反经 · 赵蕤 · Chapter 20 of 64

惧诫

PinyinModern Translation
Size

yì yuē tāng wǔ gé mìng shùn hū tiān ér yīng hu rén

《易》曰:“汤武革命,顺乎天而应乎人。

shū yuē fǔ wǒ zé hòu nüè wǒ zé chóu

”《书》曰:“抚我则后,虐我则仇。

shī zi yuē xī zhōu gōng fǎn zhèng kǒng zǐ fēi zhī yuē zhōu gōng qí bù shèng hu

”《尸子》曰:“昔周公反政,孔子非之曰:‘周公其不圣乎!

yǐ tiān xià ràng bù wéi zhào rén yě

以天下让,不为兆人也。

yì yuē xī yáo chēng wú yǐ tiān xià shòu shùn zé tiān xià de qí lì ér dān zhū bìng

’”(议曰:昔尧称:“吾以天下授舜,则天下得其利而丹朱病;

shòu dān zhū zé tiān xià bìng ér dān zhū de qí lì

将帝位传给丹朱,那么天下人受损而丹朱得到好处。

wú zhōng bù yǐ tiān xià zhī bìng ér lì yī rén suì chán yú shùn

吾终不以天下之病而利一人,遂禅于舜。

jīn zhōu gōng bù yǐ tiān xià wèi wu ér zì qǔ ràng míng fēi wéi shèng dá jié zhě yě gù kǒng zǐ fēi zhī

”今周公不以天下为务,而自取让名,非为圣达节者也,故孔子非之。

dǒng shēng yuē suī yǒu jì tǐ shǒu wén zhī jūn bù hài shèng rén zhī shòu mìng

)董生曰:“虽有继体守文之君,不害圣人之受命。

gǔ yǔ yuē qióng shǔ yǎo li pǐ fū bēn wàn shèng

”古语曰:“穷鼠啮狸,匹夫奔万乘。

gù huáng shí gōng yuē jūn bù kě yǐ wú dé wú dé zé chén pàn

”故黄石公曰:“君不可以无德,无德则臣叛。

sūn qīng yuē néng chú huàn zé wèi fú bù néng zé wèi zéi

”孙卿曰:“能除患则为福,不能则为贼。

sūn qīng zǐ yuē xī zhě tiān zǐ chū jí wèi

”(孙卿子曰:“昔者天子初即位。

shàng qīng jìn yuē néng chú huàn zé wèi fú bù néng zé wèi zéi

上卿进曰:‘能除患则为福,不能则为贼。

shòu tiān zǐ yī cè

’授天子一策。

zhōng qīng jìn yuē xiān shì lǜ shì wèi zhī jiē jiē zé shì yōu chéng

中卿进曰:‘先事虑事谓之接,接则事优成;

xiān huàn lǜ huàn wèi zhī yù yù zé huò bù shēng

先患虑患谓之豫,豫则祸不生;

shì zhì ér hòu lǜ zhě wèi zhī hòu hòu zé shì bù jǔ

事至而后虑者谓之后,后则事不举;

huàn zhì ér hòu lǜ zhě wèi zhī yīn yīn zé huò bù yù

患至而后虑者谓之因,因则祸不御。

shòu tiān zǐ èr cè

’授天子二策。

xià qīng jìn yuē qìng zhě zài táng diào zhě zài lǘ huò yǔ fú lín mò zhī qí mén

下卿进曰:‘庆者在堂,吊者在闾,祸与福邻,莫知其门。

yù zāi

要预先防备啊!

yù zāi

要预先防备啊!

shòu tiān zǐ sān cè

’授天子三策。

cǐ jiè zhī zhì yě

此诫之至也。

hé yǐ míng zhī

怎么证明这一点呢?

xī wén wáng zài fēng zhào tài gōng yuē shāng wáng zuì shā bù gū rǔ shàng zhù yú yōu rén jīn wǒ hé rú

昔文王在酆,召太公曰:“商王罪杀不辜,汝尚助余忧人,今我何如?

tài gōng yuē wáng qí xiū shēn xià xián huì rén yǐ guān tiān dào

”太公曰:“王其修身、下贤、惠人,以观天道。

tiān dào wú yāng bù kě yǐ xiān chàng

天道无殃,不可以先唱;

rén dào wú zāi bù kě yǐ xiān móu

人道无灾,不可以先谋。

bì jiàn tiān yāng yòu jiàn rén zāi nǎi kě yǐ móu

必见天殃,又见人灾,乃可以谋。

yǔ mín tóng lì tóng lì xiāng jiù tóng qíng xiāng chéng tóng wù xiāng zhù tóng hào xiāng qū

与民同利,同利相救,同情相成,同恶相助,同好相趋。

wú jiá bīng ér shèng wú chōng jī ér gōng wú qú qiàn ér shǒu

无甲兵而胜,无冲机而攻,无渠堑而守。

lì rén zhě tiān xià qǐ zhī

利人者,天下启之;

hài rén zhě tiān xià bì zhī

害人者,天下闭之。

tiān xià fēi yī rén zhī tiān xià yě qǔ tiān xià ruò zhú yě shòu de zhī ér tiān xià jiē yǒu fèn ròu

天下非一人之天下也,取天下若逐野兽,得之而天下皆有分肉。

ruò tóng zhōu ér jì jiē tóng qí lì

若同舟而济,皆同其利;

zhōu bài jiē tóng qí hài

舟败,皆同其害。

rán zé jiē yǒu qǐ zhī wú yǒu bì zhī zhě yǐ

然则皆有启之,无有闭之者矣。

wú qǔ yú mín zhě qǔ mín zhě yě

无取于民者,取民者也;

wú qǔ yú guó zhě qǔ guó zhě yě

无取于国者,取国者也;

wú qǔ yú tiān xià zhě qǔ tiān xià zhě yě

无取于天下者,取天下者也。

yì yuē pèi gōng zhī qǐ yě hǔ xiào fēng gǔ yìn mǎ qín chuān cái bǎo wú suǒ shōu fù nǚ wú suǒ qǔ jiàng chéng zé yǐ hóu qí jiāng de lù zé yǐ fēn qí shì ér yǐ

(议曰:沛公之起也,虎啸丰谷,饮马秦川,财宝无所收,妇女无所取,降城则以侯其将,得赂则以分其士而已。

wú sī yān suǒ sī zhě sī yú tiān xià yě

无私焉,所私者,私于天下也。

gù lǎo zǐ yuē fu wéi bù sī gù néng chéng qí sī

故老子曰:“夫唯不私,故能成其私。

shì zhī wú qǔ rén shì nǎi dà qǔ yě

”是知无取人,是乃大取也。

qǔ mín zhě mín lì zhī

)取民者,民利之;

qǔ guó zhě guó lì zhī

取国者,国利之;

qǔ tiān xià zhě tiān xià lì zhī

取天下者,天下利之。

gù dào zài bù kě jiàn shì zài bù kě wén shèng zài bù kě zhī

故道在不可见,事在不可闻,胜在不可知。

wēi zāi

微妙啊!

wēi zāi

微妙啊!

zhì niǎo jiāng jī bēi shēn xī yì

鸷鸟将击,卑身翕翼;

měng shòu jiāng bó fǔ ěr fǔ fú

猛兽将搏,俯耳俯伏;

shèng rén jiāng dòng bì yǒu yú sè

圣人将动,必有愚色。

wéi wén wéi dé shuí wèi zhī shì

惟文惟德,谁为之式?

fú guān fú shì ān zhī qí jí

弗观弗视,安知其极?

jīn bǐ yīn shāng zhòng kǒu xiāng huò

今彼殷商,众口相惑。

wú guān qí yě cǎo máo shèng gǔ

吾观其野,草茅胜谷;

wú guān qí qún zhòng qǔ shèng zhí

吾观其群,众曲胜直;

wú guān qí lì bào nüè cán zéi bài fǎ luàn xíng ér shàng bù jué cǐ wáng guó zhī zé yě

吾观其吏,暴虐残贼,败法乱刑,而上不觉,此亡国之则也。

wén wáng yuē shàn

”文王曰:“善。

jiǎ zǐ yuē yīn tāng fàng jié wǔ wáng shā zhòu cǐ tiān xià zhī suǒ tóng wén yě

(贾子曰:“殷汤放桀,武王杀纣,此天下之所同闻也。

wéi rén chén ér fàng qí jūn wéi rén xià ér shā qí shàng tiān xià zhī zhì nì yě

为人臣而放其君,为人下而杀其上,天下之至逆也。

ér suǒ yǐ zhǎng yǒu tiān xià zhě yǐ qí wèi tiān xià kāi lì chú hài yǐ yì jì zhī yě

而所以长有天下者,以其为天下开利除害,以义继之也。

gù shēng míng chēng yú tiān xià ér chuán yú hòu shì yě

故声名称于天下而传于后世也。

tài gōng yuē tiān xià zhě fēi yī rén zhī tiān xià tiān xià rén zhī tiān xià yě yǔ tiān xià tóng lì zhě dé tiān xià

”太公曰:“天下者,非一人之天下,天下人之天下也,与天下同利者,得天下;

shàn tiān xià zhī lì zhě shī tiān xià

擅天下之利者,失天下。

tiān yǒu shí de yǒu lì néng yú rén gòng zhī zhě rén yě

天有时,地有利,能与人共之者,仁也。

rén zhī suǒ zài zhě tiān xià guī zhī

仁之所在者,天下归之。

miǎn rén zhī sǐ jiě rén zhī nán jiù rén zhī huàn jì rén zhī jí zhě dé yě

免人之死、解人之难、救人之患、济人之急者,德也。

dé zhī suǒ zài tiān xià guī zhī

德之所在,天下归之。

yú rén tóng yōu tóng lè tóng hào tóng wù zhě yì yě

与人同忧、同乐、同好、同恶者,义也。

yì zhī suǒ zài tiān xià guī zhī

义之所在,天下归之。

fán rén è sǐ ér lè shēng hǎo dé ér guī lì

凡人恶死而乐生,好德而归利。

néng shēng lì zhě dào yě

能生利者,道也。

dào zhī suǒ zài tiān xià guī zhī yě

道之所在,天下归之也。

chu gōng wáng hōng zi líng wáng jí wèi

楚恭王薨,子灵王即位。

qún gōng zi yīn qún sàng zhí zhī zú shā líng wáng ér lì zi gàn

群公子因群丧职之族,杀灵王,而立子干。

lì wèi dìng dì qì jí yòu shā zi gàn ér zì lì

立未定,弟弃疾又杀子干而自立。

qì jí píng wáng yě

(弃疾,平王也。

wǔ rén jiē gōng wáng zǐ yě

五人皆恭王子也。

chū zi gàn zhī rù yě hán xuān zi wèn yú shū xiàng yuē zi gàn qí jì hu

初,子干之入也,韩宣子问于叔向曰:“子干其济乎?

duì yuē nán

”对曰:“难。

xuān zǐ yuē tóng è xiāng qiú rú shì gǔ yān hé nán

”宣子曰:“同恶相求,如市贾焉,何难?

duì yuē wú yǔ tóng hào shuí yǔ tóng è

叔向回答说:“没有人与他有共同的喜好,谁又会与他有共同的憎恶呢?

qǔ guó yǒu wǔ nán yǒu chǒng ér wú rén yī yě chǒng xū xián rén ér gù yě

取国有五难:有宠而无人,一也(宠须贤人而固也。

yǒu rén ér wú zhǔ èr yě suī yǒu xián rén dāng xū nèi zhǔ wèi yīng yě

有人而无主,二也(虽有贤人,当须内主为应也。

yǒu zhǔ ér wú móu sān yě móu cè móu yě

有主而无谋,三也(谋,策谋也。

yǒu móu ér wú mín sì yě mín zhòng yě

有谋而无民,四也(民,众也。

yǒu mín ér wú dé wǔ yě sì zhě jì bèi dāng yǐ dé chéng yě

有民而无德,五也(四者既备,当以德成也。

zi gàn zài jìn shí sān nián yǐ

子干在晋,十三年矣。

jìn chu zhī cóng bù wén dá zhě kě wèi wú rén

晋、楚之从,不闻达者,可谓无人;

zú jǐn qīn pàn kě wèi wú zhǔ wú qīn zú zài chu

族尽亲叛,可谓无主(无亲族在楚。

wú lǜ ér dòng kě wèi wú móu zhào zi gàn shí chu wèi yǒu dà lǜ yě

无虑而动,可谓无谋(召子干时,楚未有大虑也。

wèi jī zhōng shì kě wèi wú rén zhōng shēn jī kè zài jìn shì wèi wú mín

为羁终世,可谓无人(终身羁客在晋,是谓无民。

wáng wú ài zhēng kě wèi wú dé chu rén wú ài niàn zhī zhě

亡无爱征,可谓无德(楚人无爱念之者。

wáng nüè ér bù jì líng wáng bào nüè wú suǒ wèi jì jiāng zì wáng yě

王虐而不忌(灵王暴虐,无所畏忌,将自亡也。

chu jūn zǐ gàn shè wǔ nán yǐ shā jiù jūn shuí néng jì zhī

),楚君子干,涉五难以杀旧君,谁能济之?

yǒu chǔ guó zhě qí qì jí hu

将来能拥有楚国的,恐怕是弃疾吧?

jūn chén cài chéng wài shǔ yān chéng fāng chéng yě

君陈、蔡,城外属焉(城,方城也。

shí chuān fēng shù jì sǐ qì jí bìng lǐng chén shì yě

时穿封戍既死,弃疾并领陈事也。

kē tè bù zuò dào zéi fú yǐn sī yù bù wéi mín wú yuàn xīn

那里没有苛政邪恶,盗贼销声匿迹,私欲不违背公义,百姓没有怨言。

xiān shén mìng zhī guó rén xìn zhī

先神命之,国人信之。

qiān xìng yǒu luàn bì jì shí lì chu zhī cháng yě

芊姓有乱,必季实立,楚之常也。

huò shén yī yě dāng bì bài yě

获神,一也(当璧拜也);

yǒu mín èr yě rén xìn zhī yě

有民,二也(人信之也);

mìng dé sān yě wú kē tè yě

命德,三也(无苛慝也);

chǒng guì sì yě guì fēi zi yě

宠贵,四也(贵妃子也);

jū cháng wǔ yě qì jí jì yě

居常,五也(弃疾,季也。

yǒu wǔ lì yǐ qù wǔ nán shuí néng hài zhī

有五利以去五难,谁能害之?

zi gàn zhī guān zé yòu yǐn yě

子干之官,则右尹也;

shù qí guì chǒng zé shù zǐ yě

论受宠程度,他只是庶子;

yǐ shén suǒ mìng zé yòu yuǎn zhī

以神所命,则又远之。

qí guì wáng yǐ qí chǒng qì yǐ fù jì mò yǐ

其贵亡矣,其宠弃矣(父既殁矣)。

mín wú huái yān fēi lìng dé yě guó wú yǔ yān wú nèi zhǔ yě jiāng hé yǐ lì

民无怀焉(非令德也),国无与焉(无内主也),将何以立?

xuān zǐ yuē qí huán jìn wén bù yì shì hu

宣子曰:“齐桓、晋文不亦是乎?

jiē zhù jiàn yě duì yuē qí huán wèi jī zhī zǐ yě yǒu chǒng yú xī yǒu bào shū yá bīn xū wú xí péng yǐ wéi fǔ zuǒ

”(皆庶贱也)对曰:“齐桓,卫姬之子也,有宠于僖,有鲍叔牙、宾须无、隰朋以为辅佐;

yǒu jǔ wèi yǐ wéi wài zhǔ qí huán bēn jǔ wèi yǒu jiù shì zhī zhù

有莒、卫以为外主(齐桓奔莒、卫,有舅氏之助。

yǒu guó gāo yǐ wéi nèi zhǔ guó shì gāo shì qí shàng qīng yě

有国、高以为内主(国氏、高氏,齐上卿也。

cóng shàn rú liú xià shàn qí sù qí yán

从善如流,下善齐肃(齐,严。

sù jìng

肃,敬。

bù cáng lù qīng yě bù cóng yù jiǎn yě shī shě bù juàn qiú shàn bù yàn

不藏赂(清也),不从欲(俭也),施舍不倦,求善不厌。

yǐ shì yǒu guó bù yì yi hu

以是有国,不亦宜乎?

wǒ xiān jūn wén gōng hú jì jī zhī zǐ yě

我先君文公,狐季姬之子也;

yǒu chǒng yú xiàn gōng hào xué bù dài shēng shí qī nián yǒu shì wǔ rén hú yǎn zhào shuāi diān jié wèi wǔ zi sī kōng jì zǐ wǔ shì cóng chū zhě yě

有宠于献公,好学不怠,生十七年,有士五人(狐褗、赵衰、颠颉、魏武子、司空季子,五士从出者也。

yǒu xiān dài fū zi yú zi fàn yǐ wéi fù xīn zi yú zhào shuāi

有先大夫子余、子犯以为腹心(子余,赵衰。

zi fàn hú yǎn

子犯,狐偃。

yǒu wèi chōu gǔ tuó yǐ wéi gǔ gōng yǒu qí sòng qín chu yǐ wéi wài zhǔ qí qī yǐ nǚ sòng zèng yǐ mǎ chǔ wáng xiǎng zhī qín bó nà zhī

),有魏犨、贾佗以为股肱,有齐、宋、秦、楚以为外主(齐妻以女,宋赠以马,楚王飨之,秦伯纳之。

yǒu luán xì hú xiān yǐ wéi nèi zhǔ wèi luán zhī xì hú hú tū xiān zhěn yě

),有栾、郄、狐、先以为内主(谓栾枝、郄縠、狐突、先轸也。

wáng shí jiǔ nián shǒu zhì mí dǔ

),亡十九年,守志弥笃。

huì huái qì mín cóng ér yǔ zhī

惠、怀弃民,从而与之。

xiàn wú yì qīn mín wú yì wàng xiàn gōng zhī zǐ jiǔ rén wéi wén gōng zài

献无异亲,民无异望(献公之子九人,惟文公在。

tiān fāng xiāng jìn jiāng hé yǐ dài zhī

天方相晋,将何以代之。

cǐ èr jūn zhě yì yú zi gàn

此二君者,异于子干。

gōng yǒu chǒng zǐ guó yǒu ào zhǔ wèi qì jí yě

恭有宠子,国有奥主(谓弃疾也)。

zi gàn wú shī yú mín wú yuán yú wài

子干无施于民,无援于外;

qù jìn jìn bù sòng

去晋,晋不送;

guī chu chu bù yíng hé yǐ jì guó

归楚,楚不迎,何以冀国?

zi gān guǒ bù zhōng zú lì qì jí rú shū xiàng yán

”子干果不终,卒立弃疾,如叔向言。

chū chu gōng wáng wú zhǒng dí

(初,楚恭王无冢嫡。

yǒu chǒng zǐ wǔ rén wú shì lì yān

有宠子五人,无适立焉。

nǎi dà yǒu shì yú qún wàng ér qí yuē qǐng shén zé yú wǔ rén zhě shǐ zhǔ shè jì

乃大有事于群望,而祈曰:“请神择于五人者,使主社稷。

nǎi biàn yǐ bì jiàn yú qún wàng yuē dāng bì ér bài zhě shén suǒ lì yě

”乃遍以璧见于群望曰:“当璧而拜者,神所立也。

nǎi mì mái bì yú tài shì zhī tíng shǐ wǔ rén qí ér zhǎng yòu rù bài

”乃密埋璧于太室之庭,使五人齐,而长幼入拜。

kāng wáng kuà zhī líng wáng zhǒu jiā yān zi gàn zi xī jiē yuǎn zhī

康王跨之,灵王肘加焉,子干、子晰皆远之。

píng wáng ruò bào ér rù zài bài jiē yā niǔ

平王弱,抱而入,再拜,皆压纽。

píng wáng jí qì jí yě

平王即弃疾也。

lǔ zhāo gōng hōng yú gàn hòu

鲁昭公薨于干侯。

zhào jiǎn zǐ wèn yú shǐ mò yuē jì shì chū qí jūn ér mín fú yān zhū hóu yǔ zhī

赵简子问于史墨曰:“季氏出其君,而民服焉,诸侯与之。

jūn sǐ yú wài ér mò zhī huò zuì hé yě

君死于外而莫之或罪,何也?

duì yuē wù shēng yǒu liǎng yǒu sān yǒu wǔ yǒu péi èr

”对曰:“物生有两、有三、有五、有陪贰。

gù tiān yǒu sān chén wèi yǒu sān yě de yǒu wǔ xíng wèi yǒu wǔ yě tǐ yǒu zuǒ yòu wèi yǒu liǎng yě gè yǒu fēi ǒu wèi péi èr yě

故天有三辰(谓有三也),地有五行(谓有五也),体有左右(谓有两也),各有妃耦(谓陪贰也)。

wáng yǒu gōng zhū hóu yǒu qīng jiē qí èr yě

王有公,诸侯有卿,皆其贰也。

tiān shēng jì shì yǐ èr lǔ hóu wèi rì jiǔ yǐ

天生季氏,以贰鲁侯,为日久矣。

mín zhī fú yān bù yì yi hu

民之服焉,不亦宜乎!

lǔ jūn shì zòng qí shī jì shì shì xiū qí qín mín wàng jūn yǐ

鲁君世纵其失,季氏世修其勤,民忘君矣。

suī sǐ yú wài qí shuí qín zhī

虽死于外,其谁矜之?

shè jì wú cháng fèng fèng zhī wú cháng rén yán wéi dé yě

社稷无常奉(奉之无常,人言唯德也。

jūn chén wú cháng wèi zì gǔ yǐ rán

),君臣无常位,自古以然。

gù shī yuē gāo àn wèi gǔ shēn gǔ wéi líng

故《诗》曰:“高岸为谷,深谷为陵。

sān hòu zhī xìng yú jīn wèi zhù zhǔ suǒ zhī yě sān hòu yú xià shāng yě

”三后之姓,于今为庶,主所知也(三后,虞、夏、商也。

zài yì guà léi chéng gàn yuē dà zhuàng gàn xià zhèn shàng dà zhuàng

在《易》卦,雷乘干曰“大壮”□(干下震上,大壮。

zhèn zài shàng gù yuē léi chéng gàn yě

震在上,故曰:“雷乘干”也。

tiān zhī dào yě gàn wèi tiān zǐ zhèn wèi zhū hóu ér zài gàn shàng

),天之道也(干为天子,震为诸侯,而在干上。

jūn chén yì wèi yóu rén chén qiáng zhuàng ruò tiān shàng yǒu léi yě

君臣易位,犹人臣强壮,若天上有雷也。

zhèng zài jì shì yú cǐ jūn yě sì gōng yǐ

政在季氏,于此君也,四公矣。

mín bù zhī jūn hé yǐ de guó

百姓不知道谁是国君,怎么能得到国政?

shì yǐ wèi jūn shèn qì yǔ míng qì chē fú yě

是以为君,慎器与名(器,车、服也。

míng jué hào yě

名,爵号也。

bù kě yǐ jiǎ rén

),不可以假人。

yì yuē liú xiàng chēng rén jūn mò bù yù ān rán ér cháng wēi

(议曰:刘向称:“人君莫不欲安,然而常危;

mò bù yù cún rán ér cháng wáng shī yù chén zhī cè yě

莫不欲存,然而常亡,失御臣之策也。

fū rén chén cāo quán bǐng chí guó zhèng wèi yǒu bù wéi hài zhě yě

”夫人臣操权柄、持国政,未有不为害者也。

xī jìn yǒu liù qīng qí yǒu tián cuī wèi yǒu sūn níng lǔ yǒu jì mèng cháng zhǎng guó shì shì zhí cháo bǐng

昔晋有六卿,齐有田、崔,卫有孙、宁,鲁有季、孟,常掌国事,世执朝柄。

zhōng fù tián shì qǔ qí liù qīng fēn jìn cuī zhù shì qí jūn guāng sūn lín fù níng zhí chū qí jūn yǎn shì qí jūn piào jì shì bā yì wǔ yú tíng sān jiā zhě yǐ yōng chè bìng zhuān guó zhèng zú suì zhāo gōng jiē yīn shèng ér yáng xíng xià shī chén dào zhī suǒ zhì yě

终复,田氏取齐,六卿分晋,崔杼弑其君光,孙林父、宁殖出其君衍、弑其君剽,季氏八佾舞于庭,三家者以雍彻,并专国政,卒遂昭公,皆阴胜而阳行,下失臣道之所致也。

fàn huī shuō qín zhāo wáng yuē fu sān dài suǒ yǐ wáng guó zhě cháng zòng yì chí chěng yì liè bù tīng zhèng shì

”范睢说秦昭王曰:“夫三代所以亡国者,常纵溢驰骋弋猎,不听政事。

qí suǒ shòu zhě dù xián jí néng qǔ xià bì shàng yǐ chéng qí sī bù wéi zhǔ jì ér zhǔ bù jué wù gù shī qí guó

其所授者,妒贤嫉能,取下蔽上,以成其私,不为主计,而主不觉悟,故失其国。

jīn yòu zhì yǐ shàng zhì zhū shǐ jí wáng zuǒ yòu wú fēi xiàng guó zhī rén zhě

今右秩以上至诸史及王左右,无非相国之人者。

jiàn wáng dú lì yú cháo chén qiè wèi wáng kǒng kǒng wàn shì zhī hòu yǒu qín guó zhě fēi wáng zǐ sūn yě

见王独立于朝,臣窃为王恐,恐万世之后,有秦国者,非王子孙也。

yóu shì guān zhī shū chēng chén zhī yǒu zuò wēi zuò fú hài yú ér jiā xiōng yú ér guó

”由是观之,《书》称臣之有作威作福,害于而家,凶于而国。

kǒng zǐ yuē lù zhī qù gōng shì zhèng dǎi yú dài fū wáng zhī zhào yě

孔子曰:“禄之去公室,政逮于大夫,亡之兆也。

xìn zāi shì yán yě

”信哉是言也。

kǒng zǐ zài wèi wén qí tián cháng jiāng yù wéi luàn zhuān qí guó yǒu wú jūn zhī xīn

孔子在卫,闻齐田常将欲为乱(专齐国,有无君之心。

ér dàn bào yàn bào shì yàn shì qí zhī shì qīng dài fū

),而惮鲍、晏(鲍氏、晏氏,齐之世卿大夫。

yīn yí qí bīng yǐ fá lǔ chū tián cháng xiāng qí xuǎn guó zhōng nǚ zhǎng qī chǐ zhě sān bǎi rén yǐ wéi hòu gōng bīn kè shè rén chū rù jiē bù jīn

),因移其兵以伐鲁(初,田常相齐,选国中女长七尺者三百人,以为后宫,宾客、舍人出入皆不禁。

tián cháng hòu yǒu qī shí yú nán yīn cǐ yǐ dào qí guó yě

田常后有七十余男,因此以盗齐国也。

kǒng zǐ huì zhū dì zǐ yuē lǔ fù mǔ zhī guó bù rěn guān qí shòu dí jiāng yù qū jié yú tián cháng yǐ jiù lǔ

孔子会诸弟子曰:“鲁,父母之国,不忍观其受敌,将欲屈节于田常以救鲁。

èr sān zǐ shuí shǐ

二三子谁使?

zǐ gòng qǐng shǐ fū zǐ xǔ zhī

”子贡请使,夫子许之。

suì rú qí shuō tián cháng yuē jīn zi yù qǔ gōng yú lǔ shí nán ruò yí bīng yú wú zé kě yě

遂如齐,说田常曰:“今子欲取功于鲁实难,若移兵于吴则可也。

fu lǔ nán fá zhī guó qí chéng báo yǐ bēi de xiá yǐ xiè

夫鲁,难伐之国,其城薄以卑,地狭以泄;

qí jūn yú ér bù rén dà chén wěi ér wú yòng qí shì mín yòu è jiá bīng zhī shì cǐ bù kě yǔ zhàn

其君愚而不仁,大臣伪而无用,其士民又恶甲兵之事,此不可与战。

fu wú chéng gāo yǐ hòu de guǎng yǐ shēn jiǎ jiān yǐ xīn shì xuǎn yǐ bǎo zhòng qì jīng bīng jǐn zài qí zhōng yòu shǐ míng dài fū shǒu zhī cǐ yì fá yě

夫吴,城高以厚,地广以深,甲坚以新,士选以饱,重器精兵,尽在其中,又使明大夫守之,此易伐也。

tián cháng fèn rán zuò sè yuē zi zhī suǒ nán rén zhī suǒ yì

”田常忿然作色曰:“子之所难,人之所易;

zi zhī suǒ yì rén zhī suǒ nán

子之所易,人之所难。

ér yǐ jiào cháng hé yě

而以教常,何也?

zǐ gòng yuē fu yōu zài nèi zhě gōng qiáng yōu zài wài zhě gōng ruò

”子贡曰:“夫忧在内者攻强,忧在外者攻弱。

jīn jūn yōu zài nèi yǐ

今君忧在内矣。

wú wén jūn sān fēng ér sān bù chéng shì zé dà chén bù tīng yě

吾闻君三封而三不成,是则大臣不听也。

jīn jūn pò lǔ yǐ guǎng qí zhàn shèng yǐ jiāo zhǔ pò guó yǐ zūn chén yàn děng shuài shī ruò pò guó zé yì zūn

今君破鲁以广齐,战胜以骄主,破国以尊臣(晏等帅师,若破国则益尊。

ér zi zhī gōng bù yǔ yān zé jiāo rì shū yú zhǔ

),而子之功不与焉,则交日疏于主。

shì jūn shàng jiāo zhǔ xīn xià zì qún chén qiú yǐ chéng dà shì nán yǐ

是君上骄主心,下恣群臣,求以成大事,难矣。

fu shàng jiāo zé zì chén jiāo zé zhēng shì jūn shàng yǔ zhǔ yǒu xì xià yǔ dà chén jiāo zhēng yě

夫上骄则恣,臣骄则争,是君上与主有隙,下与大臣交争也。

rú cǐ zé zǐ zhī wèi wēi yǐ

如此,则子之位危矣。

gù yuē bù rú fá wú

故曰:不如伐吴。

fá wú ér bù shèng mín rén wài sǐ dà chén nèi kōng shì jūn shàng wú qiáng chén zhī dí xià wú mín rén zhī guò gū zhǔ zhì qí zhě wéi jūn yě

伐吴而不胜,民人外死,大臣内空,是君上无强臣之敌,下无民人之过,孤主制齐者,唯君也。

tián cháng yuē shàn

田常说:“好。

rán bīng yè yǐ jiā lǔ yǐ bù kě gèng rú hé

然兵业已加鲁矣,不可更,如何?

zǐ gòng yuē zi huǎn shī

”子贡曰:“子缓师。

wú qǐng jiù yú wú lìng jiù lǔ ér fá qí zi yǐ bīng yíng zhī

吾请救于吴,令救鲁而伐齐,子以兵迎之。

tián cháng xǔ nuò

”田常许诺。

zǐ gòng suì nán shuō wú wáng yuē wáng zhě bù jué shì bà zhě wú qiáng dí qiān jūn zhī zhòng jiā zhū ér yí

(子贡遂南说吴王曰:“王者不绝世,霸者无强敌,千钧之重加铢而移。

jīn yǐ wàn shèng zhī qí ér sī qiān shèng zhī lǔ yǔ wú zhēng qiáng qí wéi huàn zī shén

今以万乘之齐而私千乘之鲁,与吴争强,其为患滋甚。

qiě fú jiù lǔ xiǎn míng yě

况且救援鲁国,是显扬名声的事;

fá qí dà lì yě

攻打齐国,是获取大利的事。

yǐ fǔ sì shàng zhū hóu zhū bào qí yǐ fú jìn lì mò dà yān

以抚泗上诸侯,诛暴齐以服晋,利莫大焉。

cún wáng lǔ shí kùn qiáng qí zhì zhě bù yí yě

存亡鲁,实困强齐,智者不疑也。

wú wáng yuē shàn

”吴王说:“好。

rán wú shí kùn yuè yuè wáng jīn kǔ shēn yǎng shì yǒu bào wú zhī xīn

然吾实困越,越王今苦身养士,有报吴之心。

zi dài wú xiān fá yuè rán hòu nǎi kě

子待吾先伐越,然后乃可。

zǐ gòng yuē yuè zhī jìn bù guò lǔ hóu zhī qiáng bù guò qí ér wáng zhì qí ér fá yuè zé qí yǐ píng lǔ yǐ

”子贡曰:“越之劲不过鲁,侯之强不过齐,而王置齐而伐越,则齐已平鲁矣。

wáng fāng yǐ cún wáng jì jué wèi míng ér wèi qiáng qí fá xiǎo yuè fēi yǒng yě

王方以存亡继绝为名,而畏强齐、伐小越,非勇也。

yǒng zhě bù bì nán rén zhě bù qióng yuē zhì zhě bù shī shí yì zhě bù jué shì yǐ lì qí yì

勇者不避难,仁者不穷约,智者不失时,义者不绝世,以立其义。

jīn cún yuè shì tiān xià yǐ rén jiù lǔ fá qí wēi jiā jìn guó zhū hóu xiāng shuài ér cháo wú bà yè chéng yǐ

今存越示天下以仁,救鲁伐齐,威加晋国,诸侯相率而朝吴,霸业成矣。

qiě wáng bì huò è yuè chén qǐng dōng jiàn yuè wáng lìng chū bīng yǐ cóng cǐ zé shí kōng yuè ér míng cóng zhū hóu yǐ fá yě

且王必或恶越,臣请东见越王,令出兵以从,此则实空越,而名从诸侯以伐也。

wú wáng yuè nǎi shǐ zǐ gòng zhī yuè

)吴王悦,乃使子贡之越。

yuè wáng jiāo yíng zì wèi zǐ gòng yù yuē cǐ mán yí zhī guó yě dài fū hé zú yǎn rán rǔ lín zhī

越王郊迎,自为子贡御,曰:“此蛮夷之国也,大夫何足俨然辱临之?

zǐ gòng yuē jīn zhě wú shuō wú wáng yǐ jiù lǔ fá qí qí zhì yù zhī ér wèi yuè yuē dài wú fá yuè nǎi kě

”子贡曰:“今者,吾说吴王以救鲁伐齐,其志欲之而畏越,曰:‘待吾伐越乃可。

rú cǐ zé pò yuè bì yǐ

’如此,则破越必矣。

qiě wú bào rén zhī zhì ér lìng rén yí zhī zhuō yě

且无报人之志而令人疑之,拙也;

yǒu bào rén zhī zhì ér shǐ rén zhī zhī dài yě

有报人之志而使人知之,殆也;

shì wèi fā ér xiān wén wēi yě

事情还没发动就先传出去,这是凶险。

sān zhě jǔ shì zhī dà huàn yě

三者举事之大患也。

wú wáng wéi rén měng bào qún chén fú kān

吴王为人猛暴,群臣弗堪;

guó jiā pí yú shù zhàn shì zú bù rěn

国家疲于数战,士卒不忍;

bǎi xìng yuàn shàng dà chén nèi biàn

百姓怨恨上层,大臣内部生变;

zǐ xū yǐ jiàn sǐ tài zǎi pǐ yòng shì shùn jūn zhī guò yǐ ān qí sī cǐ wáng bào wú zhī shí yě

子胥以谏死,太宰嚭用事,顺君之过,以安其私:此王报吴之时也。

chéng néng fā zú zuǒ zhī yǐ jī qí zhì zhòng bǎo yǐ yuè qí xīn bēi cí yǐ zūn qí lǐ zé fá qí bì yǐ

诚能发卒佐之以激其志,重宝以悦其心,卑辞以尊其礼,则伐齐必矣。

cǐ shèng rén zhī suǒ wèi qū jié yǐ qī yuǎn zhě yě

此圣人之所谓屈节以期远者也。

bǐ zhàn bù shèng wáng zhī fú yě

彼战不胜,王之福也。

ruò shèng bì yǐ bīng lín jìn

若胜,必以兵临晋。

chén hái běi qǐng jiàn jìn jūn gòng gōng zhī qí ruò wú bì yě

臣还北请见晋君,共攻之,其弱吴必也。

qí ruì bīng jǐn yú qí zhòng jiǎ kùn yú jìn ér wáng chéng qí bì miè wú bì yǐ

其锐兵尽于齐,重甲困于晋,而王乘其弊,灭吴必矣。

yuè wáng xǔ nuò nǎi shǐ dài fū zhǒng yǐ sān qiān rén zhù wú

”越王许诺,乃使大夫种以三千人助吴。

wú suì fá qí yú shào líng guǒ yǐ bīng lín jìn yù yǐ huáng chí

吴遂伐齐于召陵,果以兵临晋,遇以黄池。

yuè wáng xí wú zhī guó suì miè wú

越王袭吴之国,遂灭吴。

kǒng zǐ yuē fu qí luàn qí cún lǔ wú zhī shǐ yuàn yě

孔子曰:“夫其乱齐、存鲁,吾之始愿也。

ruò nǎi qiáng jìn yǐ pí wú shǐ wú wáng ér yuè bà cì zhī shuō yě

若乃强晋以疲吴,使吴亡而越霸,赐之说也。

měi yán shāng xìn shèn yán zāi

美言伤信,慎言哉!

qín shǐ huáng dì yóu kuài jī zhì shā qiū jí shèn

秦始皇帝游会稽,至沙丘,疾甚。

shǐ huáng lìng zhào gāo wéi shū cì gōng zǐ fú sū wèi shòu shǐ zhě shǐ huáng bēng

始皇令赵高为书赐公子扶苏,未授使者,始皇崩。

shí shǐ huáng yǒu èr shí yú zǐ

(时始皇有二十余子。

zhǎng zǐ fú sū shǐ jiān bīng shàng jùn méng tián wèi jiāng

长子扶苏,使监兵上郡,蒙恬为将。

shǎo zǐ hú hài ài qǐng cóng shàng xǔ zhī

少子胡亥,爱,请从,上许之。

yú zǐ mò cóng

余子莫从。

chéng xiàng lǐ sī yǐ wéi shàng zài wài bēng wú zhēn tài zǐ gù mì zhī

丞相李斯以为上在外崩,无真太子,故秘之。

qún chén mò zhī yě

群臣莫知也。

zhào gāo yīn liú suǒ cì fú sū xǐ shū ér wèi gōng zǐ hú hài yuē shàng bēng wú zhào fēng wáng zhū zǐ ér dú cì zhǎng zǐ shū

赵高于是扣留了赐给扶苏的诏书,对公子胡亥说:“皇上驾崩,没有诏书封其他儿子为王,只赐给长子诏书。

zhǎng zǐ zhì jí wèi wèi huáng dì ér zi wú chǐ cùn zhī dì wèi zhī nài hé

长子至,即位为皇帝,而子无尺寸之地,为之奈何?

hú hài yuē gù rán yě

”胡亥曰:“固然也。

wú wén míng jūn zhī chén míng fù zhī zi

吾闻明君知臣,明父知子。

fù jì juān mìng bù fēng zhū zǐ hé kě yán yě

父既捐命,不封诸子,何可言也!

zhào gāo yuē bù rán

赵高说:“不对。

fāng jīn tiān xià zhī quán cún wáng zài zi yǔ gāo jí chéng xiàng ěr yuàn zi tú zhī

方今天下之权,存亡在子与高及丞相耳,愿子图之。

qiě fú chén rén yǔ jiàn chén yú rén zhì rén yǔ jiàn zhì yú rén qǐ kě tóng rì ér dào zāi

且夫臣人与见臣于人,制人与见制于人,岂可同日而道哉!

hú hài yuē fèi xiōng ér lì dì shì bú yì yě

胡亥说:“废掉兄长而立弟弟,这是不义;

bù fèng fù zhào ér wèi sǐ shì bù xiào yě

不遵从父亲的诏令而怕死,这是不孝;

néng báo ér cái jiǎn qiáng yīn rén zhī gōng shì bù néng yě

能薄而材谫,强因人之功,是不能也。

sān zhě nì dé tiān xià bù fú

三者逆德,天下不服。

gāo yuē chén wén tāng wǔ shā qí zhǔ tiān xià chēng yì yān bù wéi bù zhōng

”高曰:“臣闻汤、武杀其主,天下称义焉,不为不忠;

wèi jūn shā qí fù ér wèi guó zài qí dé kǒng zǐ zhe zhī bù wéi bù xiào yì yuē luàn chén zéi zǐ zì gǔ yǒu zhī

卫君杀其父,而卫国载其德,孔子着之,不为不孝(议曰:乱臣贼子,自古有之。

shēng ér chu yán kě wèi tòng kū zhě hú hài shì yě

生而楚言,可为痛哭者,胡亥是也。

fu dà xíng bù xì jǐn dà dé bù cí ràng

夫大行不细谨,大德不辞让。

xiāng qū gè yǒu yi ér bǎi guān bù tóng gōng

乡曲各有宜,而百官不同功。

gù gù xiǎo ér wàng dà hòu bì yǒu hài

故顾小而忘大,后必有害;

hú yí yóu yù hòu bì yǒu huǐ

狐疑犹豫,后必有悔。

duàn ér gǎn xíng guǐ shén bì zhī hòu yǒu chéng gōng

断而敢行,鬼神避之,后有成功。

yuàn zi suì zhī yě

愿子遂之也。

hú hài kuì rán tàn yuē jīn dà xíng wèi fā qǐ yi yǐ cǐ shì gàn chéng xiàng zāi

”胡亥喟然叹曰:“今大行未发,岂宜以此事干丞相哉!

gāo yuē shí hu shí hu

”高曰:“时乎时乎!

jiān bù jí móu

间不及谋。

yíng liáng yuè mǎ wéi kǒng hòu shí

赢粮跃马,唯恐后时!

hú hài jì rán gāo zhī yán nǎi wèi chéng xiàng sī yuē shàng bēng cì zhǎng zǐ shū yǔ sàng jù huì xián yáng ér lì wèi sì

胡亥既然高之言,乃谓丞相斯曰:“上崩,赐长子书,与丧俱会咸阳,而立为嗣。

shū wèi xíng jīn shàng bēng wèi yǒu zhī zhě

书未行,今上崩,未有知者。

shì jiāng hé yǐ

事将何以?

sī yuē ān dé wáng guó zhī yán yé

”斯曰:“安得亡国之言耶!

gāo yuē jūn zì liào cái néng shú yǔ méng tián

”高曰:“君自料才能孰与蒙恬?

gōng gāo shú yǔ méng tián

功劳比得上蒙恬吗?

móu yuǎn bù shī shú yǔ méng tián

谋略深远而不失误比得上蒙恬吗?

wú yuàn yú tiān xià shú yǔ méng tián

无怨于天下孰与蒙恬?

zhǎng zǐ jiù ér xìn zhī shú yǔ méng tián

和长子扶苏的交情深厚、得到信任比得上蒙恬吗?

sī yuē cǐ wǔ zhě jiē bù jí méng tián ér jūn zé zhī hé shēn yě

”斯曰:“此五者,皆不及蒙恬,而君责之何深也!

gāo yuē gāo gù nèi gōng zhī sī yì yě xìng de yǐ dāo bǐ zhī lì jìn rù qín gōng guǎn shì èr shí yú nián wèi cháng jiàn qín miǎn bà chéng xiàng gōng chén yǒu fēng jí èr shì zhě yě zú jiē yǐ zhū wáng

”高曰:“高故内宫之厮役也,幸得以刀笔之吏进入秦宫,管事二十余年,未尝见秦免罢丞相、功臣有封及二世者也,卒皆以诛亡。

huáng dì èr shí yú zǐ jiē jūn zhī suǒ zhī

皇帝二十余子,皆君之所知。

zhǎng zǐ gāng yì ér wǔ yǒng xìn rén ér fèn shì jí wèi bì yòng méng tián wèi chéng xiàng jūn hòu zhōng bù huái tōng hóu zhī yìn guī yú xiāng lǐ míng yǐ

长子刚毅而武勇,信人而奋事,即位必用蒙恬为丞相,君侯终不怀通侯之印归于乡里,明矣。

gāo shòu zhào jiào xí hú hài xué fǎ rén cí dǔ hòu qīng cái zhòng shì qín zhī zhū zǐ jiē mò jí yě kě yǐ wèi sì

高受诏教习胡亥学法,仁慈笃厚,轻财重士,秦之诸子皆莫及也,可以为嗣。

jūn jì ér dìng zhī

您考虑一下来决定吧。

sī yuē sī shàng cài lǘ xiàng bù yī yě

斯曰:“斯,上蔡闾巷布衣也。

shàng xìng zhuó wèi chéng xiàng zhě gù jiāng yǐ cún wáng ān wēi shǔ chén yě

上幸擢为丞相者,固将以存亡安危属臣也。

qǐ kě fù zāi

我怎能辜负呢!

fu zhōng chén bù bì sǐ ér shù jī xiào zǐ bù qín láo ér jiàn wēi jūn qí wù fù yán

夫忠臣不避死而庶几,孝子不勤劳而见危,君其勿复言。

gāo yuē gài wén shèng rén qiān xǐ wú cháng lóng biàn ér cóng shí jiàn mò ér zhī běn guān zhǐ ér dǔ guī

”高曰:“盖闻圣人迁徙无常,龙变而从时,见末而知本,观指而睹归。

wù gù yǒu zhī ān dé cháng fǎ zāi

事物本来就有这样的规律,哪里有一成不变的法则呢!

fāng jīn tiān xià zhī quán xuán mìng yú hú hài gāo néng dé zhì yān

方今天下之权,悬命于胡亥,高能得志焉。

qiě fú cóng wài zhì zhōng wèi zhī huò cóng xià zhì shàng wèi zhī zéi

况且由外部控制内部是迷惑,由下级控制上级是叛逆。

gù qiū shuāng jiàng zhě cǎo huā luò shuǐ fēng yáo zhě wàn wù zuò cǐ bì rán zhī xiào yě

故秋霜降者草花落,水风摇者万物作,此必然之效也。

jūn hòu hé jiàn zhī wǎn yě

君侯何见之晚也。

sī yuē wú wén jìn yì tài zǐ sān shì bù ān

李斯说:“我听说晋国更换太子,导致三代不得安宁;

qí huán xiōng dì zhēng wèi shēn sǐ wèi lù

齐桓公兄弟争夺君位,最终身死被杀;

zhòu cán zéi qīn qī bù tīng jiàn zhě guó wēi qiū xū

纣残贼亲戚,不听谏者,国危丘墟。

sān zhě nì tiān zōng miào bù xuè shí sī qí yóu rén zāi

三者逆天,宗庙不血食,斯其由人哉!

ān zú yǔ móu

安足与谋!

gāo yuē shàng xià hé tóng kě yǐ cháng jiǔ

赵高说:“上下同心,可以长治久安;

zhōng wài ruò yī shì wú biǎo lǐ

内外一致,事情就不会表里不一。

jūn tīng chén zhī jì zé zhǎng yǒu fēng hóu shì shì chēng gū bì yǒu qiáo sōng zhī shòu kǒng mò zhī zhì

君听臣之计,则长有封侯,世世称孤,必有乔、松之寿,孔、墨之智。

jīn shì cǐ ér bù cóng huò jí zǐ sūn zú wèi hán xīn

今释此而不从,祸及子孙,足为寒心。

shàn zhě yīn bài wèi fú jūn hé chǔ yān

善者因败为福,君何处焉?

sī nǎi yǎng tiān ér tàn chuí tì tài xī yuē jì yǐ bù néng sǐ ān tuō mìng zāi

”斯乃仰天而叹,垂涕太息曰:“既已不能死,安托命哉!

nǎi tīng gāo lì hú hài gǎi cì xǐ shū shā fú sū méng tián

”乃听高立胡亥,改赐玺书,杀扶苏、蒙恬。

chū lǐ sī cóng xún qīng xué dì wáng zhī shù yù xi rù qín

(初,李斯从荀卿学帝王之术,欲西入秦。

cí yú xún qīng yuē sī wén de shí wú dài

辞于荀卿曰:“斯闻得时无怠。

jīn wàn shèng zhēng shí yóu zhě zhǔ shì

今万乘争时,游者主事。

jīn qín wáng yù tūn tiān xià chēng dì ér zhì cǐ bù yī chí wù zhī shí ér tán yóu zhě zhī qiū yě

今秦王欲吞天下,称帝而治,此布衣驰骛之时而谈游者之秋也。

gù sī jiāng xi shuō qín wáng

故斯将西说秦王。

zhì qín wèi lǚ bù wéi shè rén bù wéi xián zhī rèn yǐ wéi láng

”至秦,为吕不韦舍人,不韦贤之,任以为郎。

shuō qín wáng yīn qiǎn móu shì lài jīn yù yǐ yóu shuì zhū hóu

说秦王阴遣谋士赉金玉以游说诸侯。

zhū hóu míng shì hòu gěi yí zhī

诸侯名士,厚给遗之;

bù kěn zhě lì jiàn cì zhī

不服从的,就用利剑刺杀他。

lí qí jūn chén zhī jì suì tūn tiān xià jiē sī zhī móu yě

离其君臣之计,遂吞天下,皆斯之谋也。

qín èr shì mò chén shè qǐ qí bīng zhì chén

秦二世末,陈涉起蕲,兵至陈。

zhāng ěr chén yú shuō shè yuē dài wáng xìng liáng chu wu zài rù guān wèi jí shōu hé běi yě

张耳、陈余说涉曰:“大王兴梁、楚,务在入关,未及收河北也。

chén cháng yóu zhào zhī qí háo jié yuàn qǐng qí bīng lüè zhào de

臣尝游赵,知其豪杰,愿请奇兵略赵地。

yú shì chén wáng xǔ zhī yǔ zú sān qiān

”于是陈王许之,与卒三千。

cóng bái mǎ dù hé jīn huá zhōu bái mǎ xiàn jiè yě zhì zhū jùn xiàn shuō qí háo jié yuē qín wéi luàn zhèng nüè xíng cán miè tiān xià

从白马渡河(今滑州白马县界也),至诸郡县,说其豪杰曰:“秦为乱政虐刑,残灭天下。

běi wèi cháng chéng zhī yì nán yǒu wǔ lǐng zhī shù wài nèi sāo dòng bǎi xìng bà bì tóu kuài jī liǎn yǐ gōng jūn fèi cái kuì lì jìn zhòng yǐ kē fǎ shǐ tiān xià fù zǐ bù xiāng liáo shēng

北为长城之役,南有五岭之戍,外内骚动,百姓罢敝,头会箕敛,以供军费,财匮力尽,重以苛法,使天下父子不相聊生。

jīn chén wáng fèn bì wèi tiān xià chàng shǐ mò bù xiǎng yìng

今陈王奋臂为天下唱始,莫不响应。

jiā zì wèi nù gè bào qí yuàn xiàn shā qí lìng chéng jùn shā qí shǒu wèi

家自为怒,各报其怨,县杀其令丞,郡杀其守尉。

jīn yǐ zhāng dà chu wáng chén shǐ wú guǎng zhōu wén jiāng zú bǎi wàn xi jī qín

现在已经张大楚国的声势,在陈地称王,派吴广、周文率领百万士兵向西攻打秦朝。

yú cǐ shí ér bù chéng fēng hóu zhī yè zhě fēi rén jié yě

于此时而不成封侯之业者,非人杰也。

fu yīn tiān xià zhī lì ér gōng wú dào zhī jūn bào fù xiōng zhī yuàn ér chéng gē dì zhī yè cǐ yī shí yě

夫因天下之力而攻无道之君,报父兄之怨而成割地之业,此一时也。

háo jié jiē rán qí yán

”豪杰皆然其言。

nǎi xíng shōu bīng xià zhào shí yú chéng

乃行收兵,下赵十余城。

yì yuē bān gù yún xī shī shū shù yú xià zhī jì shùn yǔ shòu shàn jī dé lěi rén shù shí nián rán hòu zài wèi

(议曰:班固云:“昔《诗》、《书》述虞、夏之际,舜、禹受禅,积德累仁,数十年,然后在位。

yīn zhōu zhī wáng nǎi yóu qì jì lì shí yú shì rán hòu fàng shā

殷、周之王,乃由契、稷,历十余世,然后放杀。

qín qǐ xiāng gōng shāo cán shí liù guó zhì yú shǐ huáng nǎi bìng tiān xià

”秦起襄公,稍蚕食六国,至于始皇,乃并天下。

qín jì chēng dì huàn zhōu zhī bài yǐ wéi zhū hóu lì zhēng yǐ ruò jiàn duó

秦既称帝,患周之败,以为诸侯力争,以弱见夺。

yú shì xuē qù wǔ děng duò chéng xiāo rèn qián yǔ shāo shū nèi chú xióng jùn wài ràng hú yuè yòng yī wēi quán yǐ wéi wàn shì ān

于是削去五等,堕城销刃,拑语烧书,内锄雄俊,外攘胡越,用一威权,以为万世安。

rán shí yú nián jiān qiáng dí héng fā hu bù yú zhé shù qiáng yú wǔ bà lǘ yán bī yú róng dí xiǎng yìng yīn yú bàng yì fèn bì wēi yú jiá bīng

然十余年间,强敌横发乎不虞,谪戍强于五霸,闾阎逼于戎狄,响应喑于谤议,奋臂威于甲兵。

xiàng qín zhī jìn shì suǒ yǐ zī háo jié zì sù qí bì yě

向秦之禁,适所以资豪杰,自速其弊也。

yóu shì guān zhī fu háo jié zhī zī zài yú nüè zhèng yǐ

由是观之,夫豪杰之资,在于虐政矣。

hán xìn jì píng qí wèi qí wáng

韩信既平齐,为齐王。

xiàng wáng kǒng shǐ xū yí rén wǔ shè wǎng shuō qí wáng shǐ sān fēn tiān xià

项王恐,使盱眙人武涉往说齐王,使三分天下。

xìn bù tīng

信不听。

wǔ shè yǐ qù kuǎi tōng zhī tiān xià quán zài hán xìn yù wèi qí cè ér gǎn dòng zhī yǐ xiāng rén shuō hán xìn yuē pū cháng shòu xiāng rén zhī shù

武涉已去,蒯通知天下权在韩信,欲为奇策而感动之,以相人说韩信曰:“仆尝受相人之术。

hán xìn yuē xiān shēng xiāng rén hé rú

韩信说:“先生看相怎么样?”

duì yuē guì jiàn zài yú gǔ fǎ yōu xǐ zài yú róng sè chéng bài zài yú jué duàn

”对曰:“贵贱在于骨法,忧喜在于容色,成败在于决断。

yǐ cǐ cān zhī wàn bù shī yī

以此参之,万不失一。

xìn yuē xiān shēng xiāng guǎ rén rú hé

”信曰:“先生相寡人如何?

duì yuē yuàn qǐng jiān

”对曰:“愿请间。

xìn yuē zuǒ yòu yuǎn

”信曰:“左右远。

kuǎi tōng yuē xiāng jūn zhī miàn bù guò fēng hóu yòu wēi bù ān

”蒯通曰:“相君之面,不过封侯,又危不安。

xiāng jūn zhī bèi guì nǎi bù kě yán

看您的背相,富贵却无法用言语形容。”

bèi pàn zé dà guì yě xìn yuē hé wèi yě

”(背叛则大贵也)信曰:“何谓也?

kuǎi tōng yuē tiān xià chū fā nàn jùn xióng háo jié jiàn hào yī hū tiān xià zhī shì yún hé wù jí yú lín zá tà yān zhì fēng qǐ

”蒯通曰:“天下初发难,俊雄豪杰建号一呼,天下之士云合雾集,鱼鳞杂沓,烟至风起。

dāng cǐ zhī shí yōu zài wáng qín ér yǐ

如今这个时候,大家担心的只是秦朝灭亡罢了。

jīn chu hàn fēn zhēng shǐ tiān xià wú zuì zhī rén gān dǎn tú dì fù zǐ bào hái gǔ ròu liú lí yú zhōng yě bù kě shèng shǔ

今楚汉分争,使天下无罪之人肝胆涂地,父子暴骸、骨肉流离于中野,不可胜数。

chu rén qǐ yú péng chéng zhuǎn dòu zhú běi zhì yú xíng yáng chéng lì xí juǎn wēi zhèn tiān xià

楚人起于彭城,转斗逐北,至于荥阳,乘利席卷,威震天下。

rán bīng kùn yú jīng suǒ zhī jiān pò xī shān ér bù néng jìn zhě sān nián yú cǐ yǐ

但是军队在京县、索城一带陷入困境,被阻于西山不能前进,到现在已经三年了。

hàn wáng jiāng shù shí wàn zhī zhòng jù gǒng luò zǔ shān hé zhī xiǎn yī rì shù zhàn wú chǐ cù zhī gōng shé běi bù jiù bài xíng yáng shāng chéng gāo hái zǒu wǎn yè zhī jiān cǐ suǒ wèi zhì yǒng jù kùn zhě yě

汉王将数十万之众,距巩、洛,阻山河之险,一日数战,无尺寸之功,折北不救,败荥阳,伤成皋,还走宛、叶之间,此所谓智勇俱困者也。

fu ruì qì cuò yú xiǎn sāi ér liáng shí jié yú nèi cáng bǎi xìng ba jí yuàn wàng róng róng wú suǒ yī yǐ

夫锐气挫于险塞,而粮食竭于内藏,百姓罢极,怨望容容无所依倚。

yǐ chén liào zhī qí shì fēi tiān xià shèng xián gù bù néng xi tiān xià zhī huò

以臣料之,其势非天下圣贤,固不能息天下之祸。

dāng jīn liǎng zhǔ zhī mìng xuán yú zú xià

当今两主之命悬于足下。

zú xià wèi hàn zé hàn shèng yǔ chu zé chu shèng

您帮助汉王汉军就胜,帮助楚军楚军就胜。

chén yuàn pī fù xīn shū gān dǎn xiào yú jì kǒng zú xià bù yòng yě

臣愿披腹心,输肝胆,效愚计,恐足下不用也。

chéng néng tīng chén zhī jì mò ruò liǎng lì ér jù cún zhī sān fēn tiān xià dǐng zú ér jū qí shì mò gǎn xiān dòng

诚能听臣之计,莫若两利而俱存之,三分天下,鼎足而居,其势莫敢先动。

fu yǐ zú xià zhī xián shèng yǒu jiá bīng zhī zhòng jù qiáng qí cóng yàn zhào chū kōng xū zhī de ér zhì qí hòu yīn mín zhī yù xī xiàng wèi bǎi xìng qǐng mìng zé tiān xià fēng qǐ ér xiǎng yìng yǐ shú gǎn bù tīng

夫以足下之贤圣,有甲兵之众,据强齐,从燕、赵,出空虚之地而制其后,因民之欲,西向为百姓请命,则天下风起而响应矣,孰敢不听!

gē dà ruò qiáng yǐ lì zhū hóu zhū hóu yǐ lì tiān xià fú tīng ér guī dé yú qí

割大弱强,以立诸侯,诸侯已立,天下服听而归德于齐。

àn qí zhī gù yǒu jiāo sì zhī de huái zhū hóu yǐ dé shēn gǒng yī ràng zé tiān xià zhī jūn wáng xiāng shuài ér cháo yú qí yǐ

案齐之故,有胶、泗之地,怀诸侯以德,深拱揖让,则天下之君王相率而朝于齐矣。

gài wén tiān yǔ bù gǎn fǎn shòu qí jiù

盖闻:天与不敢,反受其咎;

shí zhì bù xíng fǎn shòu qí yāng

时机到了而不行动,反而会遭受祸殃。

yuàn zú xià shú lǜ zhī

愿足下熟虑之。

hán xìn yuē hàn wáng yù wǒ hòu zài wǒ yǐ qí chē yī wǒ yǐ qí yī shí wǒ yǐ qí shí

韩信曰:“汉王遇我厚,载我以其车,衣我以其衣,食我以其食。

wú wén zhī chéng rén zhī chē zhě zài rén zhī huàn yī rén zhī yī zhě huái rén zhī yōu shí rén zhī shí zhě sǐ rén zhī shì wú qǐ kě xiàng lì bèi yì hu

吾闻之:乘人之车者载人之患,衣人之衣者怀人之忧,食人之食者死人之事,吾岂可向利背义乎!

kuǎi shēng yuē zú xià zì yǐ wéi shàn hàn wáng yù jiàn wàn shì zhī yè chén qiè yǐ wéi wù yǐ

”蒯通说:“您自认为与汉王交好,想建立万世的功业,我私下认为错了。

shǐ cháng shān wáng chéng ān jūn wèi bù yī shí xiāng yǔ wèi wěn jǐng zhī jiāo hòu zhēng zhāng yǎn chén zé zhī shì èr rén xiāng yuàn

始常山王、成安君为布衣时,相与为刎颈之交,后争张黡、陈泽之事,二人相怨。

cháng shān wáng fèng xiàng yīng tóu shǔ cuàn guī yú hàn wáng

常山王奉项婴头,鼠窜归于汉王。

hàn wáng jiè bīng dōng xià shā chéng ān jūn chí shuǐ zhī nán tóu zú yì chǔ zú wèi tiān xià xiào

汉王借兵东下,杀成安君泜水之南,头足异处,卒为天下笑。

cǐ èr rén xiāng yǔ tiān xià zhì huan

此二人相与,天下至欢。

rán ér zú xiāng qín zhě hé yě

然而卒相擒者,何也?

huàn shēng yú duō yù rén xīn nán cè yě

患生于多欲,人心难测也。

jīn zú xià yù xíng zhōng xìn yǐ jiāo yú hàn wáng bì bù néng gù yú èr jūn zhī xiāng yǔ yě ér shì duō dà yú zhāng yǎn chén zé

今足下欲行忠信以交于汉王,必不能固于二君之相与也,而事多大于张黡、陈泽。

gù chén yǐ wéi zú xià bì hàn wáng zhī bù wēi jǐ yì wù yǐ

所以我认为您坚信汉王不会危害自己,也是错误的。

dài fū zhǒng fàn lǐ cún wáng yuè bà gōu jiàn lì gōng chéng míng ér shēn sǐ wáng

大夫种、范蠡,存亡越、霸勾践,立功成名而身死亡。

yàn yuē yě shòu jǐn ér liè gǒu pēng dí guó pò ér móu chén wáng

谚曰:‘野兽尽而猎狗烹,敌国破而谋臣亡。

fu yǐ jiāo yǒu yán zhī zé bù rú zhāng ěr zhī yǔ chéng ān jūn yě

’夫以交友言之,则不如张耳之与成安君也;

zhōng xìn yán zhī zé bù guò dà fu zhǒng zhī yú gōu jiàn yě

忠信言之,则不过大夫种之于勾践也。

cǐ èr rén zhě zú yǐ guān yǐ

这两个人的结局,足以供您借鉴了。

yuàn zú xià shēn lǜ zhī

希望您深思熟虑。

qiě chén wén yǒng lüè zhèn zhǔ zhě shēn wēi ér gōng gài tiān xià zhě bù shǎng

且臣闻:勇略震主者身危,而功盖天下者不赏。

chén qǐng yán dài wáng gōng lüè shè xī hé lǔ wèi wáng qín xià shuō yǐn bīng xià jǐng xíng zhū chéng ān jūn xùn zhào xié yàn dìng qí nán cuī chu rén zhī bīng èr shí wàn dōng shā lóng qiě xī xiàng yǐ bào cǐ suǒ wèi gōng wú èr yú tiān xià ér lüè bù shì chū zhě yě

臣请言大王功略:涉西河,虏魏王,擒夏说,引兵下井陉,诛成安君,徇赵、胁燕、定齐,南摧楚人之兵二十万,东杀龙且,西向以报,此所谓功无二于天下,而略不世出者也。

jīn zú xià zài zhèn zhǔ zhī wēi xié bù shǎng zhī gōng yǐ guī chu chu rén bù xìn

今足下载震主之威,挟不赏之功,以归楚,楚人不信;

guī hàn hàn rén zhèn kǒng

归汉,汉人震恐;

zú xià yù chí shì ān guī hu

您想带着这样的处境归向哪里呢?

fu shì zài rén chén zhī wèi ér yǒu zhèn zhǔ zhī wēi míng gāo tiān xià qiè wèi zú xià wēi zhī

夫势在人臣之位,而有震主之威,名高天下,窃为足下危之。

hán xìn xiè yuē xiān shēng qiě xiū yǐ

”韩信谢曰:“先生且休矣!

wǒ jiāng niàn zhī

我将念之。

hòu shù rì kuǎi tōng fù shuō yuē fu tīng zhě shì zhī hou

后数日,蒯通复说曰:“夫听者,事之候;

jì zhě shì zhī jī yě

计者,事之机也。

tīng guò jì shī ér néng jiǔ ān zhě xiān yǐ

听过计失而能久安者,鲜矣。

tīng bù shī yī èr zhě bù kě luàn yǐ yán

听取意见很少失误的人,不能用言语扰乱他;

jì bù shī běn mò zhě bù kě fēn yǐ cí

谋划决断能把握根本的人,不能用言辞迷惑他。

fu suí sī yǎng zhī yì zhě shī wàn shèng zhī quán

安心从事仆役杂活的人,就会失去掌握万乘之国权柄的机会;

shǒu dān shí zhī lù zhě yī dān yī hú zhī yú yě

守儋石之禄者(一儋,一斛之余也。

quē qīng xiàng zhī wèi

),缺卿相之位。

gù zhì zhě jué zhī duàn yě

故智者,决之断也;

yí zhě shì zhī hài yě

犹豫不决,是成事的祸害。

shěn háo lí zhī xiǎo jì yí tiān xià zhī dà shù zhì chéng zhī zhī jué bù gǎn xíng zhě bǎi shì zhī huò yě

审毫厘之小计,遗天下之大数,智诚知之,决不敢行者,百事之祸也。

gù měng hǔ zhī yóu yù bù rú fēng chài zhī zhì shì

故猛虎之犹豫,不如蜂虿之致螫;

qí jì zhí zhú bù rú nú mǎ zhī ān bù

骐骥蹢躅,不如驽马之安步;

mèng bēn zhī hú yí bù rú yōng fū zhī bì zhì yě

孟贲犹豫不决,还不如普通人果断行动;

suī yǒu shùn yǔ zhī zhì chén yín ér bù yán bù rú yīn lóng zhī zhǐ huī yě

虽有舜、禹之智,沉吟而不言,不如喑聋之指麾也。

fu gōng zhě nán chéng ér yì bài

功业,难以建立却容易失败;

shí zhě nán de ér yì shī yě

时者,难得而易失也。

shí bù zài lái yuàn zú xià xiáng chá zhī

时不再来,愿足下详察之。

hán xìn yóu yù bù rěn bèi hàn yòu zì yǐ wéi gōng duō hàn wáng zhōng bù duó wǒ qí suì xiè kuǎi shēng

”韩信犹豫不忍背汉,又自以为功多,汉王终不夺我齐,遂谢蒯生。

kuǎi shēng yuē fu pò yú kē xì zhě bù kě yǔ tú dà shì

蒯生曰:“夫迫于苛细者,不可与图大事;

jū yú chén lǔ zhě gù wú jūn wáng zhī yì

拘于臣虏者,固无君王之意。

shuō bù tīng yīn qù yáng kuáng wèi wū

”说不听,因去,佯狂为巫。

yì yuē xī qí cuī zhù shì zhuāng gōng yàn zǐ bù sǐ jūn nán yuē jūn rén zhě qǐ yǐ líng rén

(议曰:“昔齐崔杼弑庄公,晏子不死君难曰:“君人者,岂以陵人?

shè jì shì zhǔ

社稷是主;

chén jūn zhě qǐ wèi qí kǒu shí

臣君者,岂为其口实?

shè jì shì yǎng

社稷是养。

gù jūn wèi shè jì sǐ zé sǐ zhī wèi shè jì wáng zé wáng zhī ruò wéi jǐ sǐ ér wèi jǐ wáng fēi qí qīn nì shuí gǎn rèn zhī

故君为社稷死则死之,为社稷亡则亡之,若为己死,而为己亡,非其亲昵,谁敢任之!

mèng zǐ wèi qí xuān wáng yuē jūn zhī shì chén rú shǒu zú zé chén zhī shì jūn rú fù xīn

”孟子谓齐宣王曰:“君之视臣如手足,则臣之视君如腹心;

jūn zhī shì chén rú cǎo jiè zé chén shì jūn rú kòu chóu

君之视臣如草芥,则臣视君如寇仇。

suī yún jūn tiān yě

”虽云:“君,天也。

tiān bù kě táo

天不可逃。

rán chén yuán jūn ēn yǐ wéi děng chà zì gǔ rán yǐ

”然臣缘君恩以为等差,自古然矣。

hán xìn yǐ hàn wáng yù hòu ér bù bèi qí dé chéng zú lián ěr

韩信以汉王遇厚而不背其德,诚足怜耳!

wú wáng pì yǐ zi gù bù cháo xiào wén dì shí wú tài zǐ rù cháo shì huáng tài zǐ yǐn bó zhēng dào bù gōng huáng tài zǐ yǐn bó jú tóu wú tài zǐ shā zhī

吴王濞以子故不朝(孝文帝时,吴太子入朝,侍皇太子饮博,争道,不恭,皇太子引博局投吴太子,杀之。

jí xuē dì shū zhì yú shì nǎi shǐ dà dà fu yīng gāo tiǎo tián niǎo fǎn jiāo xī wáng wú wén shū kǒu bào yuē wú wáng bù xiào yǒu sù xī zhī yōu bù gǎn zì wài shǐ yù qí huān xīn

),及削地书至,于是乃使大大夫应高𫍥(田鸟反)胶西王,无文书,口报曰:“吴王不肖,有宿夕之忧,不敢自外,使喻其欢心。

wáng yuē hé yǐ jiào zhī

”胶西王说:“有什么指教?

gāo yuē jīn zhě zhǔ shàng xìng yú jiān xióng shì yú xié chén hǎo xiǎo shàn tīng chán zéi shàn biàn gēng lǜ lìng qīn duó zhū hóu zhī de zhēng qiú zī duō

”高曰:“今者主上兴于奸雄,饰于邪臣,好小善,听谗贼,擅变更律令,侵夺诸侯之地,征求滋多;

zhū fá liáng shàn rì yǐ yì shén

诛罚良善,日以益甚。

yǔ yǒu zhī yuē shì kāng jí mǐ

语有之曰:‘舐糠及米。

wú yǔ jiāo xi zhī míng zhū hóu yě yī shí jiàn chá kǒng bù dé ān sì yǐ

’吴与胶西,知名诸侯也,一时见察,恐不得安肆矣。

wú wáng shēn yǒu nèi bìng bù néng cháo qǐng èr shí yú nián cháng huàn jiàn yí wú yǐ zì bái

吴王身有内病,不能朝请二十余年,常患见疑,无以自白。

jīn xié jiān lěi zú yóu jù bú jiàn shì

今胁肩累足,犹惧不见释。

qiè wén dài wáng yǐ jué shì yǒu shì zhí gé fǎn suǒ wén zhū hóu xuē dì zuì bù zhì cǐ cǐ kǒng bù dé xuē dì ér yǐ

窃闻大王以爵事有适(直革反),所闻诸侯削地,罪不至此,此恐不得削地而已。

wáng yuē rán yǒu zhī

”胶西王说:“是的,有这回事。

zǐ jiāng nài hé

你打算怎么办?

gāo yuē tóng wù xiāng zhù tóng hào xiāng liú tóng qíng xiāng chéng tóng yù xiāng qū tóng lì xiāng sǐ

”应高说:“同恶的人互相帮助,同好的人互相挽留,同情的人互相成全,同欲的人互相奔赴,同利的人互相效死。

jīn wú wáng zì yǐ wéi yǔ dài wáng tóng yōu yuàn yīn shí xiū lǐ qì qū yǐ chú huàn hài yú tiān xià yì yì kě hu

今吴王自以为与大王同忧,愿因时修理,弃驱以除患害于天下,抑亦可乎?

wáng jué rán hài yuē guǎ rén hé gǎn rú shì

”王矍然骇曰:“寡人何敢如是?

jīn zhǔ suī jí gù yǒu sǐ ěr ān dé wù dài

今主虽急,固有死耳,安得勿戴?

gāo yuē yù shǐ dài fū zhāo cuò yíng huò tiān zǐ qīn duó zhū hóu bì zhōng sāi xián cháo tíng jí yuàn zhū hóu jiē yǒu bèi pàn zhī yì rén shì jí yǐ

”高曰:“御史大夫晁错,荧惑天子,侵夺诸侯,蔽忠塞贤,朝廷疾怨,诸侯皆有背叛之意,人事极矣。

huì xīng xī chū huáng chóng shù qǐ cǐ wàn shì yī shí ér chóu láo shèng rén zhī suǒ qǐ yě

彗星夕出,蝗虫数起,此万世一时,而愁劳圣人之所起也。

gù wú wáng nèi yù yǐ zhāo cuò wèi tǎo wài suí dài wáng hòu chē fǎng yáng tiān xià suǒ xiāng yīn xiàng zhě jiàng suǒ zhǐ zhě xià tiān xià mò gǎn bù fú

故吴王内欲以晁错为讨,外随大王后车,仿徉天下,所乡(音向)者降,所指者下,天下莫敢不服。

dài wáng chéng xìng ér xǔ zhī yī yán zé wú wáng shuài chǔ wáng lüè hán gǔ guān shǒu xíng yáng áo cāng zhī sù jù hàn bīng

大王诚幸而许之一言,则吴王帅楚王略函谷关,守荥阳敖仓之粟,距汉兵。

zhì cì shè xū dài wáng dài wáng yǒu xìng ér lín zhī zé tiān xià kě bìng liǎng zhǔ fēn gē bù yì kě hu

治次舍,须大王,大王有幸而临之,则天下可并,两主分割,不亦可乎?

wáng yuē shàn

赵王说:“好。”

qī guó jiē fǎn bīng bài fú zhū

”七国皆反,兵败伏诛。

tài shǐ gōng yuē hàn xìng xiào wén shī dà dé tiān xià huái ān

(太史公曰:汉兴,孝文施大德,天下怀安。

zhì xiào jǐng bù fù yōu yì xìng

至孝景,不复忧异姓。

ér zhāo cuò kè xuē zhū hóu suì shǐ qī guó jù qǐ hé zòng xī xiàng yǐ zhū hóu dà shèng ér cuò wèi zhī bù yǐ jiàn yě

而晁错刻削诸侯,遂使七国俱起,合纵西向,以诸侯大盛,而错为之不以渐也。

jí zhǔ fù yǎn yán zhī ér zhū hóu yǐ ruò zú yǐ ān

等到主父偃提出推恩令的建议,诸侯势力因此削弱,最终天下安定。

ān wēi zhī jī qǐ bù yǐ móu zāi

国家安危的关键,难道不就在于谋划吗?

huái nán wáng ān yuàn wàng lì wáng sǐ lì wáng cháng huái nán wáng ān fù yě

淮南王安怨望厉王死(厉王长,淮南王安父也。

zhǎng móu fǎn jiàn chē qiān shǔ zhì yōng sǐ

长谋反,槛车迁蜀,至雍,死。

shàng lián zhī fēng qí sān zi yǐ ān wèi huái nán wáng yě

上怜之,封其三子,以安为淮南王也。

yù móu pàn nì wèi yǒu yīn yě

),欲谋叛逆,未有因也。

jí xuē dì zhī hòu qí wèi móu yì shén

及削地之后,其为谋益甚。

yǔ zuǒ wú děng rì yè àn yú dì tú bù shǔ bīng suǒ cóng rù

与左吴等日夜按舆地图,部署兵所从入。

zhào wu bèi yǔ móu bèi yuē shàng kuān shè dài wáng wáng fù ān dé wáng guó zhī yán hu

召伍被与谋,被曰:“上宽赦大王,王复安得亡国之言乎!

chén wén zǐ xū jiàn wú wáng wú wáng bù yòng xū yuē chén jīn jiàn mí lù yóu yú gū sū zhī tái

臣闻子胥谏吴王,吴王不用,胥曰:‘臣今见麋鹿游于姑苏之台。

chén jīn yì jiàn gōng zhōng shēng jīng jí wù lù zhān yī yě

’臣今亦见宫中生荆棘、雾露沾衣也。

chén wén cōng zhě tīng yú wú shēng míng zhě jiàn yú wèi xíng

臣闻:聪者听于无声,明者见于未形。

gù shèng rén wàn jǔ wàn quán

故圣人万举万全。

xī wén wáng yī dòng ér gōng xiǎn yú shì liè wéi sān dài cǐ suǒ wèi yīn tiān xīn yǐ dòng zuò zhě yě gù hǎi nèi bù qī ér suí

昔文王一动,而功显于世,列为三代,此所谓因天心以动作者也,故海内不期而随。

cǐ qiān suì zhī kě jiàn zhě

这是千年历史可以证明的。

fu bǎi nián zhī qín jìn shì zhī wú chǔ yì zú yǐ yù guó jiā zhī cún wáng yǐ

至于百年之前的秦朝,近代的吴楚七国之乱,也足以说明国家存亡的道理了。

chén bù gǎn bì zǐ xū zhī zhū yuàn dài wáng wú wéi wú wáng zhī tīng

臣不敢避子胥之诛,愿大王无为吴王之听。

xī qín jué shèng rén zhī dào shā shù shì fán shī shū qì lǐ yì shàng zhà lì rèn xíng fá zhuǎn fù hǎi zhī sù zhì zhī xī hé

昔秦绝圣人之道,杀术士,燔《诗》、《书》,弃礼义,尚诈力,任刑罚,转负海之粟,致之西河。

dàng shì zhī shí nán zǐ jí gēng bù zú yú zāo kāng

当是之时,男子疾耕,不足于糟糠;

nǚ zǐ fǎng zhī bù zú yǐ gài xíng

女子纺织,不足以盖形。

qiǎn méng tián zhù cháng chéng dōng xī shù qiān lǐ

遣蒙恬筑长城,东西数千里;

bào bīng lù shī cháng shù shí wàn

暴兵露师,常数十万。

sǐ zhě bù kě shèng shǔ jiāng shī qiān lǐ liú xiě qǐng mǔ bǎi xìng lì jié gù yù wéi luàn zhě shí jiā ér wǔ

死者不可胜数,僵尸千里,流血顷亩,百姓力竭,故欲为乱者十家而五。

yòu shǐ xú fú rù hǎi qiú yì wù jí yán nián yì shòu zhī yào hái wèi wěi cí yuē chén jiàn hǎi zhōng dà shén yuē yǐ lìng míng zhèn nán nǚ zhèn tóng nán nǚ yě

又使徐福入海求异物及延年益寿之药,还为伪辞曰:‘臣见海中大神,曰:以令名振男女(振,童男女也。

yǔ bǎi gōng zhī shì jí de zhī yǐ

),与百工之事,即得之矣。

qín huáng dà yuè qiǎn zhèn nán nǚ sān qiān rén zī zhī wǔ gǔ zhǒng zhǒng bǎi gōng ér xíng

’秦皇大悦,遣振男女三千人,资之五谷、种种百工而行。

xú fú de píng yuán guǎng zé zhǐ wáng bù lái

徐福找到一片平原大泽,就在那里称王,不再回来了。

yú shì bǎi xìng bēi tòng xiāng sī yù wéi luàn zhě shí jiā ér liù yòu shǐ wèi tuó yú wǔ lǐng gōng bǎi yuè

于是百姓悲痛相思,欲为乱者十家而六,又使尉佗逾五岭,攻百越。

wèi tuó zhī zhōng guó láo jí zhǐ wáng bù lái shǐ rén shàng shū qiú nǚ wú fū jiā zhě sān wàn rén yǐ wéi shì zú yī bǔ

尉佗知道中原百姓疲惫不堪,便停止称王不再回来,派人上书,请求三万没有丈夫的女子,用来为士兵缝补衣物。

qín huáng kě qí wàn wǔ qiān rén

秦皇可其万五千人。

yú shì bǎi xìng lí xīn wǎ jiě yù wéi luàn zhě shí jiā ér qī

于是百姓离心瓦解,欲为乱者十家而七。

kè wèi gāo huáng dì yuē shí kě yǐ

有门客对高皇帝说:‘时机到了。’

gāo huáng dì yuē dài zhī

’高皇帝曰:‘待之。

shèng rén dāng qǐ dōng nán jiān

圣人当起东南间。

bù yī nián chén shèng wú guǎng fā yǐ

’不一年,陈胜、吴广发矣。

gāo huáng shǐ yú fēng pèi yí chàng tiān xià bù qī ér xiǎng yìng zhě bù kě shèng shǔ

高皇始于丰沛一唱,天下不期而响应者,不可胜数。

cǐ suǒ wèi dǎo xiá hou jiān yīn qín zhī wáng ér dòng zhě yě

这就是所谓的抓住漏洞、等待时机,趁着秦朝灭亡而行动。

bǎi xìng yuàn zhī ruò hàn zhī wàng yǔ gù qǐ yú háng zhèn zhī zhōng ér lì wèi tiān zǐ gōng gāo sān wáng dé chuán wú qióng

百姓愿之,若旱之望雨,故起于行阵之中而立为天子,功高三王,德传无穷。

jīn dài wáng jiàn gāo huáng dé tiān xià zhī yì yě dú bù guān jìn shì zhī wú chǔ hu

今大王见高皇得天下之易也,独不观近世之吴楚乎?

fu wú wáng cì wèi liú shì jì jiǔ shòu jǐ zhàng ér bù cháo wáng sì jùn zhī zhòng dì fāng shù qiān lǐ nèi zhù tóng yǐ wéi qián dōng zhǔ hǎi yǐ wéi yán shàng qǔ jiāng líng mù wèi chuán guó fù rén zhòng

夫吴王赐为刘氏祭酒,授几杖而不朝,王四郡之众,地方数千里,内铸铜以为钱,东煮海以为盐,上取江陵木为船,国富人众。

jǔ bīng ér xi pò yú dà liáng bài yú hú fù bēn zǒu ér dōng zhì yú dān tú yuè rén qín zhī shēn sǐ jué sì wèi tiān xià xiào

举兵而西,破于大梁,败于狐父,奔走而东,至于丹徒,越人擒之,身死绝祀,为天下笑。

fu yǐ wú yuè zhī zhòng bù néng chéng gōng zhě hé yě

夫以吴越之众,不能成功者,何也?

chéng nì tiān dào ér bù zhī shí yě

实在是违背天道而不识时务啊。

fāng jīn dài wáng zhī bīng zhòng bù néng shí fēn wú chǔ zhī yī tiān xià ān níng yòu wàn bèi yú qín shí yuàn dài wáng cóng chén zhī jì

方今大王之兵众不能十分吴楚之一,天下安宁又万倍于秦时,愿大王从臣之计。

dài wáng bù cóng chén zhī jì jīn jiàn dài wáng shì bì bù chéng ér yǔ xiān xiè yě

大王如果不听从我的计策,现在就能预见大王的事情必定不成,而且话会先泄露出去。

chén wén wēi zǐ guò gù guó ér bēi yú shì zuò mài xiù zhī gē

臣闻:微子过故国而悲,于是作《麦秀之歌》;

shì tòng zhòu zhī bù yòng wáng zǐ bǐ gàn yě

是痛纣之不用王子比干也。

gù mèng zǐ yuē zhòu guì wèi tiān zǐ sǐ céng bù ruò pǐ fū

故孟子曰:‘纣贵为天子,死曾不若匹夫。

shì zhòu xiān zì jué yú tiān xià jiǔ yǐ fēi sǐ zhī rì ér tiān xià qù zhī yě

’是纣先自绝于天下久矣,非死之日而天下去之也。

jīn chén yì qiè bēi dài wáng qì qiān shèng zhī zūn bì qiě cì jué mìng zhī shū wèi qún chén xiān sǐ yú dōng gōng yě

今臣亦窃悲大王弃千乘之尊,必且赐绝命之书,为群臣先死于东宫也。

wáng shí suǒ jū yú shì wáng qì yuàn jié ér bù yáng tì mǎn kuàng ér héng liú jí qǐ lì jiē ér qù

”(王时所居)于是王气怨结而不扬,涕满眶而横流,即起,历阶而去。

hòu fù wèn wu bèi yuē hàn tíng zhì luàn

后复问伍被曰:“汉庭治乱?

bèi yuē qiè guān cháo tíng zhī zhèng jūn chén zhī yì fù zǐ zhī qīn fū fù zhī bié zhǎng yòu zhī xù jiē de qí lǐ shàng zhī jǔ cuò zūn gǔ zhī dào fēng sú gāng jì wèi yǒu suǒ quē

”被曰:“窃观朝廷之政,君臣之义,父子之亲,夫妇之别,长幼之序,皆得其理,上之举措遵古之道,风俗纲纪未有所缺。

nán yuè bīn fú qiāng bó rù xiàn dōng ōu rù jiàng guǎng cháng yáng sāi míng kāi shuò fāng xiōng nú chāi chì shāng yì shī yuán bù zhèn

南越宾服,羌僰入献,东瓯入降,广长杨(塞名),开朔方,匈奴拆翅伤翼,失援不振。

suī bù jí gǔ tài píng zhī shí rán yóu wèi zhì yě

虽不及古太平之时,然犹为治也。

wáng yù jǔ shì chén jiàn qí jiāng yǒu huò ér wú fú yě

王欲举事,臣见其将有祸而无福也。

wáng nù bèi xiè sǐ zuì

淮南王大怒,伍被连忙谢罪称自己该死。

wáng yuē chén shèng wú guǎng wú lì zhuī zhī dì qiān rén zhī zhòng qǐ yú dà zé fèn bì dà hū ér tiān xià xiǎng yìng xi zhì yú xì xǔ zhí fǎn ér bīng bǎi wàn

王曰:“陈胜、吴广无立锥之地,千人之众,起于大泽,奋臂大呼而天下响应,西至于戏(许直反),而兵百万。

jīn wú guó suī xiǎo rán ér shèng bīng zhě kě de shí yú wàn fēi zhí shì shù zhī zhòng jī záo jí qín yě dà lián wèi zhī kǎi wǔ āi fǎn

今吾国虽小,然而胜兵者可得十余万,非直适戍之众、鐖凿棘矜也(大镰谓之剀,五哀反。

huò shì jī qín yīn qí jīn fǎn

或是鐖矜,因其巾反。

gōng hé yǐ yán yǒu huò wú fú

),公何以言有祸无福?

bèi yuē qín wú dào cán zéi tiān xià

”被曰:“秦无道,残贼天下。

yǔ wàn shèng zhī jià

与万乘之驾,

zuò ē páng yīn páng zhī gōng

作阿房(音旁)之宫,

shōu tài bàn zhī fù

收太半之赋,

fā lǘ zuǒ zhī shù

发闾左之戍,

fù bù níng zi

父不宁子,

xiōng bù biàn dì

兄不便弟,

zhèng kē xíng jùn

政苛刑峻,

tiān xià áo rán ruò jiāo

天下熬然若焦,

mín jiē yǐn lǐng ér wàng

民皆引领而望,

qīng ěr ér tīng

倾耳而听,

bēi hào yǎng tiān

悲号仰天,

kòu xīn ér yuàn shàng

扣心而怨上,

gù chén shèng yī hū

故陈胜一呼,

tiān xià xiǎng yìng

天下响应。

dāng jīn bì xià lín zhì tiān xià yī qí hǎi nèi fàn ài zhēng zhù bù dé shī huì

当今陛下临制天下,一齐海内,泛爱蒸庶,布德施惠。

kǒu suī wèi yán shēng jí léi tíng

口虽未言,声疾雷霆;

lìng suī wèi chū huà chí rú shén

令虽未出,化驰如神;

xīn yǒu suǒ huái wēi dòng wàn lǐ

心有所怀,威动万里;

xià zhī yīng shàng yóu yǐng xiǎng yě

下之应上,犹影响也。

ér dà jiàng jūn cái néng bù tè zhāng hán yáng xióng yě

而大将军材能不特章邯、扬熊也。

dài wáng yǐ chén shèng wú guǎng yù zhī bèi yǐ wéi guò

大王以陈胜、吴广喻之,被以为过。

wáng yuē gǒu rú gōng yán bù kě jiǎo xìng yé

王曰:“苟如公言,不可徼幸耶?

bèi yuē bèi yǒu yú jì

”伍被说:“我有个愚笨的计策。

wáng yuē nài hé

”王曰:“奈何?

bèi yuē jīn shuò fāng zhī jùn tián dì guǎng shuǐ cǎo měi mín xǐ zhě bù zú yǐ shí qí de

”被曰:“今朔方之郡田地广,水草美,民徙者不足以实其地。

kě wěi wèi chéng xiàng yù shǐ qǐng shū xǐ jùn guó háo jié rèn xiá jí yǒu nài zuì yǐ shàng qīng zuì bù zhì yú kūn wán qí nài bìn gù yuē nài

可伪为丞相御使请书,徙郡国豪杰任侠及有耐罪以上(轻罪不致于髡,完其耐鬓,故曰:“耐”。

yòu yuē lǜ

又曰:“律”。

nài wèi sī kòu nài wèi guǐ xīn bái càn

耐为司寇,耐为鬼薪、白粲。

nài yóu rèn yě

耐,犹任也。

shè lìng chú jiā chǎn wǔ shí wàn yǐ shàng zhě jiē xǐ qí jiā shǔ shuò fāng zhī jùn yì fā jiǎ zú jí qí huì rì

),赦令除,家产五十万以上者,皆徙其家属朔方之郡,益发甲卒,急其会日。

yòu wěi wèi zuǒ yòu dū sī kōng shàng lín zhōng dōu guān zhào yù dǎi zhū hóu tài zǐ xìng chén zōng zhèng yǒu zuǒ yòu dū sī kōng shàng lín yǒu shuǐ sī kōng jiē zhǔ qiú tú guān yě

又伪为左右都司空上林中都官诏狱,逮诸侯太子幸臣(宗正有左右都司空,上林有水司空,皆主囚徒官也。

rú cǐ zé mín yuàn zhū hóu jù jí shǐ biàn wǔ rén míng suí ér shuō zhī tǎng kě jiǎo xìng shí dé yī hu

如此则民怨、诸侯惧,即使辩武(人名)随而说之,傥可徼幸,十得一乎?

wáng yuē cǐ kě yě

”淮南王说:“这办法可行。

yù rú wu bèi jì

”欲如伍被计。

shǐ rén wěi dé zuì ér xi shì dà jiāng jūn chéng xiàng

派人假装犯罪逃往西方,去侍奉大将军和丞相;

yī rì fā bīng fā huái nán bīng shǐ rén jí cì shā dà jiàng jūn qīng ér shuō chéng xiàng xià zhī rú fā mēng ěr

一日发兵(发淮南兵),使人即刺杀大将军青,而说丞相下之,如发蒙耳。

yòu yù lìng yī qiú dào yī chí yǔ xí cóng dōng fāng lái hū yuē nán yuè bīng rù

又欲令衣求盗衣,持羽檄,从东方来,呼曰:‘南越兵入。

yù yīn yǐ fā bīng

’欲因以发兵。

wèi de fā huì shì xiè zhū

未得发,会事泄,诛。

wǔ dì shí zhào rén xú lè shàng shū yán shì wù yuē chén wén tiān xià zhī huàn zài yú tǔ bēng bù zài wǎ jiě gǔ jīn yī yě

(武帝时,赵人徐乐上书言世务曰:臣闻天下之患,在于土崩,不在瓦解,古今一也。

hé wèi tǔ bēng

什么叫土崩?

qín zhī mò shì shì yě

秦朝末年就是例子。

chén shè wú qiān shèng zhī zūn chǐ tǔ zhī de shēn fēi wáng gōng dà rén míng zú zhī hòu xiāng qū zhī yù fēi yǒu kǒng lǔ mò zǐ zhī xián táo zhū yī dùn zhī fù yě

陈涉无千乘之尊、尺土之地,身非王公大人名族之后,乡曲之誉非有孔鲁、墨子之贤,陶朱、猗顿之富也。

rán qǐ qióng xiàng fèn jí qín piān tǎn dà hū ér tiān xià fēng cóng cǐ qí gù hé yě

然起穷巷,奋棘矜,偏袒大呼,而天下风从,此其故何也?

yóu qí mín kùn ér zhǔ bù xù xià yuàn ér shàng bù zhī sú luàn ér zhèng bù xiū cǐ sān zhě chén shè suǒ yǐ wèi zī yě

由其民困而主不恤,下怨而上不知,俗乱而政不修,此三者,陈涉所以为资也。

shì wèi zhī tǔ bēng

是谓之土崩。

gù yuē tiān xià zhī huàn zài yú tǔ bēng

故曰:天下之患,在于土崩。

hé wèi wǎ jiě

什么叫瓦解?

yuē wú chu qí zhào zhī bīng shì yě

曰:吴、楚、齐、赵之兵是也。

qī guó móu wèi dà nì hào jiē chéng wàn shèng zhī jūn dài jiǎ shù shí wàn wēi zú yǐ yán qí jìng nèi cái zú yǐ quàn qí shì mín rán bù néng xi ràng chǐ cùn zhī dì ér shēn wéi qín yú zhōng yuán zhě cǐ qí gù hé yě

七国谋为大逆,号皆乘万乘之君,带甲数十万,威足以严其境内,财足以劝其士民,然不能西攘尺寸之地,而身为禽于中原者,此其故何也?

fēi quán qīng yú pǐ fū ér bīng ruò yú chén shè yě

非权轻于匹夫而兵弱于陈涉也。

dàng shì zhī shí xiān dì zhī dé zé wèi shuāi ér ān tǔ lè sú zhī mín zhòng gù zhū hóu wú jìng wài zhī zhù

当是之时,先帝之德泽未衰,而安土乐俗之民众,故诸侯无境外之助。

cǐ zhī wèi wǎ jiě

此之谓瓦解。

yóu shì guān zhī tiān xià chéng yǒu tǔ bēng zhī shì suī yǒu bù yī qióng chǔ zhī shì huò shǒu è ér wēi hǎi nèi chén shè shì yě

由是观之,天下诚有土崩之势,虽有布衣、穷处之士或首恶而危海内,陈涉是也;

kuàng sān jìn zhī jūn huò cún hu

况三晋之君或存乎?

tiān xià suī dà wèi yǒu zhì yě

天下虽大,未有治也。

chéng néng wú tǔ bēng zhī shì suī yǒu qiáng guó jìn bīng bù dài xuán zhǒng ér shēn yǐ qín yǐ wú chu qí zhào shì yě

诚能无土崩之势,虽有强国劲兵,不待旋踵而身已擒矣,吴、楚、齐、赵是也;

kuàng qún chén bǎi xìng néng wéi luàn hū zāi

况群臣百姓,能为乱乎哉?

cǐ èr tǐ zhě ān wēi míng yào yě xián zhǔ zhī suǒ yí liú yì ér shēn chá yě

此二体者,安危明要也,贤主之所宜留意而深察也。

jiān zhě guān dōng wǔ gǔ shù bù dēng tuī shù xún zhì ér guān zhī zé rén qiě yǒu bù ān qí chù zhě yǐ

间者,关东五谷数不登,推数循治而观之,则人且有不安其处者矣。

bù ān gù yì dòng yì dòng zhě tǔ bēng zhī lín yě

不安故易动,易动者,土崩之邻也。

yuàn xiū zhī miào táng zhī shàng xiāo wèi xíng zhī huàn yě

愿修之庙堂之上,销未形之患也。

hòu hàn líng dì yǐ huáng fǔ sōng wèi jiāng jūn tǎo pò huáng jīn wēi zhèn tiān xià ér cháo zhèng rì luàn hǎi nèi xū kùn

后汉灵帝以皇甫嵩为将军,讨破黄巾,威震天下,而朝政日乱,海内虚困。

gù xìn dōu lìng yán zhōng lái shuō sōng yuē nán de ér yì shī zhě shí yě

故信都令阎忠来说嵩曰:“难得而易失者,时也;

shí zhì bù xuán zhǒng zhě jī yě

时至不旋踵者,机也。

gù shèng rén shùn shí yǐ dòng zhì zhě yīn jī yǐ fā

故圣人顺时以动,智者因机以发。

jīn jiāng jūn zāo nàn de zhī yùn dǎo yì hài zhī jī ér jiàn yùn bù fǔ lín jī bù fā jiāng hé yǐ bǎo dà míng hu

今将军遭难得之运,蹈易骇之机,而践运不抚,临机不发,将何以保大名乎?

sōng yuē hé wèi yě

”嵩曰:“何谓也?

zhōng yuē tiān dào wú qīn bǎi xìng yǔ néng

”忠曰:“天道无亲,百姓与能。

jīn jiāng jūn shòu yuè yú mù chūn shōu gōng yú mò dōng bīng dòng rú shén móu bù zài jì cuī qiáng yì yú zhé kū xiāo jiān yì yú tāng xuě

今将军受钺于暮春,收功于末冬,兵动如神,谋不再计,摧强易于折枯,消坚易于汤雪。

xún yuè zhī jiān shén bīng diàn sǎo fēng hù kè shí nán xiàng yǐ bào dé wēi míng zhèn běn cháo fēng shēng chí hǎi wài suī tāng wǔ zhī jǔ wèi yǒu gāo jiāng jūn zhě yě

旬月之间,神兵电扫,封户刻石,南向以报德,威名震本朝,风声驰海外,虽汤武之举,未有高将军者也。

jīn shēn jiàn bù shǎng zhī gōng tǐ jiān gāo rén zhī dé ér běi miàn yōng zhǔ hé yǐ qiú ān hu

今身建不赏之功,体兼高人之德,而北面庸主,何以求安乎?

sōng yuē sù yè zài gōng xīn bù wàng zhōng hé gù bù ān

”嵩曰:“夙夜在公,心不忘忠,何故不安?

zhōng yuē bù rán

”忠曰:“不然。

yì yuē jì yǒu zhī qīn mǔ wèi qí zi gǔ tū chū xuè jiàn zhě yǐ wéi ài zǐ zhī zhì

(议曰:《记》有之,亲母为其子扢秃出血,见者以为爱子之至。

shǐ zài yú jì mǔ zé guò zhě yǐ wéi lì yě

使在于继母,则过者以为悷也。

shì zhī qíng yī yǐ suǒ yǐ cóng guān zhě yì ěr

事之情一矣,所以从观者异耳。

dāng jīn zhèng lǐ shuāi quē wáng shì duō gù jiāng jūn chù jì mǔ zhī wèi xié zhèn zhǔ zhī wēi suī huái zhì zhōng kǒng rén xīn zì biàn

当今政理衰缺,王室多故,将军处继母之位,挟震主之威,虽怀至忠,恐人心自变。

qiè wèi jiāng jūn wēi zhī

窃为将军危之!

qiě wú wén zhī shì de róng jiān bó yí kě yí

且吾闻之,势得容奸,伯夷可疑;

gǒu yuē wú cāi dào zhí kě xìn

苟曰无猜,盗跖可信。

jīn yōng bīng bǎi wàn shì de wèi fēi wò róng jiān zhī quán jū kě yí zhī de suī jié zhōng xìn qí néng yù hu

今拥兵百万,势得为非,握容奸之权,居可疑之地,虽竭忠信,其能谕乎?

cǐ tián dān jiě qiú suǒ yǐ jiàn jì yě

此田单解裘,所以见忌也。

yuàn jiāng jūn lǜ zhī

愿将军虑之。

yán shēng hé jiāng cǐ lèi yǐ pò qí zhì biàn yǐn hán xìn yù zhī shí bù jiě xīn bù wàng zhōng zhī yì tán shuō zhī jī lòu yú cǐ yǐ

”阎生合将此类以破其志,便引韩信喻之,实不解心不忘忠之意,谈说之机,漏于此矣。

xī hán xìn bù rěn yī sūn zhī yù ér qì sān fēn zhī yè lì jiàn yǐ chuāi qí hóu fāng fā huǐ dú zhī tàn zhě jī shī ér móu guāi yě

昔韩信不忍一飧之遇,而弃三分之业,利剑以揣其喉,方发悔毒之叹者,机失而谋乖也。

jīn zhǔ shàng shì ruò yú liú xiàng jiāng jūn quán zhòng yú huái yīn zhǐ huī zú yǐ zhèn fēng yún chì zhà kě yǐ xìng léi diàn

今主上势弱于刘、项,将军权重于淮阴,指挥足以震风云,叱咤可以兴雷电。

hè rán fèn fā yīn wēi zhǐ tuí chóng ēn yǐ suí xiān fù zhèn wǔ yǐ lín hòu fú

赫然奋发,因危抵颓,崇恩以绥先附,振武以临后服。

zhēng jì fāng zhī shì dòng qī zhōu zhī zhòng

征冀方之士,动七州之众。

yǔ xí xiān chí yú qián dà jūn xiǎng zhèn yú hòu

羽檄先驰于前,大军响振于后。

dǎo liú zhāng hé yìn mǎ mèng jīn

蹈流漳河,饮马孟津。

zhū yān huàn zhī zuì chú qún yuàn zhī jī

诛阉宦之罪,除群怨之积。

suī tóng ér kě shǐ fèn quán yǐ zhì lì nǚ zǐ kě shǐ qiān cháng yǐ yòng mìng kuàng lì xióng pí zhī zú yīn xùn fēng zhī shì zāi

虽童儿可使奋拳以致力,女子可使褰裳以用命,况厉熊罴之卒,因迅风之士哉?

gōng yè yǐ jiù tiān xià yǐ shùn rán hòu qǐng hū shàng dì shì yǐ tiān mìng hùn qí liù hé nán miàn chēng zhì

功业已就,天下已顺,然后请呼上帝,示以天命,混齐六合,南面称制。

yí bǎo qì yú jiāng xìng tuī wáng hàn yú yǐ zhuì shí shén jī zhī zhì huì fēng fā zhī liáng shí yě

移宝器于将兴,推亡汉于已坠,实神机之至会,风发之良时也。

fu jì xiǔ zhī mù bù diāo shuāi shì zhī cháo nán zuǒ

夫既朽之木不雕,衰世之朝难佐。

ruò yù fǔ nán zuǒ zhī cháo diāo xiǔ bài zhī mù shì yóu nì bǎn zǒu wán yíng liú zòng zhào qǐ yún yì zāi

若欲辅难佐之朝,雕朽败之木,是犹逆阪走丸、迎流纵棹,岂云易哉?

qiě jīn huàn shù qún jū tóng wù rú shì shàng mìng bù xíng quán guī jìn xí

且今宦竖群居,同恶如市,上命不行,权归近习;

hūn zhǔ zhī xià nán yǐ jiǔ jū

昏主之下,难以久居;

bù shǎng zhī gōng chán rén cè mù

不赏之功,谗人侧目。

rú bù zǎo tú hòu huǐ wú jí

如不早图,后悔无及。

sōng jù yuē fēi cháng zhī móu bù shī yú yǒu cháng zhī shì

”嵩惧曰:“非常之谋,不施于有常之势。

chuàng guó dà gōng qǐ yōng cái suǒ zhì

创国大功,岂庸才所致?

huáng jīn xì niè dí fēi qín xiàng xīn jié yì sàn nán yǐ jì yè

黄巾细孽,敌非秦、项,新结易散,难以济业。

qiě mín wèi wàng zhǔ tiān bù yòu nì

且民未忘主,天不佑逆。

ruò xū zào bù jì zhī gōng yǐ sù zhāo xī zhī huò shú yǔ wěi zhōng běn cháo shǒu qí chén jié

若虚造不冀之功,以速朝夕之祸,孰与委忠本朝,守其臣节?

suī yún duō chán bù guò fàng fèi yóu yǒu lìng míng sǐ qiě bù xiǔ

虽云多谗,不过放废,犹有令名,死且不朽。

fǎn cháng zhī lùn suǒ bù gǎn wén

反常之论,所不敢闻。

yì yuē fu míng àn bù xiāng wéi yòng néng fǒu bù xiāng wéi shǐ

(议曰:夫明暗不相为用,能否不相为使。

zhì shì bù wéi yǒng jiāng móu yǒng jiāng bù wéi qiè jiāng sǐ

智士不为勇将谋,勇将不为怯将死。

zì gǔ rán yǐ

自古然矣。

gù chuán yuē zhōng wèi lìng dé

故《传》曰:“忠为令德。

fēi qí rén yóu bù kě kuàng bù lìng hu

”非其人犹不可,况不令乎?

jūn shì yuē shǐ yì shì bù yǐ cái

《军势》曰:“使义士不以财。

gù yì zhě bù wéi bù rén zhě sǐ zhì zhě bù wéi àn zhǔ móu

”故义者不为不仁者死,智者不为暗主谋。

suǒ yǐ yī zhì qù xià bù wéi shāng dé

所以伊挚去夏,不为伤德;

fēi lián sǐ zhòu bù kě wèi xián

飞廉死纣,不可谓贤。

jīn shí hūn dào sàng jiǔ yù fén rú ér wěi zhōng wēi cháo yàn ān hūn chǒng zhōng bù zú yǐ jiù shì ér sǐ bù zú yǐ chéng yì

今时昏道丧,九域焚如,而委忠危朝,晏安昏宠,忠不足以救世,而死不足以成义。

qiě wèi zhì zhě gù ruò cǐ hu

且为智者,固若此乎?

yán zhōng yòu hé yǐ cǐ yì shuō yě

阎忠又合以此意说也。

zhōng zhī shuō bù yòng yīn wáng qù

忠知说不用,因亡去。

dǒng zhuó shàn cháo zhèng zhēng huáng fǔ sōng

(董卓擅朝政,征皇甫嵩。

liáng yǎn shuō lìng tǎo zhuō

梁衍说令讨卓。

yòu táo qiān děng gòng tuī zhū juàn wèi tài shǐ bù shǐ shòu li què zhēng èr rén jiē bù cóng

又陶谦等共推朱隽为太史,不使受李傕征,二人皆不从。

fàn yè píng yuē huáng fǔ sōng zhū juàn bìng yǐ shàng jiāng zhī lüè shòu shèn cāng cù zhī shí zhí ruò zhǔ meng chen guǎng zéi fàng mìng sī chéng yè gōng tóu mèi zhī jī dí yì jū lǚ zhī rì

范晔评曰:“皇甫嵩、朱隽并以上将之略,受脤仓猝之时,值弱主蒙尘,犷贼放命,斯诚叶公投袂之机,翟义鞠旅之日。

gù liáng yǎn xiàn guī shān dōng lián méng ér shě gé tiān zhī dà yè dǎo pǐ fù zhī xiǎo liàng

故梁衍献规,山东连盟,而舍格天之大业,蹈匹妇之小谅。

zú láng bèi hǔ kǒu wèi zhì shì xiào

卒狼狈虎口,为智士笑。

qǐ tiān zhī zhǎng sī luàn yě hé zhì yǒng zhī bù zhōng shén hu

岂天之长斯乱也,何智勇之不终,甚乎!

yì yuē chu bái gōng shèng shā zi xi jié huì wáng

议曰:楚白公胜杀子西,劫惠王。

yè gōng wén bái gōng wéi luàn lǜ guó rén gōng bái gōng bái gōng bài wáng yě

叶公闻白公为乱,率国人攻白公,白公败亡也。

wáng mǎng shí kòu dào qún fā mǎng qiǎn jiàng jūn lián dān fá shān dōng

王莽时,寇盗群发,莽遣将军廉丹伐山东。

dān pì féng yǎn wèi yuàn yǔ jù zhì dìng táo

丹辟冯衍为掾,与俱至定陶。

mǎng zhuī zhào dān yuē jiāng jūn shòu guó zhòng rèn bù néng juān shēn zhōng yě wú yǐ bào ēn sè zé

莽追诏丹曰:“将军受国重任,不能捐身中野,无以报恩塞责。

dān huáng kǒng yè zhào yǎn yǐ shū shì zhī

”丹惶恐,夜召衍,以书示之。

yǎn yīn shuō dān yuē yǎn wén zhī shùn ér chéng zhě dào zhī suǒ dà yě

衍因说丹曰:“衍闻之:顺而成者,道之所大也;

nì ér gōng zhě quán zhī suǒ guì yě

逆而功者,权之所贵也。

shì gù qī yú yǒu chéng bù wèn suǒ yóu

是故,期于有成,不问所由;

lùn yú dà tǐ bù shǒu xiǎo jié

论于大体,不守小节。

xī féng chǒu fù fú shì ér shǐ qí jūn qǔ yǐn chēng yú zhū hóu

昔逢丑父伏轼而使其君取饮,称于诸侯;

zhèng jì zhòng lì tū ér chū hū zhōng de fù wèi měi yú chūn qiū

郑祭仲立突而出忽,终得复位,美于《春秋》。

gài yǐ sǐ yì shēng yǐ cún yì wáng jūn zhī dào yě

盖以死易生,以存易亡,君之道也;

guǐ yú zhòng yì níng guó cún shēn xián zhě zhī lǜ yě

诡于众意,宁国存身,贤者之虑也。

gù yì yuē qióng zé biàn biàn zé tōng tōng zé jiǔ

故《易》曰:‘穷则变,变则通,通则久。

shì yǐ zì tiān yòu zhī jí wú bù lì

是以自天佑之,吉,无不利。

ruò fú zhī qí bù kě ér bì wèi zhī pò jūn cán zhòng wú bǔ yú zhǔ shēn sǐ zhī rì fù yì yú shì xián zhě bù wéi yǒng zhě bù xíng

’若夫知其不可而必为之,破军残众,无补于主,身死之日,负义于世,贤者不为,勇者不行。

qiě yǎn wén zhī de shí wú dài

且衍闻之:‘得时无怠。

zhāng liáng yǐ wǔ dài xiāng hán zhuī qín shǐ huáng yú bó làng zhī zhōng yǒng guān hu bēn yù míng gāo yú tài shān

’张良以五代相韩,椎秦始皇于博浪之中,勇冠乎贲、育,名高于太山。

jiāng jūn zhī xiān wèi hàn xìn chén

将军之先,为汉信臣。

xīn shì zhī xìng yīng jùn bù fù

新室之兴,英俊不附。

jīn hǎi nèi kuì luàn mín huái hàn dé shén yú shī rén zhī sī zhào gōng yě

今海内溃乱,民怀汉德,甚于诗人之思召公也。

ài qí gān táng ér kuàng zǐ sūn hu

爱其甘棠,而况子孙乎!

mín suǒ gē wǔ tiān bì cóng zhī

民所歌舞,天必从之。

fāng jīn wèi jiāng jūn jì mò ruò tún jù dà jùn zhèn fǔ lì shì dǐ lì qí jié

方今为将军计,莫若屯据大郡,镇抚吏士,砥砺其节;

bǎi lǐ zhī nèi niú jiǔ rì cì nà xióng jié zhī shì xún zhōng zhì zhī móu yào jiāng lái zhī xīn dài zòng héng zhī biàn xìng shè jì zhī lì chú wàn rén zhī hài zé fú lù liú yú wú qióng gōng liè zhe yú bù miè

百里之内,牛酒日赐,纳雄杰之士,询忠智之谋,要将来之心,待纵横之变,兴社稷之利,除万人之害,则福禄流于无穷,功烈着于不灭。

hé yǔ jūn fù yú zhōng yuán shēn gāo yú cǎo yě gōng bài míng sàng chǐ jí xiān zǔ zāi

何与军覆于中原,身膏于草野,功败名丧,耻及先祖哉?

shèng rén zhuǎn huò ér wèi fú zhì shì yīn bài ér wèi gōng

圣人转祸而为福,智士因败而为功。

yuàn jiāng jūn shēn jì ér wú yǔ sú tóng

愿将军深计而无与俗同。

dān bù néng cóng jìn jí jū yáng fù shuō dān yuē gài wén míng zhě jiàn yú wèi xíng zhì zhě lǜ yú wèi méng

”丹不能从,进及雎阳,复说丹曰:“盖闻:明者见于未形,智者虑于未萌。

kuàng qí zhāo xī zhě hu

况其昭晰者乎?

fán huàn shēng yú suǒ hū huò fā yú xì wēi

凡患生于所忽,祸发于细微。

bài bù kě huǐ shí bù kě shī

败不可悔,时不可失。

gōng sūn yāng yuē yǒu gāo rén zhī xíng bì fù fēi yú shì

公孙鞅曰:‘有高人之行,必负非于世;

yǒu dú jiàn zhī lǜ bì jiàn ào yú mín

有独见之虑,必见傲于民。

gù xìn yōng yōng zhī lùn pò jīn shí zhī cè xí dāng shì zhī cāo shī gāo míng zhī dé

’故信庸庸之论,破金石之策,袭当世之操,失高明之德。

fu jué zhě zhì zhī jūn yě

夫决者,智之君也;

yí zhě shì zhī yì yě

疑者,事之役也。

shí bù zài lái gōng wù zài jì

时不再来,公勿再计。

dān bù tīng jìn jí wú yán yǔ chì méi zhàn sǐ

”丹不听,进及无盐,与赤眉战,死。

shí rǔ nán zhì yùn yǎng guān tiān xiàng ér wèi yǒu rén yuē jīn zhèn suì yíng huò bìng wú hàn fēn yì zhěn zhī yù qù ér fù lái hàn bì zài shòu mìng

(时汝南郅恽仰观天象而谓友人曰:“今镇岁荧惑,并无汉分翼轸之域,去而复来,汉必再受命。

rú yǒu shùn tiān fā cè zhě bì chéng dà gōng

如有顺天发策者,必成大功。

yǐ cǐ shuō dān dān bìng bù yòng qí yán yě

”以此说丹,丹并不用其言也。

yǎn nǎi wáng mìng hé dōng

)衍乃亡命河东。

yì yuē xī kuǎi tōng shuō hán xìn yán zhōng shuō huáng fǔ sōng féng yǎn shuō lián dān cǐ sān rén jiē bù cóng gān jiù wēi wáng hé yě

(议曰:昔蒯通说韩信,阎忠说皇甫嵩,冯衍说廉丹,此三人,皆不从,甘就危亡,何也?

duì yuē fàn yè yuē fu shì kǔ zé jīn quán zhī qíng báo

对曰:范晔曰:“夫事苦,则矜全之情薄;

shēng hòu gù ān cún zhī lǜ shēn

生厚,故安存之虑深。

dēng gāo bù jù zhě xū mí zhī rén yě

登高不惧者,胥靡之人也;

zuò bù chuí táng zhě qiān jīn zhī zǐ yě

坐不垂堂者,千金之子也。

yóu cǐ guān zhī fū rén qíng lè zé sī ān kǔ zé tú biàn bì rán zhī shì yě

”由此观之,夫人情,乐则思安,苦则图变,必然之势也。

jīn sān zi huò nán miàn chēng gū huò wèi jí jiàng xiàng dàn tú zì ān zhī shù wú lǜ fēi cháng zhī gōng bù zhī shì yí zé xìn shēng lì móu zé luàn qǐ

今三子或南面称孤,或位极将相,但图自安之术,无虑非常之功,不知势疑则衅生,力侔则乱起。

shì yǐ yí yǐ fú néng cí shì yǐ qù xián

势已疑矣,弗能辞势以去嫌;

lì yǐ móu yǐ fú néng sǔn lì yǐ zhāo fú

力已侔矣,弗能损力以招福。

chí huí yóu yù zhì yú wēi wáng qí huò zài yú jīn quán fǎn yí qí bài zhě yě

迟回犹豫,至于危亡,其祸在于矜全反贻其败者也。

yǔ yuē xīn sǐ zé shēng xìng shēng zé sǐ

语曰:“心死则生,幸生则死。

shù gōng kě wèi xìng shēng yě

”数公可谓幸生也。

lái xī shuō wěi áo qiǎn zi rù shì áo jiāng wáng yuán yǐ wéi tiān xià chéng bài wèi kě zhī bù yuàn zhuān xīn nèi shì suì shuō áo yuē xī gēng shǐ xī dōu sì fāng xiǎng yìng tiān xià yóng yóng wèi zhī tài píng

来歙说隗嚣遣子入侍,嚣将王元以为天下成败未可知,不愿专心内事,遂说嚣曰:“昔更始西都,四方响应,天下喁喁,谓之太平。

yī dàn huài bài dài wáng jǐ wú suǒ cuò

一旦坏败,大王几无所措。

jīn nán yǒu zi yáng běi yǒu wén bó jiāng hú hǎi dài wáng gōng shí shù ér yù lǜ rú shēng zhī shuō qì wàn shèng zhī jī jī lǚ wēi guó yǐ qiú wàn quán cǐ xún fù chē zhī guǐ jì zhī bù kě zhě yě

今南有子阳,北有文伯,江湖海岱,王公十数,而欲率儒生之说,弃万乘之基,羁旅危国,以求万全,此循覆车之轨,计之不可者也。

jīn tiān shuǐ wán fù shì mǎ zuì qiáng

今天水完富,士马最强。

běi qǔ xī hé shàng jùn dōng shōu sān fǔ zhī de àn qín jiù jì biǎo lǐ shān hé yuán qǐng yǐ yī wán ní wèi dài wáng dōng fēng hán gǔ guān

北取西河、上郡,东收三辅之地,案秦旧迹,表里山河,元请以一丸泥为大王东封函谷关。

cǐ wàn dài yī shí yě ruò jì bù jí cǐ yi xù qiǔ liáng yǎng shì mǎ jù ài zì shǒu kuàng rì chí jiǔ yǐ dài sì fāng zhī biàn

此万代一时也,若计不及此,宜蓄糗粮、养士马,据隘自守,旷日持久,以待四方之变。

tú wáng bù chéng qí bì yóu zú yǐ bà

图王不成,其弊犹足以霸。

yào zhī yú bù kě tuō yú quán shén lóng shī shì jí hái yǔ qiū yǐn tóng

要之,鱼不可脱于泉,神龙失势,即还与蚯蚓同。

áo rán yuán jì

”嚣然元计。

suī yǐ qiǎn zi rù zhì yóu fù yú xiǎn è yù zhuān zhì fāng miàn suì bèi hàn

虽已遣子入质,犹负于险厄,欲专制方面,遂背汉。

gǔ fù yuē tú yáo shùn zhī shì ér bù néng zhì zhě tāng wǔ shì yě

(贾复曰:“图尧舜之事而不能至者,汤武是也;

tú tāng wǔ zhī shì ér bù néng zhì zhě huán wén shì yě

图汤武之事而不能至者,桓、文是也;

tú huán wén zhī shì ér bù néng zhì zhě liù guó shì yě

图桓、文之事而不能至者,六国是也;

dìng liù guó zhī guī ér yù ān shǒu zhī ér bù néng zhì zhě wáng liù guó shì yě

定六国之规而欲安守之而不能至者,亡六国是也。

wèi tài zǔ yǔ lǚ bù zhàn yú pú yáng bù lì

魏太祖与吕布战于濮阳,不利。

yuán shào shǐ rén shuō tài zǔ lián hé shǐ tài zǔ qiǎn jiā jū qiū tài zǔ jiāng xǔ zhī

袁绍使人说太祖连和,使太祖遣家居邺,太祖将许之。

chéng yù jiàn yuē qiè wén jiāng jūn yù qiǎn jiā jū qiū yǔ yuán shào lián hé chéng yǒu zhī hu

程昱见曰:“窃闻将军欲遣家居邺,与袁绍连和,诚有之乎?

tài zǔ yuē rán

”太祖曰:“然。

yù yuē yì zhě jiāng jūn dài lín shì ér jù bù rán hé lǜ zhī bù shēn yě

”昱曰:“意者将军殆临事而惧,不然,何虑之不深也?

fu yuán shào jù yàn zhào zhī de yǒu bìng tiān xià zhī xīn ér zhì bù néng jì yě

夫袁绍据燕、赵之地,有并天下之心,而智不能济也。

jiāng jūn zì dù néng wéi zhī xià hu

将军自度能为之下乎?

jiāng jūn yǐ lóng hǔ zhī wēi kě wèi hán péng zhī shì yé

将军以龙虎之威,可为韩、彭之事耶?

yù yú bù shí dà zhǐ yǐ wéi jiāng jūn zhī zhì bù rú tián héng

昱愚不识大旨,以为将军之志,不如田横。

tián héng qí yī zhuàng shì ěr yóu xiū wèi gāo zǔ zhī chén

田横,齐一壮士耳,犹羞为高祖之臣。

jīn jiāng jūn yù qiǎn jiā wǎng qiū jiāng běi miàn ér shì yuán shào

今将军欲遣家往邺,将北面而事袁绍。

fu yǐ jiāng jūn zhī cōng míng shén wǔ ér fǎn bù xiū wèi yuán shào zhī xià qiè wèi jiāng jūn chǐ zhī

夫以将军之聪明神武,而反不羞为袁绍之下,窃为将军耻之。

jīn yǎn zhōu suī cán shàng yǒu sān chéng

今兖州虽残,尚有三城;

néng zhàn zhī shì bù xià wàn rén

能战之士,不下万人。

ruò yǔ wén ruò yù děng shōu ér yòng zhī bà wáng zhī yè kě chéng yě

若与文若、昱等收而用之,霸王之业可成也。

yuàn jiāng jūn gēng lǜ zhī

愿将军更虑之。

tài zǔ nǎi zhǐ

”太祖乃止。

yì yuē chén shòu chēng xiān zhǔ hóng yì kuān hòu zhī rén dài shì gài yǒu gāo zǔ zhī fēng yīng xióng zhī qì yě

(议曰:陈寿称先主弘毅宽厚,知人待士,盖有高祖之风、英雄之器也。

jī quán gàn lüè bù dǎi wèi wǔ

机权干略,不逮魏武。

rán zhé ér bù náo zhōng bù wéi xià zhě yì kuí bǐ zhī liàng bì bù róng jǐ fēi wéi jìng lì qiě yǐ bì hài

然折而不挠,终不为下者,抑揆彼之量必不容己,非唯竞利且以避害。

yǔ yuē yī qī bù liǎng xióng yī quán wú èr jiāo

语曰:“一栖不两雄,一泉无二蛟。

yóu cǐ guān zhī ruò wèi tóng quán jūn bì bù róng jǐ yǒu zì lái yǐ

”由此观之,若位同权均,必不容己,有自来矣。

cáo gōng yù qiǎn jiā jū qiū yǔ yuán shào lián hé huò zhī shén yě

曹公欲遣家居邺,与袁绍连和,惑之甚也!

yuán shào wèi méng zhǔ yǒu jiāo sè chén liú tài shǒu zhāng miǎo zhèng yì zé zhī

袁绍为盟主,有骄色,陈留太守张邈正义责之。

shào lìng cáo cāo shā miǎo cāo bù tīng

绍令曹操杀邈,操不听。

miǎo xīn bù zì ān

邈心不自安。

jí cāo dōng jī táo qiān lìng qí jiāng chén gōng tún dōng jùn

及操东击陶谦,令其将陈宫屯东郡。

gōng yīn shuō miǎo yuē jīn tiān xià fēn bēng xióng jié bìng qǐ jūn yōng shí wàn zhī zhòng dāng sì zhàn zhī dì fǔ jiàn gù pàn yì zú yǐ wéi rén háo ér fǎn shòu zhì yù rén bù yì bǐ hu

宫因说邈曰:“今天下分崩,雄杰并起,君拥十万之众,当四战之地,抚剑顾盼,亦足以为人豪,而反受制于人,不亦鄙乎?

jīn zhōu jūn dōng zhēng qí chù kōng xū

今州军东征,其处空虚。

lǚ bù zhuàng shì shàn zhàn wú qián

吕布壮士,善战无前。

jūn yíng zhī gòng chǔ yǎn zhōu guān tiān xià zhī xíng shì sì shí shì zhī biàn tōng cǐ yì zòng héng zhī yī shí yě

君迎之,共处兖州,观天下之形势,俟时事之变通,此亦纵横之一时也。

miǎo cóng zhī ér fǎn cáo gōng

”邈从之而反曹公。

yì yuē cáo gōng yǔ miǎo shén xiāng shàn rán miǎo bāo cáng huò xīn zhě pò yú shì yě

(议曰:曹公与邈甚相善,然邈包藏祸心者,迫于事也。

gù měi lǎn gǔ jīn suǒ yóu gǎi qū yīn yuán qīn xún huò qǐ xiá xìn ruò hán xìn shāng xīn yú shī chu péng chǒng jī wàng yú wú yì lú wǎn xián wèi yú yǐ xì yīng bù yōu pò yú qíng lòu cǐ shì zhī yuán yě

故每览古今所由改趋,因缘侵寻,或起瑕衅,若韩信伤心于失楚,彭宠积望于无异,卢绾嫌畏于已隙,英布忧迫于情漏,此事之缘也。

yóu cǐ guān zhī fu pàn chén nì zǐ wèi bì jiē bù zhōng yě

由此观之,夫叛臣逆子未必皆不忠也。

huò xīn fèn yì wēi huò wēi míng zhèn zhǔ yīn chéng dà yè zì gǔ rán zhī yǐ

或心忿意危,或威名震主,因成大业,自古然之矣。

zhōng huì shān ài jì pò shǔ shǔ zhǔ jiàng

钟会、邓艾既破蜀,蜀主降。

huì gòu ài ài jiàn chē zhēng

会构艾,艾槛车征。

huì yīn huái yì tú hòu dài shǔ jiāng jiāng wéi děng

会阴怀异图,厚待蜀将姜维等。

wéi jiàn ér zhī qí xīn wèi kě gòu chéng rǎo luàn xú tú kè fù yě

维见而知其心,谓可构成扰乱,徐图克复也。

nǎi guǐ shuō zhī yuē wén jūn zì huái nán yǐ lái suàn wú yí cè jìn dào kè chāng jiē jūn wèi zhī

乃诡说之曰:“闻君自淮南以来,算无遗策,晋道克昌,皆君为之。

jīn fù dìng shǔ wēi dé zhèn shì mín gāo qí gōng ér zhǔ wèi qí móu yù yǐ cǐ ān guī hu

今复定蜀,威德震世,民高其功,而主畏其谋,欲以此安归乎?

fu hán xìn bù bèi hàn yú rǎo rǎng ér jiàn yí yú jì píng

夫韩信不背汉于扰攘,而见疑于既平;

dài fū zhǒng bù cóng fàn lǐ yú wǔ hú zú fú jiàn ér wàng sǐ

大夫种不从范蠡于五湖,卒伏剑而妄死。

qǐ àn zhǔ yú chén zāi

岂暗主愚臣哉?

lì hài shǐ zhī rán yě

利害使之然也。

jīn jūn dà gōng jì lì dà dé yǐ zhe hé bù fǎ táo zhū fàn zhōu jué jì quán gōng bǎo shēn dēng é méi zhī lǐng ér cóng chì sōng yóu hu

今君大功既立,大德已着,何不法陶朱泛舟绝迹,全功保身,登峨眉之岭,而从赤松游乎?

huì yuē jūn yán yuǎn wǒ bù néng xíng

”会曰:“君言远,我不能行。

qiě wèi jīn zhī dào huò wèi jǐn yú cǐ yě

且为今之道,或未尽于此也。

wéi yuē qí tā zé jūn zhì lì zhī suǒ néng wú fán yú lǎo fū yǐ

”维曰:“其它则君智力之所能,无烦于老夫矣。

yóu shì qíng hǎo huan shén huì zì chēng yì zhōu mù yǐ pàn yù shòu wéi bīng wǔ wàn rén shǐ wèi qián qū

”由是情好欢甚,会自称益州牧以叛,欲授维兵五万人,使为前驱。

wèi jiàng shì fèn fā shā huì jí jiāng wéi

魏将士愤发,杀会及姜维。

zhāng huá wài zhèn dāng zhēng wèi shàng shū

(张华外镇,当征为尚书。

féng dǎn jí zhī shì dì cóng róng lùn wèi jìn gù shì yīn yuē chén cháng wèi zhōng huì zhī fǎn pō yóu tài zǔ

冯𬘘疾之,侍帝,从容论魏晋故事,因曰:“臣尝谓钟会之反,颇由太祖。

dì bó rán yuē hé yán yě

”帝勃然,曰:“何言也?

dǎn yuē chén yǐ wéi fu shàn yù zhě bì shi liù pèi yíng suō zhī jiān

”𬘘曰:“臣以为夫善御者,必识六辔盈缩之间;

shàn zhì zhě bì shěn guān fāng kòng dài zhī yi

善治者,必审官方控带之宜。

shì gù hàn gāo bā wáng yǐ chǒng guò yí miè

是故汉高八王,以宠过夷灭;

guāng wǔ zhū jiāng yǐ yì sǔn kè zhōng

光武诸将,以抑损克终。

fēi shàng yǒu rén bào zhī yì xià yǒu yú zhì zhī shū gài yì yáng yǔ duó shǐ zhī rán yú

非上有仁暴之异,下有愚智之殊,盖抑扬与夺使之然欤。

zhōng huì cái jiàn yǒu xiàn ér tài zǔ jiǎng yòu tài guò jiā qí móu yóu shèng qí míng wèi shòu yǐ zhòng shì gù huì zì wèi suàn wú yí cè gōng zài bù shǎng zhōu zhāng lì hài suì gòu xiōng nì ěr

钟会才见有限,而太祖奖诱太过,嘉其谋猷,盛其名位,授以重势,故会自谓算无遗策,功在不赏,辀张利害,遂构凶逆耳。

xiàng tài zǔ lù qí xiǎo néng jié yǐ dà lǐ yì zhī yǐ quán shì nà zhī yǐ guǐ dù zé nì xīn wú yóu ér shēng luàn shì wú jiē ér chéng yě

向太祖录其小能,节以大礼,抑之以权势,纳之以轨度,则逆心无由而生,乱事无阶而成也。

shì zǔ yuē rán

”世祖曰:“然。

dǎn qǐ shǒu yuē bì xià jì rán yú chén zhī yán sī jiān bīng zhī dào wú lìng rú huì zhī tú fù zhì fù bài

”𬘘稽首曰:“陛下既然愚臣之言,思坚冰之道,无令如会之徒复致覆败。

shì zǔ yuē dāng jīn qǐ yǒu rú huì zhě hu

”世祖曰:“当今岂有如会者乎?

dǎn yuē bì xià móu mó zhī chén zǒng róng zhī rèn zhě jiē zài bì xià shèng sī ěr

”𬘘曰:“陛下谋谟之臣,总戎之任者,皆在陛下圣思耳。

shì zǔ mò rán é ér zhēng huá miǎn guān yě

”世祖默然,俄而征华免官也。

jìn huái dì shí liáo dōng tài shǒu páng běn sī hàn dōng yí xiào wèi li zhēn xiān bēi suǒ lián mù jīn děng wèi zhēn xīng yì shí yīn ér wéi luàn suì gōng xiàn zhū jiāng

晋怀帝时,辽东太守庞本私憾东夷校尉李臻,鲜卑索连、木津等,为臻兴义,实因而为乱,遂攻陷诸将。

dà chán yú mù róng huì zhī zhǎng zǐ hàn yán yú huì yuē chén wén qiú zhū hóu mò rú qín wáng

大单于慕容廆之长子翰言于廆曰:“臣闻:求诸侯莫如勤王。

zì gǔ yǒu wéi zhī jūn mǐ bù zhàng cǐ yǐ chéng shì yè zhě yě

自古有为之君靡不杖此以成事业者也。

jīn lián jīn bá hù wáng shī fù bài cāng shēng tú kuài qǐ shén cǐ hu

今连、津跋扈,王师覆败,苍生屠脍,岂甚此乎?

shù zǐ wài yǐ páng běn wèi míng nèi shí xìng ér wèi kòu liáo dōng qīng méi chuí yǐ èr zhōu zhōng yuán bīng luàn zhōu shī lǚ bài qín wáng zhàng yì cǐ qí shí yě

竖子外以庞本为名,内实幸而为寇,辽东倾没垂已二周,中原兵乱,州师屡败,勤王杖义,此其时也!

chán yú yi míng jiǔ fá zhī wēi jiù dào xuán zhī mìng shù lián jīn zhī zuì hé yì bīng yǐ zhū zhī

单于宜明九伐之威,救倒悬之命,数连、津之罪,合义兵以诛之。

shàng zé xīng fù liáo bāng xià zé bìng tūn èr bù zhōng yì zhāng yú běn cháo sī lì guī yú wǒ guó

上则兴复辽邦,下则并吞二部,忠义彰于本朝,私利归于我国。

cǐ zé wú hóng jiàn zhī shǐ yě zhōng kě yǐ dé zhì yú zhū hóu

此则吾鸿渐之始也,终可以得志于诸侯。

huì shàn zhī suì jiè yán tǎo lián jīn zhǎn zhī lì liáo dōng jùn

”廆善之,遂戒严讨连、津,斩之,立辽东郡。

yì yuē gǔ rén chēng shǐ huò zhě sǐ wèi shǒu luàn xiān chàng

(议曰:古人称始祸者死,谓首乱先唱。

bèi jiān xióng bù chěng zhī bèi wài tuō yì bīng yǐ chú nì jié nèi bāo xiōng bèi yīn cí ér qǐ jiē qín wáng zhù shùn yòng shí qǔ quán huì zhī wèi yǐ

被奸雄不逞之辈,外托义兵以除逆节,内包凶悖,因兹而起,皆勤王助顺、用时取权,瘣之谓矣。

hòu qín qín wáng fú shēng shā hài zhōng liáng qín rén dù yú yī shí rú guò bǎi rì

后秦秦王苻生杀害忠良,秦人度于一时,如过百日。

quán yì nǎi shuō dōng hǎi wáng jiān yuē jīn zhǔ shàng hūn nüè tiān xià lí xīn

权翼乃说东海王坚曰:“今主上昏虐,天下离心。

yǒu dé zhě chāng wú dé shòu yāng tiān zhī dào yě

有德者昌,无德受殃,天之道也。

yī dàn yǒu fēng chén zhī biàn fēi jūn wáng ér shuí

”一旦有风尘之变,非君王而谁?

shén qì yè zhòng bù kě lìng tā rén qǔ zhī

神器业重,不可令他人取之。

yuàn jūn wáng xíng tāng wǔ zhī shì yǐ cóng mín xīn

愿君王行汤武之事,以从民心。

jiān rán zhī yǐn wèi móu zhǔ suì fèi shēng lì jiān wèi qín wáng

”坚然之,引为谋主,遂废生,立坚为秦王。

yì yuē chuán yún shèng dá jié cì shǒu jié xià shī jié

(议曰《传》云:“圣达节,次守节,下失节。

zhòng huǐ yuē wéi tiān shēng mín yǒu yù wú zhǔ nǎi luàn

”仲虺曰:“惟天生民有欲,无主乃乱。

wéi tiān shēng cōng míng shí yì

惟天生聪明时乂。

yǒu xià hūn dé mín zhuì tú tàn

有夏昏德,民坠涂炭。

wéi wáng fú ěr shēng sè fú zhí huò lì

惟王弗迩声色,弗殖货利。

tuī wáng gù cún bāng nǎi qí chāng

推亡固存,邦乃其昌。

zhí yǒu lǐ fù hūn bào

殖有礼,覆昏暴。

qīn chóng tiān dào yǒng bǎo tiān mìng

钦崇天道,永保天命。

xǔ zhī yuē chūn qiū chuán yún zhōu gōng hé yǐ bù zhī lǔ

”许芝曰:“《春秋传》云:周公何以不之鲁?

gài yǐ wéi suī yǒu jì tǐ shǒu wén zhī jūn bù hài shèng rén shòu mìng ér wáng

盖以为虽有继体守文之君,不害圣人受命而王。

jīng fáng zuò yì zhuàn yuē wáng zhě zhǔ zhī è zhě qù zhī ruò zhě duó zhī

”京房作《易传》曰:“王者主之,恶者去之,弱者夺之。

yì xìng gǎi dài tiān mìng wú cháng

易姓改代,天命无常。

rén móu guǐ móu bǎi xìng yǔ néng

人谋鬼谋,百姓与能。

yóu cǐ guān zhī fú jiān zì lì ér fèi shēng cǐ shèng rén dá jié yǐ tiān xià wèi dù zhě yě

由此观之,苻坚自立而废生,此圣人达节,以天下为度者也。

sòng kǒng xī xiān zhě guǎng zhōu cì shǐ mò zhī zǐ yě yǒu jiān cái shàn zhān xīng qì yán jiāng zhōu fēn yě chū tiān zǐ shàng dàng jiàn shì yú gǔ ròu

宋孔熙先者,广州刺史默之子也,有奸才,善占星气,言:“江州分野出天子,上当见弑于骨肉。

jí dà jiàng jūn péng chéng wáng yì kāng yōu yú ān chéng jùn xī xiān wèi wéi qí rén yě suì shuō wáng zhān shì fàn yè yuē xiān jūn xī qù guǎng zhōu cháo bàng fēn yún jiè dà jiàng jūn shēn xiāng jiù jiě de miǎn jiān wēi

”及大将军彭城王义康幽于安城郡,熙先谓为其人也,遂说王詹事范晔曰:“先君昔去广州,朝谤纷纭,藉大将军深相救解,得免艰危。

nǎng shòu yí mìng yǐ sǐ bào dé

曩受遗命,以死报德。

jīn zhǔ shàng hūn pì dài tiān suǒ qì

今主上昏僻,殆天所弃。

dà jiàng jūn yīng duàn cōng mǐn rén shén xiāng zhǔ shī zhí nán chuí tiān xià fèn yuàn

大将军英断聪敏,人神相属,失职南垂,天下愤怨。

jīn rén qíng sāo dòng xīng wén chuǎn cuò shí zhì zé bù kě jù cǐ zhī wèi hu

今人情骚动,星文舛错,时至则不可拒,此之谓乎?

ruò shùn tiān rén zhī xīn shōu mù yì zhī shì nèi lián chǒng qī wài jié yīng háo qián tú gòu yú biǎo lǐ jí léi fèn yú zhǒu yè rán hòu zhū chú yì yì chóng fèng míng shèng yīn rén zhī wàng yǐ hào lìng tiān xià shuí gǎn bù cóng

若顺天人之心,收慕义之士,内连宠戚,外结英豪,潜图构于表里,疾雷奋于肘腋,然后诛除异义,崇奉明圣,因人之望,以号令天下,谁敢不从!

xiǎo rén wéi yǐ qī chǐ zhī qū sān cùn zhī shé lì gōng lì shì ér guī zhū jūn zi

小人维以七尺之躯,三寸之舌,立功立事而归诸君子。

zhàng rén wèi wéi hé rú

丈人谓为何如?

yè shén è rán

”晔甚愕然。

xī xiān zhòng yuē xī máo zuó jié jié bù róng yú wèi wǔ

熙先重曰:“昔毛琢竭节,不容于魏武;

zhāng wēn bì yì jiàn zhú yú sūn quán

张温毕议,见逐于孙权。

bǐ èr rén zhě guó zhī xìn chén shí zhī jùn yì qǐ cī xiá bào lù yán xíng diàn quē rán hòu zhì yú huò zāi

彼二人者,国之信臣,时之俊乂,岂疵瑕暴露,言行玷缺,然后至于祸哉?

jiē yǐ lián zhí jìn zhèng kùn yú xié wǎng

皆以廉直劲正,困于邪枉;

gāo xíng miào jié bù dé jiǔ róng

高行妙节,不得久容。

zhàng rén zhī yú běn cháo bù shēn yú èr zhǔ rén jiān yǎ yù yǒu guò yú liǎng chén

丈人之于本朝,不深于二主,人间雅誉,有过于两臣。

chán fū cè mù wèi rì jiǔ yǐ

谗夫侧目,为日久矣。

bǐ jiān jìng zhú yōng kě suì hu

比肩竞逐,庸可遂乎!

yīn tiě yī yán ér liú bān suì shǒu

殷铁一言,而刘班碎首;

péng chéng chì suì xú tóng jiàn yí

彭城斥遂,徐童见疑。

bǐ qǐ fù mǔ zhī chóu wàn dài zhī yuàn

彼岂父母之雠,万代之怨?

xún gē bá jí zì yòu ér rán suǒ zhēng bù guò róng míng shì lì xiān hòu zhī jiān ěr

寻戈拔棘,自幼而然,所争不过荣名、势利、先后之间耳。

jí qí mò yě wéi kǒng xiàn zhī bù shēn fā zhī bù zǎo

及其末也,唯恐陷之不深,发之不早。

lù jí bǎi kǒu yóu yuē bù yàn

戮及百口,犹曰不厌。

shì qǐ shū jí yuǎn shì kě wèi hán xīn dào lì zhě yě

是岂书籍远事可为寒心悼栗者也!

jīn jiàn dà xūn fèng xián zhé tú nán yú yì yǐ ān yì wēi bǐ zhī tài shān ér qù léi luǎn hé kǔ bù jiù

今建大勋,奉贤哲,图难于易,以安易危,比之泰山而去累卵,何苦不就?

qiě chóng shù shèng míng zhì dé yě

且崇树圣明,至德也;

shēn xiǎng zǎi xiàng dà yè yě

身享宰相,大业也;

shòu mìng yōu jū hóng míng yě

授命幽居,鸿名也;

bǐ jì yī zhōu měi hào yě

比迹伊、周,美号也。

ruò fú zhì dé dà yè hóng míng měi hào sān wáng wǔ bà suǒ yǐ fù jūn shā jiāng ér zhēng zhī yě

若夫至德、大业、鸿名、美号,三王五霸所以覆军杀将而争之也。

yī zhāo bāo kuò bù yì kě hu

一朝包括,不亦可乎?

yòu yǒu ěr yú cǐ zhě yú zé wèi gǎn dào

又有迩于此者,愚则未敢道。

yè yuē hé wèi

”晔曰:“何谓?

xī xiān yuē zhàng rén yì yè qīng huá ér bù dé lián yīn dì shì guó jiā zuò qín shòu xiāng chǔ zhàng rén céng wèi chǐ zhī

”熙先曰:“丈人奕叶清华,而不得连姻帝室,国家作禽兽相处,丈人曾未耻之?

yè mén wú nèi xíng gù xī xiān yǐ cǐ wéi jī

”晔门无内行,故熙先以此为激。

yè mò rán zì shì qíng hǎo suì mì yīn móu gòu yǐ

晔默然,自是情好遂密,阴谋构矣。

xī xiān zhuān wèi móu zhǔ shì lù jiē fú zhū

熙先专为谋主,事露皆伏诛。

péi zǐ yě yuē fu yǒu yì qún zhī cái bì sī chōng tiān zhī jǔ

(裴子野曰:“夫有逸群之才,必思冲天之举;

jù gài sú zhī liàng zé àn cháng jūn zhī xià

据盖俗之量,则暗常均之下。

qí néng dǎo zhī yǐ dào jiāng zhī yǐ shi zuò ér bù shī yú yì xíng ér wú fàn yú lǐ dài nán wéi hu

其能导之以道,将之以识,作而不失于义,行而无犯于礼,殆难为乎!

ruò yè děng niǔ zhì ér tān quán jīn cái yǐ xùn nì tiān fāng wú xìn yǐ yù gàn shí

若晔等忸志而贪权,矜才以徇逆,天方无衅,以欲干时。

jí zuì bào xíng xíng fù zǐ xiāng kū lèi yè fēng sù yī zhāo ér yǔn

及罪暴刑行,父子相哭,累叶风素,一朝而殒。

suǒ wèi zhì néng fān wèi wáng shēn zhī jù

所谓智能翻为亡身之具。

xīn nì ér xiǎn cǐ zhī wèi hu

心逆而险,此之谓乎?

zhōu dà jiàng jūn guō róng fèng shǐ yì duò gāo zǔ gāo zǔ yáng jiān shí wéi dìng zhōu gāo zǔ wèi róng yuē wú yǎ shàng shān shuǐ bù hǎo yīng fú guò jiè shí lái suì dāo míng wèi

周大将军郭荣奉使诣隋高祖(高祖杨坚时为定州),高祖谓荣曰:“吾雅尚山水,不好缨绂,过藉时来,遂叨名位。

yuàn yǐ hóu guī dì yǐ bǎo yú nián hé rú

愿以侯归第,以保余年,何如?

róng duì yuē jīn zhǔ shàng wú dào rén huái wēi jù tiān mìng bù cháng néng zhě dài yǒu

”荣对曰:“今主上无道,人怀危惧,天命不常,能者代有。

míng gōng dé gāo xī bó wàng jí guó huá fāng jù liù hé yǐ wèi lí shù fǎn xiào tóng ér nǚ zǐ tóu kēng luò jǐng zhī yán yé

明公德高西伯,望极国华,方据六合,以慰黎庶,反效童儿女子投坑落阱之言耶!

gāo zǔ dà jīng yuē wù wàng yán zú yǐ

”高祖大惊曰:“勿妄言,族矣。

jí gāo zǔ zuò xiāng xiào wèi róng yuē qián yán guǒ zhōng

”及高祖作相,笑谓荣曰:“前言果中。

hòu jìng dài zhōu shì

”后竟代周室。

yì yuē xī wǔ wáng zhì yīn jiāng zhàn zhòu zhī zú shén shèng

(议曰:昔武王至殷,将战,纣之卒甚盛。

wǔ wáng jù yuē fu tiān xià yǐ zhòu wèi dà yǐ zhōu wèi xì

武王惧曰:“夫天下以纣为大,以周为细;

yǐ zhòu wèi zhòng yǐ zhōu wèi guǎ

以纣为众,以周为寡;

yǐ zhōu wèi ruò yǐ zhòu wèi qiáng

以周为弱,以纣为强;

yǐ zhōu wèi wēi yǐ zhòu wèi ān

以周为危,以纣为安;

yǐ zhōu wèi zhū hóu yǐ zhòu wèi tiān zǐ

以周为诸侯,以纣为天子。

yǐ cǐ wǔ duǎn jī bǐ wǔ zhǎng qí kě yǐ jì gōng chéng shì hu

以此五短,击彼五长,其可以济功成事乎?

tài gōng yuē wáng wú kǒng qiě jù

”太公曰:“王无恐且惧。

suǒ wèi dà zhě jǐn dé tiān xià zhī rén

所谓大者,尽得天下之人;

suǒ wèi zhòng zhě jǐn dé tiān xià zhī zhòng

所谓众者,尽得天下之众;

suǒ wèi qiáng zhě jǐn yòng tiān xià zhī lì

所谓强者,尽用天下之力;

suǒ wèi ān zhě néng dé tiān xià zhī yù

所谓安者,能得天下之欲;

suǒ wèi tiān zǐ zhě tiān xià xiāng ài rú fù rú zi cǐ zhī wèi tiān zǐ

所谓天子者,天下相爱如父如子,此之谓天子。

jīn rì zhī wèi tiān xià chú cán qù zéi yě

今日之为天下除残去贼也。

zhōu suī xì céng cán zéi yī rén bù dàng hu

周虽细,曾残贼一人不当乎?

wǔ wáng dà xǐ yuē hé wèi cán zéi

”武王大喜,曰:“何谓残贼?

tài gōng yuē shōu tiān xià zhū yù měi nǚ jīn yín cǎi bó cáng zhī bù xiū cǐ wèi cán yě

”太公曰:“收天下珠玉、美女、金银、彩帛,藏之不休,此谓残也;

shōu bào nüè zhī lì shā wú zuì zhī rén fēi yǐ fǎ dù cǐ wèi zéi yě

收暴虐之吏,杀无罪之人,非以法度,此谓贼也。

yóu cǐ yán zhī gǒu wèi cán zéi zhī xíng suī dà wáng yě

由此言之,苟为残贼之行,虽大,亡也。

gù zhī wáng zhě zhī shì bù zài zhòng guǎ

故知王者之势,不在众寡。

yǒu zì lái yǐ

有自来矣。

duò gāo zǔ bēng zàng yú tài líng

隋高祖崩,葬于太陵。

chū jí yě xǐ shū zhēng hàn wáng liàng liàng shí zhèn bīng zhōu

初疾也,玺书征汉王谅(谅时镇并州)。

liàng wén gāo zǔ bēng liú yán yáng sù cuàn wèi dà jù yǐ wéi zhà yě

谅闻高祖崩,流言杨素篡位,大惧,以为诈也。

fā bīng zì shǒu yīn móu wéi luàn nán xí pú zhōu qǔ zhī liàng chū fǎn yě wáng pō shuō liàng yuē wáng zhī jiāng lì jiā shǔ jǐn zài guān xī ruò yòng cǐ děng jí yi cháng qū shēn rù zhí jù jīng shī suǒ wèi jí léi bù jí yǎn ěr

发兵自守,阴谋为乱,南袭蒲州,取之(谅初反也,王颇说谅曰:“王之将吏家属,尽在关西,若用此等,即宜长驱深入,直据京师,所谓疾雷不及掩耳。

ruò dàn yù gē jù jiù qí zhī de yi rèn dōng rén

若但欲割据旧齐之地,宜任东人。

liàng bù cóng qí yán gù bài yě

”谅不从其言,故败也。

sī mǎ cān jūn péi wén ān shuō liàng yuē bīng yǐ zhuō sù bù wén qiǎo chí

司马参军裴文安说谅曰:“兵以拙速,不闻巧迟。

jīn zǐ gōng shàng zài rén shòu bǐ qí zhēng bīng dōng jìn dòng yí xún shuò

今梓宫尚在仁寿,比其征兵东进,动移旬朔。

ruò xiāo yǒng wàn qí juǎn jiǎ xiāo xíng zhí zhǐ cháng ān bù yíng shí rì bù chěng zhī tú zhuó shòu gāo wèi fù yǐ xīn lǚ gòng shǒu jīng chéng zé shān dōng fǔ xiàn fēi bǐ zhī yǒu

若骁勇万骑,卷甲宵行,直指长安,不盈十日,不逞之徒,擢授高位,付以心膂,共守京城,则山东府县非彼之有。

rán hòu dài wáng gǔ xíng ér xi shēng shì yī jiē tiān xià kě zhǐ huī ér dìng yě

然后大王鼓行而西,声势一接,天下可指麾而定也。

liàng bù cóng nǎi qīn lǜ dà jūn zhūn yú bìng jiè zhī jiān

”谅不从,乃亲率大军,屯于并、介之间。

shàng wén zhī dà jù zhào hè ruò bì yì zhī

上闻之大惧,召贺若弼议之。

bì yuē hàn wáng xiān dì zhī zǐ bì xià zhī dì

弼曰:“汉王,先帝之子,陛下之弟。

jū lián lǜ zhī zhòng zǒng fāng yuè zhī rèn shēng míng zhèn xiǎng wèi tiān xià suǒ fú qí jǔ shì bì yǐ

居连率之重,总方岳之任,声名震响,为天下所服,其举事毕矣。

rán ér jìn qǔ zhī cè yǒu sān cháng qū rù guān zhí jù jīng shī xi jù liù jūn dōng shōu shān dōng shàng cè yě

然而进取之策有三:长驱入关,直据京师,西拒六军,东收山东,上策也。

rú shì zé tiān xià wèi kě liàng

如是,则天下未可量。

dùn dà jūn yú pú zhōu shǐ wǔ qiān jì bì tóng guān fù qí jiù jìng jù ér dōu zhī zhōng cè yě

顿大军于蒲州,使五千骑闭潼关,复齐旧境,据而都之,中策也。

rú shì yǐ lì zhēng yì yuē qí jiù jìng wèi běi qí shí jìng tǔ yě fēi jīn qīng zhōu zhī qí yě

如是,以力争(议曰:齐旧境,谓北齐时境土也,非今青州之齐也。

ruò qīn jū tài yuán tú qiǎn qí jiāng lái xià cè yě

若亲居太原,徒遣其将来,下策也。

rú shì chéng qín ěr

如是,成擒耳。

shàng yuē gōng shì wèi zhèn chóu zhī jì jiāng hé chū

”上曰:“公试为朕筹之,计将何出?

bì yuē xiāo mó hē wáng guó zhī jiāng bù kě yǔ tú dà shì

”弼曰:“萧摩诃,亡国之将,不可与图大事。

péi wén ān shào nián suī xián bù bèi rèn yòng

裴文安,少年虽贤,不被任用。

yú jiē qún xiǎo gù liàn qī nú gǒu qiú zì ān bù néng yuǎn shè

余皆群小,顾恋妻孥,苟求自安,不能远涉。

bì qiǎn jūn lái gōng pú zhōu qīn jū tài yuán wèi zhī kū xué

必遣军来攻蒲州,亲居太原,为之窟穴。

chén yǐ wéi bì chū xià cè

臣以为必出下策。

guǒ rú bì suǒ chóu

”果如弼所筹。

nǎi yǐ yáng sù wèi jiāng pò zhī

乃以杨素为将,破之。

yì yuē chū hàn wáng yīn móu wéi luàn shēng yán tǎo sù

(议曰:初,汉王阴谋为乱,声言讨素。

sī mǎ huáng fǔ dàn jiàn yuē dà duò jù yǒu tiān xià èr shí yú zài zhào shù yì ān nán yǐ yáo dòng yī yǐ

司马皇甫诞谏曰:“大隋据有天下二十余载,兆庶乂安,难以摇动,一矣;

wàn xìng yàn luàn rén sī ān lè suī shùn yǔ gēng shēng qí wàng wèi cóng èr yǐ

万姓厌乱,人思安乐,虽舜、禹更生,其望未从,二矣;

tài zǐ cōng míng shén wǔ míng yìng tú chèn sù céng bù dé pěng gū yōng gǎn shēng xīn sān yǐ

太子聪明神武,名应图谶,素曾不得捧毂,庸敢生心,三矣;

fāng jīn zhū hóu wáng liè shǒu zhōu jùn biǎo lǐ xiāng zhì shì bù kě jǔ sì yǐ

方今诸侯王列守州郡,表里相制,势不可举,四矣。

yǐ cí sì gù zhèn lín tiān xià de xìng huò luàn wèi zhī qián wén yě

以兹四固,镇临天下,得兴祸乱,未之前闻也。

hàn wáng bù cóng gù bài

”汉王不从,故败。

yóu cǐ guān zhī tiān xià wú sī luàn zhī xīn tǔ bēng zhī xìn suī yǒu wú chu zhī zhòng yóu bù néng chéng ér kuàng yú yāo mǒ hu

由此观之,天下无思乱之心,土崩之衅,虽有吴、楚之众,犹不能成,而况于幺么乎?

gù xiān wáng mò qí dé yīn qín xù mín yǐn zhě gài wéi shì yě

故先王貊其德音,勤恤民隐者,盖为是也。

suí yáng dì qīn yù liù jūn fá gāo lí lǐ bù shàng shū chǔ guó gōng yáng xuán gǎn jù lí yáng fǎn

隋炀帝亲御六军伐高丽,礼部尚书楚国公杨玄感据黎阳反。

li mì shuō xuán gǎn yuē tiān zǐ yuǎn zhēng liáo zuǒ de qù yōu zhōu xuán gé qiān lǐ nán yǒu jù hǎi zhī xiàn běi yǒu hú róng zhī huàn zhōng jiān yī dào lǐ jí jiān wēi

李密说玄感曰:“天子远征辽左,地去幽州,悬隔千里,南有巨海之限,北有胡戎之患,中间一道,理极艰危。

jīn gōng yōng bīng chū qí bù yì cháng qū rù jì zhí è qí hóu

今公拥兵,出其不意,长驱入蓟,直扼其喉。

qián yǒu gāo lí tuì wú guī lù bù guò xún rì jī liáng bì jǐn jǔ huī yī zhào qí zhòng zì jiàng bù zhàn ér kè jì zhī shàng yě yī běn yún jīn chē jià zài liáo dōng wèi wén sī jǔ

前有高丽,退无归路,不过旬日,赍粮必尽,举麾一召,其众自降,不战而克,计之上也(一本云:今车驾在辽东,未闻斯举。

fēn wàn yú rén diàn fà hàn lín yū guān jué qí guī lù bù jīng yī yuè cāng lǐn bì jié

分万余人电发,捍临渝关,绝其归路,不经一月,仓廪必竭。

dōng jù dà dí xi pò wǒ shī jìn wú suǒ yī tuì wú suǒ jù bǎi wàn zhī zhòng kě shǐ wéi yú

东拒大敌,西迫我师,进无所依,退无所据,百万之众,可使为鱼。

cǐ bù zhàn ér qū rén zhě shàng cè yě

此不战而屈人者,上策也。

guān zhōng sì sài tiān fǔ zhī guó yǒu wèi wén shēng bù zú wéi yì

关中四塞,天府之国,有卫文升,不足为意。

jīn ruò lǜ zhòng ér rù cháng ān tiān zǐ suī hái shī qí jīn dài jù xiǎn lín zhī gù dāng bì kè wàn quán zhī cè jì zhī zhōng yě yī běn yún zì shàng jūn lín tiān xià xū yuàn

今若率众而入长安,天子虽还,失其襟带,据险临之,故当必克,万全之策,计之中也(一本云:自上君临天下胥怨。

míng gōng shàng jiàng zhī zǐ ēn bèi lí yuán

明公,上将之子,恩被黎元。

cháng qū rù guān zhōng cè yě

长驱入关,中策也。

ruò suí jìn zhú biàn xiān xiàng dōng dōu dùn bīng jiān chéng zhī xià shèng fù dōu wèi kě zhī cǐ jì zhī xià yě yī běn yún fán zi gài bù dá dà tǐ jiān móu xióng duàn jù quán zhōu zhī de shì jiá bīng zhī qiáng zhào zhī zé bù lái gōng zhī zé bù xiàn

若随近逐便,先向东都,顿兵坚城之下,胜负都未可知,此计之下也(一本云:樊子盖不达大体,奸谋雄断,据全周之地,恃甲兵之强,召之则不来,攻之则不陷。

dùn bīng láo chéng zhī xià wài wú tóng lì zhī shī

顿兵牢城之下,外无同力之师。

gōng luò yáng xià cè yě

攻洛阳,下策也。

xuán gǎn lì luò yáng bǎo huò yuē gōng zhī xià cè wǒ zhī shàng cè yě

”玄感利洛阳宝货,曰:“公之下策,我之上策也。

suì wéi zhī

”遂围之。

xuán gǎn shī lì xiāo kuì wáng shī zhuī zhǎn zhī

玄感失利,宵溃,王师追斩之。

yì yuē xuán gǎn zhī fǎn yě tài bái rù nán dòu

(议曰:玄感之反也,太白入南斗。

yàn yuē tài bái rù nán dòu tiān zǐ xià diàn zǒu

谚曰:“太白入南斗,天子下殿走。

yóu shì tiān xià chí liǎng duān

”由是天下持两端。

gù sān lüè yuē fàng yán guò zhī

故《三略》曰:“放言过之。

péi zǐ yě yuē fu zuǒ dào guài mín huàn xié wǎng dàn zú yǐ dòng zhòng ér wèi zú yǐ jì gōng

”裴子野曰:“夫左道怪民,幻挟罔诞,足以动众,而未足以济功。

jīn yǐ yàn guān zhī zuǒ dào kě yǐ dòng zhòng zhě xìn yǐ

”今以谚观之,左道可以动众者,信矣!

gù wáng zhě jìn yān

故王者禁焉。

li mì nǎi wáng guī dí ràng

李密乃亡,归翟让。

yì yuē tài gōng chēng lì tiān xià zhě qǔ tiān xià ān tiān xià zhě yǒu tiān xià ài tiān xià zhě jiǔ tiān xià rén tiān xià zhě huà tiān xià

(议曰:太公称:“利天下者取天下,安天下者有天下,爱天下者久天下,仁天下者化天下。

lǚ shì chūn qiū yuē páo rén tiáo hé ér bù gǎn shí gù kě yǐ wèi páo rén yǐ

”《吕氏春秋》曰:“庖人调和而不敢食,故可以为庖人矣。

ruò shǐ páo rén tiáo hé ér shí zhī zé bù kě wèi páo yǐ

若使庖人调和而食之,则不可为庖矣。

bà wáng zhī jūn yì rán

霸王之君亦然。

zhū bào ér bù sī yǐ fēng tiān xià zhī xián zhě gù kě yǐ wèi bà wáng

诛暴而不私,以封天下之贤者,故可以为霸王;

ruò shǐ bà wáng zhī jūn zhū bào ér sī zhī zé yì bù kě wèi bà wáng yǐ

若使霸王之君诛暴而私之,则亦不可为霸王矣。

yóu shì guān zhī fu yǔ zhī wèi qǔ zhèng zhī bǎo yě

由是观之,夫与之为取,政之宝也。

jīn xuán gǎn lì luò yáng bǎo huò ān dé bà wáng zhī shì zāi

今玄感利洛阳宝货,安得霸王之事哉。

suí yáng dì chū cāi jì táng gāo zǔ zhī zhī cháng huái wēi jù táng gōng wèi tài yuán liú shǒu yáng dì zì liáo dōng hái dōu táng gōng yì xíng zài suǒ yù huàn bù chōu wèi de shí yè

隋炀帝初猜忌唐高祖,知之,常怀危惧(唐公为太原留守,炀帝自辽东还都,唐公诣行在所,遇患不瘳,未得时谒。

táng gōng wài shēng wáng shì chōng xuǎn hòu gōng yáng dì wèn yuē rǔ jiù lái hé chí

唐公外甥王氏,充选后宫,炀帝问曰:“汝舅来何迟?

shēng yǐ shí duì dì yuē kě de sǐ fǒu

”甥以实对,帝曰:“可得死否?

gāo zǔ zhī zhī měi huái wēi jù yě

”高祖知之,每怀危惧也。

wèi tài yuán liú shǒu yǐ tǎo jī bù lì kǒng wèi yáng dì suǒ qiǎn shén yōu zhī

为太原留守,以讨击不利,恐为炀帝所谴,甚忧之。

shí tài zōng cóng zài jūn zhōng zhī duò jiāng wáng qián tú yì jǔ yǐ ān tiān xià nǎi jìn yuē dà rén hé yōu zhī shén yě

时太宗从在军中,知隋将亡,潜图义举,以安天下,乃进曰:“大人何忧之甚也?

dāng jīn zhǔ rén wú dào bǎi xìng chóu yuàn chéng mén zhī wài jiē yǐ wèi zéi

当今主人无道,百姓愁怨,城门之外,皆已为贼。

dú shǒu xiǎo jié bì qiě dàn mù sǐ wáng

独守小节,必且旦暮死亡。

ruò qǐ yì bīng shí dāng rén yù

若起义兵,实当人欲。

qiě jìn yáng yòng wǔ zhī dì zú shí zú bīng dà rén jū zhī cǐ nǎi tiān shòu zhèng kě yīn jī zhuǎn huò yǐ jiù gōng yè

且晋阳用武之地,足食足兵,大人居之,此乃天授,正可因机转祸,以就功业。

jì tiān yǔ bù qǔ yōu zhī hé yì

既天与不取,忧之何益?

gāo zǔ dà jīng shēn jù zhī

”高祖大惊,深拒之。

tài zōng qū ér chū míng rì fù jìn shuō yuē cǐ wèi wàn quán zhī cè yǐ jiù miè zú zhī shì

太宗趋而出,明日复进说曰:“此为万全之策,以救灭族之事。

jīn wáng gāng chí wěn dào zéi biàn tiān xià dà rén shòu mìng tǎo bǔ qí kě jǐn hu

今王纲弛紊,盗贼遍天下,大人受命讨捕,其可尽乎?

zéi jì bù jìn zì dāng huò zuì

贼既不尽,自当获罪。

qiě yòu shì chuán lǐ shì xìng yīng tú lù li jīn cái wèi wàng lóng guì yī zhāo zú miè

且又世传李氏姓膺图箓,李金才位望隆贵,一朝族灭。

dà rén jì néng píng zéi jí yòu gōng dāng bù shǎng yǐ cǐ qiú huó qí kě de hu

大人既能平贼,即又功当不赏,以此求活,其可得乎?

gāo zǔ yì shǎo jiě yuē wǒ yī yè sī liang rǔ yán dà yǒu dào lǐ

”高祖意少解,曰:“我一夜思量,汝言大有道理。

jīn rì pò jiā miè shēn yì yóu rǔ huà jiā wèi guó yì yóu rǔ

今日破家灭身亦由汝,化家为国亦由汝。

yú shì dìng jì nǎi mìng tài zōng yǔ jìn yáng lìng liú wén jìng jí mén xià kè zhǎng sūn shùn dé liú hóng jī děng mù bīng

”于是定计,乃命太宗与晋阳令刘文静,及门下客长孙顺德、刘弘基等募兵。

xún rì zhī jiān zhòng qiě yī wàn

旬日之间,众且一万。

zhǎn liú shǒu fù wáng wēi gāo jūn yā yǐ qí guǐ qǐng gāo zǔ qí yǔ yú jìn cí jiāng wèi bù lì gù yě

斩留守副王威、高君雅,以其诡请高祖祈雨于晋祠,将为不利故也。

yòng péi jì jì zhǔn yī yǐn fàng tài jiǎ huò guāng fèi chāng yì gù shì zūn yáng dì wèi tài shàng huáng lì dài wáng yòu yǐ ān duò shì chuán xí zhū jùn yǐ zhāng yì jǔ

用裴寂计,准伊尹放太甲、霍光废昌邑故事,尊炀帝为太上皇,立代王侑以安隋室,传檄诸郡,以彰义举。

qiū qī yuè yǐ jīng jiá sān wàn xi tú guān zhōng

秋七月,以精甲三万,西图关中。

gāo zǔ zhàng bái qí shì zhòng yú tài yuán zhī yě yǐn shī jí lù suì wáng duò zú zào wǒ qū xià jìn yáng lìng liú wén jìng cháng qiè guān tài zōng wèi péi jì yuē fēi cháng rén yě

高祖杖白旗,誓众于太原之野,引师即路,遂亡隋族,造我区夏(晋阳令刘文静尝窃观太宗,谓裴寂曰:“非常人也。

dà dù lèi yú hàn gāo shén wǔ tóng yú wèi dì

大度类于汉高,神武同于魏帝。

nián suī shǎo nǎi tiān zòng yě

年虽少,乃天纵也。

hòu wén jìng wèi li mì qīn qi bèi jìn

后文静为李密亲戚,被禁。

tài zōng yīn yǒu yì zhì rù jìn suǒ kàn zhī

太宗阴有异志,入禁所看之。

wén jìng dà xǐ yì jué tài zōng yǒu fēi cháng zhī yì yīn tàn yuē tiān xià dà luàn fēi yǒu tāng wǔ gāo guāng zhī cái bù néng dìng yě

文静大喜,亦觉太宗有非常之意,因叹曰:“天下大乱,非有汤、武、高、光之才,不能定也。

tài zōng zhī qí yì bào yuē qīng ān zhī wú

”太宗知其意,报曰:“卿安知无?

dàn kǒng cháng rén bù néng bié ěr

但恐常人不能别耳。

wén jìng qǐ biàn yuē jiǔ zhī láng jūn nǎi qián lóng yě

”文静起忭曰:“久知郎君乃潜龙也。

jīn shí shì rú cǐ zhèng shì téng yuè zhī qiū

今时事如此,正是腾跃之秋。

sù bǐng yīng lù zhī zī réng huái bō luàn zhī dào cǐ nǎi shēng rén yǒu xī jiān zhī wàng wén jìng zhī pān fù zhī suǒ

素禀膺箓之资,仍怀拨乱之道,此乃生人有息肩之望,文静知攀附之所。

tài zōng xǐ yuē jì jiāng ān chū

”太宗喜曰:“计将安出?

wén jìng duì yuē jīn li mì cháng wéi luò yì zhǔ shàng liú bō huái nán

”文静对曰:“今李密长围洛邑,主上流播淮南。

dà zéi lián zhōu jùn xiǎo dào zǔ shān zé zhě yǐ qiān wàn shù

大贼连州郡,小盗阻山泽者,以千万数。

dàn xū zhēn zhǔ qū jià qǔ zhī chéng néng yìng tiān shùn rén jǔ qí dà hū zé sì hǎi bù zú dìng yě

但须真主驱驾取之,诚能应天顺人,举旗大呼,则四海不足定也。

jīn bīng zhōu bǎi xìng bì dào zéi zhě jiē rù cǐ chéng

今并州百姓避盗贼者,皆入此城。

wén jìng wèi lìng shù nián zhī qí háo jié yī zhāo xiào jí lì dì kě shǔ wàn rén

文静为令数年,知其豪杰,一朝啸集,立地可数万人。

zūn gōng suǒ lǐng zhī bīng fù qiě shù wàn yī yán chū kǒu shuí gǎn bù cóng

尊公所领之兵复且数万,一言出口,谁敢不从?

chéng xū rù guān hào lìng tiān xià bù yíng bàn suì dì yè kě chéng

乘虚入关,号令天下,不盈半岁,帝业可成。

tài zōng xiào yuē qīng yán shàn hé rén yì

”太宗笑曰:“卿言善,合人意。

yú shì bù shǔ bīn kè yīn tú qǐ yì

”于是部署宾客,阴图起义。

gāo zǔ nǎi mìng wén jìng zhà wèi yáng dì chì fā tài yuán yàn mén mǎ yì shù jùn rén èr shí yǐ shàng sān shí yǐ xià xī wèi bīng yǐ suì mù jí zhuō jùn

高祖乃命文静诈为炀帝敕,发太原、雁门、马邑数郡人二十以上、三十以下悉为兵,以岁暮集涿郡。

yóu shì rén qíng dà rǎo sī luàn zhě yì zhòng

由是人情大扰,思乱者益众。

yòu lìng wén jìng yǔ péi jì zhà zuò fú lù chū gōng jiān kù wù yǐ gōng liú shǒu zī yòng

又令文静与裴寂诈作符录,出宫监库物,以供留守资用。

yīn mù bīng jí zhòng ér qǐ gǎi qí zhì yǐ zhāng yì jǔ

因募兵集众而起,改旗帜以彰义举。

yòu lìng wén jìng lián tū jué

又令文静连突厥。

tū jué shǐ bì yuē táng gōng jǔ yì yù hé wéi yě

突厥始毕曰:“唐公举义,欲何为也?

wén jìng yuē wén huáng dì fèi zhǒng dí chuán wèi hòu zhǔ yīn zhì sī huò luàn

”文静曰:“文皇帝废冢嫡,传位后主,因致斯祸乱。

táng gōng guó zhī yì qī bù rěn zuò guān chéng bài yù fèi bù dàng lì zhě yuàn yǔ kè hán bīng mǎ tóng rù jīng shī

唐公,国之懿戚,不忍坐观成败,欲废不当立者,愿与可汗兵马同入京师。

rén zhòng tǔ dì rù táng gōng cái bó jīn bǎo rù tū jué

人众、土地入唐公,财帛、金宝入突厥。

shǐ bì dà yuè jí qiǎn bīng suí wén jìng ér zhì bīng wēi yì shèng yǐ

”始毕大悦,即遣兵随文静而至,兵威益盛矣。

yóu cǐ guān zhī shì zhī tiān xià zhě fēi yī rén zhī tiān xià yě tiān xià zhī tiān xià yě

由此观之,是知:天下者,非一人之天下也,天下之天下也。

suǒ yǐ wáng zhě bì tōng sān tǒng míng tiān mìng suǒ shòu zhě bó fēi dú yī xìng yě

所以王者必通三统,明天命所受者博,非独一姓也。

xī kǒng zǐ lùn shī zhì yú yīn shì fū mǐn guàn jiāng yú jīng

昔孔子论《诗》,至于“殷士肤敏,祼将于京。

kuì rán tàn yuē fù guì wú cháng bù rú shì wáng gōng qí hé yǐ jiè shèn mín méng qí hé yǐ quàn miǎn

”喟然叹曰:“富贵无常,不如是,王公其何以诫慎,民萌其何以劝勉!

yì yuē ān bù wàng wēi cún bù wàng wáng

”《易》曰:“安不忘危,存不忘亡。

shì yǐ shēn ān ér guó jiā kě bǎo yě

是以身安而国家可保也。

gù zhī jù ér sī jiè nǎi yǒu guó zhī fú zhě yǐ

”故知惧而思诫,乃有国之福者矣。

✦ You read 惧诫

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.