐ xī ér qiú shuài jiē lái yè wǒ wǒ zuì ér fù zhī qí shì yì shén

”帝曰：“突厥众而不整，君臣惟利是视，可汗在水西，而酋帅皆来谒我，我醉而缚之，其势易甚。

yòu wǒ chì zhǎng sūn wú jì lǐ jìng qián shī yōu zhōu yǐ xū ruò dà jūn niè qí hòu fú yāo zhū qián qǔ zhī fǎn fù zhǎng ěr

又我敕长孙无忌、李靖潜师幽州以须，若大军蹑其后，伏邀诸前，取之反覆掌耳。

又我敕长孙无忌、李靖潜师幽州以须，若大军蹑其后，伏邀诸前，取之反复掌耳。

rán wǒ xīn jí wèi wèi guó zhě yào zài ān jìng yī yǔ lǔ xiào shā shāng bì duō bǐ bài wèi jí wáng jù ér xiū dé yǔ wǒ wèi yuàn qí kě dāng yé

然我新即位，为国者要在安静，一与虏校，杀伤必多，彼败未及亡，惧而脩德，与我为怨，其可当耶？

然我新即位，为国者要在安静，一与虏校，杀伤必多，彼败未及亡，惧而修德，与我为怨，其可当耶？

jīn pū xiè juǎn kǎi dàn yǐ yù bó lǔ zhì bì jiāo jiāo zé wáng zhī duān yě gù yuē jiāng yù qǔ zhī bì gù yǔ zhī

今仆械卷铠，啖以玉帛，虏志必骄，骄则亡之端也，故曰‘将欲取之，必固与之’。

yǔ zài bài yuē fēi chén yú suǒ dǎi yě

瑀再拜曰：“非臣愚所逮也！

nǎi zhào diàn zhōng jiān dòu lú kuān jiāng jūn zhào chāo hù sòng tū jué xié lì xiàn mǎ sān qiān pǐ yáng wàn tóu dì bù nà zhào guī suǒ fú yú wǒ

”乃诏殿中监豆卢宽、将军赵绰护送突厥，颉利献马三千匹、羊万头，帝不纳，诏归所俘于我。

zhēn guàn yuán nián xuē yán tuó huí hé bá yě gǔ zhū bù jiē pàn shǐ tū lì tǎo zhī bù shèng qīng jì zǒu jié lì nù qiú zhī tū lì yóu shì yuàn wàng

贞观元年，薛延陀、回纥、拔野古诸部皆叛，使突利讨之，不胜，轻骑走，颉利怒，囚之，突利由是怨望。

shì suì dà xuě yáng mǎ duō dòng sǐ rén jī jù wáng shī chéng qí bì jí yǐn bīng rù shuò zhōu de shēng yán huì liè

是岁大雪，羊马多冻死，人饥，惧王师乘其敝，即引兵入朔州地，声言会猎。

yì zhě qǐng zé qí bài yuē yīn fá zhī dì yuē pǐ fū bù kě wèi bù xìn kuàng guó hu

议者请责其败约，因伐之，帝曰：“匹夫不可为不信，况国乎？

wǒ jì yǔ zhī méng qǐ lì qí zāi yāo xiǎn yǐ qǔ zhī yé

我既与之盟，岂利其灾，邀险以取之耶？

xū qí wú lǐ yú wǒ nǎi fá zhī

须其无礼于我，乃伐之。

míng nián tū lì zì chén wèi xié lì suǒ gōng qiú jiù

明年，突利自陈为颉利所攻，求救。

dì yuē zhèn yǔ xié lì méng yòu yǔ tū lì yǒu kūn dì yuē bù kě bù jiù nài hé

帝曰：“朕与颉利盟，又与突利有昆弟约，不可不救，奈何？

bīng bù shàng shū dù rú huì yuē yí dí wú xìn wǒ suī rú yuē bǐ cháng fù zhī jīn luàn ér jī zhī wǔ wáng zhī dào yě

”兵部尚书杜如晦曰：“夷狄无信，我虽如约，彼常负之，今乱而击之，侮亡之道也。

nǎi zhào jiāng jūn zhōu fàn bì tài yuán jīng lüè zhī xié lì yì yōng bīng kuī biān

”乃诏将军周范壁太原经略之，颉利亦拥兵窥边。

huò qǐng zhù gǔ cháng chéng fā mín chéng sāi

或请筑古长城，发民乘塞。

dì yuē tū jué shèng xià ér shuāng wǔ rì bìng chū sān yuè lián míng chì qì mǎn yě bǐ jiàn zāi ér bù wu dé bù wèi tiān yě

帝曰：“突厥盛夏而霜，五日并出，三月连明，赤气满野，彼见灾而不务德，不畏天也。

qiān xǐ wú cháng liù chù duō sǐ bù yòng de yě

迁徙无常，六畜多死，不用地也。

sú sǐ zé fén jīn zàng jiē qǐ mù bèi fù zǔ mìng mán guǐ shén yě

俗死则焚，今葬皆起墓，背父祖命，谩鬼神也。

yǔ tū lì bù mù nèi xiāng gōng cán bù hé yú qīn yě

与突利不睦，内相攻残，不和于亲也。

yǒu shì sì zhě jiāng wáng yǐ dāng wèi gōng děng qǔ zhī ān zài zhù zhàng sāi hu

有是四者，将亡矣，当为公等取之，安在筑障塞乎？

tū jué sú sù zhì lüè xié lì de huá shì zhào dé yán cái qí rén wěi xìn zhī shāo zhuān guó

”突厥俗素质略，颉利得华士赵德言，才其人，委信之，稍专国；

yòu wěi zhèng zhū hú chì yuǎn zōng zú bù yòng xīng shī suì rù biān xià bù kān kǔ

又委政诸胡，斥远宗族不用，兴师岁入边，下不堪苦。

hú xìng mào tà shù fān fù bù xìn hào lìng wú cháng

胡性冒沓，数翻覆不信，号令无常。

suì dà jī póu liǎn kē zhòng zhū bù yù èr

岁大饥，裒敛苛重，诸部愈贰。

yòu míng nián shǔ bù xuē yán tuó zì chēng kè hán yǐ shǐ lái

又明年，属部薛延陀自称可汗，以使来。

zhào bīng bù shàng shū lǐ jìng jī lǔ mǎ yì xié lì zǒu jiǔ sì jīn yǐ zhòng jiàng bá yě gǔ pú gǔ tóng luó zhū bù xí xī qú cháng jiē lái cháo

诏兵部尚书李靖击虏马邑，颉利走，九俟斤以众降，拔野古、仆骨、同罗诸部、习奚渠长皆来朝。

yú shì zhào bīng zhōu dū du li shì jī chū tōng mò dào

于是诏并州都督李世勣出通漠道，

于是诏并州都督李世𪟝出通漠道，

lǐ jìng chū dìng xiāng dào

李靖出定襄道，

zuǒ wǔ wèi dà jiàng jūn chái shào chū jīn hé dào

左武卫大将军柴绍出金河道，

líng zhōu dà dū dū rèn chéng wáng dào zōng chū dà tóng dào

灵州大都督任城王道宗出大同道，

yōu zhōu dū du wèi xiào jié chū héng ān dào

幽州都督卫孝节出恒安道，

yíng zhōu dū dū xuē wàn shū chū chàng wǔ dào

营州都督薛万淑出畅武道，

fán liù zǒng guǎn

凡六总管，

shī shí yú wàn

师十余万，

jiē shòu jìng jié dù yǐ tǎo zhī

皆授靖节度以讨之。

dào zōng zhàn líng zhōu

道宗战灵州，

fú rén chù wàn jì

俘人畜万计，

tū lì jí yù shè shè yìn nài tè lè shuài suǒ bù lái bēn

突利及郁射设、廕奈特勒帅所部来奔，

突利及郁射设、荫奈特勒帅所部来奔，

jié shū rì yè zhì

捷书日夜至，

dì wèi qún chén yuē wǎng guó jiā chū dìng

帝谓群臣曰：“往国家初定，

tài shàng huáng yǐ bǎi xìng gù

太上皇以百姓故，

fèng tū jué

奉突厥，

guǐ ér chén zhī

诡而臣之，

zhèn cháng tòng xīn bìng shǒu

朕常痛心病首，

sī yī shuā chǐ yú tiān xià

思一刷耻于天下，

jīn tiān yòu zhū jiāng

今天诱诸将，

suǒ xiàng zhé kè

所向辄克，

zhèn qí suì yǒu chéng gōng hu

朕其遂有成功乎！

sì nián zhēng yuè jìng jìn tún è yáng lǐng yè xí xié lì xié lì jīng tuì yá qì kǒu dà qiú kāng sū mì děng yǐ duò xiāo huáng hòu yáng zhèng dào jiàng

四年正月，靖进屯恶阳岭，夜袭颉利，颉利惊，退牙碛口，大酋康苏蜜等以隋萧皇后、杨正道降。

huò yán zhōng guó rén cháng mì tōng shū yú hòu zhōng shū shè rén yáng wén guàn qǐng hé zhì

或言中国人尝密通书于后，中书舍人阳文瓘请劾治。

dì yuē tiān xià wèi yī rén huò dāng sī duò jīn fǎn cè jì ān hé zú zhì yé

帝曰： “天下未一，人或当思隋，今反侧既安，何足治耶？

zhì wù hé

”置勿劾。

xié lì jiǒng zǒu bǎo tiě shān bīng yóu shù wàn lìng zhí shī sī lì lái yáng wèi āi yán xiè zuì qǐng nèi shǔ dì zhào hóng lú qīng táng jiǎn jiāng jūn ān xiū rén děng chí jié wèi fǔ

颉利窘，走保铁山，兵犹数万，令执失思力来，阳为哀言谢罪，请内属，帝诏鸿胪卿唐俭、将军安脩仁等持节慰抚。

颉利窘，走保铁山，兵犹数万，令执失思力来，阳为哀言谢罪，请内属，帝诏鸿胪卿唐俭、将军安修仁等持节慰抚。

jìng zhī jiǎn zài lǔ suǒ lǔ bì ān nǎi xí jī zhī jǐn huò qí zhòng xié lì de qiān lǐ mǎ dú bēn shā bō luō xíng jūn fù zǒng guǎn zhāng bǎo xiāng qín zhī

靖知俭在虏所，虏必安，乃袭击之，尽获其众，颉利得千里马，独奔沙钵罗，行军副总管张宝相禽之。

shā bō luō shè sū ní shī yǐ zhòng jiàng qí guó suì wáng fù dìng xiāng héng ān dì chì jìng zhì dà mò yǐ

沙钵罗设、苏尼失以众降，其国遂亡，复定襄、恒安地，斥境至大漠矣。

xié lì zhì jīng shī gào fú tài miào dì yù shùn tiān lóu chén zhàng wèi shì mín zòng guān lì zhí kè hán zhì dì yuē ér zuì yǒu wǔ ér fù guó pò lài duò yǐ ān bù yǐ yī zú lì zhù zhī shǐ qí miào shè bù xuè shí yī yě

颉利至京师，告俘太庙，帝御顺天楼，陈仗卫，士民纵观，吏执可汗至，帝曰： “而罪有五：而父国破，赖隋以安，不以一镞力助之，使其庙社不血食，一也；

yǔ wǒ lín ér qì xìn rǎo biān èr yě

与我邻而弃信扰边，二也；

shì bīng bù jí bù luò xié yuàn sān yě

恃兵不戢，部落携怨，三也；

zéi huá mín bào hé jià sì yě

贼华民，暴禾稼，四也；

xǔ hé qīn ér qiān yán zì dùn wǔ yě

许和亲而迁延自遁，五也。

zhèn shā ěr fēi wú míng gù wèi shàng méng wèi zhī wàng gù bù qióng zé yě

朕杀尔非无名，顾渭上盟未之忘，故不穷责也。

nǎi xī hái qí jiā shǔ guǎn yú tài pú bǐng shí zhī

”乃悉还其家属，馆于太仆，禀食之。

sī jié sì jīn yǐ sì wàn zhòng jiàng kè hán dì yù gǔ shè bēn gāo chāng jì ér yì lái jiàng

思结俟斤以四万众降，可汗弟欲谷设奔高昌，既而亦来降。

yī wú chéng zhī cháng sù chén tū jué jǔ qī chéng yǐ xiàn yīn qí de wèi xi yī zhōu

伊吾城之长素臣突厥，举七城以献，因其地为西伊州。

zhì zhào tū jué wǎng féng lì yì cháng chéng zhī nán pù gǔ rú qiū yǒu sī qí yǐ jiǔ fǔ jì wèi yì cáng zhī

制诏：突厥往逢疠疫，长城之南，暴骨如丘，有司其以酒脯祭，为瘗藏之。

yòu zhào duò luàn huá mín duō méi yú lǔ qiǎn shǐ zhě yǐ jīn bó shú nán nǚ bā wàn kǒu hái wèi píng mín

又诏：隋乱，华民多没于虏，遣使者以金帛赎男女八万口，还为平民。

xié lì bù shì chù cháng shè qióng lú tíng zhōng jiǔ yù yù bù zì liáo yǔ jiā rén bēi gē xiāng qì xià zhuàng mào léi shěng

颉利不室处，常设穹庐廷中，久郁郁不自憀，与家人悲歌相泣下，状貌羸省。

dì jiàn lián zhī yǐ guó zhōu fù shān duō jūn mí yǒu shè liè zhī yú nǎi bài wèi cì shǐ cí bù wǎng suì shòu yòu wèi dà jiàng jūn cì měi tián zhái

帝见怜之，以虢州负山多麕麋，有射猎之娱，乃拜为刺史，辞不往，遂授右卫大将军，赐美田宅。

dì yuē xī qǐ mín shī guó suí wén dì bù sù bó xìng shì zhòng yíng hù ér cún lì zhī zhì shǐ bì shāo qiáng zé yǐ bīng wéi yáng dì yàn mén jīn qí miè zhě dài bèi dé wàng yì zhì rán yé

帝曰：“昔启民失国，隋文帝不■粟帛，兴士众，营护而存立之，至始毕稍强，则以兵围炀帝雁门，今其灭者，殆背德忘义致然耶？

xié lì zi dié luó zhī yǒu zhì xìng jì shě jīng shī zhū fù de pǐn gòng luō zhī yù yān

”颉利子叠罗支，有至性，既舍京师，诸妇得品供，罗支预焉；

qí mǔ zuì hòu zhì bù dé gěi luō zhī bù gǎn cháng pǐn ròu

其母最后至，不得给，罗支不敢尝品肉。

dì wén tàn yuē tiān bǐng rén xiào jù xiàn huá yí zāi

帝闻，叹曰：“天禀仁孝，讵限华夷哉！

hòu cì zhī suì gěi mǔ ròu

”厚赐之，遂给母肉。

bā nián xié lì sǐ zèng guī yì wáng shì yuē huāng zhào guó rén zàng zhī cóng qí lǐ huǒ shī qǐ zhǒng bà dōng

八年，颉利死，赠归义王，谥曰荒，诏国人葬之，从其礼，火尸，起冢灞东。

qí chén hú lù dá guān tǔ yù hún yá zhě xié lì mǔ pó shī zhī yìng chén yě xié lì shǐ shēng yǐ shòu hún yá zhì shì āi tòng nǎi zì shā

其臣胡禄达官吐谷浑邪者，颉利母婆施之媵臣也，颉利始生，以授浑邪，至是哀恸，乃自杀。

dì yì zhī zèng zhōng láng jiàng mìng zàng xié lì zhǒng páng zhào zhōng shū shì láng cén wén běn kè qí shì yú xié lì hún yá zhī mù bēi

帝异之，赠中郎将，命葬颉利冢旁，诏中书侍郎岑文本刻其事于颉利、浑邪之墓碑。

é sū ní shī yì yǐ sǐ xùn

俄苏尼失亦以死殉。

ní shī zhě qǐ mín kè hán dì yě

尼失者，启民可汗弟也。

shǐ bì yǐ wéi shā bō luō shè zhàng bù wǔ wàn yá zhí líng zhōu xī běi zī xióng qiáo yǐ rén huì yù xià rén duō guī zhī

始毕以为沙钵罗设，帐部五万，牙直灵州西北，姿雄趫，以仁惠御下，人多归之；

xié lì zhèng luàn qí bù dú bù èr

颉利政乱，其部独不贰。

tū lì jiàng xié lì yǐ wéi xiǎo kě hàn

突利降，颉利以为小可汗。

xié lì yǐ bài nǎi jǔ zhòng lái mò nán de suì kōng shòu běi níng zhōu dū dū yòu wèi dà jiàng jūn fēng huái dé wáng yún

颉利已败，乃举众来，漠南地遂空，授北宁州都督、右卫大将军，封怀德王云。

xié lì zhī wáng

颉利之亡，

qí xià huò zǒu xuē yán tuó

其下或走薛延陀，

huò rù xī yù

或入西域，

ér lái jiàng zhě shàng shí yú wàn

而来降者尚十余万，

zhào yì suǒ yí

诏议所宜，

xián yán tū jué rǎo zhōng guó jiǔ

咸言： “突厥扰中国久，

jīn tiān sàng zhī

今天丧之，

fēi mù yì zì guī

非慕义自归，

qǐng xī jí jiàng fú

请悉籍降俘，

nèi yǎn yù xián chù

内兗、豫闲处，

内兖、豫闲处，

shǐ xí gēng zhī

使习耕织，

bǎi wàn zhī lǔ

百万之虏，

kě huà wèi qí rén

可化为齐人，

shì zhōng guó yǒu jiā hù

是中国有加户，

ér mò běi suì kōng yě

而漠北遂空也。

zhōng shū lìng wēn yàn bó qǐng rú hàn jiàn wǔ shí zhì jiàng xiōng nú liú wǔ yuán sāi quán qí bù luò yǐ wéi hàn bì bù gé qí sú yīn ér fǔ zhī shí kōng xū zhī de qiě shì wú suǒ cāi

”中书令温彦博请：“如汉建武时，置降匈奴留五原塞，全其部落，以为捍蔽，不革其俗，因而抚之，实空虚之地，且示无所猜。

ruò nèi yǎn yù zé guāi běn xìng fēi hán yù zhī dào

若内兗、豫，则乖本性，非函育之道。

若内兖、豫，则乖本性，非函育之道。

mì shū jiān wèi zhēng jiàn yán tū jué shì wèi zhōng guó chóu jīn qí lái jiàng bù jí zhū miè dāng qiǎn hái hé běi

”秘书监魏征建言： “突厥世为中国仇，今其来降，不即诛灭，当遣还河北。

bǐ niǎo shòu yě xīn fēi wǒ zú lèi ruò zé fú qiáng zé pàn qí tiān xìng yě

彼鸟兽野心，非我族类，弱则伏，强则叛，其天性也。

qiě qín hàn yǐ ruì shī měng jiàng jī qǔ hé nán de wèi jùn xiàn zhě yǐ bù yù shǐ jìn zhōng guó yě

且秦、汉以锐师猛将击取河南地为郡县者，以不欲使近中国也。

bì xià nài hé yǐ hé nán jū zhī

陛下奈何以河南居之？

qiě jiàng zhě shí wàn ruò lìng shù nián zī xī lüè bèi ér jìn zài jī diàn xīn fù jí yě

且降者十万，若令数年，孳息略倍，而近在畿甸，心腹疾也。

yàn bó yuē bù rán tiān zǐ yú sì yí ruò tiān dì yǎng wàn wù fù zǎi quán ān zhī jīn tū jué pò miè yú zhǒng guī mìng bù jiā āi lián ér qì zhī fēi tiān dì méng fù zhī yì ér yǒu zǔ sì yí zhī xián

”彦博曰：“不然，天子于四夷，若天地养万物，覆载全安之，今突厥破灭，余种归命，不加哀怜而弃之，非天地蒙覆之义，而有阻四夷之嫌。

chén wèi chǔ yǐ hé nán gài sǐ ér shēng zhī wáng ér cún zhī bǐ shì jiāng huái dé hé pàn zhī wèi

臣谓处以河南，盖死而生之，亡而存之，彼世将怀德，何叛之为？

zhēng yuē wèi shí yǒu hú luò fēn chù jìn jùn jìn yǐ píng wú guō qīn jiāng tǒng quàn wǔ dì zhú chū zhī bù néng yòng

”徵曰：“魏时有胡落分处近郡，晋已平吴，郭钦、江统劝武帝逐出之，不能用。

”征曰：“魏时有胡落分处近郡，晋已平吴，郭钦、江统劝武帝逐出之，不能用。

liú shí zhī luàn zú qīng zhōng xià

刘、石之乱，卒倾中夏。

bì xià bì yù yǐn tū jué jū hé nán suǒ wèi yǎng hǔ zì yí huàn zhě yě

陛下必欲引突厥居河南，所谓养虎自遗患者也。

yàn bó yuē shèng rén zhī dào wú bù tōng gù yuē yǒu jiào wú lèi

”彦博曰：“圣人之道无不通，故曰‘有教无类’。

bǐ chuàng cán zhī yú yǐ qióng guī wǒ wǒ yuán hù zhī shōu chù nèi dì jiāng jiào yǐ lǐ fǎ zhí yǐ gēng nóng yòu xuǎn qiú liáng rù sù wèi hé huàn zhī xù

彼创残之余，以穷归我，我援护之，收处内地，将教以礼法，职以耕农，又选酋良入宿卫，何患之恤？

qiě guāng wǔ zhì nán chán yú zú wú pàn wáng

且光武置南单于，卒无叛亡。

yú shì zhōng shū shì láng yán shī gǔ jǐ shì zhōng dù chu kè lǐ bù shì láng lǐ bǎi yào děng jiē quàn dì bù rú shǐ chù hé běi shù shǒu zhǎng bǐ tǒng bù luò shì de duō shǎo lìng bù xiāng chén guó xiǎo quán fēn zhōng bù dé kàng héng zhōng guó cháng pèi yuǎn yù zhī dào yě

”于是中书侍郎颜师古、给事中杜楚客、礼部侍郎李百药等皆劝帝不如使处河北，树首长，俾统部落，视地多少，令不相臣，国小权分，终不得亢衡中国，长辔远驭之道也。

dì zhǔ yàn bó yǔ zú dù shuò fāng dì zì yōu zhōu shǔ líng zhōu jiàn shùn yòu huà zhǎng sì zhōu wèi dū du fǔ pōu xié lì gù de zuǒ zhì dìng xiāng dū du yòu zhì yún zhōng dū du èr fǔ tǒng zhī

帝主彦博语，卒度朔方地，自幽州属灵州，建顺、祐、化、长四州为都督府，剖颉利故地，左置定襄都督、右置云中都督二府统之。

zhuó qiú háo wèi jiāng jūn láng jiàng zhě wǔ bǎi rén fèng cháo qǐng zhě qiě bǎi yuán rù cháng ān zì jí zhě shù qiān hù

擢酋豪为将军、郎将者五百人，奉朝请者且百员，入长安自籍者数千户。

nǎi yǐ tū lì kè hán wèi shùn zhōu dū dū lìng lǜ qí xià jiù bù

乃以突利可汗为顺州都督，令率其下就部。

tū lì chū wèi ní bù shè de duò huái nán gōng zhǔ yǐ wéi qī

突利初为泥步设，得隋淮南公主以为妻。

xié lì zhī lì yòng cì dì wèi yán tuó shè zhǔ yán tuó bù bù lì shè zhǔ bù tǒng tè lè zhǔ hú bù hú tè lè zhǔ hú xuē bù yǐ tū lì kè hán zhǔ qì dān mò hé bù shù yá nán zhí yōu zhōu dōng fāng zhī zhòng jiē shǔ yān

颉利之立，用次弟为延陀设，主延陀部，步利设主部，统特勒主胡部，斛特勒主斛薛部，以突利可汗主契丹、靺鞨部，树牙南直幽州，东方之众皆属焉。

tū lì liǎn qǔ wú fǎ xià bù fù gù xuē yán tuó xī děng jiē nèi shǔ xié lì qiǎn jī zhī yòu dà bài zhòng sāo lí xié lì qiú chuí zhī jiǔ nǎi shè

突利敛取无法，下不附，故薛延陀、奚、等皆内属，颉利遣击之，又大败，众骚离，颉利囚捶之，久乃赦。

tū lì cháng zì jié yú tài zōng jí xié lì shuāi zhòu zhuī bīng yú tū lì bù kěn cóng yīn qǐ xiāng gōng

突利尝自结于太宗，及颉利衰，骤追兵于突利，不肯从，因起相攻。

tū lì qǐng rù cháo dì wèi zuǒ yòu yuē gǔ wèi guó zhě láo jǐ yǐ yōu rén zé xì zuò zhǎng

突利请入朝，帝谓左右曰：“古为国者劳己以忧人，则系祚长；

yì rén yǐ fèng jǐ zé wáng

役人以奉己，则亡。

jīn tū jué sāng luàn yóu kè hán bù jūn tū lì suī zhì qīn bù zì bǎo ér lái

今突厥丧乱，由可汗不君，突利虽至亲，不自保而来。

yí dí ruò zé biān jìng ān rán guān bǐ wáng wǒ bù kě yǐ wú jù yǒu bù dǎi zhě huò kě shū hu

夷狄弱则边境安，然观彼亡，我不可以无惧，有不逮者，祸可纾乎！

tū lì zhì lǐ jiàn liáng hòu chuò shàn yǐ cì zhī bài yòu wèi dà jiàng jūn fēng běi píng jùn wáng shí hù qī bǎi

”突利至，礼见良厚，辍膳以赐之，拜右卫大将军，封北平郡王，食户七百。

jí wèi dū du tài zōng chì yuē ér zǔ qǐ mín pò wáng duò zé fù zhī qì dé bù bào ér fù shǐ bì fǎn wèi duò dí

及为都督，太宗敕曰：“而祖启民破亡，隋则复之，弃德不报，而父始毕反为隋敌。

ěr jīn qióng lái guī wǒ suǒ yǐ bù lì ěr wèi kè hán jiàn qián bài yě

尔今穷来归我，所以不立尔为可汗，鉴前败也。

wǒ yù zhōng guó ān ěr zōng zú bù wáng gù shòu ěr dū du wú xiāng qīn lüè zhǎng wèi wǒ běi fān

我欲中国安，尔宗族不亡，故授尔都督，毋相侵掠，长为我北籓。

tū lì dùn shǒu tīng mìng

”突利顿首听命。

hòu rù cháo sǐ bìng zhōu dào zhōng nián èr shí jiǔ dì wèi jǔ āi yì zhào wén běn wén qí mù zi hè luó gǔ sì

后入朝，死并州道中，年二十九，帝为举哀，亦诏文本文其墓，子贺逻鹘嗣。

dì xìng jiǔ chéng gōng tū lì dì jié shè lǜ yǐ láng jiàng sù wèi yīn jié zhǒng rén móu fǎn jié hè luó gǔ běi hái wèi qí dǎng yuē wǒ wén jìn wáng dīng yè de pì zhàng chū wǒ chéng jiàn tū jìn kě fàn xíng zài

帝幸九成宫，突利弟结社率以郎将宿卫，阴结种人谋反，劫贺逻鹘北还，谓其党曰：“我闻晋王丁夜得辟仗出，我乘间突进，可犯行在。

shì xī dà fēng míng wáng bù chū jié shè lǜ kǒng móu lòu jí shè zhòng yíng zào ér shā rén wèi shí děng gòng jī zhī nǎi zǒu shā jiù rén dào mǎ yù dù wèi jiào luó qín zhǎn zhī shè hè luó gǔ tóu lǐng wài

”是夕，大风冥，王不出，结社率恐谋漏，即射中营，噪而杀人，卫十等共击之，乃走，杀厩人盗马，欲度渭，徼逻禽斩之，赦贺逻鹘，投岭外。

yú shì qún chén gèng yán chù tū jué zhōng guó fēi shì dì yì huàn zhī nǎi lì ā shǐ nà sī mó wèi yǐ mí ní shú sì lì bì kè hán cì shì li shù yá hé běi xī xǐ tū jué hái gù dì

于是群臣更言处突厥中国非是，帝亦患之，乃立阿史那思摩为乙弥泥孰俟利苾可汗，赐氏李，树牙河北，悉徙突厥还故地。

sī mó xié lì zú rén yě fù yuē duō liù shè

思摩，颉利族人也，父曰咄六设。

shǐ qǐ mín bēn duò qì běi zhū bù fèng sī mó wèi kè hán qǐ mín guī guó nǎi qù kè hán hào

始，启民奔隋，碛北诸部奉思摩为可汗，启民归国，乃去可汗号。

xìng kāi mǐn shàn zhàn duì shǐ bì chù luō jiē ài zhī

性开敏，善占对，始毕、处罗皆爱之。

rán yǐ mào sì hú yí fēi ā shǐ nà zhǒng gù dàn wèi jiā bì tè lè ér bù dé wèi shè

然以貌似胡，疑非阿史那种，故但为夹毕特勒，而不得为设。

wǔ dé chū shù yǐ shǐ zhě lái gāo zǔ jiā qí chéng fēng hé shùn jùn wáng

武德初，数以使者来，高祖嘉其诚，封和顺郡王。

jí zhū bù nà kuǎn sī mó dú liú yǔ xié lì jù qín tài zōng yǐ wéi zhōng shòu yòu wǔ hou dà jiàng jūn huà zhōu dū dū tǒng xié lì gù bù jū hé nán xǐ huái huà jùn wáng

及诸部纳款，思摩独留，与颉利俱禽，太宗以为忠，授右武候大将军、化州都督，统颉利故部居河南，徙怀化郡王。

jí shì jiāng xǐ nèi wèi xuē yán tuó bù gǎn chū sài

及是将徙，内畏薛延陀，不敢出塞。

dì zhào sī nóng qīng guō sì běn chí jié cì yán tuó shū yán zhōng guó lǐ yì wèi shǐ miè rén guó yǐ xié lì bào cán fá ér qǔ zhī fēi tān qí de yú rén yě

帝诏司农卿郭嗣本持节赐延陀书，言：“中国礼义，未始灭人国，以颉利暴残，伐而取之，非贪其地与人也。

gù chǔ jiàng bù yú hé nán jiàn cǎo měi quán lì qí xù mù zhòng rì zī fān jīn fù yǐ sī mó wèi kè hán hái qí gù jiāng

故处降部于河南，荐草美泉，利其畜牧，众日孳蕃，今复以思摩为可汗，还其故疆。

yán tuó shòu mìng zài qián cháng yú tū jué jǔ qì yǐ běi yán tuó zhǔ zhī

延陀受命在前，长于突厥，举碛以北，延陀主之；

qí nán tū jué bǎo zhī

其南，突厥保之。

gè shǒu ér jìng wú xiāng chāo fàn yǒu fù yuē wǒ zì yǐ bīng zhū zhī

各守而境，无相钞犯，有负约，我自以兵诛之。

sī mó nǎi xíng dì wèi zhì jiǔ yǐn sī mó qián yuē shí yī cǎo yī mù jiàn qí ruò wǔ yǐ wéi xǐ kuàng wǒ yǎng ěr bù rén xi ěr mǎ yáng bù jiǎn xī hu

”思摩乃行，帝为置酒，引思摩前曰：“莳一草一木，见其溺庑以为喜，况我养尔部人，息尔马羊，不减昔乎！

ěr fù mǔ fén mù zài hé běi jīn fù jiù tíng gù yàn yǐ wèi xíng

尔父母坟墓在河北，今复旧廷，故宴以慰行。

sī mó qì xià fèng shāng shàng wàn suì shòu qiě yán pò wáng zhī yú bì xià shǐ cún gǔ jiù xiāng yuàn zǐ sūn shì shì shì táng yǐ bào hòu dé

”思摩泣下，奉觞上万岁寿，且言：“破亡之余，陛下使存骨旧乡，愿子孙世世事唐，以报厚德。

yú shì zhào jùn wáng xiào gōng hóng lú qīng liú shàn jiù sī mó bù zhù tán chǎng hé shàng bài shòu cè cì gǔ dào yòu zhào zuǒ tún wèi jiāng jūn ā shǐ nà zhōng wèi zuǒ xián wáng zuǒ wǔ wèi jiāng jūn ā shǐ nà ní shú wèi yòu xián wáng xiāng zhī

”于是赵郡王孝恭、鸿胪卿刘善就思摩部，筑坛场河上，拜受册，赐鼓纛，又诏左屯卫将军阿史那忠为左贤王，左武卫将军阿史那泥孰为右贤王，相之。

xuē yán tuó wén tū jué zhī běi kǒng qí zhòng bēn wáng dù qì lè bīng yǐ dài

薛延陀闻突厥之北，恐其众奔亡度碛，勒兵以待。

jí shǐ zhě zhì nǎi xiè yuē tiān zǐ zhào wú xiāng qīn jǐn dùn shǒu fèng zhào

及使者至，乃谢曰：“天子诏毋相侵，谨顿首奉诏。

rán tū jué hān luàn fān fù qí wèi wáng shí shā zhōng guó rén rú má bì xià miè qí guó wèi yi shōu zhǒng luò jiē wèi nú bì yǐ cháng táng rén

然突厥酣乱翻覆，其未亡时杀中国人如麻，陛下灭其国，谓宜收种落皆为奴婢，以偿唐人。

nǎi yǎng zhī rú zi ér jié shè lǜ jìng fǎn cǐ bù kě xìn míng shén

乃养之如子，而结社率竟反，此不可信明甚。

hòu yǒu luàn qǐng zhōng wèi bì xià zhū zhī

后有乱，请终为陛下诛之。

shí wǔ nián sī mó shuài zhòng shí yú wàn shèng bīng sì wàn mǎ jiǔ wàn pǐ shǐ dù hé yá yú gù dìng xiāng chéng qí de nán dà hé běi bái dào xù mù guǎng yǎn lóng huāng zhī zuì rǎng gù tū jué zhēng lì zhī

”十五年，思摩帅众十余万、胜兵四万、马九万匹始度河，牙于故定襄城，其地南大河，北白道，畜牧广衍，龙荒之最壤，故突厥争利之。

sī mó qiǎn shǐ xiè yuē méng ēn lì wèi luò zhǎng shí wàng shì shì wèi guó yī quǎn shǒu fèi tiān zǐ běi mén yǒu rú yán tuó qīn bī yuàn rù bǎo cháng chéng

思摩遣使谢曰：“蒙恩立为落长，实望世世为国一犬，守吠天子北门，有如延陀侵逼，愿入保长城。

zhào xǔ zhī

”诏许之。

诏书批准了。

jū sān nián bù néng de qí zhòng xià duō xié bèi sī mó cán yīn rù cháo yuàn liú sù wèi gèng bài yòu wǔ wèi jiāng jūn

居三年，不能得其众，下多携背，思摩惭，因入朝愿留宿卫，更拜右武卫将军。

cóng fá liáo zhōng liú shǐ dì wèi shǔn xuè qí gù hòu lèi cǐ

从伐辽，中流矢，帝为吮血，其顾厚类此。

hái zú jīng shī zèng bīng bù shàng shū xià zhōu dū du péi zàng zhāo líng zhù fén xiàng bái dào shān wèi kān qí láo bēi yú huà zhōu

还，卒京师，赠兵部尚书、夏州都督，陪葬昭陵，筑坟象白道山，为刊其劳，碑于化州。

yòu xián wáng ā shǐ nà ní shú sū ní shī zi yě

右贤王阿史那泥孰，苏尼失子也。

shǐ guī guó qī yǐ zōng nǚ cì míng zhōng

始归国，妻以宗女，赐名忠。

jí cóng sī mó chū sài sī mù zhōng guó jiàn shǐ zhě bì liú tì qiú rù shì xǔ zhī

及从思摩出塞，思慕中国，见使者必流涕求入侍，许之。

sī mó jì bù néng guó cán zhòng shāo shāo nán dù hé fēn chǔ shèng xià èr zhōu

思摩既不能国，残众稍稍南度河，分处胜、夏二州。

dì fá liáo huò yán tū jué chù hé nán ěr jīng shī qǐng dì wú dōng

帝伐辽，或言突厥处河南，迩京师，请帝无东。

dì yuē fu wèi jūn zhě qǐ yǒu cāi èr zāi

帝曰：“夫为君者，岂有猜贰哉！

tāng wǔ huà jié zhòu zhī mín wú bù qiān shàn yǒu duò wú dào jǔ tiān xià jiē pàn fēi zhǐ yí dí yě

汤、武化桀、纣之民，无不迁善，有隋无道，举天下皆叛，非止夷狄也。

zhèn mǐn tū jué zhī wáng nèi hé nán yǐ zhèn shàn zhī bǐ bù jìn zǒu yán tuó ér yuǎn guī wǒ huái wǒ shēn yǐ zhèn cè wǔ shí nián zhōng guó wú tū jué huàn

朕闵突厥之亡，内河南以振赡之，彼不近走延陀而远归我，怀我深矣，朕策五十年中国无突厥患。

sī mó zhòng jì nán chē bí kè hán nǎi dào yǒu qí de

”思摩众既南，车鼻可汗乃盗有其地。

chē bí yì ā shǐ nà zú ér tū lì bù rén yě míng hú bó shì wèi xiǎo kě hàn

车鼻，亦阿史那族，而突利部人也，名斛勃，世为小可汗。

xié lì bài zhū bù yù gòng jūn zhǎng zhī huì xuē yán tuó chēng kè hán nǎi wǎng guī yān

颉利败，诸部欲共君长之，会薛延陀称可汗，乃往归焉。

qí wéi rén shěn guǒ yǒu zhì shù zhòng pō biàn fù yán tuó wèi bī jiāng shā zhī nǎi lǜ suǒ bù dùn qù qí shù qiān wěi zhuī bù shèng

其为人沈果有智数，众颇便附，延陀畏逼，将杀之，乃率所部遯去，骑数千尾追，不胜。

cuàn jīn shān zhī běi sān chuí dòu jué wéi yī miàn kě róng chē qí rǎng tǔ yí bó jí jù zhī shèng bīng sān wàn zì chēng yǐ zhù chē bí kè hán jù cháng ān wàn lǐ xi gě luó lù běi jié gǔ jiē bìng tǒng zhī shí shí chū lüè yán tuó rén chù

窜金山之北，三垂斗绝，惟一面可容车骑，壤土夷博，即据之，胜兵三万，自称乙注车鼻可汗，距长安万里，西葛逻禄，北结骨，皆并统之，时时出掠延陀人畜。

yán tuó hòu shuāi chē bí shì yì zhāng

延陀后衰，车鼻势益张。

èr shí yī nián qiǎn zi shā bō luō tè lè xiàn fāng wù qiě qǐng shēn rù cháo

二十一年，遣子沙钵罗特勒献方物，且请身入朝。

dì qiǎn yún huī jiāng jūn ān diào zhē yòu zhūn wèi láng jiàng hán huá wǎng yíng zhī zhì zé chē bí yǎn rán wú rù cháo yì huá móu yǔ gě luó lù gòng jié zhī chē bí jué huá yǔ chē bí zi zhì bì tè lè dòu sǐ diào zhē bèi shā

帝遣云麾将军安调遮、右屯卫郎将韩华往迎之，至则车鼻偃然无入朝意，华谋与葛逻禄共劫之，车鼻觉，华与车鼻子陟苾特勒斗死，调遮被杀。

dì nù qiǎn yòu xiāo wèi láng jiàng gāo kǎn fā huí gē pú gǔ bīng jī zhī qí dà qiú cháng gē luó lù ní shú quē sì lì fā chù mù kūn mò hè duō sì jīn děng yǐ cì jiàng

帝怒，遣右骁卫郎将高偘发回纥、仆骨兵击之，其大酋长歌逻禄泥孰阙俟利发、处木昆莫贺咄俟斤等以次降。

kǎn shī gōng ā xi shān bù luò bù kěn zhàn chē bí xié ài qiè cóng shù bǎi qí zǒu

偘师攻阿息山，部落不肯战，车鼻携爱妾，从数百骑走；

zhuī zhì jīn shān huò zhī xiàn jīng shī

追至金山，获之，献京师。

gāo zōng zé yuē xié lì bài ěr bù fǔ wú qīn yě

高宗责曰：“颉利败，尔不辅，无亲也；

yán tuó pò ěr dùn wáng bù zhōng yě

延陀破，尔遯亡，不忠也。

ér zuì dāng sǐ rán zhèn jiàn xiān dì suǒ huò qiú zhǎng bì yòu zhī jīn yuán ér sǐ

而罪当死，然朕见先帝所获酋长必宥之，今原而死。

nǎi shì fù shù fú shè miào yòu jiàn zhāo líng

”乃释缚，数俘社庙，又见昭陵。

bài zuǒ wǔ wèi jiāng jūn cì jū dì chù qí zhòng yù dū jūn shān zhào jiàn láng shān dōu dū fǔ tǒng zhī

拜左武卫将军，赐居第，处其众郁督军山，诏建狼山都督府统之。

chū qí zi jié màn tuó qì jiàn chē bí qǐng guī guó bù tīng

初，其子羯漫陀泣谏车鼻，请归国，不听。

nǎi qiǎn zi ān shuò rù cháo hòu lái jiàng bài zuǒ tún wèi jiāng jūn jiàn xīn lí zhōu shǐ lǐng qí zhòng

乃遣子庵铄入朝，后来降，拜左屯卫将军，建新黎州，使领其众。

yú shì tū jué jǐn wèi fēng jiāng chén yǐ

于是突厥尽为封疆臣矣。

shǐ zhì chán yú dū hù fǔ lǐng láng shān yún zhōng sāng qián sān dōu dū sū nóng děng èr shí sì zhōu hàn hǎi dū hù fǔ lǐng jīn wēi xīn lí děng qī dū du xian è hè lán děng bā zhōu

始置单于都护府领狼山云中桑乾三都督、苏农等二十四州，瀚海都护府领金微新黎等七都督、仙萼贺兰等八州。

始置单于都护府领狼山云中桑干三都督、苏农等二十四州，瀚海都护府领金微新黎等七都督、仙萼贺兰等八州。

jí zhuó lǐng qiú wèi dū du cì shǐ

即擢领酋为都督、刺史。

lín dé chū gǎi yàn rán wèi hàn hǎi dū hù fǔ lǐng huí hé xǐ gù hàn hǎi dū hù fǔ yú gǔ yún zhōng chéng hào yún zhōng dū hù fǔ qì yǐ běi fán zhōu xī lì hàn hǎi nán lì yún zhōng

麟德初，改燕然为瀚海都护府，领回纥，徙故瀚海都护府于古云中城，号云中都护府，碛以北蕃州悉隶瀚海，南隶云中。

yún zhōng zhě yì chéng gōng zhǔ suǒ jū yě xié lì miè lǐ jìng xǐ tū jué léi pò shù bǎi zhàng jū zhī yǐ ā shǐ dé wèi zhī zhǎng zhòng shāo shèng jí jiàn yán yuàn yǐ zhū wáng wèi kè hán yáo tǒng zhī

云中者，义成公主所居也，颉利灭，李靖徙突厥羸破数百帐居之，以阿史德为之长，众稍盛，即建言愿以诸王为可汗，遥统之。

dì yuē jīn kè hán gǔ chán yú yě

帝曰：“今可汗，古单于也。

nǎi gǎi yún zhōng fǔ wèi chán yú dà dū hù fǔ yǐ yīn wáng xù lún wèi chán yú dū hù

”乃改云中府为单于大都护府，以殷王旭轮为单于都护。

dì fēng shàn dū du gě luó lù chì lì děng sān shí yú rén jiē cóng zhì tài shān xià yǐ fēng zhào lēi míng yú fēng shàn bēi yún

帝封禅，都督葛逻禄叱利等三十余人皆从至泰山下，已封，诏勒名于封禅碑云。

fán sān shí nián běi fāng wú róng mǎ jǐng

凡三十年北方无戎马警。

diào lù chū chán yú fǔ dà qiú wēn fu fèng zhí èr bù fǎn lì ā shǐ nà ní shú fú wèi kè hán èr shí sì zhōu qiú zhǎng jiē pàn yīng zhī

调露初，单于府大酋温傅、奉职二部反，立阿史那泥孰匐为可汗，二十四州酋长皆叛应之。

nǎi yǐ hóng lú qīng chán yú dà dū hù fǔ zhǎng shǐ xiāo sì yè zuǒ lǐng jūn wèi jiāng jūn yuàn dà zhì yòu qiān niú wèi jiāng jūn li jǐng jiā tǎo zhī

乃以鸿胪卿单于大都护府长史萧嗣业、左领军卫将军苑大智、右千牛卫将军李景嘉讨之，

shì shèng bù shè bèi

恃胜不设备，

huì yǔ xuě

会雨雪，

shì jūn hán

士皲寒，

fǎn wèi lǔ xí

反为虏袭，

dà bài

大败，

shā lüè wàn yú rén

杀略万余人，

dà zhì děng shōu yú zú

大智等收余卒，

xíng qiě zhàn

行且战，

nǎi miǎn

乃免。

yú shì sì yè liú guì zhōu yú zuò miǎn guān

于是嗣业流桂州，余坐免官。

gèng bài lǐ bù shàng shū péi xíng jiǎn wèi dìng xiāng dào héng jūn dà zǒng guǎn lǜ tài pú shǎo qīng li sī wén yíng zhōu dū dū zhōu dào wu xi jūn chéng wu tǐng dōng jūn li wén jiǎn shì wú lǜ sān shí wàn bǔ jī fǎn zhě

更拜礼部尚书裴行俭为定襄道行军大总管，率太仆少卿李思文、营州都督周道务、西军程务挺、东军李文暕，士无虑三十万，捕击反者。

zhào yòu jīn wú jiāng jūn cáo huái shùn zhūn jǐng xíng yòu wǔ wèi jiāng jūn cuī xiàn zhūn jiàng lóng mén

诏右金吾将军曹怀舜屯井陉，右武卫将军崔献屯绛、龙门。

míng nián xíng jiǎn zhàn hēi shān dà pò zhī qí xià zhǎn ní shú fú yǐ shǒu jiàng qín wēn fu fèng zhí yǐ hái yú zhòng bǎo láng shān

明年，行俭战黑山，大破之，其下斩泥孰匐，以首降，禽温傅、奉职以还，余众保狼山。

shǐ lǔ wèi pàn míng qún fēi rù sāi lì yuē suǒ wèi tū jué què zhě nán fēi hú bì zhì

始虏未叛，鸣〓群飞入塞，吏曰：“所谓突厥雀者，南飞，胡必至。

bǐ chūn hái xī duò líng xià jiān lǜ wú shǒu ní shú guǒ wáng

”比春还，悉堕灵、夏间，率无首，泥孰果亡。

láng shān zhòng lüè yún zhōu dū du dòu huái zhé yòu lǐng jūn zhōng láng jiàng chéng wu tǐng zhú chū zhī

狼山众掠云州，都督窦怀哲、右领军中郎将程务挺逐出之。

yǒng lóng zhōng wēn fu bù yòu yíng xié lì zú zǐ fú niàn yú xià zhōu zǒu dù hé lì wèi kè hán zhū bù xiǎng yìng

永隆中，温傅部又迎颉利族子伏念于夏州，走度河，立为可汗，诸部响应。

míng nián suì kòu yuán qìng èr zhōu

明年，遂寇原、庆二州。

fù zhào xíng jiǎn wèi dà zǒng guǎn yǐ yòu wǔ wèi jiāng jūn cáo huái shùn yōu zhōu dū du li wén jiǎn fù zhī

复诏行俭为大总管，以右武卫将军曹怀舜、幽州都督李文暕副之。

dié zhě dài yán fú niàn wēn fu bǎo hēi shā jī shén kě qīng jì qǔ yě

谍者绐言伏念、温傅保黑沙，饥甚，可轻骑取也。

huái shùn dú xìn zhī qīng bīng bèi dào zhì hēi shā nǎi bú jiàn lǔ de xuē yán tuó yú bù jiàng zhī

怀舜独信之，轻兵倍道至黑沙，乃不见虏，得薛延陀余部，降之；

yǐn hái zhì cháng chéng yù wēn fu yǔ zhàn suǒ shā xiāng dāng

引还至长城，遇温傅与战，所杀相当。

xíng jiǎn bīng bì dài zhī xíng kǒu zòng fǎn jiàn gù fú niàn wēn fù xiāng èr yīn qiǎn bīng jī fú niàn bài zhī

行俭兵壁代之陉口，纵反间，故伏念、温傅相贰，因遣兵击伏念，败之。

fú niàn zǒu yǔ huái shùn yù xíng qiě zhàn yī rì wèi fú niàn suǒ pò qì jūn bēn yún zhōng shì wèi lǔ suǒ chéng sǐ bù kě suàn jiē nán shǒu pū

伏念走，与怀舜遇，行且战一日，为伏念所破，弃军奔云中，士为虏所乘，死不可算，皆南首仆。

huái shùn shā shēng yǔ fú niàn méng nǎi miǎn

怀舜杀牲与伏念盟，乃免。

fú niàn yì běi liú zī zhòng qī zǐ bǎo jīn yá shān yǐ qīng jì jiāng xí huái shùn huì xíng jiǎn qiǎn bù jiàng yǎn de qí zī zhòng bǐ hái wú suǒ guī nǎi běi zǒu bǎo xì shā

伏念益北，留辎重妻子保金牙山，以轻骑将袭怀舜，会行俭遣部将掩得其辎重，比还，无所归，乃北走保细沙。

xíng jiǎn zòng chán yú zhèn bīng niè zhī fú niàn yì wáng shī bù néng yuǎn bù shè bèi jí bīng zhì huáng hài bù dé zhàn suì qiǎn shǐ jiàn dào yì xíng jiǎn zhí wēn fu jiàng xíng jiǎn lǔ zhī sòng jīng shī zhǎn dōng shì

行俭纵单于镇兵蹑之，伏念意王师不能远，不设备，及兵至，惶骇不得战，遂遣使间道诣行俭，执温傅降，行俭虏之，送京师，斩东市。

yǒng chún yuán nián gǔ duō lù yòu fǎn

永淳元年，骨咄禄又反。

gǔ duō lù xié lì zú rén yě yún zhōng dū du shè lì yuán yīng zhī bù qiú shì xí tǔ zhūn

骨咄禄，颉利族人也，云中都督舍利元英之部酋，世袭吐屯。

fú niàn bài nǎi xiào wáng sàn bǎo zǒng cái shān yòu zhì hēi shā chéng yǒu zhòng wǔ qiān dào jiǔ xìng chù mǎ shāo qiáng dà nǎi zì lì wèi kè hán yǐ dì mò chuò wèi shā duō xī fú wèi yè hù

伏念败，乃啸亡散，保总材山，又治黑沙城，有众五千，盗九姓畜马，稍强大，乃自立为可汗，以弟默啜为杀，咄悉匐为叶护。

shí chán yú fǔ jiǎn jiào jiàng hù bù luò ā shǐ dé yuán zhēn zhě wèi zhǎng shǐ wáng běn lì suǒ qiú

时单于府检校降户部落阿史德元珍者，为长史王本立所囚。

huì gǔ duō lù lái kòu yuán zhēn qǐng yù hái zhū bù shú zuì xǔ zhī

会骨咄禄来寇，元珍请谕还诸部赎罪，许之。

zhì jí jiàng gǔ duō lù yǔ wèi móu suì yǐ wèi ā bō dá gàn xī shǔ yǐ bīng

至即降骨咄禄，与为谋，遂以为阿波达干，悉属以兵。

nǎi kòu chán yú fǔ běi bǐ suì gōng bīng zhōu shā lán zhōu cì shǐ wáng dé mào fēn lüè dìng zhōu běi píng cì shǐ huò wáng yuán guǐ jī què zhī

乃寇单于府北鄙，遂攻并州，杀岚州刺史王德茂，分掠定州，北平刺史霍王元轨击却之。

yòu gōng guī zhōu wéi chán yú dū hù fǔ shā sī mǎ zhāng xíng shī gōng wèi zhōu shā cì shǐ li sī jiǎn zhí fēng zhōu dū dū cuī zhī biàn

又攻妫州，围单于都护府，杀司马张行师，攻蔚州，杀刺史李思俭，执丰州都督崔知辩。

zhào yòu wǔ wèi jiāng jūn chéng wu tǐng wèi chán yú dào ān fǔ dà shǐ bèi biān

诏右武卫将军程务挺为单于道安抚大使备边。

sì shèng chuí gǒng jiān lián kòu shuò dài lüè lì shì

嗣圣、垂拱间，连寇朔、代，掠吏士。

zuǒ yù líng wèi zhōng láng jiàng chún yú chù píng wèi yáng qǔ dào zǒng guǎn jiāng jī zéi zǒng cái shān zhì xīn zhōu yǔ zéi yù áo zhàn bù lì sǐ zhě wǔ qiān rén

左玉铃卫中郎将淳于处平为阳曲道总管，将击贼总材山，至忻州与贼遇，鏖战不利，死者五千人。

gèng yǐ tiān guān shàng shū wéi dài jià wèi yàn rán dào dà zǒng guǎn tǎo zhī

更以天官尚书韦待价为燕然道大总管讨之。

míng nián rù chāng píng yòu yīng yáng wèi dà jiàng jūn hēi chǐ cháng zhī jī què zhī

明年，入昌平，右鹰扬卫大将军黑齿常之击却之。

fù rù shuò zhōu de cháng zhī yǔ zhàn huáng huā duī lǔ bài zhuī bēn sì shí lǐ dùn guò qì

复入朔州地，常之与战黄花堆，虏败，追奔四十里，遯过碛。

yòu jiān mén wèi zhōng láng jiàng bǎo bì dāng zhuī yì lǔ jí pò yù xìng qǔ gōng nǎi mù dié chū sài èr qiān lǐ jiān lǔ wú bèi qū xí zhī

右监门卫中郎将〓宝璧当追，意虏即破，欲幸取功，乃募谍出塞二千里，间虏无备，趋袭之。

jiāng zhì lòu yán yú jūn lǔ de zhěng zhòng chū jiē sǐ zhàn dà bài bǎo bì tiào hái jǔ jūn méi

将至，漏言于军，虏得整众出，皆死战，大败，宝璧跳还，举军没。

wǔ hòu nù zhū bǎo bì gǎi gǔ duō lù yuē bù zú lù

武后怒，诛宝璧，改骨咄禄曰不卒禄。

é ér yuán zhēn gōng tū qí shī zhàn sǐ

俄而元珍攻突骑施，战死。

tiān shòu chū gǔ duō lù sǐ qí zi yòu bù dé lì

天授初，骨咄禄死，其子幼，不得立。

mò chuò zì lì wèi kè hán cuàn wèi shù nián shǐ gōng líng zhōu duō shā lüè shì mín

默啜自立为可汗，篡位数年，始攻灵州，多杀略士民。

wǔ hòu yǐ xuē huái yì wèi shuò fāng dào héng jūn dà zǒng guǎn

武后以薛怀义为朔方道行军大总管，

nèi shǐ li zhāo dé wéi xíng jūn zhǎng shǐ

内史李昭德为行军长史，

fèng gé luán tái píng zhāng shì sū wèi dào wèi sī mǎ

凤阁鸾台平章事苏味道为司马，

lǜ shuò fāng dào zǒng guǎn qì bì míng yàn mén dào zǒng guǎn wáng xiào jié wēi huà dào zǒng guǎn li duō zuò fēng ān dào zǒng guǎn chén lìng yīng hàn hǎi dào zǒng guǎn tián yáng míng děng fán shí bā jiāng jūn bīng chū sài

率朔方道总管契苾明、雁门道总管王孝杰、威化道总管李多祚、丰安道总管陈令英、瀚海道总管田扬名等凡十八将军兵出塞，

zá huá fán bù qí jī zhī

杂华蕃步骑击之，

bú jiàn lǔ

不见虏，

hái

还。

é zhào xiào jié wèi shuò fāng dào héng jūn zǒng guǎn bèi biān

俄诏孝杰为朔方道行军总管备边。

qì dān li jìn zhōng děng fǎn mò chuò qǐng jī zéi zì xiào zhào kě

契丹李尽忠等反，默啜请击贼自效，诏可。

shòu zuǒ wèi dà jiàng jūn guī guó gōng yǐ zuǒ bào tāo wèi jiāng jūn yán zhī wēi jí bù cè bài qiān shàn kè hán

授左卫大将军、归国公，以左豹韬卫将军阎知微即部册拜迁善可汗。

mò chuò nǎi yǐn bīng jī qì dān huì jìn zhōng sǐ xí sōng mò bù luò jǐn de sūn wàn róng qī zǐ zī zhòng qiú zhǎng bēng kuì

默啜乃引兵击契丹，会尽忠死，袭松漠部落，尽得孙万荣妻子辎重，酋长崩溃。

hòu měi qí gōng fù zhào zhī wēi chí jié cè mò chuò wèi tè jìn jié diē lì shī dà chán yú lì gōng bào guó kè hán

后美其攻，复诏知微持节册默啜为特进、颉跌利施大单于、立功报国可汗。

wèi jí mìng é gōng líng shèng èr zhōu zòng shā lüè wèi zhūn jiāng suǒ bài

未及命，俄攻灵、胜二州，纵杀略，为屯将所败。

yòu qiǎn shǐ zhě xiè qǐng wèi hòu zǐ fù yán yǒu nǚ yuàn nǚ zhū wáng qiě qiú liù zhōu jiàng hù

又遣使者谢，请为后子，复言有女，愿女诸王，且求六州降户。

chū tū jué nèi shǔ zhě fēn chǔ fēng shèng líng xià shuò dài jiān wèi zhī hé qū liù zhōu xiáng rén

初，突厥内属者分处丰、胜、灵、夏、朔、代间，谓之河曲六州降人。

mò chuò yòu qǐng sù tián zhǒng shí wàn hú nóng qì sān qiān jù tiě shù wàn jīn hòu bù xǔ zǎi xiàng li jiào yì yán bù kě

默啜又请粟田种十万斛，农器三千具，铁数万斤，后不许，宰相李峤亦言不可。

mò chuò yuàn wèi màn yán zhí shǐ zhě sī bīn qīng tián guī dào

默啜怨，为慢言，执使者司宾卿田归道。

yú shì nà yán yáo děng jiàn qǐng yǔ zhī nǎi guī sù qì xiáng rén shù qiān zhàng yáo shì tū jué suì qiáng

于是纳言姚等建请与之，乃归粟、器、降人数千帐，繇是突厥遂强。

zhào huái yáng wáng wǔ yán xiù pìn qí nǚ wèi fēi zhào zhī wēi shè chūn guān shàng shū yǔ sī bīn qīng yáng luán zhuāng chí jié hù sòng

诏淮阳王武延秀聘其女为妃，诏知微摄春官尚书，与司宾卿杨鸾庄持节护送。

mò chuò wěi yuē wǒ yǐ nǚ jià táng tiān zǐ zi jīn nǎi hòu jiā zǐ hu

默啜猥曰：“我以女嫁唐天子子，今乃后家子乎！

qiě wǒ shì fù táng jīn wén qí zǐ sūn dú èr rén zài wǒ dāng lì zhī

且我世附唐，今闻其子孙独二人在，我当立之。

jí qiú yán xiù děng wàng hào zhī wēi wèi kè hán zì jiāng shí wàn qí nán xiàng jī jìng nán píng dí qīng yí děng jūn jìng nán jūn shǐ mù róng xuán zè yǐ bīng wǔ qiān jiàng

”即囚延秀等，妄号知微为可汗，自将十万骑南向击静难、平狄、清夷等军，静难军使慕容玄崱以兵五千降。

lǔ rù wéi guī tán hòu zhào sī shǔ qīng wǔ chóng guī wèi tiān bīng zhōng dào dà zǒng guǎn yòu wǔ wēi wèi jiāng jūn shā zhà zhōng yì wèi tiān bīng xī dào zǒng guǎn yōu zhōu dū du zhāng rén dǎn wèi tiān bīng dōng dào zǒng guǎn bīng fán sān shí wàn jī zhī

虏入围妫、檀，后诏司属卿武重规为天兵中道大总管，右武威卫将军沙吒忠义为天兵西道总管，幽州都督张仁亶为天兵东道总管，兵凡三十万击之；

虏入围妫、檀，后诏司属卿武重规为天兵中道大总管，右武威卫将军沙咤忠义为天兵西道总管，幽州都督张仁亶为天兵东道总管，兵凡三十万击之；

yòu yǔ lín dà jiàng jūn yán jìng róng li duō zuò wèi tiān bīng xī dào hòu jūn zǒng guǎn bīng yì shí wǔ wàn

右羽林大将军阎敬容、李多祚为天兵西道后军总管，兵亦十五万。

mò chuò pò wèi zhōu fēi hú jìn cán dìng zhōu shā cì shǐ sūn yàn gāo fén lú shè xiāng jù wèi kōng

默啜破蔚州飞狐，进残定州，杀刺史孙彦高，焚庐舍，乡聚为空。

hòu nù xià zhào gòu zhǎn mò chuò zhě wáng zhī gēng hào yuē zhǎn chuò

后怒，下诏购斩默啜者王之，更号曰斩啜。

lǔ wéi zhào zhōu zhǎng shǐ táng bō ruò yīng zhī rù shā cì shǐ gāo ruì jìn gōng xiāng zhōu

虏围赵州，长史唐波若应之，入杀刺史高睿，进攻相州。

zhào shā zhà zhōng yì wèi hé běi dào qián jūn zǒng guǎn li duō zuò wèi hòu jūn zǒng guǎn jiāng jūn yú yí gōng fú fù shùn wèi qí bīng zǒng guǎn jī lǔ

诏沙吒忠义为河北道前军总管，李多祚为后军总管，将军嵎夷公福富顺为奇兵总管，击虏。

诏沙咤忠义为河北道前军总管，李多祚为后军总管，将军嵎夷公福富顺为奇兵总管，击虏。

shí zhōng zōng hái zì fáng líng

时中宗还自房陵，

wèi huáng tài zǐ

为皇太子，

bài xíng jūn dà yuán shuài

拜行军大元帅，

yǐ nà yán dí rén jié wèi fù

以纳言狄仁杰为副，

wén chāng yòu chéng sòng xuán shuǎng wèi zhǎng shǐ

文昌右丞宋玄爽为长史，

zuǒ sù zhèng tái yù shǐ zhōng chéng huò xiàn kě wèi sī mǎ

左肃政台御史中丞霍献可为司马，

yòu sù zhèng tái yù shǐ zhōng chéng jí xū wèi jiān jūn shǐ

右肃政台御史中丞吉顼为监军使，

jiāng jūn fú yú wén xuān děng liù rén wéi zi zǒng guǎn

将军扶余文宣等六人为子总管。

wèi xíng mò chuò wén zhī qǔ zhào dìng suǒ lüè nán nǚ bā jiǔ wàn xī kēng zhī chū wǔ huí dào qù suǒ guò rén chù jīn bì zǐ nǚ jǐn piào yǒu zhī zhū jiāng jiē gù wàng bù gǎn zhàn dú dí rén jié yǐ bīng zhuī zhī bù jí

未行，默啜闻之，取赵、定所掠男女八九万悉坑之，出五回道去，所过人畜、金币、子女尽剽有之，诸将皆顾望不敢战，独狄仁杰以兵追之，不及。

mò chuò fù shèng qīng zhōng guó yǒu jiāo zhì dà dǐ bīng yǔ xié lì shí lüè děng de zòng guǎng wàn lǐ zhū fān xī wǎng tīng mìng

默啜负胜轻中国，有骄志，大抵兵与颉利时略等，地纵广万里，诸蕃悉往听命。

fù lì duō xī fú wèi zuǒ chá gǔ duō lù zi mò ju wèi yòu chá jiē tǒng bīng èr wàn

复立咄悉匐为左察，骨咄禄子默矩为右察，皆统兵二万；

zi fú jù wèi xiǎo kě hàn wèi liǎng chá shàng diǎn chù mù kūn děng shí xìng bīng sì wàn hào zhí xi kè hán

子匐俱为小可汗，位两察上，典处木昆等十姓兵四万，号拓西可汗。

suì rù biān shù bīng bù dé xiū nǎi gāo xuǎn wèi yuán zhōng jiǎn xiào bīng zhōu zhǎng shǐ wèi tiān bīng jūn dà zǒng guǎn lóu shī dé fù zhī àn tún yǐ dài

岁入边，戍兵不得休，乃高选魏元忠检校并州长史为天兵军大总管，娄师德副之，按屯以待。

yòu xǐ yuán zhōng líng wǔ dào héng jūn dà zǒng guǎn bèi lǔ

又徙元忠灵武道行军大总管，备虏。

mò chuò piào lǒng yòu mù mǎ wàn pǐ qù é fù dào biān zhào ān běi dà dū hù xiāng wáng wèi tiān bīng dào dà yuán shuài lǜ bìng zhōu zhǎng shǐ wǔ yōu yi xià zhōu dū du xuē nè yǔ yuán zhōng jī lǔ bīng wèi chū mò chuò qù

默啜剽陇右牧马万匹去，俄复盗边，诏安北大都护相王为天兵道大元帅，率并州长史武攸宜、夏州都督薛讷与元忠击虏，兵未出，默啜去。

míng nián kòu yán xià lüè yáng mǎ shí wàn gōng shí lǐng suì wéi bīng zhōu

明年，寇盐、夏，掠羊马十万，攻石岭，遂围并州。

yǐ yōng zhōu zhǎng shǐ xuē jì chǎng wèi chí jié shān dōng fáng yù dà shǐ

以雍州长史薛季昶为持节山东防御大使，

jié dù cāng yíng yōu yì héng dìng guī tán píng děng jiǔ zhōu zhī jūn

节度沧、瀛、幽、易、恒、定、妫、檀、平等九州之军，

yǐ yíng zhōu dū dū zhāng rén dǎn tǒng zhū zhōu jí qīng yí zhàng sāi jūn zhī bīng

以瀛州都督张仁亶统诸州及清夷、障塞军之兵，

yǔ jì chǎng jǐ jiǎo

与季昶掎角，

yòu yǐ xiāng wáng wèi ān běi dào xíng jūn yuán shuài

又以相王为安北道行军元帅，

jiān zhū jiāng

监诸将，

wáng liú bù xíng

王留不行。

lǔ rù dài xīn réng shā lüè

虏入代、忻，仍杀略。

cháng ān sān nián qiǎn shǐ zhě mò hè dá gàn qǐng jìn nǚ nǚ huáng tài zǐ zi hòu shǐ píng ēn jùn wáng zhòng jùn yì xīng jùn wáng zhòng míng shèng fú lì zhū cháo

长安三年，遣使者莫贺达干请进女女皇太子子，后使平恩郡王重俊、义兴郡王重明盛服立诸朝。

mò chuò gèng qiǎn dà qiú yí lì tān hàn xiàn mǎ qiān pǐ xiè xǔ hūn hòu wò lǐ qí shǐ

默啜更遣大酋移力贪汗献马千匹，谢许婚，后渥礼其使。

zhōng zōng shǐ jí wèi rù gōng wū shā yú shì líng wǔ jūn dà zǒng guǎn shā zhà zhōng yì yǔ zhàn bù shèng sǐ zhě jǐ wàn rén lǔ suì rù yuán huì duō qǔ mù mǎ

中宗始即位，入攻呜沙，于是灵武军大总管沙吒忠义与战，不胜，死者几万人，虏遂入原、会，多取牧马。

中宗始即位，入攻呜沙，于是灵武军大总管沙咤忠义与战，不胜，死者几万人，虏遂入原、会，多取牧马。

dì zhào jué hūn gòu zhǎn mò chuò zhě wáng yǐ guó guān zhū wèi dà jiàng jūn

帝诏绝昏，购斩默啜者王以国、官诸卫大将军。

mò chuò shā wǒ xíng rén hóng lú qīng zāng sī yán zhào zuǒ tún wèi dà jiàng jūn zhāng rén dǎn wèi shuò fāng dào dà zǒng guǎn zhūn biān

默啜杀我行人鸿胪卿臧思言，诏左屯卫大将军张仁亶为朔方道大总管屯边。

míng nián shǐ zhù sān shòu xiáng chéng yú hé wài zhàng jué kòu lù

明年，始筑三受降城于河外，障绝寇路。

jiǔ zhī yǐ táng xiū jǐng dài zhūn

久之，以唐休璟代屯。

ruì zōng chū lì yòu qǐng hé qīn zhào qǔ sòng wáng chéng qì nǚ wèi jīn shān gōng zhǔ xià jià

睿宗初立，又请和亲，诏取宋王成器女为金山公主下嫁。

huì zuǒ yǔ lín dà jiàng jūn sūn quán děng yǔ xī zhàn lěng xíng wèi xī suǒ zhí xiàn zhū mò chuò mò chuò shā zhī gèng yǐ xíng bù shàng shū guō yuán zhèn dài xiū jǐng

会左羽林大将军孙佺等与奚战冷陉，为奚所执，献诸默啜，默啜杀之，更以刑部尚书郭元振代休璟。

xuán zōng lì jué hé qīn

玄宗立，绝和亲。

mò chuò nǎi qiǎn zi yáng wǒ zhī tè lè rù sù wèi gù qiú hūn yǐ shǔ wáng nǚ nán hé xiàn zhǔ qī zhī xià shū yù wèi kè hán

默啜乃遣子杨我支特勒入宿卫，固求昏，以蜀王女南和县主妻之，下书谕尉可汗。

míng nián shǐ zi yí niè kè hán yǐn tóng é tè lè huǒ bá xié lì fā shí shī bì jīng qí gōng běi tíng dū hù guō qián guàn jī zhī zhǎn tóng é chéng xià lǔ bēn jiě

明年，使子移涅可汗引同俄特勒、火拔颉利发石失毕精骑攻北庭，都护郭虔瓘击之，斩同俄城下，虏奔解。

huǒ bá bù gǎn guī xié qī zǐ lái bēn bài zuǒ wǔ wèi dà jiàng jūn yān shān jùn wáng hào qí qī wèi jīn shān gōng zhǔ cì jī yōu rù

火拔不敢归，携妻子来奔，拜左武卫大将军、燕山郡王，号其妻为金山公主，赐赍优缛。

yáng wǒ zhī sǐ zhào zōng qīn sān děng yǐ shàng diào qí jiā

杨我支死，诏宗亲三等以上吊其家。

shì shí tū jué zài shàng shū qiú hūn dì wèi bào

是时突厥再上书求昏，帝未报。

chū jǐng yún zhōng mò chuò xi miè suō gé suì yì shǔ qì dān xī yīn nüè yòng qí xià

初，景云中，默啜西灭娑葛，遂役属契丹、奚，因虐用其下。

jì nián lǎo yù hūn bào bù luò yuàn pàn

既年老，愈昏暴，部落怨畔。

shí xìng zuǒ wǔ duō lù yòu wǔ nǔ shī bì sì jīn jiē qǐng xiáng

十姓左五咄陆、右五弩失毕俟斤皆请降。

gě luó lù hú wū shǔ ní shī sān xìng dà mò dū du tè jìn zhū sī yīn shān dū du móu luò fú jī xuán chí dū du tà shí lì hú bí lǜ zhòng nèi fù

葛逻禄、胡屋、鼠尼施三姓，大漠都督特进硃斯，阴山都督谋落匐鸡，玄池都督蹋实力胡鼻率众内附；

葛逻禄、胡屋、鼠尼施三姓，大漠都督特进朱斯，阴山都督谋落匐鸡，玄池都督蹋实力胡鼻率众内附；

zhào chù qí zhòng yú jīn shān

诏处其众于金山。

yǐ yòu yǔ lín jūn dà jiàng jūn xuē nè wèi liáng zhōu zhèn jūn dà zǒng guǎn

以右羽林军大将军薛讷为凉州镇军大总管，

jié dù chì shuǐ jiàn kāng hé yuán děng jūn

节度赤水、建康、河源等军，

zhūn liáng zhōu

屯凉州，

yǐ dū du yáng zhí yī fù zhī yòu wèi dà jiàng jūn guō qián guàn wèi shuò zhōu zhèn jūn dà zǒng guǎn

以都督杨执一副之：右卫大将军郭虔瓘为朔州镇军大总管，

jié dù hé róng dà wǔ bīng zhōu zhī běi děng jūn

节度和戎、大武、并州之北等军，

zhūn bīng zhōu

屯并州，

yǐ zhǎng shǐ wáng jùn fù zhī

以长史王晙副之。

fǔ xīn fù jiǎn chāo bào

抚新附，检钞暴。

mò chuò lǚ jī gě luó lù děng zhào zài suǒ dū hù zǒng guǎn jǐ jiǎo yìng yuán

默啜屡击葛逻禄等，诏在所都护、总管掎角应援。

lǔ shì jìn xuē

虏势浸削。

qí xù gāo lí mò lí zhī gāo wén jiǎn yǔ diē dū du sī tài tǔ yù hún dà qiú mù róng dào nú yù shè shī dà qiú gǔ qū jié jīn bì xī jié lì gāo lí dà qiú gāo gǒng yì hé wàn yú zhàng xiāng zhǒng kuǎn biān zhào nèi zhī hé nán

其婿高丽莫离支高文简，与〓跌都督思太，吐谷浑大酋慕容道奴，郁射施大酋鹘屈颉斤、苾悉颉力，高丽大酋高拱毅，合万余帐相踵款边，诏内之河南；

yǐn bài wén jiǎn zuǒ wèi dà jiàng jūn liáo xī jùn wáng

引拜文简左卫大将军、辽西郡王，

sī tài tè jìn yòu wèi dà jiàng jūn jiān diē dū du lóu fán jùn gōng

思太特进、右卫大将军兼〓跌都督、楼烦郡公，

dào nú zuǒ wǔ wèi jiāng jūn jiān cì shǐ yún zhōng jùn gōng

道奴左武卫将军兼刺史、云中郡公，

gǔ qū jié jīn zuǒ xiāo wèi jiāng jūn jiān cì shǐ yīn shān jùn gōng

鹘屈颉斤左骁卫将军兼刺史、阴山郡公，

bì xī jié lì zuǒ wǔ wèi jiāng jūn jiān cì shǐ yàn mén jùn gōng

苾悉颉力左武卫将军兼刺史、雁门郡公，

gǒng yì zuǒ lǐng jūn wèi jiāng jūn jiān cì shǐ píng chéng jùn gōng

拱毅左领军卫将军兼刺史、平城郡公，

jiāng jūn jiē yuán wài zhì

将军皆员外置，

cì gè yǒu chà

赐各有差。

mò chuò tǎo jiǔ xìng zhàn qì běi jiǔ xìng kuì rén chù jiē sǐ sī jié děng bù lái jiàng dì xī guān zhī

默啜讨九姓，战碛北，九姓溃，人畜皆死，思结等部来降，帝悉官之。

bài xuē nè shuò fāng dào héng jūn dà zǒng guǎn tài pú qīng lǚ yán zuò líng zhōu cì shǐ dù bīn kè zuǒ zhī bèi biān

拜薛讷朔方道行军大总管，太仆卿吕延祚、灵州刺史杜宾客佐之，备边。

zhào jīn shān dà mò yīn shān xuán chí dū du děng gòng tú qǔ mò chuò bān shǎng gé cì wù yù zhī

诏金山、大漠、阴山、玄池都督等共图取默啜，班赏格，赐物谕之。

mò chuò yòu tǎo jiǔ xìng bá yě gǔ zhàn dú lè hé bá yě gǔ dà bài mò chuò qīng guī bù wéi bèi dào dà lín zhōng bá yè gù cán zhòng tū chū jī mò chuò zhǎn zhī nǎi yǔ rù fán shǐ hǎo líng quán chuán shǒu jīng shī

默啜又讨九姓拔野古，战独乐河，拔野古大败，默啜轻归不为备，道大林中，拔曳固残众突出，击默啜，斩之，乃与入蕃使郝灵佺传首京师。

gǔ duō lù zi quē tè lè hé gù bù gōng shā xiǎo kě hàn jí zōng zú lüè jìn lì qí xiōng mò jí lián shì wèi pí qié kě hàn

骨咄禄子阙特勒合故部，攻杀小可汗及宗族略尽，立其兄默棘连，是为毘伽可汗。

tū jué xià

突厥下

pí qié kè hán mò jí lián běn wèi xiǎo shā zhě xìng rén you zì yǐ lì fēi jǐ gōng ràng yú quē tè lè tè lēi bù gǎn shòu suì sì wèi shí kāi yuán sì nián

毘伽可汗默棘连，本谓“小杀”者，性仁友，自以立非己功，让于阙特勒，特勒不敢受，遂嗣位，实开元四年。

yǐ tè lè wèi zuǒ xián wáng zhuān zhì qí bīng

以特勒为左贤王，专制其兵。

chū mò chuò sǐ quē tè lēi jǐn shā qí yòng shì chén wéi tūn yù gǔ zhě yǐ nǚ pó fú wèi mò jí lián kě dūn dú miǎn fèi guī qí bù

初，默啜死，阙特勒尽杀其用事臣，惟暾欲谷者以女婆匐为默棘连可敦，独免，废归其部。

hòu tū qí shī sū lù zì wèi kè hán tū jué bù zhǒng duō èr mò jí lián nǎi zhào tūn yù gǔ yǔ móu guó nián qī shí yú zhòng zūn wèi zhī

后突骑施苏禄自为可汗，突厥部种多贰，默棘连乃召暾欲谷与谋国，年七十余，众尊畏之。

é ér diē sī tài děng zì hé qū guī zhī

俄而〓跌思太等自河曲归之。

shǐ jiàng hù zhī nán yě chán yú fù dū hù zhāng zhī yùn jǐn liǎn qí bīng róng rén yuàn nù

始，降户之南也，单于副都护张知运尽敛其兵，戎人怨怒；

jí jiāng huì wèi xún biān shǐ zhē su jìn gōng shǐ wú yǐ shè liè wéi shēng huì xī hái zhī

及姜晦为巡边使，遮诉禁弓矢无以射猎为生，晦悉还之。

nǎi gòng jī zhāng zhī yùn qín zhī jiāng sòng tū jué

乃共击张知运，禽之，将送突厥；

shuò fāng xíng jūn zǒng guǎn xuē nè jiāng jūn guō zhī yùn zhuī zhī zhòng kuì shì zhī yùn qù

朔方行军总管薛讷、将军郭知运追之，众溃，释知运去。

sī tài děng fēn wèi èr duì běi zǒu wáng jùn yòu pò qí zuǒ duì

思太等分为二队北走，王晙又破其左队。

mò jí lián jì dé jiàng hú yù nán dào sāi tūn yù gǔ yuē bù kě tiān zǐ yīng wǔ rén hé suì fēng wèi yǒu jiān qiě wǒ bīng xīn jí bù kě dòng yě

默棘连既得降胡，欲南盗塞，暾欲谷曰：“不可，天子英武，人和岁丰，未有间，且我兵新集，不可动也。

mò jí lián yòu yù chéng suǒ dōu qǐ fú lǎo miào tūn yù gǔ yuē tū jué zhòng bù dí táng bǎi fēn yī suǒ néng yǔ kàng zhě suí shuǐ cǎo shè liè jū chǔ wú cháng xí yú wǔ shì qiáng zé jìn qǔ ruò zé dùn fú táng bīng suī duō wú suǒ yòng yě

”默棘连又欲城所都，起佛、老庙，暾欲谷曰：“突厥众不敌唐百分一，所能与抗者，随水草射猎，居处无常，习于武事，强则进取，弱则遁伏，唐兵虽多，无所用也。

ruò chéng ér jū zhàn yī bài bì wèi bǐ qín

若城而居，战一败，必为彼禽。

qiě fú lǎo jiào rén rén ruò fēi wǔ qiáng shù

且佛、老教人仁弱，非武强术。

mò jí lián dāng qí cè jí qiǎn shǐ zhě qǐng hé

”默棘连当其策，即遣使者请和。

dì yǐ bù qíng dá ér bù xǔ

帝以不情，答而不许。

é xià zhào fá zhī

俄下诏伐之，

nǎi yǐ bá xī mì yòu xiāo wèi dà jiàng jūn jīn shān dào zǒng guǎn chù mù kūn zhí mǐ chuò jiān kūn dū du yòu wǔ wèi dà jiàng jūn gǔ dǔ lù pí qié kè hán qì dān dū du li shī huó xī dū du li dà pú tū jué mò chuò zi zuǒ xián wáng mò tè lè zuǒ wēi wèi jiāng jūn yòu xián wáng ā shǐ nà pí qié tè lè yān shān jùn wáng huǒ bá shí shī bì děng fán hàn shì xī fā

乃以拔悉蜜右骁卫大将军金山道总管处木昆执米啜、坚昆都督右武卫大将军骨笃禄毘伽可汗、契丹都督李失活、奚都督李大酺、突厥默啜子左贤王墨特勒、左威卫将军右贤王阿史那毘伽特勒、燕山郡王火拔石失毕等蕃汉士悉发，

fán sān shí wàn

凡三十万，

yǐ yù shǐ dài fū shuò fāng dào dà zǒng guǎn wáng jùn tǒng zhī

以御史大夫、朔方道大总管王晙统之，

qī bā nián qiū bìng jí jī luò shuǐ shàng

期八年秋并集稽落水上，

shǐ bá xī mì xī qì dān fēn dào yǎn qí yá

使拔悉蜜、奚、契丹分道掩其牙，

bǔ mò jí lián

捕默棘连。

mò jí lián dà kǒng tūn yù gǔ yuē bá xī mì zài běi tíng yǔ èr fán xiāng jù yuǎn bì bù hé

默棘连大恐，暾欲谷曰：“拔悉蜜在北庭，与二蕃相距远，必不合。

jùn yǔ zhāng jiā zhēn yǒu xì bì xiāng zhí yì yì bì bù néng lái

晙与张嘉贞有隙，必相执异，亦必不能来。

jí jiē néng lái wǒ dāng qián sān rì xī zhòng běi xǐ bǐ liáng jié zì qù

即皆能来，我当前三日悉众北徙，彼粮竭自去。

bá xī mì qīng ér hào lì dāng xiān zhì jī zhī kě qǔ yě

拔悉蜜轻而好利，当先至，击之可取也。

é ér bá xī mì guǒ yǐn zhòng bī tū jué yá zhī jùn děng bù zhì nǎi yǐn què tū jué yù jī zhī tūn yù gǔ yuē bīng qiān lǐ yuǎn chū shì shū sǐ dòu fēng bù kě dāng yě

”俄而拔悉蜜果引众逼突厥牙，知晙等不至，乃引却，突厥欲击之，暾欲谷曰：“兵千里远出，士殊死斗，锋不可当也。

bù rú niè zhī yāo jìn ér qǔ zhī

不如蹑之，邀近而取之。

jù běi tíng èr bǎi lǐ nǎi fēn bīng yóu tā dào xí bá qí chéng jí jí jī bá xī mì zhòng zǒu qū běi tíng wú suǒ guī xī qín zhī

”距北庭二百里，乃分兵由它道袭拔其城，即急击拔悉蜜，众走趋北庭，无所归，悉禽之。

hái chū chì tíng lüè liáng zhōu dū du yáng jìng shù shǐ guān shǔ lú gōng lì yuán chéng děng lè bīng tǎo bǔ tūn yù gǔ yuē jìng shù ruò chéng shǒu dāng yǔ hé

还出赤亭，掠凉州，都督杨敬述使官属卢公利、元澄等勒兵讨捕，暾欲谷曰：“敬述若城守，当与和。

rú bīng chū wú qiě jué zhàn bì yǒu gōng

如兵出，吾且决战，必有功。

chéng lìng yú jūn yuē luǒ bì chí mǎn wài zhù

”澄令于军曰：“裸臂持满外注。

huì dà hán liè fū shì shǒu bù néng zhāng gōng shǐ yóu shì dà bài yuán chéng zǒu jìng shù zuò yǐ bái yī jiǎn jiào liáng zhōu shì tū jué suì dà zhèn jǐn yǒu mò chuò yú zhòng

”会大寒裂肤，士手不能张弓矢，由是大败，元澄走，敬述坐以白衣检校凉州事，突厥遂大振，尽有默啜余众。

míng nián gù qǐ hé qǐng fù shì tiān zǐ xǔ zhī

明年，固乞和，请父事天子，许之。

yòu lián suì qiǎn shǐ xiàn fāng wù qiú hūn

又连岁遣使献方物求婚。

shì shí tiān zǐ dōng xún tài shān zhōng shū lìng zhāng shuō móu yì zhūn yǐ bèi tū jué bīng bù láng zhōng péi guāng tíng yuē fēng shàn yǐ gào chéng gōng ruò fù diào fā bù kě wèi chéng gōng zhě

是时天子东巡泰山，中书令张说谋益屯以备突厥，兵部郎中裴光庭曰：“封禅以告成功，若复调发，不可谓成功者。

shuō yuē tū jué suī qǐng hé nán yǐ xìn jié yě

”说曰：“突厥虽请和，难以信结也。

qiě qí kè hán rén ér ài rén xià wèi zhī yòng quē tè lè shàn zhàn tūn yù gǔ shěn xióng yù lǎo ér zhì lǐ jìng shì jī liú yě sān lǔ fāng xié zhī wǒ jǔ guó dōng xún yǒu rú chéng jiàn hé yǐ yù zhī

且其可汗仁而爱人，下为之用，阙特勒善战，暾欲谷沈雄，愈老而智，李靖、世勣流也，三虏方协，知我举国东巡，有如乘间，何以御之？

且其可汗仁而爱人，下为之用，阙特勒善战，暾欲谷沈雄，愈老而智，李靖、世𪟝流也，三虏方协，知我举国东巡，有如乘间，何以御之？

guāng tíng jí qǐng yǐ shǐ zhào qí dà chén rù wèi nǎi qiǎn hóng lú qīng yuán zhèn wǎng yù dì yì

”光庭即请以使召其大臣入卫，乃遣鸿胪卿袁振往谕帝意。

mò jí lián zhì jiǔ yǔ kě dūn quē tè lè tūn yù gǔ zuò zhàng zhōng wèi zhèn yuē tǔ bō quǎn chū yě táng yǔ wèi hūn

默棘连置酒与可敦、阙特勒、暾欲谷坐帐中，谓振曰：“吐蕃，犬出也，唐与为昏；

xī qì dān wǒ nú ér yì yě yì shàng zhǔ

奚、契丹，我奴而役也，亦尚主；

dú tū jué qián hòu qǐng bù xǔ yún hé

独突厥前后请，不许，云何？

zhèn yuē kè hán tiān zǐ zi yě zi ér hūn kě hu

”振曰： “可汗，天子子也，子而昏，可乎？

mò jí lián yuē bù rán èr fán jiē cì xìng ér de shàng zhǔ hé bù kě yún

”默棘连曰：“不然，二蕃皆赐姓，而得尚主，何不可云？

qiě gōng zhǔ yì fēi dì nǚ wǒ bù gǎn yǒu suǒ zé dàn lǚ qǐng bù dé wèi zhū guó xiào

且公主亦非帝女，我不敢有所择，但屡请不得，为诸国笑。

zhèn xǔ wèi qǐng mò jí lián qiǎn dà chén ā shǐ dé xié lì fā rù xiàn suì cóng fēng shàn

”振许为请，默棘连遣大臣阿史德颉利发入献，遂从封禅。

yǒu zhào sì yí zhū qiú jiē rù zhàng pèi gōng shǐ huì tù qǐ dì mǎ qián dì yī fà bì zhī xié lì fā fèng tù dùn shǒu hè yuē bì xià shén wǔ chāo jué ruò tiān shàng zé chén bù zhī rén jiān wú yǒu yě

有诏四夷诸酋皆入仗佩弓矢，会兔起帝马前，帝一发毙之，颉利发奉兔顿首贺曰：“陛下神武超绝，若天上则臣不知，人间无有也。

zhào wèn jī yù shí hu

”诏问：“饥欲食乎？

duì yuē yǎng guān hú shǐ zhī wēi shǐ shí rì bù shí yóu wèi bǎo

”对曰：“仰观弧矢之威，使十日不食犹为饱。

yīn lìng zhàng nèi chí shè

” 因令仗内驰射。

hù fēng bì hòu yàn cì qiǎn zhī rán zú bù xǔ hé qīn

扈封毕，厚宴赐遣之，然卒不许和亲。

zì shì bǐ nián qiǎn dà chén rù cháo tǔ bō yǐ shū yuē yǔ lián hé chāo biān mò jí lián bù gǎn cóng fēng shàng qí shū tiān zi jiā zhī yǐn shǐ zhě méi lù chuò yàn zǐ chén diàn zhào shuò fāng xi shòu xiáng chéng xǔ hù shì suì cì bó shù shí wàn

自是比年遣大臣入朝，吐蕃以书约与连和钞边，默棘连不敢从，封上其书，天子嘉之，引使者梅录啜宴紫宸殿，诏朔方西受降城许互市，岁赐帛数十万。

shí jiǔ nián

十九年，

quē tè lè sǐ

阙特勒死，

shǐ jīn wú jiāng jūn zhāng qù yì dōu guān láng zhōng lǚ xiàng fèng xǐ zhào diào jì

使金吾将军张去逸、都官郎中吕向奉玺诏吊祭，

dì wèi kè cí yú bēi

帝为刻辞于碑，

réng lì miào xiàng

仍立庙像，

sì yuán tú zhàn zhèn zhuàng

四垣图战阵状，

zhào gāo shǒu gōng liù rén wǎng

诏高手工六人往，

huì xiě jīng xiào

绘写精肖，

qí guó yǐ wéi wèi cháng yǒu

其国以为未尝有，

mò jí lián shì zhī

默棘连视之，

bì bēi gěng

必悲梗。

mò jí lián qǐng hūn jì qín dì xǔ kě yú shì qiǎn gē jiě lì bì lái xiè qǐng hūn qī

默棘连请昏既勤，帝许可，于是遣哥解栗必来谢，请昏期。

é wèi méi lù chuò suǒ dú rěn sǐ shā méi lù chuò yí qí zhǒng nǎi zú

俄为梅录啜所毒，忍死杀梅录啜，夷其种，乃卒。

dì wèi fā āi zhào zōng zhèng qīng li quán diào jì yīn lì miào zhào shǐ guān li róng wén qí bēi

帝为发哀，诏宗正卿李佺吊祭，因立庙，诏史官李融文其碑。

guó rén gòng lì qí zi wèi yī rán kě hàn

国人共立其子为伊然可汗。

yī rán kě hàn lì bā nián zú

伊然可汗立八年，卒。

fán qiǎn shǐ sān rù cháo

凡遣使三入朝。

qí dì sì lì shì wèi bì xīng qié gǔ duō lù kè hán shǐ yòu jīn wú wèi jiāng jūn li zhì chí cè wèi dēng lì kè hán

其弟嗣立，是为苾星伽骨咄禄可汗，使右金吾卫将军李质持册为登利可汗。

míng nián qiǎn shǐ yī nán rú cháo zhèng yuè xiàn fāng wù yuē lǐ tiān kè hán rú lǐ tiān jīn xīn suì xiàn yuè yuàn yǐ wàn shòu xiàn tiān zǐ yún

明年，遣使伊难如朝正月，献方物，曰“礼天可汗如礼天，今新岁献月，愿以万寿献天子”云。

kè hán yòu qí mǔ pó fú yǔ xiǎo chén yù sī dá gān luàn suì yù zhèng zhū bù bù xié

可汗幼，其母婆匐与小臣饫斯达干乱，遂预政，诸部不协。

dēng lì cóng fù fēn zhǎng dōng xī bīng hào zuǒ yòu shā shì zhī jīng jìn jiē shǔ

登利从父分掌东西兵，号左右杀，士之精劲皆属。

kè hán yǔ mǔ yòu zhǎn xi shā duó qí bīng zuǒ shā jù jí gōng dēng lì kè hán shā zhī

可汗与母诱斩西杀，夺其兵，左杀惧，即攻登利可汗，杀之。

zuǒ shā zhě pàn quē tè lè yě suì lì pí qié kè hán zi é wèi gǔ duō yè hù suǒ shā lì qí dì xuán yòu shā zhī yè hù nǎi zì wèi kè hán

左杀者，判阙特勒也，遂立毘伽可汗子，俄为骨咄叶护所杀，立其弟，旋又杀之，叶护乃自为可汗。

tiān bǎo chū qí dà bù huí hé gě luó lù bá xī mì bìng qǐ gōng yè hù shā zhī zūn bá xī mì zhī zhǎng wèi jié diē yī shī kè hán yú shì huí hé gě luó lù zì wèi zuǒ yòu yè hù yì qiǎn shǐ zhě lái gào

天宝初，其大部回纥、葛逻禄、拔悉蜜并起攻叶护，杀之，尊拔悉蜜之长为颉跌伊施可汗，于是回纥、葛逻禄自为左右叶护，亦遣使者来告。

guó rén fèng pàn quē tè lè zi wèi wū sū mǐ shī kè hán yǐ qí zi gé xī duō wèi xi shā

国人奉判阙特勒子为乌苏米施可汗，以其子葛腊哆为西杀。

dì shǐ shǐ zhě yù lìng nèi fù wū sū bù tīng qí xià bù yǔ bá xī mì děng sān bù gòng gōng wū sū mǐ shī mǐ shī dùn wáng

帝使使者谕令内附，乌苏不听，其下不与，拔悉蜜等三部共攻乌苏米施，米施遁亡。

qí xi yè hù ā bù sī jí gé xī duō lǜ wǔ qiān zhàng jiàng yǐ gé xī duō wèi huái ēn wáng

其西叶护阿布思及葛腊哆率五千帐降，以葛腊哆为怀恩王。

sān zài bá xī mì děng shā wū sū mǐ shī chuán shǒu jīng shī xiàn tài miào

三载，拔悉蜜等杀乌苏米施，传首京师，献太庙。

qí dì bái méi tè lè gǔ lǒng fú lì shì wèi bái méi kè hán

其弟白眉特勒鹘陇匐立，是为白眉可汗。

yú shì tū jué dà luàn

于是突厥大乱，

guó rén tuī bá xī mì qiú wèi kè hán

国人推拔悉蜜酋为可汗，

zhào shuò fāng jié dù shǐ wáng zhōng sì yǐ bīng chéng qí luàn

诏朔方节度使王忠嗣以兵乘其乱，

dǐ sà hé nèi shān

抵萨河内山，

jī qí zuǒ ā bō dá gàn shí yī bù

击其左阿波达干十一部，

pò zhī

破之，

dú qí yòu wèi xià

独其右未下，

ér huí hé gě luó lù shā bá xī mì kè hán

而回纥、葛逻禄杀拔悉蜜可汗，

fèng huí hé gǔ lì péi luó dìng qí guó

奉回纥骨力裴罗定其国，

shì wèi gǔ duō lù pí qié quē kè hán

是为骨咄禄毘伽阙可汗。

míng nián shā bái méi kě hàn chuán shǒu xiàn

明年，杀白眉可汗，传首献。

pí qié kè hán qī gǔ duō lù pó fú kě dūn lǜ zhòng zì guī tiān zǐ yù huā è lóu yàn qún chén fù shī měi qí shì fēng kě dūn wèi bīn guó fū rén suì gěi fěn zhí èr shí wàn

毘伽可汗妻骨咄禄婆匐可敦率众自归，天子御花萼楼宴群臣，赋诗美其事，封可敦为宾国夫人，岁给粉直二十万。

shǐ tū jué guó yú hòu wèi dà tǒng shí zhì shì miè

始突厥国于后魏大统时，至是灭。

hòu huò cháo gòng jiē jiù bù jiǔ xìng yún qí de jǐn rù huí hé

后或朝贡，皆旧部九姓云，其地尽入回纥。

shǐ qí zú fēn guó yú xi zhě yuē xi tū jué

始其族分国于西者，曰西突厥。

xi tū jué qí xiān nè dōu lù zhī sūn tǔ wu hào dà yè hù

西突厥，其先讷都陆之孙吐务，号大叶护。

zhǎng zǐ yuē tǔ mén yī lì kè hán cì zǐ yuē shì diǎn mì yì yuē sè dì mǐ

长子曰土门伊利可汗，次子曰室点蜜，亦曰瑟帝米。

sè dì mǐ zhī zǐ yuē dá tóu kè hán yì yuē bù jiā kè hán

瑟帝米之子曰达头可汗，亦曰步迦可汗。

shǐ yǔ dōng tū jué fēn wū sūn gù dì yǒu zhī

始与东突厥分乌孙故地有之，

dōng jí tū jué

东即突厥，

xi léi zhù hǎi

西雷翥海，

nán shū lè

南疏勒，

běi hàn hǎi

北瀚海，

zhí jīng shī běi qī qiān lǐ

直京师北七千里，

yóu yān qí xī běi qī rì xíng de nán tíng

由焉耆西北七日行得南庭，

běi bā rì xíng de běi tíng

北八日行得北庭，

yǔ dōu lù nǔ shī bì gē luó lù chù yuè chù mì yī wú zhū zhǒng zá

与都陆、弩失毕、歌逻禄、处月、处蜜、伊吾诸种杂。

qí fēng sú dà dǐ tū jué yě yán yǔ shǎo yì

其风俗大抵突厥也，言语少异。

chū dōng tū jué mù gǎn kè hán sǐ shě qí zi dà luó biàn ér lì dì tuó bō kè hán

初，东突厥木杆可汗死，舍其子大逻便，而立弟佗钵可汗。

tuó bō sǐ xiān lìng jiè qí zi ān luó bì lì dà luó biàn guó rén yǐ qí mǔ jiàn bù kěn lì ér zú lì ān luó

佗钵死，先令戒其子庵罗必立大逻便，国人以其母贱，不肯立，而卒立庵罗。

ān luó hòu yǐ ràng mù gān xiōng zi shè tú shì wèi shā bō lüè kè hán

庵罗后以让木杆兄子摄图，是为沙钵略可汗。

ér dà luó biàn bié wèi ā bō kè hán zì chén suǒ bù shā bō lüè xí jī zhī shā qí mǔ ā bō xi zǒu dá tóu

而大逻便别为阿波可汗，自臣所部，沙钵略袭击之，杀其母，阿波西走达头。

dàng shì shí dá tóu wèi xī miàn kè hán jí shòu ā bō bīng shí wàn shǐ yǔ dōng tū jué zhàn

当是时，达头为西面可汗，即授阿波兵十万，使与东突厥战。

ér ā bō jìng wèi shā bō lüè suǒ qín

而阿波竟为沙钵略所禽。

jí qǐ mín kè hán shí dá tóu kè hán suì yǐ bīng xiāng jiā ér duò cháng zhù qǐ mín gù dá tóu bài bēn tǔ yù hún

及启民可汗时，达头可汗岁以兵相加，而隋常助启民，故达头败奔吐谷浑。

shǐ ā bō jì qín guó rén lì yāng sù tè lè zi shì wèi ní lì kè hán

始，阿波既禽，国人立鞅素特勒子，是为泥利可汗。

dá tóu zhī bēn ní lì yì bài jí sǐ qí zi dá màn lì shì wèi ní jué chù luō kè hán zhèng kē chá duō jì

达头之奔，泥利亦败，及死，其子达漫立，是为泥橛处罗可汗，政苛察多忌。

dà yè zhōng cóng yáng dì zhēng gāo lí cì hào hé sà nà kè hán qī yǐ zōng nǚ liú qí dì quē dá dù shè xù mù yú huì níng jùn jí zì chēng quē kè hán

大业中，从炀帝征高丽，赐号曷萨那可汗，妻以宗女，留其弟阙达度设畜牧于会宁郡，即自称阙可汗。

jiāng dū luàn hé sà nà cóng yǔ wén huà jí zhì lí yáng dùn guī cháng ān gāo zǔ jiàng tà yǔ gòng zuò fēng guī yì wáng yǐ dà zhū xiàn dì dì bù shòu yuē zhèn suǒ zhòng zhě wáng zhī chì xīn shì wú yòng yě

江都乱，曷萨那从宇文化及至黎阳，遁归长安，高祖降榻与共坐，封归义王，以大珠献帝，帝不受，曰：“朕所重者王之赤心，是无用也。

quē kè hán yǒu mǎ sān wǔ dé yuán nián nèi shǔ cì hào tǔ wū guò bá quē kè hán yǔ li guǐ lián hé

”阙可汗有马三，武德元年内属，赐号吐乌过拔阙可汗，与李轨连和。

duò xī róng shǐ zhě cáo qióng jù gān zhōu yòu zhī é yǔ qióng hé gòng jī guǐ bīng bù shèng zǒu dá dòu bá gǔ yǔ tǔ yù hún xiāng fǔ chē wèi guǐ suǒ miè

隋西戎使者曹琼据甘州诱之，俄与琼合，共击轨，兵不胜，走达斗拔谷，与吐谷浑相辅车，为轨所灭。

chū hé sà nà cháo duò guó rén jiē bù yù jì bèi liú bù qiǎn nǎi gòng lì dá tóu sūn hào shè kuì kè hán jiàn tíng qiū cí běi zhī sān mí shān yù mén yǐ xī zhū guó duō yì shǔ yǔ dōng tū jué gāng

初，曷萨那朝隋，国人皆不欲，既被留不遣，乃共立达头孙，号射匮可汗，建廷龟兹北之三弥山，玉门以西诸国多役属，与东突厥亢。

shè kuì sǐ qí dì tǒng yè hù sì shì wèi tǒng yè hù kè hán

射匮死，其弟统叶护嗣，是为统叶护可汗。

tǒng yè hù kè hán yǒng ér yǒu móu zhàn zhé shèng yīn bìng tiě lè xià bō sī jì bīn kòng xián shù shí wàn xǐ tíng shí guó běi zhī qiān quán suì bà xī yù zhū guó xī shòu yǐ xié lì fā ér mìng yī tǔ zhūn jiān tǒng yǐ dū fù rù

统叶护可汗勇而有谋，战辄胜，因并铁勒，下波斯、罽宾，控弦数十万，徙廷石国北之千泉，遂霸西域诸国，悉授以颉利发，而命一吐屯监统，以督赋入。

míng nián shè kuì shǐ shǐ lái yǐ hé sà nà yǒu shì hàn qǐng shā zhī dì bù xǔ

明年，射匮使使来，以曷萨那有世憾，请杀之，帝不许。

qún chén yuē cún yī rén shī yī guó hòu qiě wéi huàn

群臣曰：“存一人，失一国，后且为患。

qín wáng yuē bù rán rén lái guī wǒ wǒ shā zhī bù xiáng

”秦王曰：“不然，人来归我，我杀之不祥。

dì yòu bù tīng

”帝又不听。

yàn jìn zhōng jiǔ hān zhì zhōng shū shěng zòng shǐ zhě qiāng zhī bù xuān yě

宴禁中，酒酣，至中书省，纵使者戕之，不宣也。

shè kuì yì lián nián xì gòng tiáo zhī jù luǎn shī zǐ gé děng dì hòu shēn fǔ jié yuē yǔ bìng lì tǎo dōng tū jué

射匮亦连年系贡条支巨卵、师子革等，帝厚申抚结，约与并力讨东突厥。

tǒng yè hù kè hán qǐng qī xié lì dà jù nǎi yǔ hé yuē wú xiāng fá yě

统叶护可汗请期，颉利大惧，乃与和，约毋相伐也。

tǒng yè hù kè hán lái qǐng hūn dì yǔ qún chén móu xi tū jué qù wǒ yuǎn huǎn jí bù kě zhàng kě yǔ hūn hu

统叶护可汗来请昏，帝与群臣谋：“西突厥去我远，缓急不可杖，可与昏乎？

fēng dé yí yuē jì jīn zhī biàn mò ruò yuǎn jiāo ér jìn gōng qǐng tīng hūn yǐ bù běi dí dài wǒ jì dìng ér hòu tú zhī

”封德彝曰：“计今之便，莫若远交而近攻，请听昏以怖北狄，待我既定，而后图之。

dì nǎi xǔ hūn zhào gāo píng wáng dào lì zhì qí guó tǒng yè hù kè hán xǐ qiǎn zhēn zhū tǒng sì jīn yǔ dào lì hái xiàn wàn dīng bǎo diàn jīn dài mǎ wǔ qiān pǐ yǐ jiè yuē

”帝乃许昏，诏高平王道立至其国，统叶护可汗喜，遣真珠统俟斤与道立还，献万钉宝钿金带、马五千匹以藉约。

huì dōng tū jué suì fàn biān xī dào gěng sè yòu xié lì qiǎn wèi yuē ruò yíng táng gōng zhǔ bì jiǎ wǒ dào wǒ qiě liú zhī

会东突厥岁犯边，西道梗涩，又颉利遣谓曰：“若迎唐公主，必假我道，我且留之。

tǒng yè hù kè hán bìng zhī wèi kè hūn

”统叶护可汗病之，未克昏。

fāng fù qí qiáng bù yǐ ēn jié xià zhòng yuàn duō pàn qù qí zhū fù mò hè duō shā zhī dì yù jī yù bó fén jì qí guó huì luàn bù guǒ zhì

方负其强，不以恩结下，众怨，多叛去，其诸父莫贺咄杀之，帝欲赍玉帛焚祭其国，会乱，不果至。

mò hè duō lì shì wèi qū lì sì pí kè hán qiǎn shǐ zhě lái xiàn

莫贺咄立，是为屈利俟毘可汗，遣使者来献。

sì pí kè hán chū fēn tǒng tū jué wèi xiǎo kě hàn jì chēng dà kè hán guó rén bù fù

俟毘可汗初分统突厥为小可汗，既称大可汗，国人不附。

nǔ shī bì bù zì tuī ní shú mò hè shè wèi kè hán ní shú cí bù shòu

弩失毕部自推泥孰莫贺设为可汗，泥孰辞不受。

huì tǒng yè hù kè hán zi lì tè lè bì mò hè duō luàn wáng zài kāng jū ní shú yíng lì zhī wèi yǐ pí bō luō sì yè hù kè hán yǔ sì pí kè hán fēn wáng qí guó rú dòu bù jiě gè qiǎn shǐ cháo xiàn

会统叶护可汗子〓力特勒避莫贺咄乱，亡在康居，泥孰迎立之，为乙毘钵罗肆叶护可汗，与俟毘可汗分王其国，挐斗不解，各遣使朝献。

tài zōng zhuī lián hé sà nà sǐ fēi zuì wèi zèng shàng zhù guó jù lǐ yǐ zàng

太宗追怜曷萨那死非罪，为赠上柱国，具礼以葬。

zhēn guàn sì nián sì pí kè hán qǐng hūn bù xǔ zhào yuē tū jué fāng luàn jūn chén wèi dìng hé jù hūn wèi

贞观四年，俟毘可汗请昏，不许，诏曰：“突厥方乱，君臣未定，何遽昏为？

gè chì qí bù wú xiāng qīn

各敕其部毋相侵。

yóu shì xī yù zhū guó xī pàn zhī guó dà xū hào zhòng xī fù sì yè hù kè hán suī sì pí zhī bù yì shāo shāo qù gòng yǐ bīng jī sì pí sì pí zǒu bǎo jīn shān wèi ní shú suǒ shā fèng sì yè hù wèi dà kè hán

”由是西域诸国悉叛之，国大虚耗，众悉附肆叶护可汗，虽俟毘之部亦稍稍去，共以兵击俟毘，俟毘走保金山，为泥孰所杀，奉肆叶护为大可汗。

sì yè hù yǐ lì jí běi tǎo tiě lè xuē yán tuó wèi yán tuó suǒ bài

肆叶护已立，即北讨铁勒、薛延陀，为延陀所败。

xìng cāi bì xiá yú tǒng xià

性猜愎，狭于统下。

xiǎo kě hàn yǐ lì zhě yú guó zuì yǒu gōng sì yè hù tīng chán zhǒng yí zhī zhòng jiē jǔ hài

小可汗乙利者，于国最有功，肆叶护听谗，种夷之，众皆沮骇。

yòu jì ní shú yīn tú shā zhī ní shú wáng rù yān qí

又忌泥孰，阴图杀之，泥孰亡入焉耆。

wèi jǐ méi bēi dá gàn yǔ nǔ shī bì bù zhū háo móu zhí fèi sì yè hù yè hù qīng jì zǒu kāng jū yōu sǐ

未几，没卑达干与弩失毕部诸豪谋执废肆叶护，叶护轻骑走康居，忧死。

guó rén yíng ní shú yú yān qí lì zhī shì wèi duō lù kè hán

国人迎泥孰于焉耆，立之，是为咄陆可汗。

kè hán fù mò hè shè běn lì tǒng yè hù zhě wǔ dé shí lái cháo tài zōng yǔ zhī méng yuē wèi kūn dì

可汗父莫贺设，本隶统叶护者，武德时来朝，太宗与之盟，约为昆弟。

sǐ ér ní shú dài zhī huò yuē qié nà shè

死而泥孰代之，或曰伽那设。

jì lì qiǎn shǐ yì què bù gǎn dāng kè hán hào

既立，遣使诣阙，不敢当可汗号。

dì zhào hóng lú shǎo qīng liú shàn yīn chí jié cè hào tūn ā lóu bá lì bì duō lù kè hán cì gǔ dào duàn cǎi jù wàn

帝诏鸿胪少卿刘善因持节册号吞阿娄拔利邲咄陆可汗，赐鼓纛，段彩巨万。

ní shú qiǎn shǐ xiè

泥孰遣使谢。

tā rì tài shàng huáng yàn shǐ zhě liǎng yí diàn wèi zhǎng sūn wú jì yuē jīn mán yí shuài fú gǔ yì yǒu hu

它日，太上皇宴使者两仪殿，谓长孙无忌曰：“今蛮夷率服，古亦有乎？

wú jì shàng qiān wàn suì shòu tài shàng huáng xǐ yǐ jiǔ shǔ dì dì dùn shǒu xiè yì fèng shāng shàng tài shàng huáng shòu

”无忌上千万岁寿，太上皇喜，以酒属帝，帝顿首谢，亦奉觞上太上皇寿。

duō lù kè hán sǐ dì tóng é shè lì shì wèi shā bō luō xì lì shī kè hán zèng sān qiǎn shǐ fèng fāng wù suì qǐng hūn dì wèi ér bù shù

咄陆可汗死，弟同俄设立，是为沙钵罗咥利失可汗，赠三遣使奉方物，遂请昏，帝慰而不俞。

kè hán fēn qí guó wèi shí bù bù yǐ yī rén tǒng zhī rén shòu yī jiàn hào shí shè yì yuē shí jiàn

可汗分其国为十部，部以一人统之，人授一箭，号十设，亦曰十箭。

wèi zuǒ yòu yòu wǔ duō lù bù zhì wǔ dà chuò jū suì yè dōng

为左、右：右五咄陆部，置五大啜，居碎叶东；

yòu wǔ nǔ shī bì bù zhì wǔ dà sì jīn jū suì yè xi

右五弩失毕部，置五大俟斤，居碎叶西。

qí xià chēng yī jiàn yuē yī bù luò hào shí xìng bù luò yún

其下称一箭曰一部落，号十姓部落云。

rán bù wèi zhòng yuè lài qí bù tǒng tǔ zhūn yǐ bīng xí zhī xì lì shī lǜ zuǒ yòu zhàn tǒng tǔ zhūn bù shèng qù

然不为众悦赖，其部统吐屯以兵袭之，咥利失率左右战，统吐屯不胜去。

xì lì shī yǔ qí dì bù lì shè bēn yān qí

咥利失与其弟步利设奔焉耆。

ā xī jí quē sì jīn yǔ tǒng tǔ zhūn zhào guó rén móu lì yù gǔ shè wèi dà kè hán yǐ xì lì shī wèi xiǎo kě hàn

阿悉吉阙俟斤与统吐屯召国人谋立欲谷设为大可汗，以咥利失为小可汗。

huì tǒng tǔ zhūn bèi shā yù gǔ shè yòu wèi qí sì jīn suǒ pò xì lì shī nǎi fù de gù dì

会统吐屯被杀，欲谷设又为其俟斤所破，咥利失乃复得故地。

hòu xī bù zú zì lì yù gǔ shè wèi yǐ pí duō lù kè hán ér yǔ xì lì shī jiāo zhàn shā shāng bù kě jì nǎi yīn yī liè hé yuē zhū bù hé yǐ xī shòu lìng yú duō lù qí dōng xì lì shī zhǔ zhī

后西部卒自立欲谷设为乙毘咄陆可汗，而与咥利失交战，杀伤不可计，乃因伊列河约诸部：河以西受令于咄陆，其东咥利失主之。

zì shì xi tū jué yòu fēn èr guó yǐ

自是西突厥又分二国矣。

duō lù kè hán jiàn tíng zú hé shān xī wèi zhī běi tíng bó mǎ jié gǔ zhū guó xī fù chén zhī yīn yǔ xì lì shī bù tǔ zhūn sì liè fā yǐ bīng gōng xì lì shī

咄陆可汗建廷镞曷山西，谓之“北庭”，驳马、结骨诸国悉附臣之，阴与咥利失部吐屯俟列发以兵攻咥利失。

xì lì shī yuán qióng bēn bá hàn nà ér sǐ

咥利失援穷，奔拔汗那而死。

guó rén lì qí zi shì wèi yǐ qū lì shī yǐ pí kè hán yú nián sǐ

国人立其子，是为乙屈利失乙毘可汗，逾年死。

nǔ shī bì dà qiú yíng qié nà shè zhī zǐ bì hè duō yè hù lì zhī shì wèi yǐ pí shā bō luō yè hù kè hán

弩失毕大酋迎伽那设之子毕贺咄叶护立之，是为乙毘沙钵罗叶护可汗。

tài zōng zhào zuǒ lǐng jūn jiāng jūn zhāng dà shī chí jié cè mìng cì gǔ dào jiàn tíng suī hé shuǐ běi wèi zhī nán tíng dōng báo yī liè hé qiū cí shàn shàn qiě mò tǔ huǒ luó yān qí shí shǐ hé mù kāng děng guó jiē lì shǔ

太宗诏左领军将军张大师持节册命，赐鼓纛，建庭虽合水北，谓之 “南庭”，东薄伊列河，龟兹、鄯善、且末、吐火罗、焉耆、石、史、何、穆、康等国皆隶属。

shì shí duō lù bīng jìn jìn shèng yǔ shā bō luō yè hù shù jiāo zhàn

是时咄陆兵浸浸盛，与沙钵罗叶护数交战。

huì èr kè hán shǐ zhě jiē lái dì chì yǐ dūn mù lìng gè bà bīng duō lù bù kěn tīng qiǎn shí guó tǔ zhūn gōng yè hù kè hán shā zhī bìng qí guó

会二可汗使者皆来，帝敕以敦睦，令各罢兵，咄陆不肯听，遣石国吐屯攻叶护可汗，杀之，并其国。

nǔ shī bì bù fú pàn qù

弩失毕不服，叛去。

duō lù yòu jī tǔ huǒ luó qǔ zhī nǎi rù kòu yī zhōu

咄陆又击吐火罗，取之，乃入寇伊州。

ān xī dū hù guō xiào kè yǐ qīng jì èr qiān zì wū gǔ jū jī bài zhī

安西都护郭孝恪以轻骑二千，自乌骨狙击，败之。

duō lù yǐ chù yuè chù mì bīng wéi tiān shān ér bù kè xiào kè zhuī běi bá chù yuè sì jīn zhī chéng dǐ è suǒ shān zhǎn qiān yú jí jiàng chù mì bù ér guī

咄陆以处月、处蜜兵围天山而不克，孝恪追北，拔处月俟斤之城，抵遏索山，斩千余级，降处蜜部而归。

duō lù kè hán xìng hěn ào liú shǐ zhě yuán xiào yǒu děng bù qiǎn wàng yuē wǒ wén táng tiān zǐ cái wǔ wǒ jīn tǎo kāng jū ěr shì wǒ yǔ tiān zi děng fǒu

咄陆可汗性很傲，留使者元孝友等不遣，妄曰：“我闻唐天子才武，我今讨康居，尔视我与天子等否？

suì yǔ gòng gōng kāng jū dào mǐ guó jí xí pò zhī xì lǔ qí rén qǔ zī kǒu bù yǐ yǔ xià qí jiāng ní shú chuò nù duó qǔ zhī duō lù zhǎn yǐ xùn

”遂与共攻康居，道米国，即袭破之，系虏其人，取赀口不以与下，其将泥孰啜怒，夺取之，咄陆斩以徇。

ní shú chuò zhī jiāng hú lù wū jǔ bīng xí duō lù kè hán duō shā shì guó dà luàn jiāng guī bǎo tǔ huǒ luó dà chén quàn qí fǎn guó bù cóng lǜ zhòng qù dù yè shuǐ jí shí guó zuǒ yòu wáng qù lüè jìn nǎi bǎo kě hè dūn chéng

泥孰啜之将胡禄屋举兵袭咄陆可汗，多杀士，国大乱，将归保吐火罗，大臣劝其返国，不从，率众去，度叶水，及石国，左右亡去略尽，乃保可贺敦城。

zì qīng chū zhāo pàn wáng ā xī jí quē sì jīn nì jī zhī duō lù bài xí qǔ bái shuǐ hú chéng yǐ jū

自轻出招叛亡，阿悉吉阙俟斤逆击之，咄陆败，袭取白水胡城以居。

nǔ shī bì bù yù duō lù wèi kě hàn qiǎn shǐ zhě zhì què xià qǐng suǒ lì

弩失毕不欲咄陆为可汗，遣使者至阙下，请所立。

dì qiǎn tōng shì shè rén wēn wú yǐn chí xǐ zhào yǔ guó dà chén zé tū jué kè hán zǐ sūn xián zhě shòu zhī nǎi lì yǐ qū lì shī yǐ pí kè hán zhī zǐ shì wèi yǐ pí shè kuì kè hán

帝遣通事舍人温无隐持玺诏与国大臣择突厥可汗子孙贤者授之，乃立乙屈利失乙毘可汗之子，是为乙毘射匮可汗。

yǐ pí shè kuì jì lì gǎi guǎn shǐ zhě xī hái zhī cháng ān shǐ nǔ shī bì jiàng bīng gōng bái shuǐ hú chéng

乙毘射匮既立，改馆使者，悉还之长安，使弩失毕将兵攻白水胡城。

duō lù lè bīng zì chéng chū míng gǔ jiǎo báo dòu nǔ shī bì bù néng jūn shā huò shén duō

咄陆勒兵自城出，鸣鼓角薄斗，弩失毕不能军，杀获甚多。

duō lù yīn qí shèng zhāo lái jiù bù jiē yuē zhàn qiān rén cún yī rén wǒ yóu bù cóng yě

咄陆因其胜招徠旧部，皆曰： “战千人，存一人，我犹不从也。

咄陆因其胜招徕旧部，皆曰： “战千人，存一人，我犹不从也。

duō lù zì zhī zhòng yuàn nǎi zǒu tǔ huǒ luó

”咄陆自知众怨，乃走吐火罗。

yǐ pí shè kuì qiǎn shǐ gòng fāng wù qiě qǐng hūn dì lìng gē qiū cí yú tián shū lè zhū jù bō cōng lǐng wǔ guó wèi pìn lǐ bù kè hūn

乙毘射匮遣使贡方物，且请昏，帝令割龟兹、于阗、疏勒、硃俱波、葱岭五国为聘礼，不克昏。

乙毘射匮遣使贡方物，且请昏，帝令割龟兹、于阗、疏勒、朱俱波、葱岭五国为聘礼，不克昏。

yú shì ā shǐ nà hè lǔ fǎn jǐn de kè hán bù luò

于是阿史那贺鲁反，尽得可汗部落。

hè lǔ zhě shì diǎn mì kè hán wǔ shì sūn yè bù lì shè shè kuì tè lè jié yuè zi yě

贺鲁者，室点蜜可汗五世孙，曳步利设射匮特勒劫越子也。

shǐ ā shǐ nà bù zhēn lái guī guó duō lù kè hán yǐ hè lǔ wèi yè hù dài bù zhēn jū duō luó sī chuān zhí xī zhōu běi qiān wǔ bǎi lǐ tǒng chù yuè chù mì gū sū gē luó lù nǔ shī bì wǔ xìng zhī zhòng

始，阿史那步真来归国，咄陆可汗以贺鲁为叶护，代步真，居多逻斯川，直西州北千五百里，统处月、处蜜、姑苏、歌逻禄、弩失毕五姓之众。

duō lù zhī zǒu tǔ huǒ luó yě yǐ pí shè kuì yǐ bīng pò zhú hè lǔ wú cháng jū bù duō sàn wáng

咄陆之走吐火罗也，乙毘射匮以兵迫逐，贺鲁无常居，部多散亡。

yǒu zhí shě de chù mù kūn pó bí sān zhǒng zhě yǐ hè lǔ wú zuì wǎng qǐng kè hán kè hán nù yù zhū zhí shě de děng sān zhǒng nǎi jǔ suǒ bù shù qiān zhàng yǔ hè lǔ jiē nèi shǔ dì yōu fǔ zhī

有执舍地、处木昆、婆鼻三种者，以贺鲁无罪，往请可汗，可汗怒，欲诛执舍地等，三种乃举所部数千帐，与贺鲁皆内属，帝优抚之。

huì tǎo guī cí qǐng xiān chí wèi xiàng dǎo zhào shòu kūn qiū dào héng jūn zǒng guǎn yàn jiā shòu diàn hòu cì yǔ jiě yī yī zhī

会讨龟兹，请先驰为向导，诏授昆丘道行军总管，宴嘉寿殿，厚赐予，解衣衣之。

zhuó lèi zuǒ xiāo wèi jiāng jūn yáo chí dū du chù qí bù yú tíng zhōu mò hè chéng mì zhāo xié sàn lú mù yì zhòng

擢累左骁卫将军、瑶池都督，处其部于庭州莫贺城，密招携散，庐幕益众。

fāng dì bēng jí móu qǔ xi tíng èr zhōu cì shǐ luò hóng yì yǐ wén gāo zōng qiǎn tōng shì shè rén qiáo bǎo míng chí fǔ yīn lìng hè lǔ qiǎn zi xì yùn rù sù wèi

方帝崩，即谋取西、庭二州，刺史骆弘义以闻，高宗遣通事舍人乔宝明驰抚，因令贺鲁遣子咥运入宿卫。

xì yùn zhōng huǐ jié yú shì bù dé qù bài yòu xiāo wèi zhōng láng jiàng

咥运中悔，劫于势，不得去，拜右骁卫中郎将。

dì qiǎn hái xì yùn jí quàn hè lǔ yǐn ér xi qǔ duō lù kè hán gù dì jiàn yá yú qiān quán zì hào shā bō luō kè hán suì tǒng duō lù nǔ shī bì shí xìng

帝遣还，咥运即劝贺鲁引而西，取咄陆可汗故地，建牙于千泉，自号沙钵罗可汗，遂统咄陆、弩失毕十姓。

duō lù yǒu wǔ chuò yuē chù mù kūn lǜ chuò hú lù wū quē chuò shè shě tí tūn chuò tū qí shī hè luó shī chuò shǔ ní shī chù bàn chuò

咄陆有五啜，曰处木昆律啜、胡禄屋阙啜、摄舍提暾啜、突骑施贺逻施啜、鼠尼施处半啜。

nǔ shī bì yǒu wǔ sì jīn yuē ā xī jié quē sì jīn gē shū quē sì jīn bá sāi gàn tūn shā bō sì jīn ā xī jié ní shú sì jīn gē shū chù bàn sì jīn

弩失毕有五俟斤，曰阿悉结阙俟斤、哥舒阙俟斤、拔塞干暾沙钵俟斤、阿悉结泥孰俟斤、哥舒处半俟斤。

ér hú lù wū quē hè lǔ xù yě

而胡禄屋阙，贺鲁婿也。

ā xī jié quē sì jīn zuì shèng qiáng shèng bīng zhì shù shí wàn

阿悉结阙俟斤最盛强，胜兵至数十万。

yǐ xì yùn wéi mò hè duō yè hù

以咥运为莫贺咄叶护。

suì kòu tíng zhōu bài shù xiàn shā lüě shù qiān rén qù

遂寇庭州，败数县，杀掠数千人去。

zhào zuǒ wǔ wèi dà jiàng jūn liáng jiàn fāng yòu xiāo wèi dà jiàng jūn qì bì hé lì wèi gōng yuè dào héng jūn zǒng guǎn yòu xiāo wèi jiāng jūn gāo dé yì yòu wǔ wèi jiāng jūn sà gū wú rén fù zhī fā fǔ bīng sān wàn hé huí hé qí wǔ wàn jī zhī

诏左武卫大将军梁建方、右骁卫大将军契苾何力为弓月道行军总管，右骁卫将军高德逸、右武卫将军萨孤吴仁副之，发府兵三万，合回纥骑五万击之。

luò hóng yì xiàn jì yuē ān zhōng guó yǐ xìn yù yí dí yǐ quán lǐ yǒu biàn tōng yě

骆弘义献计曰：“安中国以信，驭夷狄以权，理有变通也。

hè lǔ bǎo yī chéng fāng hán jī xuě wèi táng bīng bì bù lái yí chéng cǐ yī jǔ miè zhī

贺鲁保一城，方寒积雪，谓唐兵必不来，宜乘此一举灭之。

qiān yán jí chūn qiě shēng biàn zòng bù lǜ lián zhū guó bì yuǎn jì dùn qù

迁延及春，且生变，纵不率连诸国，必远迹遁去。

qiě bīng běn zhū hè lǔ ér chù mì chù mù kūn děng yì gè yù zì miǎn ruò liú bù jìn bǐ yǔ hè lǔ fù hé yǐ

且兵本诛贺鲁，而处蜜、处木昆等亦各欲自免，若留不进，彼与贺鲁复合矣。

jīn suī yán dōng fēng jìn bīng kǔ jūn duò yòu bù kě jiǔ liú fèi biān liáng shǐ zéi de jiān dǎng fù shē sǐ qī yě

今虽严冬风劲，兵苦皲堕，又不可久留费边粮，使贼得坚党附、赊死期也。

qǐng kuān chù yuè chù mì děng zuì zhuān zhū hè lǔ chú huò wù běn bù kě xiān zhì zhī yè yě

请宽处月、处蜜等罪，专诛贺鲁，除祸务本，不可先治枝叶也。

yuàn fā shè pí chù yuè chù mì qì bì děng bīng jī yī yuè shí jí qū zhī dà jūn zhù píng luò shuǐ shàng wèi zhī jǐng zhù cǐ qū róng dí gōng chái láng yě

愿发射脾、处月、处蜜、契苾等兵，赍一月食，急趋之，大军住凭洛水上为之景助，此驱戎狄攻豺狼也。

qiě róng rén jiè táng bīng wèi yǔ yì jīn hú jì chū qián táng bīng niè hòu hè lǔ qióng yǐ

且戎人藉唐兵为羽翼，今胡骑出前，唐兵蹑后，贺鲁穷矣。

tiān zǐ rán qí zòu zhào hóng yì zuǒ jiàn fāng děng jīng lüè zhī

”天子然其奏，诏弘义佐建方等经略之。

chù yuè zhū yá gū zhù zhě yǐn bīng fù zéi jù láo shān jiàn fāng děng gōng zhī zhòng kuì zhuī xíng wǔ bǎi lǐ zhǎn gū zhù shàng shǒu jiǔ qiān jí lǔ qí shuài liù shí bù rú hóng yì suǒ jì

处月硃邪孤注者，引兵附贼，据牢山，建方等攻之，众溃，追行五百里，斩孤注，上首九千级，虏其帅六十，不如弘义所计。

处月朱邪孤注者，引兵附贼，据牢山，建方等攻之，众溃，追行五百里，斩孤注，上首九千级，虏其帅六十，不如弘义所计。

yǒng huī sì nián ba yáo chí dū du fǔ jí chù yuè zhì jīn mǎn zhōu yòu qiǎn zuǒ tún wèi dà jiàng jūn chéng zhī jié wèi cōng shān dào héng jūn dà zǒng guǎn lǜ zhū jiāng jìn tǎo

永徽四年，罢瑶池都督府，即处月置金满州，又遣左屯卫大将军程知节为葱山道行军大总管，率诸将进讨。

shì suì duō lù kè hán sǐ qí zǐ zhēn zhū yè hù qǐng tǎo hè lǔ zì xiào wèi hè lǔ suǒ jù bù dé qián

是岁，咄陆可汗死，其子真珠叶护请讨贺鲁自效，为贺鲁所拒，不得前。

míng nián zhī jié jī gē luó lù chù yuè zhǎn qiān jí shōu mǎ wàn jì

明年，知节击歌逻禄、处月，斩千级，收马万计。

fù jiāng zhōu zhì dù jī chù mù kūn chéng bá zhī zhǎn guó sān wàn

副将周智度击处木昆城，拔之，斩馘三万。

qián jūn sū dìng fāng jī hè lǔ bié zhàng shǔ ní shī yú yīng suō chuān zhǎn shǒu lǔ huò mǎ shén zhòng zéi qì kǎi zhàng mí yě

前军苏定方击贺鲁别帐鼠尼施于鹰娑川，斩首虏获马甚众，贼弃铠仗弥野。

huì fù zǒng guǎn wáng wén dù bù kěn zhàn jiàng dá dǔ chéng qǔ qí cái tú zhī zhī jié bù néng zhì

会副总管王文度不肯战，降怛笃城，取其财，屠之，知节不能制。

xiǎn qìng chū zhuó dìng fāng yī lì dào héng jūn dà zǒng guǎn lǜ yàn rán dū hù rèn yǎ xiàng fù dū hù xiāo sì yè zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn hàn hǎi dū du huí hé pó rùn děng qióng tǎo

显庆初，擢定方伊丽道行军大总管，率燕然都护任雅相、副都护萧嗣业、左骁卫大将军瀚海都督回纥婆闰等穷讨。

zhào yòu tún wèi dà jiàng jūn ā shǐ nà mí shè zuǒ tún wèi dà jiàng jūn ā shǐ nà bù zhēn wèi liú shā dào ān fǔ dà shǐ fēn chū jīn shān dào sì jīn nèn dú lù děng wàn yú zhàng yíng jiàng

诏右屯卫大将军阿史那弥射、左屯卫大将军阿史那步真为流沙道安抚大使，分出金山道，俟斤嫩独禄等万余帐迎降。

dìng fāng yǐ jīng qí zhì yè xì hé xī jī chù mù kūn pò zhī

定方以精骑至曳咥河西，击处木昆，破之。

hè lǔ jǔ shí xìng bīng shí wàn qí lái jù dìng fāng yǐ wàn rén dāng zhī lǔ jiàn bīng shǎo yǐ qí rào táng jūn

贺鲁举十姓兵十万骑来拒，定方以万人当之，虏见兵少，以骑绕唐军。

dìng fāng lìng bù zú jù yuán cuán shuò wài zhù zì yǐ qí zhèn yú běi

定方令步卒据原，欑槊外注，自以骑阵于北。

定方令步卒据原，𪴙槊外注，自以骑阵于北。

hè lǔ xiān jī yuán shàng jūn sān fàn jūn bù dòng

贺鲁先击原上军，三犯，军不动。

dìng fāng zòng qí chéng zhī lǔ dà kuì zhuī bēn shù shí lǐ fú zhǎn sān wàn rén shā qí dà qiú dōu dā dá gàn děng èr bǎi rén

定方纵骑乘之，虏大溃，追奔数十里，俘斩三万人，杀其大酋都搭达干等二百人。

míng rì niè běi wǔ nǔ shī bì jiē jiàng

明日蹑北，五弩失毕皆降。

wǔ duō lù wén hè lǔ bài qū nán dào jiàng bù zhēn

五咄陆闻贺鲁败，趋南道降步真。

dìng fāng mìng sì yè pó rùn qū yá luó sī chuān zhuī lǔ rèn yǎ xiàng tí jiàng bīng zhǒng hòu

定方命嗣业、婆闰趋邪罗斯川追虏，任雅相提降兵踵后。

huì dà xuě jūn zhōng qǐng xū jì dìng fāng yuē jīn fēn huì fēng liè lǔ wèi wǒ bù néng shī yǎn qí bù yú kě yě huǎn zé yuǎn yǐ shěng rì jiān gōng shàng cè yě

会大雪，军中请须霁，定方曰： “今雰晦风冽，虏谓我不能师，掩其不虞可也，缓则远矣，省日兼功，上策也。

yú shì zhòu yè jìn shōu suǒ guò rén chù zhì shuāng hé yǔ mí shè bù zhēn huì jūn bǎo qì zhāng jù hè lǔ yá èr bǎi lǐ zhèn ér xíng dǐ jīn yá shān

” 于是昼夜进，收所过人畜，至双河，与弥射、步真会，军饱气张，距贺鲁牙二百里，阵而行，抵金牙山。

hè lǔ zhòng shì liè dìng fāng bīng zòng pò qí yá fú shù wàn rén huò gǔ dào qì xiè hè lǔ tiào dù yī lí shuǐ

贺鲁众适猎，定方兵纵破其牙，俘数万人，获鼓纛器械，贺鲁跳度伊丽水。

sì yè cì qiān quán mí shè zhì yī lì chù yuè chù mì zhū bù jiē xià

嗣业次千泉，弥射至伊丽，处月、处蜜诸部皆下。

cì shuāng hé hè lǔ xiān yǐ bù shī dá gàn jù zhà zhàn mí shè gōng zhī kuì dìng fāng zhuī hè lǔ zhì suì yè shuǐ jǐn duó qí zhòng

次双河，贺鲁先以步失达干据栅战，弥射攻之，溃，定方追贺鲁至碎叶水，尽夺其众。

hè lǔ xì yùn jiàng bēn shǔ nòu shè zhì shí guó sū duō chéng mǎ bù jìn zhòng jī jī bǎo rù chéng qiě shì mǎ chéng zhǔ yī niè dá gàn yíng zhī jì rù jū sòng shí guó

贺鲁、咥运将奔鼠耨设，至石国苏咄城，马不进，众饥，赍宝入城，且市马，城主伊涅达干迎之，既入，拘送石国。

huì mí shè zi yuán shuǎng yǔ sì yè bīng zhì qǔ zhī

会弥射子元爽与嗣业兵至，取之。

nǎi xī sàn zhū bù bīng kāi dào zhì yì shōu lù wèn rén jí kǔ hè lǔ suǒ lüè xī hái zhī mín xī yù píng

乃悉散诸部兵，开道置驿，收露〓，问人疾苦，贺鲁所掠悉还之民，西域平。

hè lǔ wèi sì yè yuē wǒ wáng lǔ yě xiān dì hòu wǒ wǒ zé bèi zhī jīn tiān jiàng nù fá shàng hé dào

贺鲁谓嗣业曰：“我，亡虏也，先帝厚我，我则背之，今天降怒罚，尚何道？

qiě wén hàn fǎ shā rén bì dū shì wǒ yuàn jiù sǐ zhāo líng xiè zuì yú xiān dì yě

且闻汉法杀人必都市，我愿就死昭陵，谢罪于先帝也。

dì yuē xiān dì cì hè lǔ èr qiān zhàng zhǔ zhī jīn zuì rén jì dé xiàn zhāo líng qí kě hu

”帝曰：“先帝赐贺鲁二千帐主之，今罪人既得，献昭陵其可乎？

xǔ jìng zōng yuē gǔ zhě jūn kǎi hái zé yǐn zhì yú miào

” 许敬宗曰：“古者，军凯还则饮至于庙。

ruò zhū hóu xiàn guó tiān zǐ wèi wén xiàn yú líng

若诸侯，献馘天子，未闻献于陵。

rán bì xià fèng yuán qǐn yǔ zōng miào děng kě xíng bù yí

然陛下奉园寝与宗庙等，可行不疑。

yú shì zhí ér xiàn zhāo líng shè bù zhū

”于是执而献昭陵，赦不诛。

hè lǔ yǐ miè liè qí de wèi zhōu xiàn yǐ chù zhū bù

贺鲁已灭，裂其地为州县，以处诸部。

mù kūn bù wèi fú yán dū du fǔ

木昆部为匐延都督府，

tū qí shī suǒ gě mò hè bù wèi lù dū du fǔ

突骑施索葛莫贺部为〓鹿都督府，

tū qí shī ā lì shī bù wèi jié shān dōu dū fǔ

突骑施阿利施部为絜山都督府，

hú lù wū quē bù wèi yán pō dū du fǔ

胡禄屋阙部为盐泊都督府，

shè shě tí tūn bù wèi shuāng hé dū du fǔ

摄舍提暾部为双河都督府，

shǔ ní shī chù bàn bù wèi yīng suō dū du fǔ

鼠尼施处半部为鹰娑都督府，

yòu zhì kūn líng méng chí èr dōu hù fǔ yǐ tǒng zhī

又置昆陵、濛池二都护府以统之。

又置昆陵、蒙池二都护府以统之。

qí suǒ yì shǔ zhū guó jiē zhì zhōu xi jǐn bō sī bìng lì ān xī dū hù fǔ

其所役属诸国皆置州，西尽波斯，并隶安西都护府。

yǐ ā shǐ nà mí shè wèi xìng xī wáng kě hàn

以阿史那弥射为兴昔亡可汗，

jiān piào qí dà jiàng jūn kūn líng dū hù

兼骠骑大将军、昆陵都护，

lǐng wǔ duō lù bù

领五咄陆部，

ā shǐ nà bù zhēn wèi jì wǎng jué kè hán

阿史那步真为继往绝可汗，

jiān piào qí dà jiāng jūn méng chí dū hù

兼骠骑大将军、濛池都护，

兼骠骑大将军、蒙池都护，

lǐng wǔ nǔ shī bì bù

领五弩失毕部，

gè cì bó shí wàn

各赐帛十万，

yǐ guāng lù qīng lú chéng qìng chí cè mìng zhī

以光禄卿卢承庆持册命之。

hè lǔ sǐ zhào zàng xié lì zhǒng páng jì qí gài yú shí

贺鲁死，诏葬颉利冢旁，纪其概于石。

ā shǐ nà mí shè yì shì diǎn mì kè hán wǔ shì sūn shì wèi mò hè duō yè hù

阿史那弥射，亦室点蜜可汗五世孙，世为莫贺咄叶护。

zhēn guàn zhōng qiǎn shǐ zhě chí jié lì mí shè wèi xī lì bì duō lù kè hán cì gǔ dào

贞观中，遣使者持节立弥射为奚利邲咄陆可汗，赐鼓纛。

zú xiōng bù zhēn móu shā mí shè yù zì lì mí shè bù néng guó jí jǔ suǒ bù chù yuè chù mì děng rù cháo bài yòu jiān mén wèi dà jiàng jūn

族兄步真谋杀弥射，欲自立，弥射不能国，即举所部处月、处蜜等入朝，拜右监门卫大将军。

ér bù zhēn suì zì wèi duō lù yè hù zhòng bù yàn qù zhī yì yǔ zú rén lái cháo bài zuǒ tún wèi dà jiàng jūn

而步真遂自为咄陆叶护，众不厌，去之，亦与族人来朝，拜左屯卫大将军。

mí shè cóng dì zhēng gāo lí yǒu gōng fēng píng rǎng xiàn bó qiān yòu wǔ wèi dà jiàng jūn

弥射从帝征高丽有功，封平壤县伯，迁右武卫大将军。

jí píng hè lǔ nǎi yǔ bù zhēn jiē wèi kè hán de bǔ suǒ bù cì shǐ yǐ xià

及平贺鲁，乃与步真皆为可汗，得补所部刺史以下。

shì suì mí shè jī zhēn zhū yè hù yú shuāng hé zhǎn zhī shā quē chuò èr rén

是岁，弥射击真珠叶护于双河，斩之，杀阙啜二人。

mí shè bù zhēn wú suí yù cái xià duō yuàn yú shì sī jié dōu màn lǜ shū lè zhū jù bō hē tuó sān guó pàn jī pò yú tián zhào zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn sū dìng fāng tǎo zhī dōu màn bīng bǎo mǎ tóu chuān

弥射、步真无绥御材，下多怨，于是思结都曼率疏勒、硃俱波、喝〓陀三国叛，击破于阗，诏左骁卫大将军苏定方讨之，都曼兵保马头川。

弥射、步真无绥御材，下多怨，于是思结都曼率疏勒、朱俱波、喝〓陀三国叛，击破于阗，诏左骁卫大将军苏定方讨之，都曼兵保马头川。

wǔ nián dìng fāng fu qí chéng jī jiàng zhī

五年，定方傅其城，击降之。

lóng shuò èr nián mí shè bù zhēn yǐ bīng cóng hǎi dào zǒng guǎn sū hǎi zhèng tǎo qiū cí bù zhēn yuàn mí shè qiě yù bìng qí bù nǎi wū yǐ móu fǎn

龙朔二年，弥射、步真以兵从〓海道总管苏海政讨龟兹，步真怨弥射，且欲并其部，乃诬以谋反。

hǎi zhèng bù néng chá jí jí jūn lì jì yì xiān fā zhū zhī yīn chēng zhào fā suǒ jī cì kè hán shǒu lǐng mí shè yǐ huī xià zhì xī shōu zhǎn zhī

海政不能察，即集军吏计议先发诛之，因称诏发所赍赐可汗首领，弥射以麾下至，悉收斩之。

qí bù shǔ ní shī bá sāi gàn pàn zǒu hǎi zhèng zhuī píng zhī

其部鼠尼施、拔塞干叛走，海政追平之。

bù zhēn sǐ gàn fēng shí

步真死干封时。

xián hēng èr nián yǐ xī tū jué bù qiú ā shǐ nà dōu zhī wèi zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn jiān fú yán dū du yǐ ān jí qí zhòng

咸亨二年，以西突厥部酋阿史那都支为左骁卫大将军兼匐延都督，以安辑其众。

yí fèng zhōng dōu zhī zì hào shí xìng kè hán yǔ tǔ bō lián hé kòu ān xī zhào lì bù shì láng péi xíng jiǎn tǎo zhī

仪凤中，都支自号十姓可汗，与吐蕃连和，寇安西，诏吏部侍郎裴行俭讨之。

xíng jiǎn qǐng wú fā bīng kě yǐ jì qǔ

行俭请毋发兵，可以计取。

jí zhào xíng jiǎn cè sòng bō sī wáng zǐ bìng ān fǔ dà shí ruò dào liǎng fán zhě

即诏行俭册送波斯王子，并安抚大食，若道两蕃者。

dōu zhī guǒ bù yí lǜ zǐ dì zhǐ yè suì qín zhī zhào zhí zhū bù qú cháng jiàng bié shuài li zhē fú yǐ guī diào lù yuán nián yě

都支果不疑，率子弟止谒，遂禽之，召执诸部渠长，降别帅李遮匐以归，调露元年也。

xi xìng zì shì yì shuāi qí hòu èr bù rén rì lí sàn

西姓自是益衰，其后二部人日离散。

suì zhuó mí shè zi yuán qìng wèi zuǒ yù qián wèi jiāng jūn bù zhēn zǐ bù lì shè hú sè luō wèi yòu yù qián wèi jiāng jūn jǐn xí fù suǒ lǐng jí kè hán hào

遂擢弥射子元庆为左玉钤卫将军，步真子步利设斛瑟罗为右玉钤卫将军，尽袭父所领及可汗号。

yuán qìng lèi bài zhèn guó dà jiàng jūn xíng zuǒ wēi wèi dà jiāng jūn

元庆累拜镇国大将军、行左威卫大将军。

wǔ hòu shàn mìng lǜ zhū fān zhǎng qǐng cì ruì zōng shì yuē wǔ gēng hào hú sè luō yuē jié zhōng shì zhǔ kè hán

武后擅命，率诸蕃长请赐睿宗氏曰武，更号斛瑟罗曰竭忠事主可汗。

cháng shòu zhōng yuán qìng zuò yè huáng sì wèi lái jùn chén suǒ wū yào zhǎn liú qí zi xiàn yú zhèn zhōu

长寿中，元庆坐谒皇嗣，为来俊臣所诬，要斩，流其子献于振州。

qí míng nián xi tū jué bù lì ā shǐ nà tuǐ zi wèi kè hán yǔ tǔ bō kòu wǔ wēi dào dà zǒng guǎn wáng xiào jié yǔ zhàn lěng quán dà lǐng gǔ pò zhī

其明年，西突厥部立阿史那俀子为可汗，与吐蕃寇，武威道大总管王孝杰与战冷泉、大领谷，破之；

suì yè zhèn shǒu shǐ hán sī zhōng yòu pò ní shú sì jīn jí tū jué shī zhì hàn hú lù děng yīn bá tǔ bō ní shú méi sī chéng

碎叶镇守使韩思忠又破泥熟俟斤及突厥施质汗、胡禄等，因拔吐蕃泥熟没斯城。

shèng lì èr nián yǐ hú sè luō wèi zuǒ wèi dà jiàng jūn jiān píng xī jūn dà zǒng guǎn lìng fǔ zhèn guó rén

圣历二年，以斛瑟罗为左卫大将军兼平西军大总管，令抚镇国人。

shì shí wū zhì lè bīng zhāng shén hú sè luō bù gǎn guī yǔ qí bù rén liù qī wàn nèi qiān sǐ cháng ān zhuó zi huái dào wèi yòu wǔ wèi jiāng jūn

是时乌质勒兵张甚，斛瑟罗不敢归，与其部人六七万内迁，死长安，擢子怀道为右武卫将军。

cháng ān zhōng yǐ ā shǐ nà xiàn wèi yòu xiāo wèi dà jiàng jūn xí xīng xī wáng kè hán ān fǔ zhāo wèi shí xìng dà shǐ běi tíng dà dū hù

长安中，以阿史那献为右骁卫大将军，袭兴昔亡可汗、安抚招慰十姓大使、北庭大都护。

sì nián yǐ huái dào wèi shí xìng kè hán jiān méng chí dū hù

四年，以怀道为十姓可汗兼濛池都护。

四年，以怀道为十姓可汗兼蒙池都护。

wèi jǐ zhuó xiàn qì xi jié dù shǐ

未几，擢献碛西节度使。

shí xìng bù luò dōu dān pàn xiàn jī zhǎn zhī chuán shǒu què xià shōu suì yè yǐ xī zhàng luò sān wàn nèi shǔ xǐ shū jiā wèi

十姓部落都担叛，献击斩之，传首阙下，收碎叶以西帐落三万内属，玺书嘉慰。

gě luó lù hú wū shǔ ní shī sān xìng yǐ nèi shǔ wèi mò chuò qīn lüè yǐ xiàn wèi dìng yuǎn dào dà zǒng guǎn yǔ běi tíng dū hù tāng jiā huì děng jǐ jiǎo

葛逻禄、胡屋、鼠尼施三姓已内属，为默啜侵掠，以献为定远道大总管，与北庭都护汤嘉惠等掎角。

yú shì tū qí shī yīn xìng biān xì gù xiàn qǐ yì shī shēn rù cháo xuán zōng bù xǔ

于是突骑施阴幸边隙，故献乞益师，身入朝，玄宗不许。

zhào zuǒ wǔ wèi zhōng láng jiàng wáng huì chí jié ān wèi

诏左武卫中郎将王惠持节安慰。

fāng cè bài tū qí shī dū du chē bí shī chuò sū lù wèi shùn guó gōng ér tū qí shī yǐ wéi bō huàn dà shí chéng jiāng qǔ sì zhèn

方册拜突骑施都督车鼻施啜苏禄为顺国公，而突骑施已围拨换、大石城，将取四镇。

huì jiā huì bài ān xī fù dà dū hù jí fā sān xìng gě luó lù bīng yǔ xiàn gòng jī zhī

会嘉惠拜安西副大都护，即发三姓葛逻禄兵与献共击之。

dì jiāng zhào wáng huì yǔ xiāng jīng lüè zǎi xiàng chén jǐng chén tǐng yuē tū qí shī pàn gě luó lù gōng zhī cǐ yí dí zì xiāng cán fēi cháo tíng chū yě

帝将诏王惠与相经略，宰相臣璟、臣颋曰：“突骑施叛，葛逻禄攻之，此夷狄自相残，非朝廷出也。

dà zhě shāng xiǎo zhě miè jiē wǒ zhī lì

大者伤，小者灭，皆我之利。

fāng wáng huì wǎng fǔ wèi bù kě cān yǐ bīng shì

方王惠往抚慰，不可参以兵事。

nǎi zhǐ

”乃止。

于是成子留了下来。

xiàn zhōng yǐ suō gé qiáng hěn bù néng zhì yì guī sǐ cháng ān

献终以娑葛强狠不能制，亦归死长安。

tū qí shī tǔ huǒ xian zhī bài shǐ yǐ huái dào zi xīn wèi shí xìng kè hán kāi fǔ yí tóng sān sī méng chí dū hù cè qí qī liáng guó fū rén li wèi jiāo hé gōng zhǔ qiǎn bīng hù sòng

突骑施吐火仙之败，始以怀道子昕为十姓可汗、开府仪同三司、濛池都护，册其妻凉国夫人李为交河公主，遣兵护送。

突骑施吐火仙之败，始以怀道子昕为十姓可汗、开府仪同三司、蒙池都护，册其妻凉国夫人李为交河公主，遣兵护送。

xīn zhì suì yè xi jù lán chéng wèi tū qí shī mò hè dá gàn suǒ shā jiāo hé gōng zhǔ yǔ qí zi zhōng xiào wáng guī shòu zuǒ lǐng jūn wèi yuán wài jiāng jūn xi tū jué suì wáng

昕至碎叶西俱兰城，为突骑施莫贺达干所杀，交河公主与其子忠孝亡归，授左领军卫员外将军，西突厥遂亡。

tū qí shī wū zhì lēi xi tū jué bié bù yě

突骑施乌质勒，西突厥别部也。

zì hè lǔ pò miè èr bù kè hán jiē xiān rù shì lǔ wú de jūn

自贺鲁破灭，二部可汗皆先入侍，虏无的君。

wū zhì lēi lì hú sè luō wèi mò hè dá gàn

乌质勒隶斛瑟罗，为莫贺达干。

hú sè luō zhèng cán zhòng bú yuè ér wū zhì lēi néng fǔ xià yǒu wēi xìn zhū hú shùn fù zhàng luò jìn shèng nǎi zhì èr shí dū du dū bīng gè qī qiān zhūn suì yè xī běi

斛瑟罗政残，众不悦，而乌质勒能抚下，有威信，诸胡顺附，帐落浸盛，乃置二十都督，督兵各七千，屯碎叶西北。

shāo gōng de suì yè jí xǐ qí yá jū zhī wèi suì yè chuān wèi dà yá gōng yuè chéng yī lí shuǐ wèi xiǎo yá qí dì dōng lín běi tū jué xi zhū hú dōng zhí xi tíng zhōu jǐn bìng hú sè luó dì

稍攻得碎叶，即徙其牙居之，谓碎叶川为大牙，弓月城、伊丽水为小牙，其地东邻北突厥，西诸胡，东直西、庭州，尽并斛瑟罗地。

shèng lì èr nián qiǎn zi zhē nǔ lái cháo wǔ hòu hòu jiā wèi fǔ

圣历二年，遣子遮弩来朝，武后厚加慰抚。

shén lóng zhōng fēng huái dé jùn wáng

神龙中，封怀德郡王。

shì suì wū zhì lēi sǐ qí zi lù zhōu dū dū suō gé wèi zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn xí fēng jué

是岁，乌质勒死，其子〓鹿州都督娑葛为左骁卫大将军，袭封爵。

shì shí shèng bīng sān shí wàn zhào shí xìng kě hàn ā shǐ nà huái dào chí jié cè mìng cì gōng rén sì

是时胜兵三十万，诏十姓可汗阿史那怀道持节册命，赐宫人四。

jǐng lóng zhōng qiǎn shǐ zhě rù xiè zhōng zōng wèi yù qián diàn liè wàn qí yǔ lín èr zhàng yǐn jiàn láo cì

景龙中，遣使者入谢，中宗为御前殿，列万骑羽林二仗，引见劳赐。

é yǔ qí jiāng jué chuò zhōng jié jiāo yuàn bīng xiāng jiā bào

俄与其将厥啜忠节交怨，兵相加暴。

suō gé sòng zhōng jié zuì qǐng nèi zhī jīng shī

娑葛讼忠节罪，请内之京师。

zhōng jié yǐ qiān jīn lù zǎi xiàng zōng chu kè děng yuàn wú rù cháo qǐng dǎo tǔ bō jī suō gé yǐ bào

忠节以千金赂宰相宗楚客等，愿无入朝，请导吐蕃击娑葛以报。

chu kè fāng zhuān guó jí yǐ yù shǐ zhōng chéng féng jiā bīn chí jié jīng zhì

楚客方专国，即以御史中丞冯嘉宾持节经制。

jiā bīn yǔ zhōng jié shū shū fǎn fù suō gé luó de zhī suì shā jiā bīn shǐ dì zhē nǔ lǜ bīng dào sāi

嘉宾与忠节书疏反复，娑葛逻得之，遂杀嘉宾，使弟遮弩率兵盗塞。

ān xī dū hù niú shī jiǎng yǔ zhàn huǒ shāo chéng shī jiǎng bài sǐ zhī biǎo suǒ chu kè tóu yǐ xùn

安西都护牛师奖与战火烧城，师奖败，死之，表索楚客头以徇。

dà dū hù guō yuán zhèn biǎo suō gé zhuàng zhí dāng jiàn shè zhào xǔ xī tǔ suì dìng

大都护郭元振表娑葛状直，当见赦，诏许，西土遂定。

jì ér yǔ zhē nǔ fēn zhì qí bù zhē nǔ hèn zhòng shǎo pàn guī mò chuò qǐng wèi xiāng dǎo fǎn gōng qí xiōng

既而与遮弩分治其部，遮弩恨众少，叛归默啜，请为乡导反攻其兄。

mò chuò liú zhē nǔ zì yǐ bīng èr wàn jī suō gé qín zhī

默啜留遮弩，自以兵二万击娑葛，禽之。

mò chuò guī yǔ zhē nǔ yuē rǔ xiōng dì bù xiāng xié néng jìn xīn shì wǒ hu

默啜归语遮弩曰：“汝兄弟不相协，能尽心事我乎？

liǎng shā zhī

” 两杀之。

tū qí shī bié zhǒng chē bí shī chuò sū lù zhě póu shi yú zhòng zì wèi kè hán

突骑施别种车鼻施啜苏禄者，裒拾余众，自为可汗。

sū lù shàn fǔ xún qí xià bù zhǒng shāo hé zhòng zhì èr shí wàn yú shì fù xióng xī yù

苏禄善抚循其下，部种稍合，众至二十万，于是复雄西域。

kāi yuán wǔ nián shǐ lái cháo shòu yòu wǔ wèi dà jiàng jūn tū qí shī dōu dū què suǒ xiàn bù shòu

开元五年，始来朝，授右武卫大将军、突骑施都督，却所献不受。

yǐ wǔ wèi zhōng láng jiàng wáng huì chí jié bài sū lù zuǒ yǔ lín dà jiàng jūn shùn guó gōng cì jǐn páo diàn dài yú dài qī shì wèi jīn fāng dào jīng lüè dà shǐ

以武卫中郎将王惠持节拜苏禄左羽林大将军、顺国公，赐锦袍、钿带、鱼袋七事，为金方道经略大使。

rán guǐ huá bù chún chén yú táng tiān zǐ jī xì zhī jìn hào zhōng shùn kě hàn

然诡猾，不纯臣于唐，天子羁系之，进号忠顺可汗。

qí hòu yuè yī èr suì shǐ zhě nà zhì dì yǐ ā shǐ nà huái dào nǚ wèi jiāo hé gōng zhǔ qī zhī

其后阅一二岁，使者纳贽，帝以阿史那怀道女为交河公主妻之。

shì suì tū qí shī zhōu mǎ yú ān xī shǐ zhě zhì gōng zhǔ jiào yú dū hù dù xiān xiān nù yuē ā shǐ nà nǚ gǎn xuān jiào yá

是岁，突骑施鬻马于安西，使者致公主教于都护杜暹，暹怒曰：“阿史那女敢宣教邪？

chī qí shǐ bù bào

”笞其使，不报。

sū lù nù yīn jié tǔ bō jǔ bīng lüè sì zhèn wéi ān xī chéng

苏禄怒，阴结吐蕃举兵掠四镇，围安西城。

xiān fāng rù dāng guó ér zhào yí zhēn dài wèi dū hù chéng chéng jiǔ zhī chū zhàn yòu bài

暹方入当国，而赵颐贞代为都护，乘城久之，出战又败。

sū lù lüè rén chù fā qūn zhù xú wén xiān yǐ zǎi xiàng nǎi yǐn qù

苏禄略人畜，发囷贮，徐闻暹已宰相，乃引去；

jí qiǎn shǒu lǐng yè zhī ā bù sī lái cháo xuán zōng zhào jiàn xiǎng zhī

即遣首领叶支阿布思来朝，玄宗召见，飨之。

huì dōng tū jué shǐ zhě yì lái yǔ zhēng zhǎng yuē tū qí shī guó xiǎo qiě tū jué chén bù yí jū shàng

会东突厥使者亦来，与争长曰：“突骑施国小，且突厥臣，不宜居上。

sū lù shǐ zhě yuē yàn nǎi wèi wǒ bù kě xià

”苏禄使者曰：“宴乃为我，不可下。

suì shè dōng xi wò ér sū lù shǐ zhě xī xí nǎi kè yàn

”遂设东西幄，而苏禄使者西席，乃克宴。

shǐ sū lù ài zhì qí rén xìng qín yuē měi zhàn yǒu suǒ de jǐn yǐ yǔ xià gù zhū zú fù yuè zhī wèi jìn lì yòu jiāo tōng tǔ bō tū jué èr guó jiē yǐ nǚ qī zhī suì lì sān guó nǚ bìng wèi kě dūn yǐ shù zi wèi yè hù

始，苏禄爱治其人，性勤约，每战有所得，尽以予下，故诸族附悦之，为尽力，又交通吐蕃、突厥，二国皆以女妻之，遂立三国女并为可敦，以数子为叶护。

fèi rì guǎng ér wú sù chǔ wǎn nián chóu jù bù liáo gù lǔ huò shāo liú bù fēn xià shǐ èr yǐ

费日广而无素储，晚年愁窭不聊，故卤获稍留不分，下始贰矣；

yòu bìng fēng yī zhī luán bù shì shì

又病风，一支挛，不事事。

yú shì dà shǒu lǐng mò hè dá gàn dōu mó zhī èr bù fāng shèng ér zhǒng rén zì wèi suō gé hòu zhě wèi huáng xìng sū lù bù wèi hēi xìng gēng xiāng cāi chóu

于是大首领莫贺达干、都摩支二部方盛，而种人自谓娑葛后者为“黄姓”，苏禄部为“黑姓”，更相猜雠。

é ér mò hè dá gàn dōu mó zhī yè gōng sū lù shā zhī

俄而莫贺达干、都摩支夜攻苏禄，杀之。

dōu mó zhī yòu bèi dá gàn lì sū lù zi tǔ huǒ xiān gǔ chuò wèi kè hán jū suì yè chéng yǐn hēi xìng kè hán ěr wēi tè lēi bǎo dá luó sī chéng gòng jī dá gàn

都摩支又背达干立苏禄子吐火仙骨啜为可汗，居碎叶城，引黑姓可汗尔微特勒保怛逻斯城，共击达干。

dì shǐ qì xi jié dù shǐ gài jiā yùn hé fǔ tū qí shī bá hàn nà xī fāng zhū guó

帝使碛西节度使盖嘉运和抚突骑施、拔汗那西方诸国。

mò hè dá gàn yǔ jiā yùn lǜ shí wáng mò hè duō tǔ zhūn shǐ wáng sī jǐn tí gòng jī sū lù zi pò zhī suì yè chéng

莫贺达干与嘉运率石王莫贺咄吐屯、史王斯谨提共击苏禄子，破之碎叶城。

tǔ huǒ xian qì qí zǒu qín zhī bìng qí dì yè hù dùn ā bō

吐火仙弃旗走，禽之，并其弟叶护顿阿波。

shū lè zhèn shǒu shǐ fu méng líng chá xié ruì bīng yǔ bá hàn nà wáng yǎn dá luó sī chéng zhǎn hēi xìng kè hán yǔ qí dì bō sī rù yè jiàn chéng shōu jiāo hé gōng zhǔ jí sū lù kě dūn ěr wēi kě dūn ér hái yòu liào xī guó sàn wáng shù wàn rén xī yǔ bá hàn nà wáng

疏勒镇守使夫蒙灵詧挟锐兵与拔汗那王掩怛逻斯城，斩黑姓可汗与其弟拨斯，入曳建城，收交河公主及苏禄可敦、尔微可敦而还，又料西国散亡数万人，悉与拔汗那王。

zhū guó jiē jiàng

诸国皆降。

chù mù kūn fú yán quē lǜ chuò děng zhū bù jiē shàng shū xiè yuē shēng yú huāng yì guó luàn wáng hōng gēng xiāng gōng tú

处木昆匐延阙律啜等诸部皆上书谢曰：“生于荒裔，国乱王薨，更相攻屠。

lài tiān zǐ qiǎn jiā yùn jiàng bīng zhū bào zhěng wēi yuàn de qǐ shǒu shèng yán yǐ bù luò fù ān xī yǒng wèi wài chén

赖天子遣嘉运将兵诛暴拯危，愿得稽首圣颜，以部落附安西，永为外臣。

xǔ zhī

”许之。

míng nián zhuó quē lǜ chuò wèi yòu xiāo wèi dà jiàng jūn cè shí wáng wèi shùn yì wáng jiā bài shǐ wáng wèi tè jìn xiǎn chóu qí gōng

明年，擢阙律啜为右骁卫大将军，册石王为顺义王，加拜史王为特进，显醻其功。

jiā yùn fú tǔ huǒ xiān gǔ chuò xiàn tài miào tiān zǐ shè yǐ wéi zuǒ jīn wú wèi yuán wài dà jiàng jūn xiū yì wáng dùn ā bō wèi yòu wǔ wèi yuán wài jiāng jūn

嘉运俘吐火仙骨啜献太庙，天子赦以为左金吾卫员外大将军、脩义王，顿阿波为右武卫员外将军。

嘉运俘吐火仙骨啜献太庙，天子赦以为左金吾卫员外大将军、修义王，顿阿波为右武卫员外将军。

yǐ ā shǐ nà huái dào zi xīn wèi shí xìng kè hán lǐng tū qí shī suǒ bù mò hè dá gàn nù yuē píng sū lù wǒ gōng yě

以阿史那怀道子昕为十姓可汗，领突骑施所部，莫贺达干怒曰： “平苏禄，我功也。

jīn lì xīn wèi hé

今立昕，谓何？

jí yòu zhū luò pàn

”即诱诸落叛。

zhào jiā yùn zhāo yù nǎi lǜ qī zǐ jí dào guān shǒu lǐng jiàng suì mìng tǒng qí zhòng

诏嘉运招谕，乃率妻子及纛官首领降，遂命统其众。

hòu shù nián fù yǐ xīn wèi kè hán qiǎn bīng hù sòng

后数年，复以昕为可汗，遣兵护送。

xīn zhì jù lán chéng wèi mò hè duō suǒ shā

昕至俱阑城，为莫贺咄所杀。

mò hè duō zì wèi kè hán ān xī jié dù shǐ fu méng líng chá zhū zhǎn zhī yǐ dà dào guān dōu mó zhī quē jié jīn wèi sān xìng yè hù

莫贺咄自为可汗，安西节度使夫蒙灵詧诛斩之，以大纛官都摩支阙颉斤为三姓叶护。

tiān bǎo yuán nián tū qí shī bù gèng yǐ hēi xìng yī lǐ dǐ mì shī gǔ duō lù pí qié wèi kè hán shù tōng shǐ gòng

天宝元年，突骑施部更以黑姓伊里底蜜施骨咄禄毘伽为可汗，数通使贡。

shí èr zài hēi xìng bù lì dēng lǐ yī luō mì shī wéi kè hán yì cì zhào cè

十二载，黑姓部立登里伊罗蜜施为可汗，亦赐诏册。

zhì dé hòu tū qí shī shuāi huáng hēi xìng jiē lì kè hán xiāng gōng zhōng guó fāng duō gù bù xiá zhì yě

至德后，突骑施衰，黄、黑姓皆立可汗相攻，中国方多故，不暇治也。

qián yuán zhōng hēi xìng kè hán ā duō péi luō yóu néng qiǎn shǐ zhě rù cháo

乾元中，黑姓可汗阿多裴罗犹能遣使者入朝。

dà lì hòu gě luó lù shèng xǐ jū suì yè chuān èr xìng wēi zhì chén yì yú gé lù hú sè luō yú bù fù huí hú

大历后，葛逻禄盛，徙居碎叶川，二姓微，至臣役于葛禄，斛瑟罗余部附回鹘。

jí qí pò miè yǒu tè guǎng máng lēi jū yān qí chéng chēng yè hù yú bù bǎo jīn suō lǐng zhòng zhì èr shí wàn

及其破灭，有特{广尨}勒居焉耆城，称叶护，余部保金莎领，众至二十万。

zàn yuē duò jì shì xū nèi yǐ gōng wài shēng zhě ba dào lù sǐ zhě bào yuán yě tiān xià dào zéi gòng gōng ér wáng zhī

赞曰：隋季世，虚内以攻外，生者罢道路，死者暴原野，天下盗贼共攻而亡之。

dāng cǐ shí sì yí qīn zhōng guó wēi ér tū jué zuì qiáng kòng xián zhě hào bǎi wàn huá rén zhī shī zhí bù chěng jiē wǎng cóng zhī shuò zhī móu dǎo zhī rù biān gù xié lì zì yǐ wéi qiáng dà gǔ wú yǒu yě

当此时，四夷侵，中国微，而突厥最强，控弦者号百万，华人之失职不逞皆往从之，槊之谋，导之入边，故颉利自以为强大古无有也。

gāo zǔ chū jí wèi yǔ hé yīn shù chū jūn zhù tǎo zéi gù guǐ chén zhī zèng yǔ bù kě jì

高祖初即位，与和，因数出军助讨贼，故诡臣之，赠予不可计。

lǔ jiàn lì ér dòng yòu yǔ zéi lián hé shā lüě lì mín yú shì sǎo guó rù kòu báo wèi qiáo qí ài méng jīng shī

虏见利而动，又与贼连和，杀掠吏民，于是扫国入寇，薄渭桥，骑壒蒙京师。

tài zōng shēn lè bīng xiǎn zé ér yīn jiān zhī róng shǐ nèi zǔ

太宗身勒兵，显责而阴间之，戎始内阻。

bù sān nián fù jié lì xiàn běi què xià tíng sǎo fēng chú qí guó suì xū

不三年，缚颉利献北阙下，霆扫风除，其国遂墟。

zì shī shū yǐ lái fá bào qǔ luàn miè rú dì shén qiě sù yě qín hàn bǐ zhī lòu yǐ

自《诗》、《书》以来，伐暴取乱，蔑如帝神且速也，秦汉比之，陋矣。

rán dì shù bào shī bù gào láo liào dí wú dùn qíng shàn rèn jiāng bì qí gōng gài huáng dì zhī bīng yě

然帝数暴师不告劳，料敌无遁情，善任将，必其功，盖黄帝之兵也。

ér tū jué nǎi yǐ shī dé kàng yǒu dào jìn shuāi dāng shǐ xīng suī yùn zhī shèng shuāi shǔ yú tiān ér qí wáng xìn yǒu yóu yǐ

而突厥乃以失德抗有道，浸衰当始兴，虽运之盛衰属于天，而其亡信有由矣！