史记 · 司马迁 · Chapter 6 of 130

十二本纪·秦始皇本纪

PinyinModern Translation
Size

qín shǐ huáng dì zhě qín zhuāng xiāng wáng zǐ yě

秦始皇是秦庄襄王的儿子。

zhuāng xiāng wáng wèi qín zhì zǐ wū zhào jiàn lǚ bù wéi jī yuè ér qǔ zhī shēng shǐ huáng

庄襄王在赵国当人质时,见到吕不韦的姬妾,喜欢并娶了她,生下了秦始皇。

yǐ qín zhāo wáng sì shí bā nián zhēng yuè shēng wū hán dān

他在秦昭王四十八年正月出生于邯郸。

jí shēng míng wéi zhèng xìng zhào shì

出生后,取名为政,姓赵。

nián shí sān suì zhuāng xiāng wáng sǐ zhèng dài lì wèi qín wáng

十三岁时,庄襄王去世,嬴政继位成为秦王。

dàng shì zhī shí qín dì yǐ bìng ba shǔ hàn zhōng yuè wǎn yǒu yǐng zhì nán jùn yǐ

那时,秦国已经吞并了巴、蜀、汉中,越过宛地占领了郢都,设置了南郡;

běi shōu shàng jùn yǐ dōng yǒu hé dōng tài yuán shàng dǎng jùn

向北收取上郡以东地区,拥有河东、太原、上党等郡;

dōng zhì xíng yáng miè èr zhōu zhì sān chuān jùn

向东到达荥阳,消灭东周和西周,设置三川郡。

lǚ bù wéi wèi xiāng fēng shí wàn hù hào yuē wén xìn hóu

吕不韦担任丞相,受封十万户食邑,封号为文信侯。

zhāo zhì bīn kè yóu shì yù yǐ bìng tiān xià

招揽宾客和游说之士,意图吞并天下。

lǐ sī wèi shè rén

李斯担任舍人。

méng ào wáng yǐ páo gōng děng wéi jiāng jūn

蒙骜、王𬺈、麃公等人担任将军。

wáng nián shào chū jí wèi wěi guó shì dà chén

秦王年纪尚轻,刚刚登基,将国家大事委托给大臣处理。

jìn yáng fǎn yuán nián jiāng jūn méng ào jī dìng zhī

晋阳发生叛乱,元年,将军蒙骜率军平定。

èr nián páo gōng jiāng zú gōng juǎn zhǎn shǒu sān wàn

二年,麃公率领士兵攻打卷地,斩首三万人。

sān nián méng ào gōng hán qǔ shí sān chéng

三年,蒙骜进攻韩国,夺取十三座城池。

wáng yǐ sǐ

王𬺈去世。

shí yuè jiāng jūn méng ào gōng wèi shì chàng yǒu guǐ

十月,将军蒙骜攻打魏国的𪽈和有诡两地。

suì dà jī

这一年发生了严重的饥荒。

sì nián bá chàng yǒu guǐ

第四年,攻占了𪽈和有诡两地。

sān yuè jūn ba

三月,军队撤回。

qín zhì zǐ guī zì zhào zhào tài zǐ chū guī guó

秦国的人质从赵国返回,赵国的太子也离开秦国回到本国。

shí yuè gēng yín huáng chóng cóng dōng fāng lái bì tiān

十月庚寅日,蝗虫从东方飞来,遮蔽了天空。

tiān xià yì

天下发生了瘟疫。

bǎi xìng nèi sù qiān dàn bài jué yī jí

百姓缴纳一千石粮食,授予爵位一级。

wǔ nián jiāng jūn ào gōng wèi dìng suān zǎo yàn xū cháng píng yōng qiū shān yáng chéng jiē bá zhī qǔ èr shí chéng

五年,将军蒙骜攻打魏国,平定酸枣、燕、虚、长平、雍丘、山阳城,全部攻克,夺取二十座城池。

chū zhì dōng jùn

首次设置东郡。

dōng léi

冬季打雷。

liù nián hán wèi zhào wèi chu gòng jī qín qǔ shòu líng

六年,韩国、魏国、赵国、卫国、楚国联合攻打秦国,夺取寿陵。

qín chū bīng wǔ guó bīng ba

秦国出兵,五国军队撤退。

bá wèi pò dōng jùn qí jūn jiǎo lǜ qí zhī shǔ xǐ jū yě wáng zǔ qí shān yǐ bǎo wèi zhī hé nèi

攻占卫国,逼近东郡,卫君角率领其宗族迁居野王,凭借山势险阻来保卫魏国的河内地区。

qī nián huì xīng xiān chū dōng fāng jiàn běi fāng wǔ yuè jiàn xī fāng

七年,彗星先出现在东方,后见于北方,五月又出现在西方。

jiāng jūn ào sǐ

将军蒙骜去世。

yǐ gōng lóng gū qìng dōu hái bīng gōng jí

秦军攻打龙、孤、庆都等地,回师进攻汲城。

huì xīng fù jiàn xī fāng shí liù rì

彗星再次在西方出现,持续十六天。

xià tài hòu sǐ

夏太后去世。

bā nián wáng dì cháng ān jūn chéng jiǎo jiāng jūn jī zhào fǎn sǐ tún liú jūn lì jiē zhǎn sǐ qiān qí mín wū lín táo

八年,秦王的弟弟长安君成𫊸率军攻打赵国,反叛,死在屯留,军中官吏都被处死,当地百姓被迁往临洮。

jiāng jūn bì sǐ zú tún liú pú zǒng fǎn lù qí shī

将军在壁垒中死去,屯留、蒲惣的士兵反叛,尸体被处以戮刑。

hé yú dà shàng qīng chē zhòng mǎ dōng jiù shí

黄河的鱼大量逆流而上,轻便的车和载重的马都向东去觅食。

lào ǎi fēng wèi cháng xìn hóu

嫪毐被封为长信侯。

yǔ zhī shān yáng de lìng ǎi jū zhī

赐予他山阳的土地,让嫪毐居住在那里。

gōng shì chē mǎ yī fú yuàn yòu chí liè zì ǎi

宫室、车马、衣服、苑囿、驰猎等事都任由嫪毐恣意享用。

shì wú xiǎo dà jiē jué wū ǎi

无论事情大小都由嫪毐决定。

yòu yǐ hé xī tài yuán jùn gèng wéi ǎi guó

又将河西太原郡改为嫪毐的封国。

jiǔ nián huì xīng jiàn huò jìng tiān

九年,彗星出现,有时横贯整个天空。

gōng wèi yuán pú yáng

攻打魏国的垣邑和蒲阳。

sì yuè shàng sù yōng

四月,皇帝到雍城住宿。

jǐ yǒu wáng guān dài jiàn

己酉日,秦王举行冠礼,佩带宝剑。

cháng xìn hóu ǎi zuò luàn ér jué jiáo wáng yù xǐ jí tài hòu xǐ yǐ fā xiàn zú jí wèi zú guān qí róng zhái jūn gōng shè rén jiāng yù gōng qí nián gōng wéi luàn

长信侯嫪毐发动叛乱被察觉,他盗用秦王和太后的印玺调动县里的士兵、宫廷卫队、官骑、戎翟部族首领以及门客,企图攻打蕲年宫作乱。

wáng zhī zhī lìng xiàng guó chāng píng jūn chāng wén jūn fā zú gōng ǎi

秦王得知此事,命令相国昌平君和昌文君调兵攻打嫪毐。

zhàn xián yáng zhǎn shǒu shù bǎi jiē bài jué jí huàn zhě jiē zài zhàn zhōng yì bài jué yī jí

在咸阳交战,斩杀数百人,参战者都授予爵位,连宦官参与战斗的也提升一级爵位。

ǎi děng bài zǒu

嫪毐等人战败逃跑。

jí lìng guó zhōng yǒu shēng de ǎi cì qián bǎi wàn

随即向全国下令:活捉嫪毐的,赏赐一百万钱;

shā zhī wǔ shí wàn

杀死他的,赏赐五十万钱。

jǐn de ǎi děng

将嫪毐等人全部抓获。

wèi wèi jié nèi shǐ sì zuǒ yì jié zhōng dài fū lìng qí děng èr shí rén jiē xiāo shǒu

卫尉竭、内史肆、佐弋竭、中大夫令齐等二十人均被斩首示众。

chē liè yǐ xùn miè qí zōng

处以车裂之刑并巡行示众,诛灭其宗族。

jí qí shè rén qīng zhě wèi guǐ xīn

至于他们的门客,罪责较轻的罚作鬼薪之役。

jí duó jué qiān shǔ sì qiān yú jiā jiā fáng líng

以及剥夺爵位、流放蜀地的四千余户人家,安置在房陵居住。

sì yuè hán dòng yǒu sǐ zhě

四月,天气严寒冰冻,有人冻死。

yáng duān hé gōng yǎn shì

杨端和攻打衍氏。

huì xīng jiàn xī fāng yòu jiàn běi fāng cóng dòu yǐ nán bā shí rì

彗星在西方出现,又在北方出现,从北斗星以南持续了八十天。

shí nián xiàng guó lǚ bù wéi zuò lào ǎi miǎn

十年,相国吕不韦因嫪毐之事被免职。

huán yǐ wèi jiāng jūn

桓𬺈担任将军。

qí zhào lái zhì jiǔ

齐国和赵国前来设宴。

qí rén máo jiāo shuō qín wáng yuē qín fāng yǐ tiān xià wéi shì ér dài wáng yǒu qiān mǔ tài hòu zhī míng kǒng zhū hóu wén zhī yóu cǐ bèi qín yě

齐国人茅焦劝谏秦王说:“秦国正以统一天下为事业,而大王却有流放母太后的名声,恐怕诸侯听说后,会因此背叛秦国。”

qín wáng nǎi yíng tài hòu wū yōng ér rù xián yáng fù jū gān quán gōng

秦王于是从雍地将太后迎回咸阳,让她重新居住在甘泉宫。

dà suǒ zhú kè lǐ sī shàng shū shuō nǎi zhǐ zhú kè lìng

大规模搜捕,驱逐客卿,李斯上书劝说,于是停止了逐客令。

lǐ sī yīn shuō qín wáng qǐng xiān qǔ hán yǐ kǒng tā guó wū shì shǐ sī xià hán

李斯趁机劝说秦王,请求先攻取韩国以震慑其他国家,于是派李斯去降服韩国。

hán wáng huàn zhī

韩王为此感到忧虑。

yǔ hán fēi móu ruò qín

与韩非谋划削弱秦国。

dà liáng rén wèi liáo lái shuō qín wáng yuē yǐ qín zhī qiáng zhū hóu pì rú jùn xiàn zhī jūn chén dàn kǒng zhū hóu hé zòng xī ér chū bù yì cǐ nǎi zhì bó fū chāi mǐn wáng zhī suǒ yǐ wáng yě

大梁人尉缭前来,劝说秦王道:“凭借秦国的强大,诸侯就如同郡县的长官,我只担心诸侯联合起来,出其不意地共同行动,这正是智伯、夫差、湣王灭亡的原因。”

yuán dài wáng wú ài cái wù lù qí háo chén yǐ luàn qí móu bù guò wáng sān shí wàn jīn zé zhū hóu kě jǐn

希望大王不要吝惜财物,用重金贿赂各国的权贵大臣,以此扰乱他们的谋划,这样不过花费三十万金,就能使各国诸侯全部臣服。

qín wáng cóng qí jì jiàn wèi liáo kàng lǐ yī fú shí yǐn yǔ liáo tóng

”秦王采纳了他的计策,以平等的礼节会见尉缭,衣着饮食都与尉缭相同。

liáo yuē qín wáng wéi rén fēng zhǔn zhǎng mù zhì niǎo yīng chái shēng shǎo ēn ér hǔ láng xīn jū yuē yì chū rén xià dé zhì yì qīng shí rén

尉缭说:“秦王这个人,高鼻梁,细长眼睛,胸脯像猛禽一样突起,声音像豺狼,刻薄寡恩而有虎狼之心,穷困时容易谦卑待人,得志时也会轻易吞食他人。

wǒ bù yī rán jiàn wǒ cháng shēn zì xià wǒ

我虽是个平民,但他见到我时常表现出谦卑的姿态。

chéng shǐ qín wáng dé zhì wū tiān xià tiān xià jiē wèi lǔ yǐ

如果真让秦王得志于天下,那么天下人都将成为他的俘虏。

bù kě yǔ jiǔ yóu

不能与他长久交往。”

nǎi wáng qù

于是逃亡离去。

qín wáng jué gù zhǐ yǐ wéi qín guó wèi zú yòng qí jì cè

秦王察觉后,坚决挽留,任命他为秦国尉,最终采纳了他的计策。

ér lǐ sī yòng shì

而李斯执掌朝政。

shí yī nián wáng jiǎn huán yǐ yáng duān hé gōng yè qǔ jiǔ chéng

十一年,王翦、桓𬺈、杨端和攻打邺城,夺取九座城池。

wáng jiǎn gōng yù yǔ lǎo yáng jiē bìng wèi yī jūn

王翦进攻阏与、橑杨,将两处军队合并为一支。

jiǎn jiāng shí bā rì jūn guī dòu shí yǐ xià shén tuī èr rén cóng jūn qǔ yè ān yáng huán yǐ jiāng

王翦领兵十八天,军中低级士兵每十人推选两人随军攻取邺城安阳,由桓𬺈率领。

shí èr nián wén xìn hòu bù wéi sǐ qiè zàng

十二年,文信侯吕不韦去世,被私下安葬。

qí shè rén lín zhě jìn rén yě zhú chū zhī

他的门客中参加葬礼的,如果是晋国人,就驱逐出境;

qín rén liù bǎi shí yǐ shàng duó jué qiān

秦国人中俸禄在六百石以上的剥夺爵位,流放;

wǔ bǎi shí yǐ xià bù lín qiān wù duó jué

俸禄在五百石以下没有参加葬礼的,流放,但不剥夺爵位。

zì jīn yǐ lái cāo guó shì bù dào rú lào ǎi bù wéi zhě jí qí mén shì cǐ

从今以后,处理国家事务不遵循正道像嫪毐、吕不韦这样的人,就登记他们的家族,参照这个案例处理。

qiū fù lào ǎi shè rén qiān shǔ zhě

秋天,赦免了被流放到蜀地的嫪毐门客,让他们返回。

dàng shì zhī shí tiān xià dà hàn liù yuè zhì bā yuè nǎi yǔ

当时,天下遭遇大旱,从六月到八月才下雨。

shí sān nián huán yǐ gōng zhào píng yáng shā zhào jiāng hù zhé zhǎn shǒu shí wàn

十三年,桓𬺈攻打赵国的平阳,杀死赵国将领扈辄,斩首十万人。

wáng zhī hé nán

秦王前往黄河以南地区。

zhēng yuè huì xīng jiàn dōng fāng

正月,彗星在东方出现。

shí yuè huán yǐ gōng zhào

十月,桓𬺈攻打赵国。

shí sì nián gōng zhào jūn wū píng yáng qǔ yi ān pò zhī shā qí jiāng jūn

十四年,在平阳攻打赵军,夺取宜安,击败赵军,杀死其将军。

huán yǐ dìng píng yáng wǔ chéng

桓𬺈平定平阳、武城两地。

hán fēi shǐ qín qín yòng lǐ sī móu liú fēi fēi sǐ yún yáng

韩非出使秦国,秦国采纳李斯的计策,扣留韩非,韩非最终死在云阳。

hán wáng qǐng wéi chén

韩王请求臣服于秦国。

shí wǔ nián dà xīng bīng yī jūn zhì yè yī jūn zhì tài yuán qǔ láng mèng

十五年,秦国大规模出兵,一支军队抵达邺城,另一支军队到达太原,攻取了狼孟。

dì dòng

发生地震。

shí liù nián jiǔ yuè fā zú shòu de hán nán yáng jiǎ shǒu téng

十六年九月,秦国派遣军队接收韩国南阳地区,并任命假守腾(腾为代理郡守)。

chū lìng nán zǐ shū nián

开始命令男子登记年龄。

wèi xiàn de wū qín

魏国向秦国献上土地。

qín zhì lì yì

秦国设置丽邑。

shí qī nián nèi shǐ téng gōng hán de hán wáng ān jǐn nà qí de yǐ qí de wèi jùn mìng yuē yǐng chuān

十七年,内史腾攻打韩国,俘获韩王安,全部接收其土地,将该地设为郡,命名为颍川。

dì dòng

发生地震。

huá yáng tài hòu zú

华阳太后去世。

mín dà jī

百姓遭受严重饥荒。

shí bā nián dà xīng bīng gōng zhào wáng jiǎn jiāng shàng dì xià jǐng xíng duān hé jiāng hé nèi qiāng huì fá zhào duān hé wéi hán dān chéng

十八年,秦国大规模发兵攻打赵国,王翦率领上地军队,攻下井陉,杨端和率领河内军队,羌瘣也率军攻打赵国,杨端和包围了邯郸城。

shí jiǔ nián wáng jiǎn qiāng huì jǐn dìng qǔ zhào dì dōng yáng de zhào wáng

十九年,王翦、羌瘣完全平定并夺取了赵国的东阳地区,俘获了赵王。

yǐn bīng yù gōng yàn zhūn zhōng shān

秦军又率兵准备攻打燕国,军队驻扎在中山。

qín wáng zhī hán dān zhū cháng yǔ wáng shēng zhào shí mǔ jiā yǒu chóu yuàn jiē kēng zhī

秦王嬴政来到邯郸,把当初与他生在赵国时母家有仇怨的人,全部活埋了。

qín wáng hái cóng tài yuán shàng jùn guī

秦王返回时,经由太原、上郡回到都城。

shǐ huáng dì mǔ tài hòu bēng

始皇帝的母亲太后去世。

zhào gōng zǐ jiā lǜ qí zōng shù bǎi rén zhī dài zì lì wèi dài wáng dōng yǔ yàn hé bīng jūn shàng gǔ

赵国公子嘉率领其宗族数百人前往代地,自立为代王,向东与燕国联合兵力,驻扎在上谷。

dà jī

发生严重饥荒。

èr shí nián yān tài zǐ dān huàn qín bīng zhì guó kǒng shǐ jīng kē cì qín wáng

二十年,燕国太子丹担忧秦国军队进攻本国,心生恐惧,派遣荆轲刺杀秦王。

qín wáng jué zhī tǐ jiě kē yǐ xùn ér shǐ wáng jiǎn xīn shèng gōng yàn

秦王察觉此事,将荆轲肢解示众,并派遣王翦、辛胜攻打燕国。

yàn dài fā bīng jī qín jūn qín jūn pò yàn yì shuǐ zhī xi

燕国和代国出兵攻击秦国军队,秦军在易水以西击败燕军。

èr shí yī nián wáng bēn gōng jīng

二十一年,王贲攻打楚国。

nǎi yì fā zú yì wáng jiǎn jūn suì pò yàn tài zǐ jūn qǔ yàn jì chéng de tài zǐ dān zhī shǒu

于是增派士兵前往王翦的军队,随即击败了燕国太子的军队,攻取了燕国的蓟城,获得了太子丹的首级。

yàn wáng dōng shōu liáo dōng ér wáng zhī

燕王向东收取辽东地区并在此称王。

wáng jiǎn xiè bìng lǎo guī

王翦以生病年老为由辞官归乡。

xīn zhèng fǎn

新郑发生叛乱。

chāng píng jūn xǐ wū yǐng

昌平君被迁移到郢地。

dà yǔ xuě shēn èr chǐ wǔ cùn

天降大雪,积雪深达二尺五寸。

èr shí èr nián wáng bēn gōng wèi yǐn hé gōu guàn dà liáng dà liáng chéng huài qí wáng qǐng xiáng jǐn qǔ qí de

二十二年,王贲攻打魏国,引黄河水灌淹大梁城,大梁城墙毁坏,魏王请求投降,秦国全部占领了魏国的土地。

èr shí sān nián qín wáng fù zhào wáng jiǎn qiáng qǐ zhī shǐ jiāng jī jīng

二十三年,秦王再次召见王翦,强行起用他,派他率军攻打楚国。

qǔ chén yǐ nán zhì píng yú lǔ jīng wáng

攻取了陈地以南直到平舆的地区,俘虏了楚王。

qín wáng yóu zhì yǐng chén

秦王巡游到郢陈。

jīng jiāng xiàng yàn lì chāng píng jūn wèi jīng wáng fǎn qín wū huái nán

楚国将领项燕拥立昌平君为楚王,在淮南反叛秦国。

èr shí sì nián wáng jiǎn méng wǔ gōng jīng pò jīng jūn chāng píng jūn sǐ xiàng yàn suì zì shā

二十四年,王翦、蒙武攻打楚国,击败楚军,昌平君战死,项燕于是自杀。

èr shí wǔ nián dà xīng bīng shǐ wáng bēn jiāng gōng yàn liáo dōng de yàn wáng xǐ

二十五年,秦国大规模发兵,派遣王贲为将,攻打燕国的辽东地区,俘获了燕王喜。

hái gōng dài lǔ dài wáng jiā

回师攻打代国,俘虏了代王嘉。

wáng jiǎn suì dìng jīng jiāng nán dì

王翦于是平定了楚国江南地区;

jiàng yuè jūn zhì kuài jī jùn

使越君投降,设置了会稽郡。

wǔ yuè tiān xià dà pú

五月,天下举行盛大的饮酒庆祝活动。

èr shí liù nián qí wáng jiàn yǔ qí xiāng hòu shèng fā bīng shǒu qí xi jiè bù tōng qín

二十六年,齐王建和他的丞相后胜派兵防守西部边境,不与秦国往来。

qín shǐ jiāng jūn wáng bēn cóng yàn nán gōng qí de qí wáng jiàn

秦国派遣将军王贲从燕国南部进攻齐国,俘获了齐王建。

qín chū bìng tiān xià lìng chéng xiàng yù shǐ yuē yì rì hán wáng nà de xiào xǐ qǐng wèi fān chén yǐ ér bèi yuē yǔ zhào wèi hé zòng pàn qín gù xīng bīng zhū zhī lǔ qí wáng

秦国刚刚统一天下,命令丞相和御史说:“从前韩王献出土地、交出印玺,请求做藩臣,但不久背弃盟约,与赵国、魏国联合起来背叛秦国,所以发兵讨伐他们,俘虏了他们的国王。

guǎ rén yǐ wéi shàn shù jī xī bīng gé

我认为这样做很好,或许可以停止战争。

zhào wáng shǐ qí xiāng li mù lái yuē méng gù guī qí zhì zǐ

赵王派他的丞相李牧前来订立盟约,所以归还了他们的质子。

yǐ ér bèi méng fǎn wǒ tài yuán gù xīng bīng zhū zhī de qí wáng

不久背弃盟约,在太原反叛我,所以发兵讨伐他们,俘获了他们的国王。

zhào gōng zǐ jiā nǎi zì lì wèi dài wáng gù jǔ bīng jī miè zhī

赵国的公子嘉于是自立为代王,所以发兵攻击并消灭了他。

wèi wáng shǐ yuē fú rù qín yǐ ér yǔ hán zhào móu xí qín qín bīng lì zhū suì pò zhī

魏王起初约定臣服归顺秦国,不久又与韩国、赵国密谋偷袭秦国,秦国的军队和官吏前去讨伐,于是攻破了他们。

jīng wáng xiàn qīng yáng yǐ xī yǐ ér pàn yuē jī wǒ nán jùn gù fā bīng zhū de qí wáng suì dìng qí jīng de

楚王献出青阳以西的土地,不久又背弃盟约,攻打我国的南郡,因此发兵讨伐,俘获了他们的国王,于是平定了楚国地区。

yàn wáng hūn luàn qí tài zǐ dān nǎi yīn lìng jīng kē wèi zéi bīng lì zhū miè qí guó

燕王昏庸无道,他的太子丹竟暗中指使荆轲行刺,军队和官吏前去讨伐,灭亡了他的国家。

qí wáng yòng hòu shèng jì jué qín shǐ yù wéi luàn bīng lì zhū lǔ qí wáng píng qí de

齐王采纳后胜的计策,断绝与秦国的使者往来,企图作乱,军队和官吏前去讨伐,俘虏了他们的国王,平定了齐国地区。

guǎ rén yǐ miǎo miǎo zhī shēn xīng bīng zhū bào luàn lài zōng miào zhī líng liù wáng xián fú qí gū tiān xià dà dìng

我凭借微小的身躯,起兵讨伐暴乱,依赖祖先宗庙的威灵,六国之王都承认了自己的罪过,天下完全平定。

jīn míng hào bù gēng wú yǐ chēng chéng gōng chuán hòu shì

如今若不更改名号,就无法彰显功业,流传后世。

qí yì dì hào

商议皇帝的名号。

chéng xiàng wǎn yù shǐ dài fū jié tíng wèi sī děng jiē yuē xī zhě wǔ dì dì fāng qiān lǐ qí wài hóu fú yí fú zhū hóu huò cháo huò fǒu tiān zǐ bù néng zhì

丞相王绾、御史大夫冯劫、廷尉李斯等人都说:“从前五帝的疆土纵横千里,此外还有侯服、夷服等地区的诸侯,有的朝见,有的不朝见,天子不能控制。

jīn bì xià xīng yì bīng zhū cán zéi píng dìng tiān xià hǎi nèi wèi jùn xiàn fǎ lìng yóu yī tǒng zì shàng gǔ yǐ lái wèi cháng yǒu wǔ dì suǒ bù jí

如今陛下发动正义之师,讨伐残暴贼子,平定了天下,在全国设置郡县,法令归于一统,这是自上古以来未曾有过的,五帝也比不上。

chén děng jǐn yǔ bó shì yì yuē gǔ yǒu tiān huáng yǒu dì huáng yǒu tài huáng tài huáng zuì guì

我们谨慎地和博士们商议说:‘古代有天皇,有地皇,有泰皇,泰皇最尊贵。’

chén děng mèi sǐ shàng zūn hào wáng wèi tài huáng

我们冒死献上尊号,王称为‘泰皇’。

mìng wèi zhì lìng wèi zhào tiān zǐ zì chēng yuē zhèn

发命称为‘制’,下令称为‘诏’,天子自称为‘朕’。”

wáng yuē qù tài zhe huáng cǎi shàng gǔ dì wèi hào hào yuē huáng dì

秦王说:“去掉‘泰’字,保留‘皇’字,采用上古‘帝’的称号,称为‘皇帝’。”

tā rú yì

其他事项按照商议的结果执行。

zhì yuē kě

下诏说:“可以。”

zhuī zūn zhuāng xiāng wáng wèi tài shàng huáng

追尊庄襄王为太上皇。

zhì yuē zhèn wén tài gǔ yǒu hào wú shì zhōng gǔ yǒu hào sǐ ér yǐ xíng wéi shì

下诏说:“我听说远古时代有称号而没有谥号,中古时代有称号,死后根据生前的行为评定谥号。

rú cǐ zé zǐ yì fù chén yì jūn yě shén wú wèi zhèn fú qǔ yān

这样一来,就是儿子议论父亲,臣子议论君主了,非常没有意义,我不采取这种做法。”

zì jīn yǐ lái chú shì fǎ

从今以后,废除谥号制度。

zhèn wèi shǐ huáng dì

我是始皇帝。

hòu shì yǐ jì shù èr shì sān shì zhì yú wàn shì chuán zhī wú qióng

后代用数字计算,二世、三世直到万世,传承无穷无尽。

shǐ huáng tuī zhōng shǐ wǔ dé zhī chuán yǐ wéi zhōu de huǒ dé qín dài zhōu dé cóng suǒ bù shèng

始皇推究五行终始相承的传续,认为周朝属火德,秦取代周朝,德运应属周朝不能克胜的。

fāng jīn shuǐ dé zhī shǐ gǎi nián shǐ cháo hè jiē zì shí yuè shuò

如今是水德的开始,更改一年的起始,朝贺都在十月初一。

yī fú máo jīng jié qí jiē shàng hēi

衣服、旌旗、符节、旗帜都崇尚黑色。

shù yǐ liù wèi jì fú fǎ guān jiē liù cùn ér yú liù chǐ liù chǐ wèi bù chéng liù mǎ

以六作为制度的标准,符节、法冠都定为六寸,车舆宽六尺,六尺为一步,驾车用六匹马。

gēng míng hé yuē dé shuǐ yǐ wéi shuǐ dé zhī shǐ

将黄河改名为德水,以此作为水德的开端。

gāng yì lì shēn shì jiē jué wū fǎ kè xuē wú rén ēn hé yì rán hòu hé wǔ dé zhī shù

性格刚毅严厉,凡事都依法裁决,苛刻而不讲仁慈恩惠与道义,这样才符合五德的运数。

wū shì jí fǎ jiǔ zhě bù shè

于是推行严刑峻法,犯罪时间长的也不予赦免。

chéng xiàng wǎn děng yán zhū hóu chū pò yàn qí jīng de yuǎn bù wéi zhì wáng wú yǐ tián zhī

丞相王绾等人进言:“诸侯刚刚被平定,燕地、齐地、楚地偏远,不设立王侯,就无法镇守。

qǐng lì zhū zǐ wéi shàng xìng xǔ

请求分封各位皇子为王,希望皇上能批准。”

shǐ huáng xià qí yì wū qún chén qún chén jiē yǐ wéi biàn

秦始皇将此事交给群臣商议,群臣都认为分封诸侯有利。

tíng wèi lǐ sī yì yuē zhōu wén wǔ suǒ fēng zǐ dì tóng xìng shén zhòng rán hòu shǔ shū yuǎn xiāng gōng jī rú chóu chóu zhū hóu gēng xiāng zhū fá zhōu tiān zi fú néng jìn zhǐ

廷尉李斯发表意见说:“周文王、周武王分封同姓子弟很多,但后来亲属关系疏远,互相攻击如同仇敌,诸侯之间互相征伐,周天子无法禁止。

jīn hǎi nèi lài bì xià shén líng yī tǒng jiē wèi jùn xiàn zhū zǐ gōng chén yǐ gōng fù shuì zhòng shǎng cì zhī shén zú yì zhì

如今四海之内依靠陛下的神威统一,都设置为郡县,皇子功臣用国家赋税重重赏赐他们,很容易控制。

tiān xià wú yì yì zé ān níng zhī shù yě

天下没有异心,这才是安宁的办法。

zhì zhū hóu bù biàn

设置诸侯不利。

shǐ huáng yuē tiān xià gòng kǔ zhàn dòu bù xiū yǐ yǒu hòu wáng

”秦始皇说:“天下人共同苦于战争不止,就是因为有诸侯王的存在。

lài zōng miào tiān xià chū dìng yòu fù lì guó shì shù bīng yě ér qiú qí níng xī qǐ bù nán zāi

依靠祖宗的威灵,天下刚刚平定,又要重新分封诸侯国,这是制造战乱啊,想求得安宁太平,岂不是很难吗!

tíng wèi yì shì

廷尉的意见是对的。

fēn tiān xià yǐ wéi sān shí liù jùn jùn zhì shǒu wèi jiān

把天下划分为三十六个郡,每郡设置郡守、郡尉、监御史。

gēng míng mín yuē qián shǒu

改称百姓为“黔首”。

dà pú

下令特许臣民聚会饮酒。

shōu tiān xià bīng jù zhī xián yáng xiāo yǐ wéi zhōng jù jīn rén shí èr zhòng gè qiān dàn zhì tíng gōng zhōng

收缴天下的兵器,集中到咸阳,熔化后铸成钟鐻,又铸造了十二个铜人,每个重达千石,放置在宫廷里。

yī fǎ dù héng shí zhàng chǐ

统一度量衡的标准。

chē tóng guǐ

统一车辆的轨距。

shū tóng wén zì

统一书写的文字。

dì dōng zhì hǎi jì cháo xiǎn xi zhì lín táo qiāng zhōng nán zhì běi xiāng hù běi jù hé wèi sāi bìng yīn shān zhì liáo dōng

疆域东到大海和朝鲜,西到临洮、羌中,南到北向门户,北依黄河为屏障,沿着阴山直到辽东。

xǐ tiān xià háo fù wū xián yáng shí èr wàn hù

迁移天下豪富十二万户到咸阳。

zhū miào jí zhāng tái shàng lín jiē zài wèi nán

各种宗庙以及章台宫、上林苑都在渭水以南。

qín měi pò zhū hóu xiě fàng qí gōng shì zuò zhī xián yáng běi bǎn shàng nán lín wèi zì yōng mén yǐ dōng zhì jīng wèi diàn wū yī fù dào zhōu gé xiāng zhǔ

秦国每攻破一个诸侯国,就仿照其宫殿样式,在咸阳北面的山坡上建造,南临渭水,从雍门向东直到泾水、渭水交汇处,宫殿楼阁之间以复道和回廊相连通。

suǒ de zhū hóu měi rén zhōng gǔ yǐ chōng rù zhī

俘获的各诸侯国的美人和钟鼓乐器,都安置在这些宫殿里。

èr shí qī nián shǐ huáng xún lǒng xī běi dì chū jī tóu shān guò huí zhōng

二十七年,秦始皇巡视陇西、北地,出鸡头山,经过回中。

yān zuò xìn gōng wèi nán yǐ gèng mìng xìn gōng wèi jí miào xiàng tiān jí

于是在渭水南岸修建信宫,不久将信宫改名为极庙,以象征天上的北极星。

zì jí miào dào tōng lì shān zuò gān quán qián diàn

从极庙修筑道路直通郦山,又建造了甘泉前殿。

zhù yǒng dào zì xián yáng shǔ zhī

修筑甬道,从咸阳一直连接到这些地方。

shì suì cì jué yī jí

这一年,赐予爵位一级。

zhì chí dào

修建驰道。

èr shí bā nián shǐ huáng dōng xíng jùn xiàn shàng zōu yì shān

二十八年,秦始皇向东巡行各郡县,登上邹峄山。

lì shí yǔ lǔ zhū rú shēng yì kè shí sòng qín dé yì fēng shàn wàng jì shān chuān zhī shì

树立石碑,与鲁地的儒生们商议,刻石歌颂秦朝的功德,讨论封禅和祭祀山川的事宜。

nǎi suì shàng tài shān lì shí fēng cí sì

于是登上泰山,树立石碑,举行封禅仪式,祭祀神灵。

xià fēng yǔ bào zhì xiū wū shù xià yīn fēng qí shù wèi wǔ dài fū

下山时,风雨突然来临,在树下休息,因此封那棵树为五大夫。

chán liáng fù

在梁父山举行禅祭。

kè suǒ lì shí qí cí yuē

刻下所立的石碑,碑文写道:

huáng dì lín wèi zuò zhì míng fǎ chén xià xiū chì

皇帝登临帝位,制定明确的法令,臣子们遵循整饬。

èr shí yǒu liù nián chū bìng tiān xià wǎng bù bīn fú

二十六年,首次统一天下,无不归顺臣服。

qīn xún yuǎn fāng lí mín dēng cí tài shān zhōu lǎn dōng jí

亲自巡视远方的百姓,登上这座泰山,遍览东方极远之地。

cóng chén sī jī běn yuán shì yè zhī sòng gōng dé

随从的臣子追思功绩,追溯事业的根源,恭敬地颂扬功德。

zhì dào yùn xíng zhū chǎn dé yí jiē yǒu fǎ shì

治国之道得以施行,各种生产安排得当,都有法度规范。

dà yì xiū míng chuí yú hòu shì shùn chéng wù gé

根本的道理美好光明,流传到后世,要顺应继承而不要改变。

huáng dì gōng shèng jì píng tiān xià bù xiè wū zhì

皇帝自身圣明,在平定天下之后,对治理国家毫不懈怠。

sù xīng yè mèi jiàn shè cháng lì zhuān lóng jiào huì

早起晚睡,致力于建立长远的利益,特别注重教育训导。

xùn jīng xuān dá yuǎn jìn bì lǐ xián chéng shèng zhì

训诫和经典得到宣扬传达,无论远近都得到治理,全都秉承皇帝的圣明意志。

guì jiàn fēn míng nán nǚ lǐ shùn shèn zūn zhí shì

尊贵与低贱区分清楚,男女之间礼节和顺,谨慎地遵守各自的职责。

zhāo gé nèi wài mǐ bù qīng jìng shī yú hòu sì

对内对外都加以昭示,没有不清明洁净的,并延续到后代。

huà jí wú qióng zūn fèng yí zhào yǒng chéng zhòng jiè

教化影响深远无穷,遵循并奉行先帝的遗诏,永远继承重要的训诫。

wū shì nǎi bìng bó hǎi yǐ dōng guò huáng chuí qióng chéng shān dēng zhī fú lì shí sòng qín dé yān ér qù

于是合并了勃海以东的地区,经过黄县、腄县,直到成山尽头,登上之罘山,树立石碑歌颂秦朝的功德后才离开。

nán dēng láng yá dà lè zhī liú sān yuè

向南登上琅邪山,非常高兴,停留了三个月。

nǎi xǐ qián shǒu sān wàn hù láng yá tái xià fù shí èr suì

于是迁移三万户百姓到琅邪台下定居,免除他们十二年的赋役。

zuò láng yá tái lì shí kè sòng qín dé míng dé yì

建造琅邪台,树立石刻,歌颂秦朝的功德,表明自己的得意。

yuē

曰:

wéi èr shí bā nián huáng dì zuò shǐ

二十八年,皇帝开始创立基业。

duān píng fǎ dù wàn wù zhī jì

端正法度,作为万物的纲纪。

yǐ míng rén shì hé tóng fù zǐ

用以明确人事,使父子和谐相处。

shèng zhì rén yì xiǎn bái dào lǐ

圣明智慧与仁义,彰显明白的道理。

dōng fǔ dōng tǔ yǐ shěng zú shì

东巡安抚东方疆土,视察士卒。

shì yǐ dà bì nǎi lín yú hǎi

大事已毕,于是亲临海边。

huáng dì zhī gōng quàn láo běn shì

皇帝的功绩,在于鼓励农耕这一根本事业。

shàng nóng chú mò qián shǒu shì fù

重视农业,抑制工商业,使百姓富裕起来。

pǔ tiān zhī xià tuán xīn yī zhì

普天之下,人们都专心致志,团结一致。

qì xiè yī liàng tóng shū wén zì

统一度量衡,统一书写文字。

rì yuè suǒ zhào zhōu yú suǒ zài

凡是日月照耀、车船能到达的地方。

jiē zhōng qí mìng mò bù dé yì

人们都能安享天年,没有不感到满意的。

yìng shí dòng shì shì wéi huáng dì

顺应时势采取行动,这是皇帝的职责。

kuāng chì yì sú líng shuǐ jīng de

整顿纠正不良风俗,跋山涉水巡视疆土。

yōu xù qián shǒu zhāo xī bù xiè

体恤关怀黎民百姓,日夜操劳从不懈怠。

chú yí dìng fǎ xián zhī suǒ pì

消除疑虑制定律法,使民众都知晓避忌。

fāng bó fēn zhí zhū zhì jīng yì

地方长官各司其职,各项政务处理得当。

jǔ cuò bì dāng mò bù rú huà

举措决策必定恰当,无不遵循既定规划。

huáng dì zhī míng lín chá sì fāng

皇帝的英明,照耀四方。

zūn bēi guì jiàn bù yú cì xíng

尊贵与卑贱,不逾越等级次序。

jiān xié bù róng jiē wu zhēn liáng

奸邪之人不被容忍,都致力于正直善良。

xì dà jìn lì mò gǎn dài huāng

无论大小事务都尽心尽力,不敢懈怠荒废。

yuǎn ěr pì yǐn zhuān wù sù zhuāng

远近偏僻隐蔽之处,都专心致力于严肃庄重。

duān zhí dūn zhōng shì yè yǒu cháng

端正正直、敦厚忠诚,事业才能持久稳定。

huáng dì zhī dé cún dìng sì jí

皇帝的恩德,安定四方疆域。

zhū luàn chú hài xìng lì zhì fú

讨伐叛乱消除祸患,兴办有利之事带来福祉。

jié shì yǐ shí zhū chǎn fán zhí

按照时节安排事务,各种物产繁茂生长。

qián shǒu ān níng bù yòng bīng gé

百姓生活安宁,无需动用武力。

liù qīn xiāng bǎo zhōng wú kòu zéi

亲属之间相互保护,始终没有盗贼侵扰。

huān xīn fèng jiào jǐn zhī fǎ shì

欢欣遵从教化,全都知晓法令规范。

liù hé zhī nèi huáng dì zhī tǔ

普天之下,都是皇帝的疆土。

xi shè liú shā nán jǐn běi hù

向西跨越沙漠,向南到达最南端。

dōng yǒu dōng hǎi běi guò dà xià

东边抵达东海,北边越过夏朝故地。

rén jì suǒ zhì wú bù chén zhě

凡是有人迹到达的地方,没有不臣服的。

gōng gài wǔ dì zé jí niú mǎ

功绩超越五帝,恩泽遍及牲畜。

mò bù shòu dé gè ān qí yǔ

无人不蒙受恩德,各自安居乐业。

wéi qín wáng jiān yǒu tiān xià lì míng wèi huáng dì nǎi fǔ dōng tǔ zhì yú láng yá

秦王统一天下后,确立名号为皇帝,于是安抚东方疆土,到达琅邪。

liè hóu wǔ chéng hòu wáng lí liè hóu tōng wǔ hòu wáng bēn lún hòu jiàn chéng hóu zhào hài lún hòu chāng wǔ hòu chéng lún hòu wǔ xìn hóu féng wú zé chéng xiàng wěi lín chéng xiàng wáng wǎn qīng lǐ sī qīng wáng wù wǔ dài fū zhào yīng wǔ dài fū yáng jiū cóng yǔ yì wū hǎi shàng

列侯武城侯王离、列侯通武侯王贲、伦侯建成侯赵亥、伦侯昌武侯成、伦侯武信侯冯毋择、丞相隗林、丞相王绾、卿李斯、卿王戊、五大夫赵婴、五大夫杨樛随行,在海上参与议事。

yuē gǔ zhī dì zhě de bù guò qiān lǐ zhū hóu gè shǒu qí fēng yù huò cháo huò fǒu xiāng qīn bào luàn cán fá bù zhǐ yóu kè jīn shí yǐ zì wèi jì

说:“古代的帝王,疆域不超过千里,诸侯各自守卫自己的封地,有的朝见有的不朝见,互相侵犯暴乱,残杀不止,还刻写金石,用来自我记载。

gǔ zhī wǔ dì sān wáng zhī jiào bù tóng fǎ dù bù míng jiǎ wēi guǐ shén yǐ qī yuǎn fāng shí bù chēng míng gù bù jiǔ zhǎng

古代的五帝三王,知道教化不同,法度不明确,借助鬼神的威势,来欺骗远方,实际上与名号不符,所以不能长久。

qí shēn wèi mò zhū hóu bèi pàn fǎ lìng bù xíng

他们自身还未去世,诸侯就背叛,法令不能施行。

jīn huáng dì bìng yī hǎi nèi yǐ wéi jùn xiàn tiān xià hé píng

如今皇帝统一四海,设立郡县,天下和平安定。

zhāo míng zōng miào tǐ dào xíng dé zūn hào dà chéng

昭显宗庙,践行道德,尊号达到极盛。

qún chén xiāng yǔ sòng huáng dì gōng dé kè yú jīn shí yǐ wéi biǎo jīng

群臣共同颂扬皇帝的功德,刻在金石上,作为典范。

jì yǐ qí rén xú fú děng shàng shū yán hǎi zhōng yǒu sān shén shān míng yuē péng lái fāng zhàng yíng zhōu xiān rén jū zhī

之后,齐地人徐巿等人上书,说海中有三座神山,名叫蓬莱、方丈、瀛洲,仙人居住在那里。

qǐng de zhāi jiè yǔ tóng nán nǚ qiú zhī

请求能够斋戒,带领童男童女去寻找。

wū shì qiǎn xú fú fā tóng nán nǚ shù qiān rén rù hǎi qiú xiān rén

于是派遣徐巿带领数千名童男童女,出海寻找仙人。

shǐ huáng hái guò péng chéng zhāi jiè dǎo cí yù chū zhōu dǐng sì shuǐ

秦始皇返回时,经过彭城,斋戒祭祀,想从泗水中捞出周朝的宝鼎。

shǐ qiān rén méi shuǐ qiú zhī fú de

派遣上千人潜入水中寻找,未能找到。

nǎi xī nán dù huái shuǐ zhī héng shān nán jùn

于是向西南渡过淮水,前往衡山、南郡。

fú jiāng zhì xiāng shān cí

乘船沿江而下,到达湘山祠。

féng dà fēng jǐ bù dé dù

遭遇大风,几乎无法渡江。

shàng wèn bó shì yuē xiāng jūn shén

皇上问博士说:“湘君是什么神?

bó shì duì yuē wén zhī yáo nǚ shùn zhī qī ér zàng cǐ

”博士回答说:“听说,是尧的女儿,舜的妻子,埋葬在这里。”

wū shì shǐ huáng dà nù shǐ xíng tú sān qiān rén jiē fá xiāng shān shù zhě qí shān

于是秦始皇勃然大怒,派遣三千名刑徒砍伐湘山上的树木,使山体裸露呈赤红色。

shàng zì nán jùn yóu wǔ guān guī

皇帝从南郡经由武关返回。

èr shí jiǔ nián shǐ huáng dōng yóu

二十九年,秦始皇向东巡游。

zhì yáng wǔ bó láng shā zhōng wèi dào suǒ jīng

到达阳武县的博浪沙时,遭到盗贼的惊扰。

qiú fú de nǎi lìng tiān xià dà suǒ shí rì

搜寻没有结果,便下令在全国范围内大规模搜查十天。

dēng zhī fú kè shí

登上之罘山,刻石立碑。

qí cí yuē

原文写道:

wéi èr shí jiǔ nián shí zài zhōng chūn yáng hé fāng qǐ

时值二十九年,正当仲春时节,阳气渐升,万物和煦。

huáng dì dōng yóu xún dēng zhī fú lín zhào yú hǎi

皇帝东巡,登临之罘山,俯瞰大海。

cóng chén jiā guān yuán niàn xiū liè zhuī sòng běn shǐ

随行臣子赞叹盛景,追思先帝伟业,颂扬创业根基。

dà shèng zuò zhì jiàn dìng fǎ dù xiǎn zhù gāng jì

圣君治国,制定法度,彰明纲纪。

wài jiào zhū hóu guāng shī wén huì míng yǐ yì lǐ

对外教化诸侯,广施恩惠,以义理昭示天下。

liù guó huí pì tān lì wú yàn nüè shā bù yǐ

六国行为邪僻,贪婪暴戾永无满足,残杀无辜没有止境。

huáng dì āi zhòng suì fā tǎo shī fèn yáng wǔ dé

皇帝哀怜百姓,于是发动讨伐之师,奋扬武武威与仁德。

yì zhū xìn xíng wēi chǎn páng dá mò bù bīn fú

以正义诛伐,以诚信行事,威势光辉遍及四方,无不臣服归顺。

pēng miè qiáng bào zhèn jiù qián shǒu zhōu dìng sì jí

铲除强横凶暴,拯救黎民百姓,全面安定四方疆域。

pǔ shī míng fǎ jīng wěi tiān xià yǒng wèi yí zé

普遍施行严明法令,治理天下事务,永远作为典范准则。

dà yǐ zāi

真是伟大啊!

yǔ xiàn zhī zhōng chéng shùn shèng yì

天下郡县,都遵从圣上的旨意。

qún chén sòng gōng qǐng kè yú shí biǎo chuí yú cháng shì

群臣歌颂功绩,请求刻在石碑上,作为永久的典范。

qí dōng guān yuē

东观碑文写道:

wéi èr shí jiǔ nián huáng dì chūn yóu lǎn shěng yuǎn fāng

二十九年,皇帝春天出游,视察远方。

dǎi yú hǎi yú suì dēng zhī fú zhāo lín zhāo yáng

到达海边,于是登上之罘山,面对朝阳。

guān wàng guǎng lì cóng chén xián niàn yuán dào zhì míng

眺望广阔壮丽的景色,随从的臣子们都感念,追溯大道的至明之理。

shèng fǎ chū xìng qīng lǐ jiāng nèi wài zhū bào qiáng

圣明的法令刚刚兴起,清理整顿国家内部,对外讨伐暴虐的强国。

wǔ wēi páng chàng zhèn dòng sì jí qín miè liù wáng

武力威势广泛传扬,震动四方,秦国消灭了六国诸侯。

chǎn bìng tiān xià zī hài jué xī yǒng yǎn róng bīng

开拓并统一天下,灾害祸患彻底平息,永远停止战争。

huáng dì míng dé jīng lǐ yǔ nèi shì tīng bù dài

皇帝德行英明,治理天下,观察听取从不懈怠。

zuò lì dà yì zhāo shè bèi qì xián yǒu zhāng qí

确立重大原则,明确设置礼仪器物,都有规章旗帜。

zhí chén zūn fēn gè zhī suǒ xíng shì wú xián yí

官员们遵守本分,各自知道该做的事,事务没有疑虑。

qián shǒu gǎi huà yuǎn ěr tóng dù lín gǔ jué yóu

百姓改变风俗,远近统一法度,超越古代,杜绝过失。

cháng zhí jì dìng hòu sì xún yè zhǎng chéng shèng zhì

常规职责已经确定,后代遵循基业,长久继承圣明的治理。

qún chén jiā dé zhī sòng shèng liè qǐng kè zhī fú

群臣赞美功德,恭敬颂扬圣王的功业,请求在之罘山刻石纪念。

xuán suì zhī láng yá dào shàng dǎng rù

随即,前往琅邪,取道上党进入。

sān shí nián wú shì

三十年,没有发生大事。

sān shí yī nián shí èr yuè gēng míng xī yuē jiā píng

三十一年十二月,将腊月改名为“嘉平”。

cì qián shǒu lǐ liù shí mǐ èr yáng

赏赐给百姓每里六石米,两只羊。

shǐ huáng wèi wēi xíng xián yáng yǔ wǔ shì sì rén jù yè chū féng dào lán chí jiàn jiǒng wǔ shì jī shā dào guān zhōng dà suǒ èr shí rì

秦始皇在咸阳微服出行,与四名武士同行,夜晚外出在兰池遇到盗贼,陷入困境,武士击杀盗贼,在关中地区大规模搜捕了二十天。

mǐ shí qiān liù bǎi

米价每石一千六百钱。

sān shí èr nián shǐ huáng zhī jié shí shǐ yàn rén lú shēng qiú xiàn mén gāo shì

三十二年,秦始皇前往碣石,派遣燕地人卢生寻找羡门、高誓两位仙人。

kè jié shí mén

在碣石门上刻字。

huài chéng guō jué tōng dī fáng

拆除城墙,疏通堤防。

qí cí yuē

原文写道:

suì xīng shī lǚ zhū lù wú dào wèi nì miè xī

于是发动军队,讨伐暴虐无道的势力,将叛乱平息。

wǔ tiǎn bào nì wén fù wú zuì zhù xīn xián fú

武力消灭了凶暴的叛逆,文治恢复了无辜者的清白,百姓之心全都归服。

huì lùn gōng láo shǎng jí niú mǎ ēn féi tǔ yù

恩惠地评定功劳,奖赏遍及牛马,恩泽肥沃了土地。

huáng dì fèn wēi dé bìng zhū hóu chū yī tài píng

皇帝奋发威德,德行与诸侯并立,初次实现天下太平。

duò huài chéng guō jué tōng chuān fáng yí qù xiǎn zǔ

拆毁城墙,疏通河道堤防,铲平险要的关隘。

dì shì jì dìng lí shù wú yáo tiān xià xián fǔ

地理形势已经安定,百姓再无徭役之苦,天下都得到安抚。

nán lè qí chóu nǚ xiū qí yè shì gè yǒu xù

男子乐于耕种田地,女子勤于操持家务,各项事务都有条不紊。

huì bèi zhū chǎn jiǔ bìng lái tián mò bù ān suǒ

恩惠遍及各种产业,长期合并的田地,没有不安居乐业的。

qún chén sòng liè qǐng kè cǐ shí chuí zhe yí jǔ

群臣歌颂功业,请求刻下这块石碑,以流传典范规矩。

yīn shǐ hán zhōng hóu gōng shí shēng qiú xiān rén bù sǐ zhī yào

于是派遣韩终、侯公、石生去寻找仙人不死的药物。

shǐ huáng xún běi biān cóng shàng jùn rù

秦始皇巡视北方边境,从上郡进入。

yàn rén lú shēng shǐ rù hǎi hái yǐ guǐ shén shì yīn zòu lù tú shū yuē wáng qín zhě hú yě

燕国人卢生出使海上归来,因为鬼神之事,于是呈上谶纬图书,上面写着“灭亡秦朝的是胡人”。

shǐ huáng nǎi shǐ jiāng jūn méng tián fā bīng sān shí wàn rén běi jī hú lüè qǔ hé nán de

秦始皇于是派遣将军蒙恬率领三十万大军向北攻打胡人,夺取了黄河以南的土地。

sān shí sān nián fā zhū cháng bū wáng rén zhuì xù gǔ rén lüè qǔ lù liáng de wèi guì lín xiàng jùn nán hǎi yǐ shì qiǎn shù

三十三年,征发那些曾经逃亡的人、入赘的女婿、商人去攻取陆梁地区,设置了桂林、象郡、南海三郡,并派遣这些人去戍守边疆。

xī běi chì zhú xiōng nú

在西北方向驱逐匈奴。

zì yú zhōng bìng hé yǐ dōng shǔ zhī yīn shān yǐ wéi sì shí sì xiàn chéng hé shàng wèi sāi

从榆中沿着黄河向东,一直到阴山,划分为四十四个县,在黄河沿岸修筑城池作为关塞。

yòu shǐ méng tián dù hé qǔ gāo quē shān běi jiǎ zhōng zhù tíng zhàng yǐ zhú róng rén

又命令蒙恬渡过黄河夺取高阙、阳山、北假一带,修筑烽火台和堡垒来驱逐戎人。

xǐ zhé shí zhī chū xiàn

迁徙被贬谪的人,充实新设置的县。

jīn bù dé cí

禁止进行祭祀活动。

míng xīng chū xī fāng

明亮的星辰出现在西方天空。

sān shí sì nián shì zhì yù lì bù zhí zhě zhù cháng chéng jí nán yuè de

三十四年,派遣治理狱讼不公正的官吏,去修筑长城以及开发南越地区。

shǐ huáng zhì jiǔ xián yáng gōng bó shì qī shí rén qián wéi shòu

秦始皇在咸阳宫设宴,七十位博士上前祝寿。

pú yè zhōu qīng chén jìn sòng yuē tā shí qín dì bù guò qiān lǐ lài bì xià shén líng míng shèng píng dìng hǎi nèi fàng zhú mán yí rì yuè suǒ zhào mò bù bīn fú

仆射周青臣上前称颂说:“过去秦国的疆域不过千里,依靠陛下的神明英明,平定天下,驱逐蛮夷,凡是日月照耀的地方,没有不臣服的。

yǐ zhū hóu wèi jùn xiàn rén rén zì ān lè wú zhàn zhēng zhī huàn chuán zhī wàn shì

将诸侯国改为郡县,人人安居乐业,没有战争的祸患,可以传承千秋万代。”

zì shàng gǔ bù jí bì xià wēi dé

从上古以来,没有谁能比得上陛下的威望和德行。

shǐ huáng yuè

秦始皇听了很高兴。

bó shì qí rén chún yú yuè jìn yuē chén wén yīn zhōu zhī wáng qiān yú suì fēng zǐ dì gōng chén zì wèi zhī fǔ

博士齐人淳于越进言说:“我听说殷、周两朝统治天下一千多年,分封子弟和功臣,作为自己的辅佐力量。

jīn bì xià yǒu hǎi nèi ér zǐ dì wèi pǐ fū zú yǒu tián cháng liù qīng zhī chén wú fǔ fú hé yǐ xiāng jiù zāi

如今陛下拥有天下,而子弟却是平民百姓,一旦出现像田常、六卿那样的臣子作乱,没有辅佐的力量,靠什么来救援呢?

shì bù shī gǔ ér néng cháng jiǔ zhě fēi suǒ wén yě

做事不效法古代而能长久的,我还没有听说过。

jīn qīng chén yòu miàn yú yǐ zhòng bì xià zhī guò fēi zhōng chén

现在青臣又当面阿谀奉承,加重陛下的过错,这不是忠臣的行为。

shǐ huáng xià qí yì

秦始皇将淳于越的建议交给群臣讨论。

chéng xiàng lǐ sī yuē wǔ dì bù xiāng fù sān dài bù xiāng xí gè yǐ zhì fēi qí xiāng fǎn shí biàn yì yě

丞相李斯说:“五帝的制度不相重复,三代的举措不相沿袭,各自采用自己的方法治理国家,并非故意要反其道而行,而是因为时代变化了。

jīn bì xià chuàng dà yè jiàn wàn shì zhī gōng gù fēi yú rú suǒ zhī

如今陛下开创了伟大的基业,建立了流传万世的功勋,这本来就不是那些愚昧的儒生所能理解的。

qiě yuè yán nǎi sān dài zhī shì hé zú fǎ yě

况且淳于越所说的是夏、商、周三代的事情,哪里值得效法呢?

yì shí zhū hóu bìng zhēng hòu zhāo yóu xué

从前诸侯纷争,各国都用优厚的待遇招揽游学之士。

jīn tiān xià yǐ dìng fǎ lìng chū yī bǎi xìng dāng jiā zé lì nóng gōng shì zé xué xí fǎ lìng pì jìn

如今天下已经平定,法令统一出自朝廷,百姓在家就应努力从事农业生产,士人则应学习法律政令。”

jīn zhū shēng bù shī jīn ér xué gǔ yǐ fēi dāng shì huò luàn qián shǒu

如今这些儒生不效法当今而学习古代,用来非议当世,迷惑扰乱百姓。

chéng xiàng chén sī mèi sǐ yán gǔ zhě tiān xià sǎn luàn mò zhī néng yī shì yǐ zhū hóu bìng zuò yǔ jiē dào gǔ yǐ hài jīn shì xū yán yǐ luàn shí rén shàn qí suǒ sī xué yǐ fēi shàng zhī suǒ jiàn lì

丞相李斯冒死进言:古时候天下分散混乱,没有人能够统一,因此诸侯并起,言论都称道古代来损害当今,粉饰虚妄的言论来扰乱事实,人们都赞美自己私下所学的学说,用来非议君主所建立的制度。

jīn huáng dì bìng yǒu tiān xià bié hēi bái ér dìng yī zūn

如今皇帝统一了天下,分辨是非黑白而确立唯一的尊崇标准。

sī xué ér xiāng yǔ fēi fǎ jiào rén wén lìng xià zé gè yǐ qí xué yì zhī rù zé xīn fēi chū zé xiàng yì kuā zhǔ yǐ wéi míng yì qǔ yǐ wéi gāo lǜ qún xià yǐ zào bàng

私下传授学说而互相非议法令教化,人们听到命令下达,就各自用他们的学说来议论它,进入朝廷就在心里非议,出了朝廷就在街巷议论,夸耀君主来博取名声,提出不同见解来显示高明,带领众人来制造诽谤。

rú cǐ fú jìn zé zhǔ shì jiàng hu shàng dǎng yǔ chéng hu xià

像这样如果不禁止,那么君主的权势就会在上面下降,朋党就会在下面形成。

jìn zhī biàn

禁止它是合适的。

chén qǐng shǐ guān fēi qín jì jiē shāo zhī

我请求史官将不是秦国记载的史书全部烧毁。

fēi bó shì guān suǒ zhí tiān xià gǎn yǒu cáng shī shū bǎi jiā yǔ zhě xī yì shǒu wèi zá shāo zhī

除了博士官所掌管的,天下胆敢私藏《诗经》、《尚书》及诸子百家著作的,一律送到郡守、郡尉处集中烧毁。

yǒu gǎn ǒu yǔ shī shū zhě qì shì

胆敢私下谈论《诗经》、《尚书》的处以死刑并暴尸街头。

yǐ gǔ fēi jīn zhě zú

借古事非议当今朝政的灭族。

lì jiàn zhī bù jǔ zhě yǔ tóng zuì

官吏知情不举报的与犯者同罪。

lìng xià sān shí rì bù shāo qíng wèi chéng dàn

命令下达三十天内不烧书的,处以黥刑并罚作筑城苦役。

suǒ bù qù zhě yī yào bǔ shì zhòng shù zhī shū

不被烧毁的书籍,是医药、占卜、种植之类的书。

ruò yù yǒu xué fǎ lìng yǐ lì wèi shī

如果有人想学习法令,就以官吏为老师。

zhì yuē kě

下诏说:“可以。”

sān shí wǔ nián chú dào dào jiǔ yuán dǐ yún yáng qiàn shān yīn gǔ zhí tōng zhī

三十五年,开辟道路,从九原直达云阳,开凿山岭填平山谷,直接贯通。

wū shì shǐ huáng yǐ wéi xián yáng rén duō xiān wáng zhī gōng tíng xiǎo wú wén zhōu wén wáng dōu fēng wǔ wáng dōu gǎo fēng hào zhī jiān dì wáng zhī dōu yě

于是秦始皇认为咸阳人口众多,先王的宫殿太小,我听说周文王建都于丰,周武王建都于镐,丰镐之间是帝王建都的地方。

nǎi yíng zuò cháo gōng wèi nán shàng lín yuàn zhōng

于是在渭河南岸的上林苑中营建朝宫。

xiān zuò qián diàn ē páng dōng xī wǔ bǎi bù nán běi wǔ shí zhàng shàng kě yǐ zuò wàn rén xià kě yǐ jiàn wǔ zhàng qí

先建造前殿阿房宫,东西长五百步,南北宽五十丈,上面可以坐一万人,下面可以树立五丈高的旗帜。

zhōu chí wèi gé dào zì diàn xià zhí dǐ nán shān

修建了周旋的阁道,从宫殿下方一直延伸到终南山。

biǎo nán shān zhī diān yǐ wéi quē

将终南山的山顶作为宫阙的标志。

wéi fù dào zì ē páng dù wèi shǔ zhī xián yáng yǐ xiàng tiān jí gé dào jué hàn dǐ yíng shì yě

建造了复道,从阿房宫渡过渭水,连接到咸阳,以此象征天上的阁道星横跨银河抵达营室星。

ē páng gōng wèi chéng

阿房宫尚未完工;

chéng yù gèng zé lìng míng míng zhī

如果建成,打算另选一个美好的名字来命名它。

zuò gōng ē páng gù tiān xià wèi zhī ē páng gōng

因为宫殿建在阿房这个地方,所以天下人都称它为阿房宫。

yǐn gōng tú xíng zhě qī shí yú wàn rén nǎi fēn zuò ē páng gōng huò zuò lì shān

被处以宫刑和徒刑的囚犯有七十多万人,于是分别被派去修建阿房宫,或者去骊山服役。

fā běi shān shí guǒ nǎi xiě shǔ jīng de cái jiē zhì

开采北山的石料制作棺椁,并且从蜀地、荆楚地区运来的木材也都运到了。

guān zhōng jì gōng sān bǎi guān wài sì bǎi yú

关内总计有宫殿三百座,关外有四百多座。

wū shì lì shí dōng hǎi shàng qú jiè zhōng yǐ wéi qín dōng mén

于是在东海边的朐县境内竖立石碑,作为秦朝的东大门。

yīn xǐ sān wàn jiā lì yì wǔ wàn jiā yún yáng jiē fù bù shì shí suì

因此迁徙三万户到丽邑,五万户到云阳,都免除他们十年的赋税和徭役。

lú shēng shuō shǐ huáng yuē chén děng qiú zhī qí yào xiān zhě cháng fú yù lèi wù yǒu hài zhī zhě

卢生劝告秦始皇说:“我们这些臣子寻找灵芝、奇药和仙人常常找不到,好像有什么东西在妨碍我们。”

fāng zhōng rén zhǔ shí wéi wēi xíng yǐ pì è guǐ è guǐ pì zhēn rén zhì

在方术之中,君主时常微服出行以躲避恶鬼,恶鬼被避开后,真人就会到来。

rén zhǔ suǒ jū ér rén chén zhī zhī zé hài wū shén

君主居住的地方如果被臣子知道,就会对神灵造成妨害。

zhēn rén zhě rù shuǐ bù rú rù huǒ bù ruò líng yún qì yǔ tiān de jiǔ cháng

所谓真人,进入水中不会沾湿,进入火中不会燃烧,驾凌云气之上,与天地一样长久存在。

jīn shàng zhì tiān xià wèi néng tián tán

如今皇上治理天下,未能达到恬淡宁静的境界。

yuán shàng suǒ jū gōng wú lìng rén zhī rán hòu bù sǐ zhī yào dài kě de yě

希望皇上居住的宫殿不要让人知道,这样之后不死之药或许就能得到了。

wū shì shǐ huáng yuē wú mù zhēn rén zì wèi zhēn rén bù chēng zhèn

于是秦始皇说:“我仰慕真人,从此自称‘真人’,不再称‘朕’。”

nǎi lìng xián yáng zhī páng èr bǎi lǐ nèi gōng guān èr bǎi qī shí fù dào yǒng dào xiāng lián wéi zhàng zhōng gǔ měi rén chōng zhī gè àn shǔ bù yí xǐ

于是下令在咸阳周边二百里内的二百七十座宫殿楼阁之间,用复道和甬道相互连接,里面布满帷帐、钟鼓和美女,各自按照登记的名册安置,不得随意迁移。

xíng suǒ xìng yǒu yán qí chù zhě zuì sǐ

皇帝出行所到之处,如果有人透露他的所在,就处以死罪。

shǐ huáng dì xìng liáng shān gōng cóng shān shàng jiàn chéng xiàng chē qí zhòng fú shàn yě

始皇帝驾临梁山宫,从山上望见丞相的车马随从众多,心中不悦。

zhōng rén huò gào chéng xiàng chéng xiàng hòu sǔn chē qí

宦官中有人将此事告知丞相,丞相随后减少了车马随从。

shǐ huáng nù yuē cǐ zhōng rén xiè wú yǔ

秦始皇愤怒地说:“这是宦官泄露了我的话。”

àn wèn mò fú

于是审问相关人员,但没有人承认。

dàng shì shí zhào bǔ zhū shí zài páng zhě jiē shā zhī

当时,下令逮捕所有当时在场的人,全部处死。

zì shì hòu mò zhī xíng zhī suǒ zài

从此以后没有人知道皇帝的行踪。

tīng shì qún chén shòu jué shì xī wū xián yáng gōng

处理政务时,群臣接受裁决事务,都在咸阳宫进行。

hóu shēng lú shēng xiāng yǔ móu yuē shǐ huáng wéi rén tiān xìng gāng lì zì yòng qǐ zhū hóu bìng tiān xià yì de yù cóng yǐ wéi zì gǔ mò jí jǐ

侯生和卢生一起商议说:“秦始皇的为人,天性刚愎自用,从诸侯起家,兼并天下,心意满足欲望放纵,认为自古以来没有人能比得上自己。

zhuān rèn yù lì yù lì de qīn xìng

专门任用狱吏,狱吏得以亲近宠幸。

bó shì suī qī shí rén tè bèi yuán fú yòng

博士虽然有七十人,只是充数不被任用。

chéng xiàng zhū dà chén jiē shòu chéng shì yǐ biàn wū shàng

丞相和各位大臣都只是接受已经决定好的事情,一切依赖皇帝来决断。

shàng lè yǐ xíng shā wèi wēi tiān xià wèi zuì chí lù mò gǎn jìn zhōng

皇帝喜欢用刑罚杀戮来树立威严,天下人害怕获罪,只顾保住俸禄,没有人敢竭尽忠诚。

shàng bù wén guò ér rì jiāo xià shè fú màn qī yǐ qǔ róng

皇帝听不到自己的过失而日益骄纵,臣下因恐惧而屈服,用欺骗手段来讨好取悦。

qín fǎ bù dé jiān fāng bù yàn zhé sǐ

秦朝法律规定,方士不能同时从事两种方术,如果方术不灵验,就要被处死。

rán hòu xīng qì zhě zhì sān bǎi rén jiē liáng shì wèi jì huì yú bù gǎn duān yán qí guò

然而观测星象云气的方士多到三百人,都是优秀人才,却因为害怕触犯忌讳而阿谀奉承,不敢直言皇帝的过错。

tiān xià zhī shì wú xiǎo dà jiē jué wū shàng shàng zhì yǐ héng shí liàng shū rì yè yǒu chéng bù zhōng chéng bù dé xiū xī

天下的事情无论大小都由皇帝决定,皇帝甚至用秤来称量批阅的文书,每天夜晚都有定额,达不到定额就不能休息。

tān wū quán shì zhì rú cǐ wèi kě wèi qiú xiān yào

贪恋权势到这种地步,不能为他寻求仙药。

wū shì nǎi wáng qù

”于是便逃走了。

shǐ huáng wén wáng nǎi dà nù yuē wú qián shōu tiān xià shū bù zhōng yòng zhě jǐn qù zhī

秦始皇听说他们逃走,便大怒说:“我之前收集天下无用的书籍全部销毁。

xī zhào wén xué fāng shù shì shén zhòng yù yǐ xìng tài píng fāng shì yù liàn yǐ qiú qí yào

广泛召集文学方术之士,想以此振兴太平,方士们想通过修炼来寻求奇药。

jīn wén hán zhòng qù bù bào xú fú děng fèi yǐ jù wàn jì zhōng bù dé yào tú jiān lì xiāng gào rì wén

如今听说韩众逃走不报告,徐巿等人耗费数以亿计,最终没有得到药,只是互相告发谋利的事情每天都能听到。

lú shēng děng wú zūn cì zhī shén hòu jīn nǎi fěi bàng wǒ yǐ zhòng wú bù dé yě

卢生等人我尊重赏赐他们非常丰厚,如今却诽谤我,以此加重我的不德。

zhū shēng zài xián yáng zhě wú shǐ rén lián wèn huò wèi yāo yán yǐ luàn qián shǒu

在咸阳的儒生们,我派人查访,发现有人散布妖言惑乱百姓。

wū shì shǐ yù shǐ xī àn wèn zhū shēng zhū shēng chuán xiāng gào yǐn nǎi zì chú fàn jìn zhě sì bǎi liù shí yú rén jiē kēng zhī xián yáng shǐ tiān xià zhī zhī yǐ chéng hòu

于是派御史全面审问这些儒生,儒生们互相告发牵连,最终查出触犯禁令的四百六十多人,全部在咸阳活埋,让天下人知道,以儆效尤。

yì fā zhé xǐ biān

又增派流放者去戍守边疆。

shǐ huáng zhǎng zǐ fú sū jiàn yuē tiān xià chū dìng yuǎn fāng qián shǒu wèi jí zhū shēng jiē sòng fǎ kǒng zǐ jīn shàng jiē zhòng fǎ shéng zhī chén kǒng tiān xià bù ān

秦始皇长子扶苏劝谏说:“天下刚刚平定,远方百姓尚未归附,儒生们都诵读效法孔子学说,如今陛下用严刑峻法惩处他们,我担心天下会动荡不安。

wéi shàng chá zhī

希望陛下明察。

shǐ huáng nù shǐ fú sū běi jiān méng tián wū shàng jùn

”秦始皇大怒,派扶苏北上到上郡监督蒙恬的军队。

sān shí liù nián yíng huò shǒu xīn

秦始皇三十六年,火星停留在心宿的位置。

yǒu zhuì xīng xià dōng jùn zhì de wèi shí qián shǒu huò kè qí shí yuē shǐ huáng dì sǐ ér dì fēn

有陨星坠落在东郡,落地后变成石头,百姓中有人在石头上刻字说“始皇帝死后土地就会分裂”。

shǐ huáng wén zhī qiǎn yù shǐ zhú wèn mò fú jǐn qǔ shí páng jū rén zhū zhī yīn fán xiāo qí shí

秦始皇听说这件事,派御史前去挨个审问,没有人认罪,于是把居住在石头周围的人全部抓来处死,并焚毁了那块石头。

shǐ huáng bù lè shǐ bó shì wèi xiān zhēn rén shī jí xíng suǒ yóu tiān xià chuán lìng lè rén gē xián zhī

秦始皇心中不悦,让博士们创作了《仙真人诗》,等到巡行天下时,传令乐师们谱曲弹唱。

qiū shǐ zhě cóng guān dōng yè guò huá yīn píng shū dào yǒu rén chí bì zhē shǐ zhě yuē wèi wú yí hào chí jūn

秋天,使者从关东连夜经过华阴县的平舒道,有人手持玉璧拦住使者说:“替我把它送给滈池君。”

yīn yán yuē jīn nián zǔ lóng sǐ

接着又说:“今年祖龙会死。”

shǐ zhě wèn qí gù yīn hū bú jiàn zhì qí bì qù

使者询问原因,那人却忽然消失不见,只留下玉璧离去。

shǐ zhě fèng bì jù yǐ wén

使者捧着玉璧详细禀报了此事。

shǐ huáng mò rán liáng jiǔ yuē shān guǐ gù bù guò zhī yī suì shì yě

秦始皇沉默了很久,说:“山鬼本来也只能预知一年内的事罢了。”

tuì yán yuē zǔ lóng zhě rén zhī xiān yě

回来后私下说道:“所谓祖龙,指的是人的祖先。”

shǐ yù fǔ shì bì nǎi èr shí bā nián xíng dù jiāng suǒ shěn bì yě

命令御府官员查看玉璧,发现竟是二十八年巡游渡江时沉入水中的那块玉璧。

wū shì shǐ huáng bo zhī guà de yóu xǐ jí

于是秦始皇为此占卜,卦象显示迁移出游为吉兆。

qiān běi hé yú zhōng sān wàn jiā

将三万户人家迁往北河榆中地区。

bài jué yī jí

授予一级爵位。

sān shí qī nián shí yuè guǐ chǒu shǐ huáng chū yóu

三十七年十月癸丑日,秦始皇外出巡游。

zuǒ chéng xiàng sī cóng yòu chéng xiàng qù jí shǒu

左丞相李斯随行,右丞相冯去疾留守都城。

shǎo zǐ hú hài ài mù qǐng cóng shàng xǔ zhī

小儿子胡亥因仰慕请求跟随,皇帝准许了他的请求。

shí yī yuè xíng zhì yún mèng wàng sì yú shùn wū jiǔ yí shān

十一月,巡行至云梦泽,遥望九嶷山祭祀虞舜。

fú jiāng xià guān jí kē dù hǎi zhǔ

乘船沿江而下,观看籍柯山,渡过海渚。

guò dān yáng zhì qián táng

经过丹阳,到达钱唐。

lín zhè jiāng shuǐ bō è nǎi xi bǎi èr shí lǐ cóng xiá zhōng dù

面对浙江,因水势汹涌,于是向西行进一百二十里,从狭窄处渡江。

shàng kuài jī jì dà yǔ wàng yú nán hǎi ér lì shí kè sòng qín dé

登上会稽山,祭祀大禹,遥望南海,并立石刻碑文歌颂秦朝的功德。

qí wén yuē

碑文写道:

huáng dì xiū liè píng yī yǔ nèi dé huì xiū cháng

皇帝功业显赫,平定统一天下,恩德惠泽长久。

sān shí yǒu qī nián qīn xún tiān xià zhōu lǎn yuǎn fāng

三十七年,皇帝亲自巡视天下,遍览远方。

suì dēng kuài jī xuān shěng xí sú qián shǒu zhāi zhuāng

于是登上会稽山,考察民风习俗,百姓恭敬庄重。

qún chén sòng gōng běn yuán shì jì zhuī shǒu gāo míng

群臣颂扬功绩,追溯本源事迹,推崇崇高英明。

qín shèng lín guó shǐ dìng xíng míng xiǎn chén jiù zhāng

秦朝圣君治理国家,开始制定刑法,彰显并沿用旧有典章。

chū píng fǎ shì shěn bié zhí rèn yǐ lì héng cháng

初步确立法律规范,明确区分职责,以建立永久制度。

liù wáng zhuān bèi tān lì jué měng lǜ zhòng zì qiáng

六国诸侯专横背信,贪婪暴戾凶猛,率领部众自恃强横。

bào nüè zì xíng fù lì ér jiāo shù dòng jiá bīng

残暴放纵,依仗武力骄横,屡次发动战争。

yīn tōng jiān shǐ yǐ shì hé zòng xíng wéi pì fāng

暗中派遣间谍,以图联合各国,行为乖张不正。

nèi shì zhà móu wài lái qīn biān suì qǐ huò yāng

对内施行诡计,对外侵犯边境,于是引发灾祸。

yì wēi zhū zhī tiǎn xī bào bèi luàn zéi miè wáng

以正义之威讨伐他们,消灭暴乱悖逆,叛乱贼寇覆亡。

shèng dé guǎng mì liù hé zhī zhōng bèi zé wú jiāng

圣德广大周密,普天之下,蒙受恩泽无边。

huáng dì bìng yǔ jiān tīng wàn shì yuǎn jìn bì qīng

皇帝统一天下,兼听各种事务,无论远近都得到清明治理。

yùn lǐ qún wù kǎo yàn shì shí gè zài qí míng

治理万物,验证事实,各自记录其名。

guì jiàn bìng tōng shàn fǒu chén qián mǐ yǒu yǐn qíng

贵贱皆能通达,善恶陈列眼前,没有隐瞒之情。

shì shěng xuān yì yǒu zi ér jià bèi sǐ bù zhēn

整饬过失宣扬道义,有子女却改嫁,违背誓言不守贞节。

fáng gé nèi wài jìn zhǐ yín yì nán nǚ jié chéng

防范内外界限,禁止淫乱放荡,男女保持纯洁诚信。

fu wèi jì jiā shā zhī wú zuì nán bǐng yì chéng

丈夫若像寄养的种猪般乱来,杀死他也没有罪过,男子应秉持道义规范。

qī wèi táo jià zi bù dé mǔ xián huà lián qīng

妻子若私自改嫁,子女不认其为母,众人都变得廉洁清正。

dà zhì zhuó sú tiān xià chéng fēng méng bèi xiū jīng

大力整治社会风气,天下都接受教化,蒙受美好经典的熏陶。

jiē zūn dù guǐ hé ān dūn miǎn mò bù shùn lìng

都遵守法度规范,和睦安宁、敦厚勤勉,没有不服从命令的。

qián shǒu xiū jié rén lè tóng zé jiā bǎo tài píng

百姓品行端正,人们乐于遵循共同准则,共同维护太平盛世。

hòu jìng fèng fǎ cháng zhì wú jí yú zhōu bù qīng

后世恭敬奉行法令,国家长治久安,如同车船不会倾覆。

cóng chén sòng liè qǐng kè cǐ shí guāng chuí xiū míng

随从臣子颂扬功业,请求刻下此石碑,让光辉的铭文永垂不朽。

hái guò wú cóng jiāng chéng dù

返回时经过吴地,从江乘渡口过江。

bìng hǎi shàng běi zhì láng yá

沿着海岸北上,一直到达琅邪。

fāng shì xú fú děng rù hǎi qiú shén yào shù suì bù dé fèi duō kǒng qiǎn nǎi zhà yuē péng lái yào kě de rán cháng wèi dà jiāo yú suǒ kǔ gù bù dé zhì yuán qǐng shàn shè yǔ jù jiàn zé yǐ lián nǔ shè zhī

方士徐巿等人出海寻找仙药,多年未能找到,耗费巨大,担心受到责罚,于是欺骗说:“蓬莱仙药可以取得,但常常被大鲛鱼困扰,所以无法到达,希望派遣擅长射箭的人一同前往,见到就用连弩射杀它。”

shǐ huáng mèng yǔ hǎi shén zhàn rú rén zhuàng

秦始皇梦见与海神交战,海神形状像人。

wèn zhān mèng bó shì yuē shuǐ shén bù kě jiàn yǐ dà yú jiāo lóng wèi hou

询问占梦的博士,博士说:“水神无法直接见到,常以大鱼蛟龙作为征兆。

jīn shàng dǎo cí bèi jǐn ér yǒu cǐ è shén dāng chú qù ér shàn shén kě zhì

如今皇上祭祀虔诚完备,却有这种恶神,应当将其除去,这样善神就能到来。”

nǎi lìng rù hǎi zhě jī bǔ jù yú jù ér zì yǐ lián nǔ hou dà yú chū shè zhī

于是命令出海的人携带捕捉巨鱼的器具,而秦始皇亲自用连弩等待大鱼出现并射杀它。

zì láng yá běi zhì róng chéng shān fú jiàn

从琅邪向北航行到荣成山,没有见到什么。

zhì zhī fú jiàn jù yú shè shā yī yú

到达之罘,看见巨大的鱼,射杀了一条鱼。

suì bìng hǎi xī

于是沿着海岸向西行进。

zhì píng yuán jīn ér bìng

到达平原津时生病了。

shǐ huáng è yán sǐ qún chén mò gǎn yán sǐ shì

秦始皇忌讳谈论死亡,大臣们都不敢提死的事情。

shàng bìng yì shén nǎi wèi xǐ shū cì gōng zǐ fú sū yuē yǔ sàng huì xián yáng ér zàng

皇上的病情越来越重,于是写下诏书赐给公子扶苏说:“回来参加丧礼,在咸阳会合后安葬。”

shū yǐ fēng zài zhōng chē fǔ lìng zhào gāo xíng fú xǐ shì suǒ wèi shòu shǐ zhě

诏书已经封好,存放在中车府令赵高掌管符玺的处所,尚未交给使者。

qī yuè bǐng yín shǐ huáng bēng wū shā qiū píng tái

七月丙寅日,秦始皇在沙丘平台逝世。

chéng xiàng sī wéi shàng bēng zài wài kǒng zhū gōng zi jí tiān xià yǒu biàn nǎi mì zhī bù fā sāng

丞相李斯因为皇帝在都城外去世,担心各位皇子及天下发生变故,于是隐瞒消息,不发布丧事。

guān zài wēn liáng chē zhōng gù xìng huàn zhě cān chéng suǒ zhì shàng shí

将棺椁安放在辒凉车中,由以往受宠幸的宦官陪乘,每到一处,照常进献膳食。

bǎi guān zòu shì rú gù huàn zhě zhé cóng wēn liáng chē zhōng kě qí zòu shì

百官像往常一样奏报事务,宦官就从辒凉车中批复他们的奏章。

dú zǐ hú hài zhào gāo jí suǒ xìng huàn zhě wǔ liù rén zhī shàng sǐ

只有公子胡亥、赵高以及五六个受宠幸的宦官知道皇帝已死。

zhào gāo gù cháng jiào hú hài shū jí yù lǜ lìng fǎ shì hú hài sī xìng zhī

赵高曾经教授胡亥书法以及刑狱律令法规等事务,胡亥私下里很宠信他。

gāo nǎi yǔ gōng zǐ hú hài chéng xiàng sī yīn móu pò qù shǐ huáng suǒ fēng shū cì gōng zǐ fú sū zhě ér gèng zhà wèi chéng xiàng sī shòu shǐ huáng yí zhào shā qiū lì zǐ hú hài wèi tài zǐ

赵高于是与公子胡亥、丞相李斯暗中策划,毁掉秦始皇封好赐给公子扶苏的诏书,并另外伪造了丞相李斯在沙丘接受始皇遗诏的假诏书,立儿子胡亥为太子。

gèng wéi shū cì gōng zǐ fú sū méng tián shù yǐ zuì cì sǐ

又另写诏书赐给公子扶苏和蒙恬,列举他们的罪状,命令他们自杀。

yǔ jù zài lǐ sī chuán zhōng

详细情况记载在《李斯列传》中。

xíng suì cóng jǐng xíng dǐ jiǔ yuán

车队行进,于是从井陉抵达九原。

huì shǔ shàng wēn chē chòu nǎi zhào cóng guān lìng chē zài yī shí bào yú yǐ luàn qí chòu

正值酷暑,皇上的灵车散发出臭味,就命令随从官员用车载上一石咸鱼,来混淆尸体的臭味。

xíng cóng zhí dào zhì xián yáng fā sāng

沿着直道行进到咸阳,发布丧事。

tài zǐ hú hài xí wèi wèi èr shì huáng dì

太子胡亥继承皇位,成为秦二世皇帝。

jiǔ yuè zàng shǐ huáng lì shān

九月,将秦始皇安葬在郦山。

shǐ huáng chū jí wèi chuān zhì lì shān jí bìng tiān xià tiān xià tú sòng yì qī shí yú wàn rén chuān sān quán xià tóng ér zhì guǒ gōng guàn bǎi guān qí qì zhēn guài xǐ zāng mǎn zhī

秦始皇刚即位时,就开始开凿修建郦山陵墓,等到统一天下后,从全国各地征发来七十多万人,挖穿三重泉水,浇铸铜液来制作外椁,宫殿、百官、奇珍异宝都搬来填满。

lìng jiàng zuò jī nǔ shǐ yǒu suǒ chuān jìn zhě zhé shè zhī

命令工匠制作带有机关的弩箭,如果有人靠近穿凿就会自动发射。

yǐ shuǐ yín wèi bǎi chuān jiāng hé dà hǎi jī xiāng guàn shū shàng jù tiān wén xià jù dì lǐ

用水银模拟成百川江河大海,利用机械使水银流动,上面装饰有天文星象,下面布置有地理形势。

yǐ rén yú gāo wèi zhú dù bù miè zhě jiǔ zhī

用人鱼脂肪制成的蜡烛,估计能长久不熄灭。

èr shì yuē xiān dì hòu gōng fēi yǒu zi zhě chū yān bù yí

秦二世说:“先帝后宫中没有生育子女的妃嫔,放她们出去不合适。

jiē lìng cóng sǐ sǐ zhě shén zhòng

”于是下令让她们全部陪葬,死去的人非常多。

zàng jì yǐ xià huò yán gōng jiàng wèi jī zāng jiē zhī zhī zāng zhòng jí xiè

下葬完毕后,有人说工匠制造了机关,陪葬品他们都知道,陪葬品贵重就会泄露秘密。

dà shì bì yǐ zāng bì zhōng xiàn xià wài xiàn mén jǐn bì gōng jiàng zāng zhě wú fù chū zhě

大事完成后,已经埋藏了陪葬品,关闭了墓道的中门,放下外层的墓门,把工匠和埋藏陪葬品的人全部关在里面,再也没有人能出来。

shù cǎo mù yǐ xiàng shān

在墓上种植草木,使它看起来像一座山。

èr shì huáng dì yuán nián nián èr shí yī

秦二世皇帝元年,他当时二十一岁。

zhào gāo wèi láng zhōng lìng rèn yòng shì

赵高担任郎中令,掌握实权。

èr shì xià zhào zēng shǐ huáng qǐn miào xī shēng jí shān chuān bǎi sì zhī lǐ

秦二世颁布诏令,增加对秦始皇陵寝祭祀的祭品以及山川各种祭祀的礼仪。

lìng qún chén yì zūn shǐ huáng miào

命令大臣们商议如何尊崇秦始皇的宗庙。

qún chén jiē dùn shǒu yán yuē gǔ zhě tiān zǐ qī miào zhū hóu wǔ dài fū sān suī wàn shì shì bù yì huǐ

大臣们都叩头说道:“古代天子设立七座宗庙,诸侯五座,大夫三座,即使历经万代也不废除。

jīn shǐ huáng wèi jí miào sì hǎi zhī nèi jiē xiàn gòng zhí zēng xī shēng lǐ xián bèi wú yǐ jiā

如今秦始皇的庙宇是最高等级的宗庙,四海之内都进献贡品,增加了祭品,礼仪都已齐备,无法再增加了。”

xiān wáng miào huò zài xi yōng huò zài xián yáng

先王的宗庙有的在西雍,有的在咸阳。

tiān zǐ yí dāng dú fèng zhuó cí shǐ huáng miào

天子的礼仪应当单独奉酒祭祀秦始皇的宗庙。

zì xiāng gōng yǐ xià yì huǐ

自襄公以下的庙宇都毁弃了。

suǒ zhì fán qī miào

所设立的宗庙总共有七座。

qún chén yǐ lǐ jìn cí yǐ zūn shǐ huáng miào wèi dì zhě zǔ miào

群臣按照礼仪进献祭祀,尊奉秦始皇的庙为皇帝的祖庙。

huáng dì fù zì chēng zhèn

皇帝又自称为‘朕’。

èr shì yǔ zhào gāo móu yuē zhèn nián shào chū jí wèi qián shǒu wèi jí fù

秦二世与赵高商议说:“我年纪轻,刚登基,百姓尚未归附。

xiān dì xún xíng jùn xiàn yǐ shì qiáng wēi fú hǎi nèi

先帝巡视各郡县,以显示强大,威震天下。

jīn yàn rán bù xún xíng jí jiàn ruò wú yǐ chén chù tiān xià

如今安坐不巡游,就显得软弱,无法统治天下臣民。

chūn èr shì dōng xíng jùn xiàn lǐ sī cóng

”春天,二世向东巡视郡县,李斯随从。

dào jié shí bìng hǎi nán zhì kuài jī ér jǐn kè shǐ huáng suǒ lì kè shí shí páng zhe dà chén cóng zhě míng yǐ zhāng xiān dì chéng gōng shèng dé yān

到达碣石,沿海岸南下至会稽,并在秦始皇所立石碑旁全部加刻文字,石碑旁附上随行大臣的名字,以彰显先帝的功业和盛德:

huáng dì yuē jīn shí kè jǐn shǐ huáng dì suǒ wéi yě

皇帝说:“这些金石刻文都是始皇帝所刻。”

jīn xí hào ér jīn shí kè cí bù chēng shǐ huáng dì qí wū jiǔ yuǎn yě rú hòu sì wèi zhī zhě bù chēng chéng gōng shèng dé

如今沿袭旧号而金石刻辞不称始皇帝,这样对于久远后世而言,如同后代子孙所为,不能彰显统一大业的功绩与崇高德政。

chéng xiàng chén sī chén qù jí yù shǐ dài fū chén dé mèi sǐ yán chén qǐng jù kè zhào shū kè shí yīn míng bái yǐ

丞相李斯、冯去疾与御史大夫德冒死进言:“臣等请求将诏书内容完整刻于石碑,以使功业昭然于世。

chén mèi sǐ qǐng

臣冒死恳请。

zhì yuē kě

下诏说:“可以。”

suì zhì liáo dōng ér hái

于是巡行至辽东后返回。

wū shì èr shì nǎi zūn yòng zhào gāo shēn fǎ lìng

秦二世于是听从赵高建议,重申法令以加强统治。

nǎi yīn yǔ zhào gāo móu yuē dà chén bù fú guān lì shàng qiáng jí zhū gōng zi bì yǔ wǒ zhēng wèi zhī nài hé

便暗中与赵高商议道:“朝中大臣尚未顺服,地方官吏势力仍强,诸位公子必然与我争夺皇位,该如何应对?”

gāo yuē chén gù yuán yán ér wèi gǎn yě

赵高说:“我本来就想说,只是没敢开口。

xiān dì zhī dà chén jiē tiān xià lěi shì míng guì rén yě jī gōng láo shì yǐ xiāng chuán jiǔ yǐ

先帝的大臣,都是天下累世有名的贵人,功劳积累,世代相传已经很久了。

jīn gāo sù xiǎo jiàn bì xià xìng chēng jǔ lìng zài shàng wèi guǎn zhōng shì

如今我赵高一向出身微贱,幸蒙陛下抬举,让我身居高位,掌管宫中的事务。

dà chén yāng yāng tè yǐ mào cóng chén qí xīn shí bù fú

大臣们心中不满,只是表面上服从我,其实内心并不服气。

jīn shàng chū bù yīn cǐ shí àn jùn xiàn shǒu wèi yǒu zuì zhě zhū zhī shàng yǐ zhèn wēi tiān xià xià yǐ chú qù shàng shēng píng suǒ bù kě zhě

现在皇上外出,不如趁此时查办郡县守尉中有罪的人,把他们处死,这样对上可以树立威严于天下,对下可以除掉皇上生平所不满意的人。

jīn shí bù shī wén ér jué wū wǔ lì yuán bì xià suì cóng shí wú yí jí qún chén bù jí móu

当今时势不效法文治而取决于武力,希望陛下顺应时势不要迟疑,那么群臣就来不及谋划了。”

míng zhǔ shōu jǔ yú mín jiàn zhě guì zhī pín zhě fù zhī yuǎn zhě jìn zhī zé shàng xià jí ér guó ān yǐ

英明的君主会收揽和提拔那些被遗漏的人才,使地位低贱的人变得尊贵,使贫穷的人变得富裕,使疏远的人变得亲近,这样上下团结,国家就能安定。

èr shì yuē shàn

二世说:“好。”

nǎi xíng zhū dà chén jí zhū gōng zi yǐ zuì guò lián dǎi shǎo jìn guān sān láng wú de lì zhě ér liù gōng zǐ lù sǐ wū dù

于是开始诛杀大臣和各位公子,以罪名牵连逮捕身边的近臣和侍卫官,没有能够幸免的,六位公子在杜地被处死。

gōng zǐ jiāng lǘ kūn dì sān rén qiú wū nèi gōng yì qí zuì dú hòu

公子将闾兄弟三人被囚禁在内宫,对他们的定罪唯独拖延到最后。

èr shì shǐ shǐ lìng jiāng lǘ yuē gōng zǐ bù chén zuì dāng sǐ lì zhì fǎ yān

二世派使者命令将闾说:“公子不尽臣子的职责,罪当处死,官吏将执行法令。”

jiāng lǘ yuē quē tíng zhī lǐ wú wèi cháng gǎn bù cóng bīn zàn yě

将闾说:“朝廷的礼仪,我从未敢不听从司仪的引导;

láng miào zhī wèi wú wèi cháng gǎn shī jié yě

在朝廷任职,我从未敢丧失节操;

shòu mìng yìng duì wú wèi cháng gǎn shī cí yě

接受命令应对,我从未敢言辞失当。

hé wèi bù chén

这怎么能说是不忠呢?

yuán wén zuì ér sǐ

我愿听候罪名而死。

shǐ zhě yuē chén bù dé yǔ móu fèng shū cóng shì

”使者说:“我不能参与决策,只是奉命执行文书。

jiāng lǘ nǎi yǎng tiān dà hū tiān zhě sān yuē tiān hu

”将闾于是仰天三次高呼苍天,说:“天啊!

wú wú zuì

我没有罪!

kūn dì sān rén jiē liú tì bá jiàn zì shā

兄弟三人都流着泪拔剑自杀了。

zōng shì zhèn kǒng

皇族宗室为之震惊恐惧。

qún chén jiàn zhě yǐ wéi fěi bàng dà lì chí lù qǔ róng qián shǒu zhèn kǒng

进谏的大臣被认为是在诽谤,大官们为保住禄位而阿谀奉承,百姓震惊恐惧。

sì yuè èr shì hái zhì xián yáng yuē xiān dì wèi xián yáng cháo tíng xiǎo gù yíng ē páng gōng wèi shì táng

四月,二世回到咸阳,说:“先帝因为咸阳朝廷小,所以营建阿房宫作为殿堂。

wèi jiù huì shàng bēng ba qí zuò zhě fù tǔ lì shān

还没建成,正赶上先帝去世,就停止了修建,将人力调去覆土骊山陵墓。

lì shān shì dà bì jīn shì ē páng gōng fú jiù zé shì zhāng xiān dì jǔ shì guò yě

郦山陵墓工程大体完成,如今放弃阿房宫不继续修建,就是彰显先帝办事有过错。

fù zuò ē páng gōng

于是重新修建阿房宫。

wài fǔ sì yí rú shǐ huáng jì

对外安抚四方蛮夷,依照秦始皇的计划行事。

jǐn zhēng qí cái shì wǔ wàn rén wèi tún wèi xián yáng lìng jiào shè gǒu mǎ qín shòu

全部征调五万精锐士兵驻扎守卫咸阳,命令他们训练射箭和饲养狗马禽兽。

dāng shí zhě duō dù bù zú xià diào jùn xiàn zhuǎn shū shū sù chú gǎo jiē lìng zì jī liáng shí xián yáng sān bǎi lǐ nèi bù dé shí qí gǔ

需要供给粮食的人太多,估计不够,下令调拨各郡县转运豆类、小米和草料,都命令他们自带粮食,咸阳三百里内不得食用这些谷物。

yòng fǎ yì kè shēn

施行法律更加严酷苛刻。

qī yuè shù zú chén shèng děng fǎn gù jīng de wèi zhāng chǔ

七月,戍卒陈胜等人在原楚国地区造反,建立“张楚”政权。

shèng zì lì wèi chǔ wáng jū chén qiǎn zhū jiāng xùn dì

陈胜自立为楚王,定都于陈县,派遣将领们攻占各地。

shān dōng jùn xiàn shào nián kǔ qín lì jiē shā qí shǒu wèi lìng chéng fǎn yǐ yìng chén shè xiāng lì wèi hòu wáng hé zòng xī xiāng míng wéi fá qín bù kě shèng shǔ yě

崤山以东各郡县的年轻人苦于秦朝官吏的压迫,纷纷杀死当地郡守、郡尉、县令、县丞等官员造反,响应陈胜,相互拥立为侯王,联合起来向西进军,名义上是讨伐秦朝,人数多得数不清。

yè zhě shǐ dōng fāng lái yǐ fǎn zhě wén èr shì

谒者从东方出使回来,把造反的事情报告给秦二世。

èr shì nù xià lì

秦二世大怒,将谒者交给司法官吏治罪。

hòu shǐ zhě zhì shàng wèn duì yuē qún dào jùn shǒu wèi fāng zhú bǔ jīn jǐn de bù zú yōu

后来又有使者到来,皇帝询问情况,使者回答说:“只是一群盗贼,郡守、郡尉正在追捕,现在已经全部抓获,不值得担忧。”

shàng yuè

皇上很高兴。

wǔ chén zì lì wèi zhào wáng wèi jiù wèi wèi wáng tián dān wèi qí wáng

武臣自立为赵王,魏咎为魏王,田儋为齐王。

pèi gōng qǐ pèi

沛公在沛县起兵。

xiàng liáng jǔ bīng kuài jī jùn

项梁在会稽郡起兵。

èr nián dōng chén shè suǒ qiǎn zhōu zhāng děng jiāng xi zhì xì bīng shù shí wàn

二年冬天,陈涉派遣的周章等将领向西进军到戏水,兵力有几十万。

èr shì dà jīng yǔ qún chén móu yuē nài hé

秦二世非常惊恐,与大臣们商议说:“怎么办?”

shào fǔ zhāng hán yuē dào yǐ zhì zhòng qiáng jīn fā jìn xiàn bù jí yǐ

少府章邯说:“盗贼已经逼近,人数众多且势力强大,现在调发附近各县的兵力已经来不及了。

lì shān tú duō qǐng shè zhī shòu bīng yǐ jī zhī

骊山的刑徒很多,请赦免他们,授予兵器去攻打盗贼。

èr shì nǎi dà shè tiān xià shǐ zhāng hán jiāng jī pò zhōu zhāng jūn ér zǒu suì shā zhāng cáo yáng

”秦二世于是大赦天下,派章邯率领军队,击败了周章的部队并迫使其逃跑,随后在曹阳杀死了周章。

èr shì yì qiǎn zhǎng shǐ sī mǎ xīn dǒng yì zuǒ zhāng hán jī dào shā chén shèng chéng fù pò xiàng liáng dìng táo miè wèi jiù lín jì

秦二世又派遣长史司马欣、董翳协助章邯攻打盗贼,在城父杀死了陈胜,在定陶击败了项梁,在临济消灭了魏咎。

chu de dào míng jiāng yǐ sǐ zhāng hán nǎi běi dù hé jī zhào wáng xiē děng wū jù lù

楚地的盗贼首领已经死去,章邯于是向北渡过黄河,在巨鹿攻打赵王歇等人。

zhào gāo shuō èr shì yuē xiān dì lín zhì tiān xià jiǔ gù qún chén bù gǎn wèi fēi jìn xié shuō

赵高对秦二世说:“先皇帝统治天下时间长久,所以群臣不敢做坏事,不敢进献邪说。

jīn bì xià fù wū chūn qiū chū jí wèi nài hé yǔ gōng qīng tíng jué shì

如今陛下年纪尚轻,刚刚即位,为何要与公卿大臣在朝廷上公开议决政事?

shì jí yǒu wù shì qún chén duǎn yě

万一政事处理有误,就会向群臣暴露自己的短处。

tiān zǐ chēng zhèn gù bù wén shēng

天子自称为‘朕’,本就意味着不轻易让外界听到声音。

wū shì èr shì cháng jū jìn zhōng yǔ gāo jué zhū shì

于是秦二世便经常居住在深宫之中,只与赵高商议决定各种事务。

qí hòu gōng qīng xī de cháo jiàn dào zéi yì duō ér guān zhōng zú fā dōng jī dào zhě wú yǐ

此后公卿大臣很少能上朝觐见,各地盗贼越来越多,而关中地区征调士兵东去讨伐盗贼的行动却从未停止。

yòu chéng xiàng qù jí zuǒ chéng xiàng sī jiāng jūn féng jié jìn jiàn yuē guān dōng qún dào bìng qǐ qín fā bīng zhū jī suǒ shā wáng shén zhòng rán yóu bù zhǐ

右丞相冯去疾、左丞相李斯、将军冯劫进谏说:“关东地区盗贼纷纷起事,朝廷派兵镇压诛杀,虽然消灭了很多,但叛乱仍然无法平息。”

dào duō jiē yǐ xū cáo zhuǎn zuò shì kǔ fù shuì dà yě

盗贼众多,都是因为戍边、漕运、劳役繁重,赋税过高的缘故。

qǐng qiě zhǐ ē páng gōng zuò zhě jiǎn shěng sì biān shù zhuǎn

请求暂且停止阿房宫的修建,减少四方边境的戍守和运输。

èr shì yuē wú wén zhī hán zǐ yuē yáo shùn cǎi chuán bù guā máo cí bù jiǎn fàn tǔ liù chuò tǔ xíng suī jiān mén zhī yǎng bù hú wū cǐ

秦二世说:“我听韩非子说过:‘尧舜用原木做椽子不加刮削,用茅草盖屋顶不加修剪,用陶器吃饭,用瓦罐喝水,即使是看门人的供养,也不会比这更简陋。

yǔ záo lóng mén tōng dà xià jué hé tíng shuǐ fàng zhī hǎi shēn zì chí zhù chā jìng wú máo chén lǔ zhī láo bù liè wū cǐ yǐ

大禹开凿龙门,贯通大夏,疏导黄河积水,使之流入大海,亲自拿着筑杵和铁锹,小腿上的汗毛都磨光了,即使是奴隶的劳苦,也不会比这更剧烈。

fán suǒ wéi guì yǒu tiān xià zhě de sì yì jí yù zhǔ zhòng míng fǎ xià bù gǎn wèi fēi yǐ zhì yù hǎi nèi yǐ

’大凡拥有天下的人之所以尊贵,就在于能够随心所欲、尽情享乐,君主只要严明法度,臣下就不敢为非作歹,以此来统治天下。

fu yú xià zhī zhǔ guì wèi tiān zǐ qīn chù qióng kǔ zhī shí yǐ xùn bǎi xìng shàng hé wū fǎ

那虞舜、夏禹这样的君主,贵为天子,却亲身处于穷苦的境地,为百姓献身,这还有什么法度可言呢?”

zhèn zūn wàn shèng wú qí shí wú yù zào qiān shèng zhī jià wàn shèng zhī shǔ chōng wú hào míng

我虽号称拥有万乘之尊,却无其实,我想打造千乘的车驾,万乘的随从,来充实我的名号。

qiě xiān dì qǐ zhū hóu jiān tiān xià tiān xià yǐ dìng wài ràng sì yí yǐ ān biān jìng zuò gōng shì yǐ zhāng dé yì ér jūn guān xiān dì gōng yè yǒu xù

况且先帝从诸侯起家,兼并天下,天下平定后,对外驱逐四方蛮夷以安定边境,建造宫室以彰显功绩,而你看先帝的功业是有传承的。

jīn zhèn jí wèi èr nián zhī jiān qún dào bìng qǐ jūn bù néng jìn yòu yù ba xiān dì zhī suǒ wéi shì shàng wú yǐ bào xiān dì cì bù wéi zhèn jìn zhōng lì hé yǐ zài wèi

如今我即位才两年,盗贼群起,你不能禁止,又想废止先帝的作为,这首先无法报答先帝,其次不为我竭尽忠诚,凭什么占据职位?

xià qù jí sī jié lì àn zé tā zuì

”于是将冯去疾、李斯、冯劫交给官吏,审讯追究其他罪责。

qù jí jié yuē jiàng xiàng bù rǔ

冯去疾、冯劫说:“将相不受辱。

zì shā

”便自杀了。

sī zú qiú jiù wǔ xíng

于是李斯被囚禁,遭受五种刑罚。

sān nián zhāng hán děng jiāng qí zú wéi jù lù chu shàng jiàng jūn xiàng yǔ jiāng chu zú wǎng jiù jù lù

三年后,章邯等人率领他们的军队包围了巨鹿,楚国上将军项羽带领楚军前往救援巨鹿。

dōng zhào gāo wèi chéng xiàng jìng àn lǐ sī shā zhī

冬天,赵高成为丞相,最终审判李斯并杀了他。

xià zhāng hán děng zhàn shù què èr shì shǐ rén ràng hán hán kǒng shǐ cháng shǐ xīn qǐng shì

夏天,章邯等人多次战败撤退,秦二世派人责备章邯,章邯害怕,派长史司马欣去请示。

zhào gāo fú jiàn yòu fú xìn

赵高不见他,也不信任他。

xīn kǒng wáng qù gāo shǐ rén bǔ zhuī bù jí

司马欣恐惧,逃亡离去,赵高派人追捕但没有追上。

xīn jiàn hán yuē zhào gāo yòng shì wū zhōng jiāng jūn yǒu gōng yì zhū wú gōng yì zhū

欣对章邯说:“赵高在朝中专权,将军您有功也会被杀,无功也会被杀。”

xiàng yǔ jí jī qín jūn lǔ wáng lí hán děng suì yǐ bīng jiàng zhū hóu

项羽迅速攻击秦军,俘虏了王离,章邯等人于是率军投降了诸侯。

bā yuè jǐ hài zhào gāo yù wéi luàn kǒng qún chén bù tīng nǎi xiān shè yàn chí lù xiàn wū èr shì yuē mǎ yě

八月己亥日,赵高想要作乱,担心群臣不听从,就先设下试验,牵着一头鹿献给秦二世,说:“这是马。”

èr shì xiào yuē chéng xiàng wù yá

秦二世笑着说:“丞相错了吧?

wèi lù wéi mǎ

把鹿说成是马。”

wèn zuǒ yòu zuǒ yòu huò mò huò yán mǎ yǐ ē shùn zhào gāo

询问左右侍从,左右侍从有的沉默不语,有的说是马来迎合赵高。

huò yán lù gāo yīn yīn zhōng zhū yán lù zhě yǐ fǎ

有人说是鹿,赵高便暗中将那些说是鹿的人以法处置。

hòu qún chén jiē wèi gāo

此后群臣都畏惧赵高。

gāo qián shù yán guān dōng dào wú néng wéi yě

赵高先前多次说“关东的盗贼成不了气候”,

jí xiàng yǔ lǔ qín jiāng wáng lí děng jù lù xià ér qián

等到项羽在巨鹿城下俘虏秦将王离等人并向前推进,

zhāng hán děng jūn shù què

章邯等人的军队屡次败退,

shàng shū qǐng yì zhù

上书请求增援,

yàn zhào qí chu hán wèi jiē lì wèi wáng

燕、赵、齐、楚、韩、魏各国都已自立为王,

zì guān yǐ dōng

从函谷关以东的地区,

dà dī jǐn pàn qín lì yīng zhū hóu

大部分都背叛了秦朝官吏,响应诸侯的号召,

zhū hóu xián lǜ qí zhòng xī xiāng

诸侯们都率领自己的军队向西进军。

pèi gōng jiāng shù wàn rén yǐ tú wǔ guān shǐ rén sī wū gāo gāo kǒng èr shì nù zhū jí qí shēn nǎi xiè bìng bù cháo jiàn

刘邦率领数万兵马已经攻破武关,派人私下联络赵高,赵高害怕秦二世发怒,祸及自身,于是称病不上朝。

èr shì mèng bái hǔ niè qí zuǒ cān mǎ shā zhī xīn bù lè guài wèn zhān mèng

秦二世梦见白虎咬他车驾左边的马,并杀死了它,心中不快,感到奇怪,便询问解梦的人。

bo yuē jīng shuǐ wèi suì

占卜的结果说:“是泾水在作怪。”

èr shì nǎi zhāi wū wàng yí gōng yù cí jīng chén sì bái mǎ

秦二世于是到望夷宫斋戒,打算祭祀泾水,把四匹白马沉入水中。

shǐ shǐ zé ràng gāo yǐ dào zéi shì

二世派使者去责备赵高,因为盗贼的事。

gāo jù nǎi yīn yǔ qí xù xián yáng lìng yán lè qí dì zhào chéng móu yuē shàng bù tīng jiàn jīn shì jí yù guī huò wū wú zōng

赵高害怕了,就暗中与他的女婿咸阳令阎乐、他的弟弟赵成谋划说:“皇上不听劝谏,如今事情紧急,想嫁祸给我们家族。

wú yù yì zhì shàng gēng lì gōng zǐ yīng

我打算更换皇上,另立公子婴为帝。

zǐ yīng rén jiǎn bǎi xìng jiē zài qí yán

子婴仁爱节俭,百姓都称颂他的话。”

shǐ láng zhōng lìng wèi nèi yìng zhà wèi yǒu dà zéi lìng lè zhào lì fā zú zhuī jié lè mǔ zhì gāo shě

派郎中令作为内应,谎称有大批盗贼,命令阎乐召集官吏调动士兵,强行劫持阎乐的母亲安置在高府。

qiǎn lè jiāng lì zú qiān yú rén zhì wàng yí gōng diàn mén fù wèi lìng pú shè yuē zéi rù cǐ hé bù zhǐ

派遣阎乐率领官兵一千多人来到望夷宫殿门前,捆绑了卫令和仆射,责问:“盗贼进入这里,为什么不阻止?”

wèi lìng yuē zhōu lú shè zú shén jǐn ān dé zéi gǎn rù gōng

卫令回答:“宫殿周围布置士兵非常严密,哪有盗贼敢闯入宫中?”

lè suì zhǎn wèi lìng zhí jiāng lì rù xíng shè láng huàn zhě dà jīng huò zǒu huò gé gé zhě zhé sǐ sǐ zhě shù shí rén

阎乐于是斩杀卫令,直接带领官兵闯入宫中,边走边射箭,郎官和宦官大为惊慌,有的逃跑有的抵抗,抵抗的人立即被杀死,死了几十人。

láng zhōng lìng yǔ lè jù rù shè shàng wò zuò wéi

郎中令和阎乐一同进入,向二世皇帝所坐的帷帐射箭。

èr shì nù zhào zuǒ yòu zuǒ yòu jiē huáng rǎo bù dòu

秦二世发怒,召唤左右侍从,左右侍从都惶恐混乱不敢战斗。

páng yǒu huàn zhě yī rén shì bù gǎn qù

旁边有一位宦官,侍立着不敢离开。

èr shì rù nèi wèi yuē gōng hé bù zǎo gào wǒ

秦二世进入内室,对他说:“你为什么不早点告诉我?

nǎi zhì wū cǐ

以至于到了这个地步!

huàn zhě yuē chén bù gǎn yán gù de quán

”宦官说:“我不敢说,所以才能保全性命。

shǐ chén zǎo yán jiē yǐ zhū ān dé zhì jīn

假使我早点说,早就都被杀了,怎么能活到现在?

yán lè qián jí èr shì shù yuē zú xià jiāo zì zhū shā wú dào tiān xià gòng pàn zú xià zú xià qí zì wèi jì

”阎乐上前靠近秦二世,列举他的罪状说:“您骄横放纵,滥杀无辜,天下人都背叛您,请您自己做个了断。”

èr shì yuē chéng xiàng kě de jiàn fǒu

秦二世说:“我能见见丞相吗?”

lè yuē bù kě

赵高说:“不行。”

èr shì yuē wú yuán dé yī jùn wèi wáng

秦二世说:“我希望得到一个郡,做个王。”

fú xǔ

赵高不答应。

yòu yuē yuán wèi wàn hù hòu

秦二世又说:“希望做个万户侯。”

fú xǔ

赵高不答应。

yuē yuán yǔ qī zǐ wèi qián shǒu bǐ zhū gōng zi

赵高说:“希望和妻子儿女成为平民百姓,跟其他公子一样。”

yán lè yuē chén shòu mìng wū chéng xiàng wèi tiān xià zhū zú xià zú xià suī duō yán chén bù gǎn bào

阎乐说:“我奉丞相之命,为天下人诛杀你,你即使说再多,我也不敢回报。”

huī qí bīng jìn

他指挥士兵前进。

èr shì zì shā

秦二世自杀。

yán lè guī bào zhào gāo zhào gāo nǎi xī zhào zhū dà chén gōng zǐ gào yǐ zhū èr shì zhī zhuàng

阎乐回去报告赵高,赵高于是召集所有大臣和公子,告诉他们诛杀二世的情况。

yuē qín gù wáng guó shǐ huáng jūn tiān xià gù chēng dì

说:“秦国原本是王国,始皇统治天下,所以称帝。

jīn liù guó fù zì lì qín dì yì xiǎo nǎi yǐ kōng míng wèi dì bù kě

如今六国又各自独立,秦国的土地越来越小,还以空名称为帝,是不行的。”

yi wèi wáng rú gù biàn

应当继续担任王位,这样合适。

lì èr shì zhī xiōng zǐ gōng zǐ yīng wèi qín wáng

于是立秦二世的侄子公子婴为秦王。

yǐ qián shǒu zàng èr shì dù nán yí chūn yuàn zhōng

按照平民的规格将二世埋葬在杜县南边的宜春苑中。

lìng zǐ yīng zhāi dāng miào jiàn shòu wáng xǐ

命令子婴斋戒,准备在宗庙举行仪式,接受王印。

zhāi wǔ rì zǐ yīng yǔ qí zi èr rén móu yuē chéng xiàng gāo shā èr shì wàng yí gōng kǒng qún chén zhū zhī nǎi xiáng yǐ yì lì wǒ

斋戒五天后,子婴与他的两个儿子商议说:“丞相赵高在望夷宫杀害了二世,害怕群臣诛杀他,才假装按照道义立我为王。

wǒ wén zhào gāo nǎi yǔ chu yuē miè qín zōng shì ér wáng guān zhōng

我听说赵高已经与楚国约定,要消灭秦朝宗室,在关中称王。

jīn shǐ wǒ zhāi jiàn miào cǐ yù yīn miào zhōng shā wǒ

如今让我斋戒后去宗庙参拜,这是想借在庙中的机会杀害我。

wǒ chēng bìng bù xíng chéng xiàng bì zì lái lái zé shā zhī

我假称生病不去,丞相必定亲自前来,他一来就杀掉他。

gāo shǐ rén qǐng zǐ yīng shù bèi zǐ yīng bù xíng gāo guǒ zì wǎng yuē zōng miào zhòng shì wáng nài hé bù xíng

”赵高多次派人去请子婴,子婴不去,赵高果然亲自前往,说:“宗庙祭祀是大事,大王为何不去?

zǐ yīng suì cì shā gāo wū zhāi gōng sān zú gāo jiā yǐ xùn xián yáng

”子婴于是在斋宫刺杀了赵高,并诛灭赵高三族在咸阳示众。

zǐ yīng wèi qín wáng sì shí liù rì chu jiāng pèi gōng pò qín jūn rù wǔ guān suì zhì bà shàng shǐ rén yuē jiàng zǐ yīng

子婴做秦王四十六天时,楚将沛公击败秦军进入武关,随即到达霸上,派人招降子婴。

zǐ yīng jí xì jǐng yǐ zǔ bái mǎ sù chē fèng tiān zi xǐ fú jiàng zhǐ dào páng

子婴随即用丝带系住脖子,乘着白马素车,捧着天子的印玺符节,在轵道旁投降。

pèi gōng suì rù xián yáng fēng gōng shì fǔ kù hái jūn bà shàng

沛公于是进入咸阳,封闭了宫殿、府库,将军队撤回霸上驻扎。

jū yuè yú zhū hóu bīng zhì xiàng jí wéi cóng zhǎng shā zǐ yīng jí qín zhū gōng zi zōng zú

过了一个多月,各路诸侯的军队抵达,项羽担任盟主,杀死了秦王子婴以及秦朝宗室的所有公子和族人。

suì tú xián yáng shāo qí gōng shì lǔ qí zǐ nǚ shōu qí zhēn bǎo huò cái zhū hóu gòng fēn zhī

接着屠戮咸阳城,焚烧秦朝宫殿,掳掠百姓子女,搜刮珍宝财物,由各路诸侯共同瓜分。

miè qín zhī hòu gè fēn qí de wèi sān míng yuē yōng wáng sāi wáng dí wáng hào yuē sān qín

灭亡秦朝之后,将秦地划分为三部分,分别称为雍王、塞王、翟王,合称三秦。

xiàng yǔ wèi xī chǔ bà wáng zhǔ mìng fēn tiān xià wáng zhū hóu qín jìng miè yǐ

项羽自立为西楚霸王,主持分封天下诸侯,秦朝最终彻底灭亡。

hòu wǔ nián tiān xià dìng wū hàn

此后五年,天下由汉朝统一安定。

tài shǐ gōng yuē qín zhī xiān bó yì cháng yǒu xūn wū táng yú zhī jì shòu tǔ cì xìng

太史公说:秦国的祖先伯翳,曾在唐尧、虞舜的时代立下功勋,获得封土并被赐予姓氏。

jí yīn xià zhī jiān wēi sàn

到了殷朝和夏朝之间,逐渐衰落离散。

zhì zhōu zhī shuāi qín xìng yì yú xī chuí

直到周朝衰微时,秦国兴起,在西陲建立城邑。

zì mù gōng yǐ lái shāo cán shí zhū hóu jìng chéng shǐ huáng

从秦穆公以来,逐渐蚕食诸侯各国,最终成就了秦始皇的统一大业。

shǐ huáng zì yǐ wéi gōng guò wǔ dì de guǎng sān wáng ér xiū yǔ zhī móu

秦始皇自认为功绩超过五帝,疆域比夏、商、周三王更广阔,因而羞于与他们相提并论。

shàn zāi hu jiǎ shēng tuī yán zhī yě

贾谊的论述说得多么精辟啊!

yuē

曰:

qín bìng jiān zhū hóu shān dōng sān shí yú jùn shàn jīn guān jù xiǎn sāi xiū jiá bīng ér shǒu zhī

秦国吞并了崤山以东各诸侯国的三十多个郡,修缮渡口和关隘,占据险要的关塞,整备铠甲兵器来防守。

rán chén shè yǐ shù zú sǎn luàn zhī zhòng shù bǎi fèn bì dà hū bù yòng gōng jǐ zhī bīng chú yōu bái tǐng wàng wū ér shí héng xíng tiān xià

然而陈涉仅凭数百名散乱的戍卒,振臂高呼,不使用弓箭戟矛等正规兵器,只拿着锄头、木棍和白色棍棒,看到房屋就取食,却横行天下。

qín rén zǔ xiǎn bù shǒu guān liáng bù hé cháng jǐ bù cì qiáng nǔ bù shè

秦军凭借险要却不防守,关隘桥梁不关闭,长戟不刺杀,强弩不发射。

chu shī shēn rù zhàn wū hóng mén céng wú fān lí zhī jiān

楚军深入秦地,在鸿门作战,竟然连篱笆那样的阻碍都没有遇到。

wū shì shān dōng dà rǎo zhū hóu bìng qǐ háo jùn xiāng lì

于是崤山以东大乱,诸侯纷纷起兵,豪杰相继自立。

qín shǐ zhāng hán jiāng ér dōng zhēng zhāng hán yīn yǐ sān jūn zhī zhòng yào shì wū wài yǐ móu qí shàng

秦朝派章邯率军东征,章邯却凭借三军之众在外要挟朝廷,图谋自己的君主。

qún chén zhī bù xìn kě jiàn wū cǐ yǐ

群臣的不忠不信,在这里可以看得很清楚了。

zǐ yīng lì suì bù wù

子婴即位,最终仍不能觉悟。

jiè shǐ zǐ yīng yǒu yōng zhǔ zhī cái jǐn dé zhōng zuǒ shān dōng suī luàn qín zhī de kě quán ér yǒu zōng miào zhī sì wèi dāng jué yě

假使子婴有一般君主的才能,仅仅得到中等人才的辅佐,崤山以东地区即使动乱,秦国的土地也能保全而拥有,宗庙的祭祀也不会断绝。

qín dì pī shān dài hé yǐ wéi gù sì sài zhī guó yě

秦地有群山和黄河环绕作为坚固的屏障,是个四面都有险要关塞的国家。

zì mù gōng yǐ lái zhì wū qín wáng èr shí yú jūn cháng wèi zhū hóu xióng

从秦穆公以来,一直到秦始皇,二十多位君主,常常在诸侯中称雄。

qǐ shì shì xián zāi

难道他们代代都贤明吗?

qí shì jū rán yě

它的形势是自然形成的。

qiě tiān xià cháng tóng xīn bìng lì ér gōng qín yǐ

况且天下诸侯曾经同心协力攻打过秦国。

dāng cǐ zhī shì xián zhì bìng liè liáng jiàng xíng qí shī xián xiàng tōng qí móu rán kùn wū zǔ xiǎn ér bù néng jìn qín nǎi yán rù zhàn ér wèi zhī kāi guān bǎi wàn zhī tú táo běi ér suì huài

在那个时代,贤能智慧之士并列,优秀将领指挥军队,贤明丞相运筹谋划,然而受困于险阻之地无法前进,秦国便诱敌深入并打开关口,百万大军败逃溃散。

qǐ yǒng lì zhì huì bù zú zāi

难道是勇气力量和智慧不够吗?

xíng bù lì shì bù biàn yě

地形不利,形势不便罢了。

qín xiǎo yì bìng dà chéng shǒu xiǎn sāi ér jūn gāo lěi wú zhàn bì guān jù ě hé jǐ ér shǒu zhī

秦国将小城邑合并为大城池,据守险要关塞驻军,高筑营垒不主动出战,紧闭关隘扼守要道,手持兵器严密防守。

zhū hóu qǐ wū pǐ fū yǐ lì hé fēi yǒu sù wáng zhī xíng yě

诸侯出身于平民,因利益而联合,并非具备圣王的德行。

qí jiāo wèi qīn qí xià wèi fù míng wéi wáng qín qí shí lì zhī yě

他们之间的交情并不亲密,下属也未真心归附,名义上是为推翻秦朝,实际上是为了谋取私利。

bǐ jiàn qín zǔ zhī nán fàn yě bì tuì shī

他们看到秦朝防御坚固难以攻克,必定会退兵。

ān tǔ xī mín yǐ dài qí bì shōu ruò fú ba yǐ lìng dà guó zhī jūn bù huàn bù dé yì wū hǎi nèi

安抚百姓,休养生息,等待敌人疲惫,收容弱小,扶助疲敝,以此号令大国的君主,不必担心不能在天下实现自己的意愿。

guì wèi tiān zǐ fù yǒu tiān xià ér shēn wéi qín zhě qí jiù bài fēi yě

尊贵如天子,富有整个天下,却最终沦为俘虏,是因为挽救危局的方法不对。

qín wáng zú jǐ bù wèn suì guò ér bù biàn

秦王自满而不听取意见,坚持错误而不加改变。

èr shì shòu zhī yīn ér bù gǎi bào nüè yǐ zhòng huò

秦二世继承帝位后,沿袭旧制而不加改革,残暴酷虐加重了灾祸。

zǐ yīng gū lì wú qīn wēi ruò wú fǔ

子婴孤立无援,没有亲信,处境危险、势力薄弱,缺乏辅佐之力。

sān zhǔ huò ér zhōng shēn bù wù wáng bù yì yi hu

三位君主昏惑糊涂,至死未能醒悟,秦朝灭亡,难道不是理所当然的吗?

dāng cǐ shí yě shì fēi wú shēn lǜ zhī huà zhī shì yě rán suǒ yǐ bù gǎn jìn zhōng bì guò zhě qín sú duō jì huì zhī jìn zhōng yán wèi zú wū kǒu ér shēn wéi lù mò yǐ

在那个时代,世上并非没有深谋远虑、通晓时势变化的人士,然而他们之所以不敢竭尽忠诚、直言纠正过失,是因为秦朝的风俗多有忌讳的禁令,忠言还没说完,进言者就已身遭杀戮。

gù shǐ tiān xià zhī shì qīng ěr ér tīng chóng zú ér lì qián kǒu ér bù yán

因此使得天下的士人,只能侧耳倾听,叠足站立,紧闭嘴巴不敢说话。

shì yǐ sān zhǔ shī dào zhōng chén bù gǎn jiàn zhì shì bù gǎn móu tiān xià yǐ luàn jiān bù shàng wén qǐ bù āi zāi

所以三位君主背离正道,忠臣不敢进谏,智谋之士不敢献策,天下已经大乱,奸邪之事却无法上达君主,这难道不令人悲哀吗!

xiān wáng zhī yōng bì zhī shāng guó yě gù zhì gōng qīng dài fū shì yǐ shì fǎ shè xíng ér tiān xià zhì

先王明白闭塞蒙蔽会损害国家,所以设置公卿大夫士等官职,来整饬法令设立刑罚,从而使天下得到治理。

qí qiáng yě jìn bào zhū luàn ér tiān xià fú

当国家强盛时,禁止暴行、讨伐叛乱,天下就会归服。

qí ruò yě wǔ bó zhēng ér zhū hóu cóng

当国家衰弱时,五霸征讨,诸侯就会顺从。

qí xuē yě nèi shǒu wài fù ér shè jì cún

当国家削弱时,对内坚守、对外依附,国家政权还能保存。

gù qín zhī shèng yě fán fǎ yán xíng ér tiān xià zhèn

所以秦朝强盛时,法令繁多、刑罚严厉,天下震动畏惧;

jí qí shuāi yě bǎi xìng yuàn wàng ér hǎi nèi pàn yǐ

等到它衰败时,百姓怨恨失望,天下就背叛了。

gù zhōu wǔ xù de qí dào ér qiān yú suì bù jué

所以周朝遵循五等爵位的制度合乎正道,因而延续了一千多年。

qín běn mò bìng shī gù bù cháng jiǔ

秦朝在根本和细节上都失误了,所以不能长久。

yóu cǐ guān zhī ān wēi zhī tǒng xiāng qù yuǎn yǐ

由此看来,安定与危亡的根源相差很远。

yě yàn yuē qián shì zhī bù wàng hòu shì zhī shī yě

民间谚语说“不忘记过去的事情,就是后来事情的老师”。

shì yǐ jūn zǐ wèi guó guān zhī shàng gǔ yàn zhī dāng shì cān yǐ rén shì chá shèng shuāi zhī lǐ shěn quán shì zhī yi qù jiù yǒu xù biàn huà yǒu shí gù kuàng rì cháng jiǔ ér shè jì ān yǐ

因此君子治理国家,考察上古的史实,验证当代的情况,参考人事的规律,观察盛衰的道理,审度权力和形势的适宜,取舍有秩序,变革有时机,所以能够历时长久而国家安定。

qín bìng hǎi nèi jiān zhū hóu nán miàn chēng dì yǐ yǎng sì hǎi tiān xià zhī shì fěi rán xiāng fēng ruò shì zhě hé yě

秦国统一天下,兼并诸侯,面南称帝,以养育四海,天下的士人纷纷向往归附,这是为什么呢?

yuē jìn gǔ zhī wú wáng zhě jiǔ yǐ

说:近古以来没有真正的王者已经很久了。

zhōu shì bēi wēi wǔ bà jì mò lìng bù xíng wū tiān xià shì yǐ zhū hóu lì zhèng qiáng qīn ruò zhòng bào guǎ bīng gé bù xiū shì mín bà bì

周王室衰微,五霸相继去世,政令无法在天下推行,因此诸侯各自以武力相争,强大的侵略弱小的,人多的欺凌人少的,战争不断,士兵和百姓疲惫不堪。

jīn qín nán miàn ér wàng tiān xià shì shàng yǒu tiān zǐ yě

如今秦国南面称王统治天下,这是上面有了天子。

jì yuán yuán zhī mín jì de ān qí xìng mìng mò bù xū xīn ér yǎng shàng dāng cǐ zhī shí shǒu wēi dìng gōng ān wēi zhī běn zài wū cǐ yǐ

既然百姓都希望能够安身立命,没有不虚心仰望君主的,在这个时候,保持威势、巩固功业,国家安危的根本就在于此了。

qín wáng huái tān bǐ zhī xīn xíng zì fèn zhī zhì bù xìn gōng chén bù qīn shì mín fèi wáng dào lì sī quán jìn wén shū ér kù xíng fǎ xiān zhà lì ér hòu rén yì yǐ bào nüè wèi tiān xià shǐ

秦王怀着贪婪卑鄙的心思,推行自以为是的智谋,不信任功臣,不亲近士民,废弃王道,建立私权,禁止文献典籍而严酷施行刑法,重视欺诈和武力而轻视仁义,以暴虐作为统治天下的开端。

fu bìng jiān zhě gāo zhà lì ān dìng zhě guì shùn quán cǐ yán qǔ yǔ shǒu bù tóng shù yě

兼并天下的人崇尚欺诈和武力,安定天下的人重视顺应和权变,这是说夺取天下和守住天下的方法不同。

qín lí zhàn guó ér wàng tiān xià qí dào bù yì qí zhèng bù gǎi shì qí suǒ yǐ qǔ zhī shǒu zhī zhě yì yě

秦朝脱离战国时代而称王天下,但它的治国之道没有改变,政治措施也没有革新,这就是它夺取天下和守住天下的方法不同的原因。

gū dú ér yǒu zhī gù qí wáng kě lì ér dài

孤立无援地占有天下,所以它的灭亡可以立刻等到。

jiè shǐ qín wáng jì shàng shì zhī shì bìng yīn zhōu zhī jī yǐ zhì yù qí zhèng hòu suī yǒu yín jiāo zhī zhǔ ér wèi yǒu qīng wēi zhī huàn yě

假使秦始皇能考虑前代的事情,借鉴商周两朝的兴衰轨迹,来制定和驾驭他的政治,那么后来即使有放纵骄横的君主,也不会有国家倾覆的危险。

gù sān wáng zhī jiàn tiān xià míng hào xiǎn měi gōng yè cháng jiǔ

所以夏、商、周三代开国君主建立天下,名声显赫美好,功业长久不衰。

jīn qín èr shì lì tiān xià mò bù yǐn lǐng ér guān qí zhèng

如今秦二世即位,天下人没有不伸长脖子观望他的政治的。

fu hán zhě lì shù hè ér jī zhě gān zāo kāng tiān xià zhī áo áo xīn zhǔ zhī zī yě

受冻的人觉得粗布短衣也是好的,挨饿的人觉得酒糟糠皮也是甜的,天下百姓哀怨饥寒的呼声,正是新君主可以利用的资本。

cǐ yán láo mín zhī yì wèi rén yě

这句话是说,让百姓劳苦反而容易施行仁政。

xiāng shǐ èr shì yǒu yōng zhǔ zhī xíng

假使秦二世有平庸君主的德行,

ér rèn zhōng xián

并且任用忠诚贤能的人,

chén zhǔ yī xīn ér yōu hǎi nèi zhī huàn

君臣同心忧虑国家的祸患,

gǎo sù ér zhèng xiān dì zhī guò

在服丧期间就纠正先帝的过失,

liè dì fēn mín yǐ fēng gōng chén zhī hòu

分割土地和人民来封赏功臣的后代,

jiàn guó lì jūn yǐ lǐ tiān xià

建立国家、设立君主以礼义治理天下,

xū líng yǔ ér miǎn xíng lù

清空监狱、免除刑罚杀戮,

chú qù shōu tǎng wū huì zhī zuì

废除没收家产、污秽不洁的罪名,

shǐ gè fǎn qí xiāng lǐ

让百姓各自返回自己的家乡,

fā cāng lǐn

打开粮仓发放粮食,

sàn cái bì

分发财物钱币,

yǐ zhèn gū dú qióng kùn zhī shì

用来救济孤独穷困的人,

qīng fù shǎo shì

减轻赋税,减少劳役,

yǐ zuǒ bǎi xìng zhī jí

以帮助百姓度过急难,

yuē fǎ shěng xíng yǐ chí qí hòu

简化法律,减少刑罚来维持后续治理,

shǐ tiān xià zhī rén jiē de zì xīn

让天下的人都能改过自新,

gèng jié xiū xíng

改变节操,修养德行,

gè shèn qí shēn

每个人都谨慎地修养自身,

sāi wàn mín zhī wàng

满足百姓的期望,

ér yǐ wēi dé yǔ tiān xià

用威严和恩德来对待天下人,

tiān xià jí yǐ

天下就会归附。

jí sì hǎi zhī nèi jiē huān rán gè zì ān lè qí chù wéi kǒng yǒu biàn suī yǒu jiǎo huá zhī mín wú lí shàng zhī xīn zé bù guǐ zhī chén wú yǐ shì qí zhì ér bào luàn zhī jiān zhǐ yǐ

这样四海之内,都会欢欣地各自安居乐业,唯恐发生变故,即使有狡猾的人,也没有背离君主的心思,那么图谋不轨的臣子就无法施展他们的诡计,暴乱的阴谋也就停止了。

èr shì bù xíng cǐ shù ér zhòng zhī yǐ wú dào huài zōng miào yǔ mín gēng shǐ zuò ē páng gōng fán xíng yán zhū lì zhì kè shēn shǎng fá bù dàng fù liǎn wú dù tiān xià duō shì lì fú néng jì bǎi xìng kùn qióng ér zhǔ fú shōu xù

秦二世不实行这种治国方法,反而变本加厉地施行暴政,毁坏宗庙和百姓,重新开始修建阿房宫,刑罚繁多严酷,官吏治理苛刻严酷,赏罚不公,赋税征收没有限度,天下动荡不安,官吏无法管理,百姓贫困潦倒而君主却不加以安抚救济。

rán hòu jiān wěi bìng qǐ ér shàng xià xiāng dùn méng zuì zhě zhòng xíng lù xiāng wàng wū dào ér tiān xià kǔ zhī

于是奸诈虚伪的行为纷纷兴起,上下互相欺瞒,蒙受罪责的人众多,受刑被杀的人在路上随处可见,天下百姓为此痛苦不堪。

zì jūn qīng yǐ xià zhì yú zhòng shù rén huái zì wēi zhī xīn qīn chù qióng kǔ zhī shí xián bù ān qí wèi gù yì dòng yě

从君主公卿到普通百姓,人人都怀有自危之心,亲身处于穷困苦难的境地,都不安于自己的位置,所以容易发生动乱。

shì yǐ chén shè bù yòng tāng wǔ zhī xián bù jiè gōng hóu zhī zūn fèn bì wū dà zé ér tiān xià xiǎng yìng zhě qí mín wēi yě

因此陈涉不需要商汤、周武王那样的贤德,也不凭借公侯那样的尊贵地位,在大泽乡振臂一呼,天下就纷纷响应,这是因为百姓处境危险啊。

gù xiān wáng jiàn shǐ zhōng zhī biàn zhī cún wáng zhī jī shì yǐ mù mín zhī dào wu zài ān zhī ér yǐ

所以古代圣明的君王洞察事物始终的变化,懂得国家存亡的关键,因此治理百姓的方法,根本在于使他们安定罢了。

tiān xià suī yǒu nì xíng zhī chén bì wú xiǎng yīng zhī zhù yǐ

天下即使有叛逆的臣子,也必然得不到响应的帮助了。

gù yuē ān mín kě yǔ xíng yì ér wēi mín yì yǔ wèi fēi cǐ zhī wèi yě

所以说“安定的百姓可以和他们一起推行仁义,而危困的百姓容易参与为非作歹”,说的就是这个道理。

guì wèi tiān zǐ fù yǒu tiān xià shēn bù miǎn wū lù shā zhě zhèng qīng fēi yě

身为天子,拥有天下的财富,却仍免不了遭受杀戮,是因为纠正危局的方法不对。

shì èr shì zhī guò yě

这是秦二世的过错。

xiāng gōng lì xiǎng guó shí èr nián

秦襄公即位,在位十二年。

chū wèi xī zhì

最初建造了西畤。

zàng xī chuí

安葬在西垂。

shēng wén gōng

生下文公。

wén gōng lì jū xī chuí gōng

秦文公即位,居住在西垂宫。

wǔ shí nián sǐ zàng xī chuí

在位五十年后去世,安葬在西垂。

shēng jìng gōng

生下静公。

jìng gōng bù xiǎng guó ér sǐ

静公没有正式即位就去世了。

shēng xiàn gōng

生下宪公。

xiàn gōng xiǎng guó shí èr nián jū xi xīn yì

宪公在位十二年,居住在西新邑。

sǐ zàng yá

去世后,安葬在衙地。

shēng wǔ gōng dé gōng chū zǐ

生下了武公、德公和出子。

chū zǐ xiǎng guó liù nián jū xī líng

出子在位六年,居住在西陵。

shù cháng fú jì wēi lèi cān fù sān rén lǜ zéi zéi chū zǐ bǐ yǎn zàng yá

庶长弗忌、威累、参父三人,率领贼人在鄙衍杀害了出子,葬在衙地。

wǔ gōng lì

武公即位。

wǔ gōng xiǎng guó èr shí nián

武公在位二十年。

jū píng yáng fēng gōng

居住在平阳封宫。

zàng xuān yáng jù dōng nán

埋葬在宣阳聚的东南方。

sān shù zhǎng fú qí zuì

三位庶长伏法认罪。

dé gōng lì

德公即位。

dé gōng xiǎng guó èr nián

德公在位两年。

jū yōng dà zhèng gōng

居住在雍城的大郑宫。

shēng xuān gōng chéng gōng mù gōng

生下宣公、成公、缪公。

zàng yáng

埋葬在阳地。

chū fú yǐ yù gǔ

初伏时节,用以抵御蛊毒。

xuān gōng xiǎng guó shí èr nián

宣公在位十二年。

jū yáng gōng

居住在阳宫。

zàng yáng

埋葬在阳地。

chū zhì rùn yuè

首次记载闰月。

chéng gōng xiǎng guó sì nián jū yōng zhī gōng

成公在位四年,居住在雍地的宫殿。

zàng yáng

埋葬在阳地。

qí fá shān róng gū zhú

齐国讨伐山戎和孤竹。

mù gōng xiǎng guó sān shí jiǔ nián

秦穆公在位三十九年。

tiān zǐ zhì bà

周天子授予霸主地位。

zàng yōng

安葬在雍地。

mù gōng xué zhe rén

秦穆公向贤人学习。

shēng kāng gōng

生下秦康公。

kāng gōng xiǎng guó shí èr nián

康公在位十二年。

jū yōng gāo qǐn

居住在雍城的高寝宫。

zàng qǔ shè

安葬在竘社。

shēng gòng gōng

生下了共公。

gòng gōng xiǎng guó wǔ nián jū yōng gāo qǐn

共公在位五年,居住在雍城的高寝宫。

zàng kāng gōng nán

安葬在康公陵墓的南边。

shēng huán gōng

生下了桓公。

huán gōng xiǎng guó èr shí qī nián

桓公在位二十七年。

jū yōng tài qǐn

居住在雍地的太寝宫。

zàng yì lǐ qiū běi

安葬在义里丘的北面。

shēng jǐng gōng

生下了景公。

jǐng gōng xiǎng guó sì shí nián

景公在位四十年。

jū yōng gāo qǐn zàng qiū lǐ nán

居住在雍地的高寝,安葬在丘里的南边。

shēng bì gōng

生下毕公。

bì gōng xiǎng guó sān shí liù nián

毕公在位三十六年。

zàng chē lǐ běi

安葬在车里的北边。

shēng yí gōng

生下夷公。

yí gōng bù xiǎng guó

夷公没有在位。

sǐ zàng zuǒ gōng

去世后,安葬在左宫。

shēng huì gōng

生下了惠公。

huì gōng xiǎng guó shí nián

惠公在位统治了十年。

zàng chē lǐ

安葬在车里。

shēng dào gōng

生下了悼公。

dào gōng xiǎng guó shí wǔ nián

悼公在位统治了十五年。

zàng xī gōng xī

将僖公安葬在西边。

chéng yōng

修筑雍城。

shēng là gōng gōng

生下剌龚公。

là gōng gōng xiǎng guó sān shí sì nián

剌龚公在位三十四年。

zàng rù lǐ

安葬在入里。

shēng zào gōng huái gōng

生下躁公和怀公。

qí shí nián huì xīng jiàn

那一年(指秦躁公十年),彗星出现。

zào gōng xiǎng guó shí sì nián

躁公在位十四年。

jū shòu qǐn

居住在受寝宫。

zàng dào gōng nán

安葬在悼公陵墓的南边。

qí yuán nián huì xīng jiàn

那一年(指秦怀公元年),彗星出现。

huái gōng cóng jìn lái

怀公从晋国回来。

xiǎng guó sì nián

在位四年。

zàng lì yǔ shì

安葬在栎圉氏。

shēng líng gōng

生下灵公。

zhū chén wéi huái gōng huái gōng zì shā

众臣包围怀公,怀公自杀。

sù líng gōng zhāo zi zi yě

肃灵公是昭子的儿子。

jū jīng yáng

居住在泾阳。

xiǎng guó shí nián

在位十年。

zàng dào gōng xī

安葬在悼公的西边。

shēng jiǎn gōng

生下简公。

jiǎn gōng cóng jìn lái

简公从晋国前来。

xiǎng guó shí wǔ nián

在位十五年。

zàng xī gōng xī

将僖公安葬在西边。

shēng huì gōng

生下了惠公。

qí qī nián

那一年是第七年。

bǎi xìng chū dài jiàn

百姓开始佩带剑。

huì gōng xiǎng guó shí sān nián

惠公在位十三年。

zàng líng yǔ

安葬在陵圉。

shēng chū gōng

生下了出公。

chū gōng xiǎng guó èr nián

出公在位二年。

chū gōng zì shā zàng yōng

出公自杀,安葬在雍地。

xiàn gōng xiǎng guó èr shí sān nián

献公在位二十三年。

zàng áo yǔ

安葬在嚣圉。

shēng xiào gōng

生下孝公。

xiào gōng xiǎng guó èr shí sì nián

孝公在位二十四年。

zàng dì yǔ

安葬在弟圉。

shēng huì wén wáng

生下惠文王。

qí shí sān nián shǐ dōu xián yáng

在第十三年,开始定都咸阳。

huì wén wáng xiǎng guó èr shí qī nián

惠文王在位二十七年。

zàng gōng líng

安葬于公陵。

shēng dào wǔ wáng

生下悼武王。

dào wǔ wáng xiǎng guó sì nián zàng yǒng líng

悼武王在位四年,安葬于永陵。

zhāo xiāng wáng xiǎng guó wǔ shí liù nián

昭襄王在位五十六年。

zàng chǎi yáng

埋葬在茝阳。

shēng xiào wén wáng

生下孝文王。

xiào wén wáng xiǎng guó yī nián

孝文王在位一年。

zàng shòu líng

埋葬在寿陵。

shēng zhuāng xiāng wáng

生下庄襄王。

zhuāng xiāng wáng xiǎng guó sān nián

庄襄王在位三年。

zàng chǎi yáng

埋葬在茝阳。

shēng shǐ huáng dì

秦始皇出生。

lǚ bù wéi xiāng

吕不韦担任丞相。

xiàn gōng lì qī nián chū xíng wéi shì

秦献公在位第七年,开始设立市场。

shí nián wèi hù jí xiāng wu

秦献公在位第十年,实行户籍制度,将百姓编为五家一伍。

xiào gōng lì shí liù nián

秦孝公在位第十六年。

shí táo lǐ dōng huá

当时桃树和李树在冬天开花。

huì wén wáng shēng shí jiǔ nián ér lì

惠文王十九岁时即位。

lì èr nián chū xíng qián

即位第二年,开始铸造钱币。

yǒu xīn shēng yīng r yuē qín qiě wáng

有刚出生的婴儿说“秦国将要称王”。

dào wǔ wáng shēng shí jiǔ nián ér lì

悼武王十九岁时即位。

lì sān nián wèi shuǐ chì sān rì

即位第三年,渭水变红了三天。

zhāo xiāng wáng shēng shí jiǔ nián ér lì

昭襄王十九岁时即位。

lì sì nián chū wèi tián kāi qiān mò

在位第四年,开始推行开辟田界、划分阡陌的土地制度。

xiào wén wáng shēng wǔ shí sān nián ér lì

孝文王活了五十三岁才即位。

zhuāng xiāng wáng shēng sān shí èr nián ér lì

庄襄王活了三十三岁才即位。

lì èr nián qǔ tài yuán de

在位第二年,攻取了太原地区。

zhuāng xiāng wáng yuán nián dà shè xiū xiān wáng gōng chén shī dé hòu gǔ ròu bù huì wū mín

庄襄王元年,实行大赦,表彰先王的功臣,施予恩德给王室宗亲,并向百姓广布恩惠。

dōng zhōu yǔ zhū hóu móu qín qín shǐ xiāng guó bù wéi zhū zhī jǐn rù qí guó

东周联合诸侯图谋秦国,秦国派相国吕不韦讨伐它,将其国土全部并入秦国。

qín bù jué qí sì yǐ yáng rén de cì zhōu jūn fèng qí jì sì

秦国没有断绝周朝的祭祀,将阳人这块土地赐给周君,让他继续主持祭祀。

shǐ huáng xiǎng guó sān shí qī nián

秦始皇在位三十七年。

zàng lì yì

安葬在郦邑。

shēng èr shì huáng dì

生下秦二世皇帝。

shǐ huáng shēng shí sān nián ér lì

秦始皇十三岁时即位。

èr shì huáng dì xiǎng guó sān nián

秦二世皇帝在位三年。

zàng yí chūn

安葬在宜春。

zhào gāo wèi chéng xiàng ān wǔ hòu

赵高担任丞相,被封为安武侯。

èr shì shēng shí èr nián ér lì

秦二世在十二岁时登基即位。

yòu qín xiāng gōng zhì èr shì liù bǎi yī shí suì

从秦国襄公到秦二世,共计六百一十年。

xiào míng huáng dì shí qī nián shí yuè shí wǔ rì yǐ chǒu yuē

孝明皇帝在位第十七年十月十五日乙丑日,说道:

zhōu lì yǐ yí rén bù dài mǔ

周朝的气数已经转移,仁德未能取代暴政。

qín zhí qí wèi lǚ zhèng cán nüè

秦朝直接继承其位,秦始皇嬴政残暴酷虐。

rán yǐ zhū hóu shí sān bìng jiān tiān xià jí qíng zòng yù yǎng yù zōng qīn

然而凭借十三位诸侯的力量,兼并天下,放纵情感与欲望,养育宗族亲属。

sān shí qī nián bīng wú suǒ bù jiā zhì zuò zhèng lìng shī wū hòu wáng

在位三十七年,军队所到之处无不征服,制定法令制度,影响后世君王。

gài de shèng rén zhī wēi hé shén shòu tú jù láng hú dǎo cān fá zuǒ zhèng qū chú jù zhī chēng shǐ huáng

大概得到了圣人的威严,河神授予图谶,依据狼星、狐星,踏足参宿、伐宿,辅佐政治清除障碍,最终被称为始皇帝。

shǐ huáng jì mò hú hài jí yú lì shān wèi bì fù zuò ē páng yǐ suì qián cè

秦始皇去世后,胡亥极其愚昧,骊山陵墓尚未完工,又兴建阿房宫,以延续先前的策略。

yún fán suǒ wéi guì yǒu tiān xià zhě sì yì jí yù dà chén zhì yù ba xiān jūn suǒ wéi

说“凡是拥有天下的人所看重的,就是放纵欲望到极致,大臣们甚至想停止先帝的作为”。

zhū sī qù jí rèn yòng zhào gāo

诛杀李斯、冯去疾,任用赵高。

tòng zāi yán hu

多么沉痛的言论啊!

rén tóu chù míng

人面兽心,言语如同牲畜嘶鸣。

bù wēi bù fá è bù dǔ bù xū wáng jù zhī bù dé liú cán nüè yǐ cù qī suī jū xíng biàn zhī guó yóu bù dé cún

不树立威严就无法讨伐邪恶,不根基深厚就不会轻易灭亡,抗拒它却无法长久留存,残暴酷虐只会加速灭亡,即使占据地理优势的国家,也难以保全。

zǐ yīng dù cì de sì guān yù guān pèi huá fú chē huáng wū cóng bǎi sī yè qī miào

子婴按照次序继承皇位,头戴玉冠,身佩华丽的绶带,乘坐黄盖车驾,百官随从,前往祭祀七庙。

xiǎo rén chéng fēi wèi mò bù huǎng hū shī shǒu tōu ān rì rì dú néng zhǎng niàn què lǜ fù zǐ zuò quán jìn qǔ wū hù yǒu zhī jiān jìng zhū huá chén wèi jūn tǎo zéi

小人占据不该得的位置,无不恍惚失神、失去操守,苟且偷安度日,唯独他能深谋远虑,父子共同执掌权柄,在宫廷内部果断行动,最终铲除奸猾之臣,为君主讨伐逆贼。

gāo sǐ zhī hòu bīn hūn wèi de jǐn xiāng láo cān wèi jí xià yàn jiǔ wèi jí rú chún chu bīng yǐ tú guān zhōng zhēn rén xiáng bà shàng sù chē yīng zǔ fèng qí fú xǐ yǐ guī dì zhě

赵高死后,宾客与姻亲尚未能尽情慰劳,饭菜还没来得及咽下,酒水还未沾湿嘴唇,楚军已经攻入关中,真命天子翱翔于霸上,子婴素车白马、颈系印绶,奉上玉玺符节,归顺了新的帝王。

zhèng bó máo jīng luán dāo yán wáng tuì shè

郑伯手持茅旌和鸾刀,威严的周王因此退避三舍。

hé jué bù kě fù yōng yú làn bù kě fù quán

黄河决堤无法再堵塞,鱼烂了不能再恢复完整。

jiǎ yì sī mǎ qiān yuē xiàng shǐ yīng yǒu yōng zhǔ zhī cái jǐn dé zhōng zuǒ shān dōng suī luàn qín zhī de kě quán ér yǒu zōng miào zhī sì wèi dāng jué yě

贾谊、司马迁说:“假使秦王子婴有平庸君主的才能,只需得到中等水平的辅佐,崤山以东即使动乱,秦国的土地仍可保全,宗庙的祭祀也不至于断绝。”

qín zhī jī shuāi tiān xià tǔ bēng wǎ jiě suī yǒu zhōu dàn zhī cái wú suǒ fù chén qí qiǎo ér yǐ zé yī rì zhī gū wù zāi

秦国长期衰败,天下土崩瓦解,即使有周公旦那样的才能,也无法施展其智巧,却以此来责备在位仅一天的子婴,真是错误啊!

sú chuán qín shǐ huáng qǐ zuì è hú hài jí de qí lǐ yǐ

世俗传说秦始皇是罪恶的源头,到胡亥时达到极致,这说法是有道理的。

fù zé xiǎo zi yún qín dì kě quán suǒ wèi bù tōng shí biàn zhě yě

又去责备子婴,说什么秦地可以保全,这是所谓的不通晓时势变化的人。

jì jì yǐ xī chūn qiū bù míng

纪季将酅地献给齐国,《春秋》不直书其名以示贬斥。

wú dú qín jì zhì wū zǐ yīng chē liè zhào gāo wèi cháng bù jiàn qí jué lián qí zhì

我阅读《史记·秦始皇本纪》,读到子婴处死赵高时,总是赞叹他的果决,同情他的志向。

yīng sǐ shēng zhī yì bèi yǐ

子婴在生死大义上的表现已经完备了。

liù guó líng tì èr zhōu lún wáng

六国相继衰败,东周、西周先后灭亡。

bìng yì tiān xià hào wèi shǐ huáng

秦始皇统一天下,自称始皇帝。

ē páng yún gòu jīn dí chéng háng

阿房宫高耸入云,十二金铜人排列成行。

nán yóu lè shí dōng kàn fú liáng

向南巡游刻石记功,向东眺望浮桥横跨。

hào chí jiàn yí shā qiū gào sàng

滈池遗迹显现,沙丘传来丧讯。

èr shì jiǎo zhì zhào gāo shì yǔ

秦二世篡改遗诏,与赵高同谋。

zhà yīn zhǐ lù zāi shēng shì hǔ

借指鹿为马行欺诈,灾祸起于猛虎反噬。

zǐ yīng jiàn tuī ēn bào jūn fù

子婴被推上王位,欲报君父之恩。

xià fá zhōng zuǒ shàng nǎi yōng zhǔ

朝中缺乏贤能辅佐,君主又平庸无能。

yù zhèn tuí gāng yún shuí kè bǔ

想要振兴衰败的纲纪,谁能担当此任加以补救。

✦ You read 十二本纪·秦始皇本纪

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.