shèng zhé yí xùn yuē jīng shù jīng xù lǐ yuē lùn
圣贤的永恒训导称为经,阐述经典、叙说道理称为论。
lùn zhě lún yě
论,就是条理;
lún lǐ wú shuǎng zé shèng yì bù zhuì
条理没有差错,圣人的思想就不会失落。
xī zhòng ní wēi yán mén rén zhuī jì gù yì qí jīng mù chēng wéi lún yǔ
从前孔子的精微言论,由弟子们追忆记录,所以谦称其经书的名目,叫作《论语》。
gài qún lùn lì míng shǐ yú zī yǐ
大概各种论著确立“论”这一名称,就是从此开始的。
zì lún yǔ yǐ qián jīng wú lùn zì
在《论语》之前,经书中没有“论”这个字。
liù tāo èr lùn hòu rén zhuī tí hu
《六韬》中的两篇论,是后人追加题目的吗?
xiáng guān lùn tǐ tiáo liú duō pǐn chén zhèng zé yǔ yì shuō hé qì shì jīng zé yǔ zhuàn zhù cān tǐ biàn shǐ zé yǔ zàn píng qí xíng quán wén zé yǔ xù yǐn gòng jì
仔细考察论这种文体,其分支种类繁多:陈述政事则与议、说相契合,解释经典则与传、注相互参照,辨析历史则与赞、评并行,评论文辞则与叙、引共同记录。
gù yì zhě yi yán shuō zhě shuō yǔ chuán zhě zhuǎn shī zhù zhě zhǔ jiě zàn zhě míng yì píng zhě píng lǐ xù zhě cì shì yǐn zhě yìn cí bā míng qū fēn yī kuí zōng lùn
所以议要适宜表达观点,说要善于言辞,传是转述师说,注是主导解释,赞是阐明意义,评是公正评理,序是编排次序,引是延伸文辞:这八种名称各有区分,但都归属于论这一大类。
lùn yě zhě mí lún qún yán ér yán jīng yī lǐ zhě yě
论这种文体,是综合各家言论,深入研究一个道理的文章。
shì yǐ zhuāng zhōu qí wù yǐ lùn wèi míng
在《论语》之前,还没有以论为名的著作;
bù wéi chūn qiū liù lùn zhāo liè
吕不韦的《吕氏春秋》,其中六篇论著清晰排列。
zhì shí qú lùn yì bái hǔ tōng jiǎng shù shèng tōng jīng lùn jiā zhī zhèng tǐ yě
到了石渠阁讨论经艺,白虎观讲论经义,阐述圣贤之道,贯通经典,这是论说文章的正宗体制。
jí bān biāo wáng mìng yán yóu sān jiāng fū shù zhāo qíng shàn rù shǐ tǐ
到了班彪的《王命论》,严尤的《三将论》,铺陈叙述,昭明情理,善于融入史传的体式。
wèi zhī chū bà shù jiān míng fǎ
魏国初建霸业之时,治国之术兼用名家和法家。
fu gǔ wáng càn xiào liàn míng lǐ
傅嘏、王粲,考核精练名理之学。
qì zhì zhèng shǐ wu yù shǒu wén
到了正始年间,致力于遵守文教;
hé yàn zhī tú shǐ shèng xuán lùn
何晏这些人,开始盛行玄学清谈。
yú shì dān zhōu dāng lù yǔ ní fù zhēng tú yǐ
于是老子和庄子占据了主导地位,与孔子争夺思想道路。
xiáng guān lán shí zhī cái xìng zhòng xuān zhī qù fá shū yè zhī biàn shēng tài chū zhī běn wú fǔ sì zhī liǎng lì píng shū zhī èr lùn bìng shī xīn dú jiàn fēng yǐng jīng mì gài lùn zhī yīng yě
仔细审视傅嘏的《才性论》,王粲的《去伐论》,嵇康的《声无哀乐论》,夏侯玄的《本无论》,王弼的《周易略例》,何晏的《道德论》等,都是凭借个人独立思考,见解独到,论述精辟深刻,堪称论文中的精华。
zhì rú li kāng yùn mìng tóng lùn héng ér guò zhī
至于李康的《运命论》,与王充的《论衡》类似但更为出色;
lù jī biàn wáng xiào guò qín ér bù jí rán yì qí měi yǐ
陆机的《辨亡论》,模仿贾谊的《过秦论》却未能超越,但仍有其优美之处。
cì jí sòng dài guō xiàng ruì sī yú jǐ shén zhī qū
接下来是宋岱、郭象,他们的思考深入精微玄妙的领域;
yí fu péi wěi jiāo biàn yú yǒu wú zhī yù
王衍、裴𬱟,在“有”与“无”的哲学范畴中激烈辩论;
bìng dú bù dāng shí liú shēng hòu dài
他的成就无人能及,名声流传后世。
rán zhì yǒu zhě quán xì yú xíng yòng
然而,执着于实有的人,完全拘泥于形体和功用;
guì wú zhě zhuān shǒu yú jì liáo
崇尚虚无的人,则一味固守于空寂。
tú ruì piān jiě mò yì zhèng lǐ
他们只是片面地追求极端见解,未能领悟真正的道理;
dòng jí shén yuán qí bō rě zhī jué jìng hu
探究到最深奥的根源,那或许是般若智慧的最高境界吧?
dǎi jiāng zuǒ qún tán wéi xuán shì wu
到了东晋时期,众多清谈,只专注于玄学;
suī yǒu rì xīn ér duō chōu qián xù yǐ
即使有每日更新的内容,但大多还是沿袭前人的思路。
zhì rú zhāng héng jī shì pō shì pái shuō
至于像张衡的《讥世》,很像滑稽的戏说;
kǒng róng xiào lián dàn tán cháo xì
孔融的《孝廉》,只是谈笑戏谑;
cáo zhí biàn dào tǐ tóng shū chāo
曹植的《辨道》,体裁如同抄书。
yán bù chí zhèng lùn rú qí yǐ
言论不秉持公正,议论不如停止。
yuán fu lùn zhī wèi tǐ suǒ yǐ biàn zhèng rán fǒu
探究论这种文体,是用来辨别是非对错的。
qióng yú yǒu shù jiū yú wú xíng zuān jiān qiú tōng gōu shēn qǔ jí
穷尽于有形的现象,探究于无形的本质,钻研艰深以求通达,钩取幽深以达极致;
nǎi bǎi lǜ zhī quán tí wàn shì zhī quán héng yě
这是各种思虑的捕鱼工具和捕兔器具,是衡量万事万物的标准。
gù qí yì guì yuán tōng cí jì zhī suì bì shǐ xīn yǔ lǐ hé mí féng mò jiàn qí xì
所以它的意义贵在圆融通达,言辞忌讳支离破碎,必须使心意与道理相合,弥补缝隙而不见其间隙;
cí gòng xīn mì dí rén bù zhī suǒ chéng sī qí yào yě
言辞与心意紧密配合,使敌人找不到可乘之机:这是其关键所在。
shì yǐ lùn rú xī xīn guì néng pò lǐ
因此论述如同劈柴,贵在能够剖析事理。
jīn lì zhě yuè lǐ ér héng duàn
斧头锋利的人,会超越事理而横加判断;
cí biàn zhě fǎn yì ér qǔ tōng
善于辩论的人,往往通过反驳对方观点来达成自己的目的;
lǎn wén suī qiǎo ér jiǎn jì zhī wàng
阅读文章虽然巧妙,但考察实际行为就能知道其虚妄。
wéi jūn zǐ néng tōng tiān xià zhī zhì ān kě yǐ qǔ lùn zāi
只有君子能够理解天下人的心意,怎能用歪曲的言论来论述呢?
ruò fú zhù shì wèi cí jiě sàn lùn tǐ zá wén suī yì zǒng huì shì tóng
至于注释作为文辞,分解了论述的整体,虽然杂文形式各异,但总归是相同的。
ruò qín yán jūn zhī zhù yáo diǎn shí yú wàn zì
像秦延君注释《尧典》,用了十多万字;
zhū wén gōng zhī jiě shàng shū sān shí wàn yán suǒ yǐ tōng rén è fán xiū xué zhāng jù
朱文公解释《尚书》,用了三十万字,因此博学的人厌恶繁琐,羞于学习章句之学。
ruò máo gōng zhī xun shī ān guó zhī chuán shū zhèng jūn zhī shì lǐ wáng bì zhī jiě yì yào yuē míng chàng kě wèi shì yǐ
像毛公注释《诗经》,孔安国传授《尚书》,郑玄解释《礼记》,王弼注解《周易》,都简明扼要、清晰流畅,可以作为典范。
shuō zhě yuè yě
说,就是喜悦的意思;
duì wèi kǒu shé gù yán zī yuè yì
兑卦象征口舌,所以言辞要使人愉悦;
guò yuè bì wěi gù shùn jīng chán shuō
过分讨好必定虚假,所以舜帝警惕谗言。
shuō zhī shàn zhě yī yǐn yǐ lùn wèi lóng yīn tài gōng yǐ biàn diào xìng zhōu jí zhú wǔ xíng ér shū zhèng duān mù chū ér cún lǔ yì qí měi yě
好的游说:伊尹通过谈论烹饪使殷朝兴盛,姜太公通过谈论钓鱼使周朝兴起,以及烛之武出使而缓解郑国危机,子贡出使而保全鲁国:这些都是美好的例子。
jì zhàn guó zhēng xióng biàn shì yún yǒng
到了战国时期,各国争雄,辩士如云涌般出现;
cóng héng cān móu cháng duǎn jiǎo shì
纵横捭阖地谋划策略,较量长短权衡形势;
zhuǎn wán chěng qí qiǎo cí fēi qián fú qí jīng shù
言辞如转丸般巧妙施展,飞钳之术暗藏精妙计谋。
yī rén zhī biàn zhòng yú jiǔ dǐng zhī bǎo
一人的雄辩之才,比九鼎宝器更为贵重;
sān cùn zhī shé qiáng yú bǎi wàn zhī shī
三寸不烂之舌,胜过百万雄师的威力。
liù yìn lěi luò yǐ pèi wǔ dōu yǐn zhèn ér fēng
六国相印错落佩戴于身,五座富庶城邑作为封地。
zhì hàn dìng qín chu biàn shì mǐ jié
待到汉朝平定秦楚乱世,辩士们才收敛锋芒止息活动。
lì jūn jì bì yú qí huò kuǎi zi jǐ rù hu hàn dǐng
郦食其被齐王投入鼎镬烹杀,蒯通也几乎被刘邦投入鼎中;
suī fù lù gǔ jí shèn zhāng shì fù huì dù qīn wén biàn lóu hù chún shé xié háng wàn shèng zhī jiē dǐ xì gōng qīng zhī xí bìng shùn fēng yǐ tuō shì mò néng nì bō ér sù huí yǐ
即使陆贾名声显赫,张释之善于附会,杜钦文辞善辩,楼护口才出众,他们都能在帝王阶前周旋,在公卿席间应对,但都是顺着风向借势,没有人能够逆流而上。
fu shuō guì fǔ huì chí zhāng xiāng suí bù zhuān huǎn jiá yì zài dāo bǐ
进谏贵在把握时机,张弛有度,不仅靠言辞委婉,也要靠文笔犀利。
fàn jū zhī yán yí shì lǐ sī zhī zhǐ zhú kè bìng shùn qíng rù jī dòng yán zhōng wu suī pī nì lín ér gōng chéng jì hé cǐ shàng shū zhī shàn shuō yě
范雎上书谈论疑难之事,李斯上书劝阻驱逐客卿,都是顺应情势抓住关键,言辞切中要害,虽然触犯了君主,却最终成功实现计谋,这是上书进谏的典范。
zhì yú zōu yáng zhī shuō wú liáng yù qiǎo ér lǐ zhì gù suī wēi ér wú jiù yǐ
至于邹阳游说吴王和梁王,比喻巧妙而说理透彻,所以虽然处境危险却没有灾祸;
jìng tōng zhī shuō bào shān shì huǎn ér wén fán suǒ yǐ lì chěng ér hǎn yù yě
冯衍游说鲍永和邓禹,事情迂缓而文辞繁冗,因此屡次奔走却很少得到赏识。
fán shuō zhī shū yào bì shǐ shí lì ér yì zhēn jìn yǒu qì yú chéng wù tuì wú zǔ yú róng shēn
凡是游说的关键,必须使时机有利而道理正当,进言要符合成就事业的需要,退身要不妨碍自身的荣耀。
zì fēi jué dí zé wéi zhōng yǔ xìn
除非欺骗敌人,否则只讲忠诚与信实。
pī gān dǎn yǐ xiàn zhǔ fēi wén mǐn yǐ jì cí cǐ shuō zhī běn yě
敞开肝胆向君主献计,运用敏捷的文思来丰富言辞,这是游说的根本。
ér lù shì zhí chēng shuō wěi yè yǐ jué kuáng hé zāi
可是陆机却直接说“游说言辞华美而诡诈欺骗”,这是为什么呢?
zàn yuē
赞语说:
lǐ xíng yú yán xù lǐ chéng lùn
道理通过言语来表现,叙述道理就成为议论。
cí shēn rén tiān zhì yuǎn fāng cùn
言辞深刻涉及天道人事,能使远方之事呈现于方寸之间。
yīn yáng mò tè guǐ shén mǐ dùn
阴阳变化没有差错,鬼神也无法隐藏。
shuō ěr fēi qián hū xī jǔ quàn
运用飞钳之术游说,一呼一吸间就能阻止或劝勉。