fu sān huáng wú yán huà liú sì hǎi gù tiān xià wú suǒ guī gōng
夫三皇无言，化流四海，故天下无所归功。
fú xī nǚ wā shén nóng chēng sān huáng yě
(伏羲、女娲、神农，称三皇也。
dì zhě tǐ tiān zé de yǒu yán yǒu lìng ér tiān xià tài píng
)帝者体天则地，有言有令，而天下太平。
jūn chén ràng gōng sì hǎi huà xíng bǎi xìng bù zhī qí suǒ yǐ rán
君臣让功，四海化行，百姓不知其所以然。
gù shǐ chén bù yòng lǐ shǎng gōng měi ér wú hài
故使臣不用礼赏功，美而无害。
huáng dì zhě shùn tiān de zhī jì shí bō bǎi gǔ qín xīn lì ěr mù jié yòng shuǐ huǒ shí wù yǒu tǔ dé zhī ruì gù hào huáng dì
(黄帝者，顺天地之纪，时播百谷，勤心力耳目，节用水火时物，有土德之瑞，故号黄帝；
zhuān xū zhě yǎng cái yǐ rèn dì zǎi shí yǐ xiàng tiān yī guǐ shén yǐ zhì yì zhì qì yǐ jiào huà jié chéng yǐ jì sì dòng jìng zhī wù dà xiǎo zhī shén rì yuè suǒ zhào mò bù dǐ lì
颛顼者，养材以任地，载时以象天，依鬼神以制义，治气以教化，洁诚以祭祀，动静之物，大小之神，日月所照，莫不砥砺；
gāo xīn zhě qǔ de zhī cái ér jié yòng zhī fǔ jiào wàn rén ér lì huì zhī lì rì yuè ér yíng sòng zhī míng guǐ shén ér jìng shì zhī qí sè yù yù qí dé nì nì
高辛者，取地之财而节用之，抚教万人而利诲之，历日月而迎送之，明鬼神而敬事之，其色郁郁，其德嶷嶷；
dì yáo zhě qí rén rú tiān qí zhì rú shén jiù zhī rú rì wàng zhī rú yún fù ér bù jiāo guì ér bù shū
帝尧者，其仁如天，其智如神，就之如日，望之如云，富而不骄，贵而不舒；
yú shùn zhě shàn wú wēi ér bù zháo è wú yǐn ér bù zhāng rèn zì rán yǐ zhū shǎng wěi qún xīn ér jiù zhì
虞舜者，善无微而不着，恶无隐而不彰，任自然以诛赏，委群心而就制。
gù néng zào yù hu wú wéi yùn dào yú zhì hé bǎi xìng rì yòng ér bù zhī hé dé ér ruò zì yǒu zhě cǐ wǔ dì zhī dé yě
故能造御乎无为，运道于至和，百姓日用而不知，合德而若自有者，此五帝之德也。
wáng zhě zhì rén yǐ dào jiàng xīn fú zhì
王者制人以道，降心服志。
yì yuē hán xìn yún xiàng wáng suǒ guò wú bù cán miè bǎi xìng bù qīn tè jié yú wēi qiáng fú ěr
(议曰：韩信云：“项王所过无不残灭，百姓不亲，特劫于威，强服耳。
míng suī wèi bà shí shī tiān xià xīn
名义上虽然是霸主，实际上却失去了天下人心。
gù yuē qí qiáng yì ruò
故曰：其强易弱。
zhū gě liàng yuē jīng zhōu zhī rén fù cāo zhě bī bīng shì ěr fēi xīn fú
诸葛亮曰：“荆州之人，附操者，逼兵势耳，非心服。
jīn jiāng jūn chéng mìng měng jiàng yǔ jīng zhōu xié guī tóng lì pò cāo jūn bì yǐ
今将军诚命猛将与荆州协规同力，破操军必矣。
yóu cǐ yán zhī rén xīn bù fú qí shì yì pò
”由此言之，人心不服，其势易破。
gù wáng zhě zhī dào jiàng xīn fú zhì yě
故王者之道，降心服志也。
shè ju bèi shuāi yǒu chá chá zhī zhèng bīng jiǎ zhī bèi ér wú zhēng zhàn xuè rèn zhī yòng tiān xià tài píng jūn wú yí yú chén chén wú yí yú zhǔ guó dìng zhǔ ān chén yǐ yì tuì yì néng měi ér wú hài
设矩备衰，有察察之政、兵甲之备，而无争战血刃之用，天下太平，君无疑于臣，臣无疑于主，国定主安，臣以义退，亦能美而无害。
xī sān dài míng wáng qǐ jiàn hóng qī wén zhì shū zhì ér lìng míng yī zhì
(昔三代明王，启建洪期，文质殊制，而令名一致。
gù yuē xià rén shàng zhōng zhōng zhī bì yě pǔ jiù pǔ mò ruò jìng yīn rén gé ér xiū yān
故曰：夏人尚忠，忠之弊也朴，救朴莫若敬，殷人革而修焉；
jìng zhī bì yě guǐ jiù guǐ mò ruò wén zhōu rén jiáo ér biàn yān
敬之弊也鬼，救鬼莫若文，周人矫而变焉；
wén zhī bì yě báo zé yòu fǎn zhī yú zhōng
文之弊也薄，则又反之于忠。
sān dài xiāng xún rú shuǐ jì huǒ
三代相循，如水济火。
suǒ wèi suí shí zhī yi jiù bì zhī shù cǐ sān wáng zhī dé yě
所谓随时之宜、救弊之术，此三王之德也。
bà zhǔ zhì shì yǐ quán jié shì yǐ xìn shǐ shì yǐ shǎng
霸主制士以权，结士以信，使士以赏。
xìn shuāi shì shū shǎng huǐ shì bù wéi yòng
信衰士疏，赏毁士不为用。
zuǒ zhuàn yuē chu wéi sòng sòng rú jìn gào jí
(《左传》曰：“楚围宋，宋如晋告急。
xiān zhěn yuē bào shī jiù huàn qǔ wēi dìng bà yú shì hū zài yǐ
先轸曰：‘报施救患，取威定霸，于是乎在矣。
hú yǎn yuē chu shǐ de cáo ér xīn hūn yú wèi ruò fá cáo wèi chu bì jiù zhī zé qí sòng miǎn yǐ
狐偃曰：‘楚始得曹而新婚于卫，若伐曹、卫，楚必救之，则齐、宋免矣。
yú shì hū sōu yú bèi lú zuò sān jūn móu yuán shuài shǐ xì hú jiāng zhōng jūn
’于是乎搜于被庐，作三军，谋元帅，使郄縠将中军。
jìn hóu shǐ rù ér jiào qí mín
晋侯始入而教其民。
èr nián yù yòng zhī zi fàn yuē mín wèi zhī yì wèi ān qí jū
二年，欲用之，子犯曰：‘民未知义，未安其居。
yú shì hū chū dìng xiāng wáng rù wù lì mín mín huái shēng yǐ
’于是乎出定襄王，入务利民，民怀生矣。
jiāng yòng zhī zi fàn yuē rén wèi zhī xìn wèi xuān qí yòng
将用之，子犯曰：‘人未知信，未宣其用。
yú shì hū fá yuán yǐ shì zhī xìn
’于是乎伐原以示之信。
mín yì zī zhě bù qiú fēng yān míng zhēng qí cí
民易资者，不求丰焉，明征其辞。
gōng yuē kě yǐ hū
公曰：‘可矣乎？
zi fàn yuē mín wèi zhī lǐ wèi shēng qí gōng
’子犯曰：‘民未知礼，未生其恭。
yú shì hū dà sōu yǐ shì zhī lǐ zuò zhí zhì yǐ zhèng qí guān rén tīng bù huò ér hòu yòng zhī
’于是乎大搜以示之礼，作执秩以正其官，人听不惑而后用之。
chū gǔ shù shì sòng wéi yī zhàn ér bà wén zhī jiào yě
出谷戍，释宋围，一战而霸，文之教也。
cǐ wǔ bà dé yě
”此五霸德也。
gù yuē lǐ guó zhī běn xíng yǔ dé yě
故曰：理国之本，刑与德也。
èr zhě xiāng xū ér xíng xiāng dài ér chéng yě
二者相须而行，相待而成也。
tiān yǐ yīn yáng chéng suì rén yǐ xíng dé chéng zhì gù suī shèng rén wéi zhèng bù néng piān yòng yě
天以阴阳成岁，人以刑德成治，故虽圣人为政，不能偏用也。
gù rèn dé duō yòng xíng shǎo zhě wǔ dì yě
故任德多，用刑少者，五帝也；
xíng dé xiāng bàn zhě sān wáng yě
刑德相半者，三王也；
zhàng xíng duō rèn dé shǎo zhě wǔ bà yě
仗刑多，任德少者，五霸也；
chún yòng xíng qiáng ér wáng zhě qín yě
纯用刑，强而亡者，秦也。
yì yuē gǔ zhī lǐ zhě qí zhèng yǒu sān wáng zhě zhī zhèng huà zhī bà zhě zhī zhèng wēi zhī qiáng guó zhī zhèng xié zhī
(议曰：古之理者，其政有三：王者之政化之，霸者之政威之，强国之政胁之。
gù huà zhī bù biàn ér hòu wēi zhī wēi zhī bù biàn ér hòu xié zhī xié zhī bù biàn ér hòu xíng zhī
故化之不变而后威之，威之不变而后胁之，胁之不变而后刑之。
gù zhì yú xíng zé fēi wáng zhě zhī suǒ guì yǐ
故至于刑，则非王者之所贵矣。
gù yú nán yún bǐ qín huáng zhě qì rén yì ér yòng wēi lì cǐ kě yǐ tūn bìng ér bù kě yǐ shǒu chéng
故虞南云：“彼秦皇者，弃仁义而用威力，此可以吞并，而不可以守成。
cǐ rèn xíng zhī bì yě
此任刑之弊也。
huò yuē wáng bà zhī dào jì wén mìng yǐ
或曰：“王霸之道，既闻命矣。
gǎn wèn gāo guāng èr dì jiē bá qǐ lǒng mǔ shān yí huò nán suì kāi wáng yè
敢问高、光二帝，皆拔起垄亩，芟夷祸难，遂开王业。
gāo zǔ huò dá yǐ dà dù guāng wǔ jǐn xì yú tiáo mù míng shàn qí měi lóng fēi fèng xiáng gù néng bō luàn bì rén zhěng sī tú tàn
高祖豁达以大度，光武谨细于条目，名擅其美，龙飞凤翔，故能拨乱庇人，拯斯涂炭。
rán bǐ dà dé fāng tiān wēi shú wèi yōu liè hu
然比大德，方天威，孰为优劣乎？
cáo zhí yuē xī hàn zhī chū xìng gāo zǔ yīn bào qín ér qǐ suì zhū qiáng chu guāng yǒu tiān xià gōng qí tāng wǔ yè liú hòu sì dì wáng zhī yuán xūn rén jūn zhī shèng shì yě
曹植曰：“昔汉之初兴，高祖因暴秦而起，遂诛强楚，光有天下，功齐汤武，业流后嗣，帝王之元勋，人君之盛事也。
rán ér míng bù chún dé xíng bù chún dào shēn méi zhī hòu bēng wáng zhī jì guǒ lìng xiōng fù sì kù nüè zhī xīn bì qiè bèi rén zhì zhī xíng
然而名不纯德，行不纯道，身没之后，崩亡之际，果令凶妇肆酷虐之心，嬖妾被人彘之刑。
zhào wáng yōu qiú huò yāng gǔ ròu zhū lǚ zhuān quán shè jì jǐ yí fán cǐ zhū shì qǐ fēi gāo zǔ guǎ jì qiǎn lǜ yǐ zhì sī zāi
赵王幽囚，祸殃骨肉，诸吕专权，社稷几移，凡此诸事，岂非高祖寡计浅虑以致斯哉？
rán qí xiāo jiāng huà chén jiē gǔ jīn zhī suǒ xiān yǒu lì dài zhī xī dǔ bǐ néng rèn qí cái ér yòng zhī tīng qí yán ér chá zhī gù jiān tiān xià ér yǒu dì wèi yě
然其枭将画臣，皆古今之所鲜，有历代之希睹，彼能任其才而用之，听其言而察之，故兼天下而有帝位也。
shì zǔ tǐ gàn líng zhī xiū dé bǐng zhēn hé zhī chún jīng dǎo huáng zhōng zhī miào lǐ tāo yà shèng zhī yì cái qí wèi dé yě cōng dá ér duō shí rén zhì ér míng shù zhòng shèn ér zhōu mì lè shī ér ài rén
世祖体干灵之休德，禀贞和之纯精，蹈黄中之妙理，韬亚圣之懿才，其为德也，聪达而多识，仁智而明恕，重慎而周密，乐施而爱人。
zhí yáng jiǔ wú wàng zhī shì zāo yán jīng è huì zhī yùn yīn ěr léi fā hè rán shén jǔ fèn wǔ lüè yǐ ràng bào xīng yì bīng yǐ sǎo cán jūn wèi chū yú nán jīng mǎng yǐ bì yú xī dōu
值阳九无妄之世，遭炎精厄会之运，殷尔雷发，赫然神举，奋武略以攘暴，兴义兵以扫残，军未出于南京，莽已毙于西都。
ěr nǎi miào shèng ér hòu dòng zhòng jì dìng ér hòu xíng shī gù gōng wú bù xiàn zhī lěi zhàn wú bēn běi zhī zú
尔乃庙胜而后动众，计定而后行师，故攻无不陷之垒，战无奔北之卒。
xuān rén yǐ hé zhòng mài dé yǐ lái yuǎn gù dòu róng wén shēng ér yǐng fù mǎ yuán yī jiàn ér tàn xī
宣仁以和众，迈德以来远，故窦融闻声而影附，马援一见而叹息。
dūn mù jiǔ zú yǒu táng yú zhī chēng
敦睦九族，有唐虞之称；
gāo shàng chún piáo yǒu xī huáng zhī sù
高尚纯朴，有羲皇之素；
qiān xū nà xià yǒu tǔ wò zhī láo
谦虚纳下，有吐握之劳；
liú xīn zhù shì yǒu rì zè zhī qín
留心庶事，有日昃之勤。
shì yǐ jì gōng zé yè shū bǐ lóng zé shì yì jīng dé zé mǐ jiàn yán xíng zé wú huì liàng shì zé shì wēi lùn fǔ zé chén ruò zú néng wò gàn tú zhī xiū zhēng lì bù kān zhī xiá jì jīn shí míng qí xiū liè shī shū zài qí yì xūn
是以计功则业殊，比隆则事异，旌德则靡僭，言行则无秽，量事则势微，论辅则臣弱，卒能握干图之休征，立不刊之遐迹，金石铭其休烈，诗书载其懿勋。
gù yuē guāng wǔ qí yōu yě
”故曰：光武其优也。
xún yuè yuē gāo zǔ qǐ yú bù yī zhī zhōng
(荀悦曰：“高祖起于布衣之中，
fèn jiàn ér qǔ tiān xià
奋剑而取天下，
bù yóu táng yú zhī chán
不由唐虞之禅，
bù jiē tāng wǔ zhī shì
不阶汤武之士，
lóng xīng hǔ biàn
龙兴虎变，
lǜ cóng fēng yún
率从风云，
zhēng luàn fá bào
征乱伐暴，
kuò qīng dì yǔ
廓清帝宇，
bā zài zhī jiān
八载之间，
hǎi nèi kè dìng
海内克定，
suì hé tiān qú
遂荷天衢，
dēng jiàn huáng jí
登建皇极，
shàng gǔ yǐ lái
上古以来，
shū jí suǒ zài
书籍所载，
wèi cháng yǒu yě
未尝有也。
fēi xióng jùn zhī cái kuān míng zhī lüè lì shǔ suǒ shòu shén qí suǒ xiāng ān néng zhì gōng rú cǐ
非雄俊之才，宽明之略，历数所授，神祇所相，安能致功如此？
fén yú duàn shé yì wù tóng fú qǐ fēi jīng líng zhī gǎn zāi
焚鱼断蛇，异物同符，岂非精灵之感哉？
shū yuē tiān gōng rén qí dài zhī
《书》曰：“天工人其代之。
yì yuē tāng wǔ gé mìng shùn hū tiān ér yīng hu rén
”《易》曰：“汤武革命，顺乎天而应乎人。
sī zhī wèi yǐ
”斯之谓矣。
xià zhèng zhōng zhōng zhī bì yě pǔ gù yīn chéng zhī yǐ jìng
夏政忠，忠之弊也朴，故殷承之以敬。
jìng zhī bì guǐ gù zhōu chéng zhī yǐ wén
敬之弊鬼，故周承之以文。
wén zhī bì báo jiù báo mò ruò zhōng
文之弊薄，救薄莫若忠。
sān wáng zhī dào zhōu ér fù shǐ
三王之道，周而复始。
zhōu qín zhī jiān kě wèi wén bì
周秦之间，可谓文弊；
qín bù gǎi fǎn kù xíng
秦不改，反酷刑。
hàn chéng qí bì dé tiān tǒng yǐ
汉承其弊，得天统矣。
kǒng róng yuē zhōu wǔ cóng hòu jì yǐ lái zhì qí shēn xiāng chéng jī shí wǔ shì dàn yǒu yú niǎo zhī ruì
孔融曰：“周武从后稷以来至其身，相承积十五世，但有鱼鸟之瑞。
zhì rú gāo zǔ yī shēn xiū dé ruì yǒu sì wǔ bái shé fēn shén mǔ kū xi rù guān wǔ xīng jù
至如高祖，一身修德，瑞有四五，白蛇分，神母哭，西入关，五星聚。
yòu wǔ wáng fá zhòu zhǎn ér xiāo zhī
又武王伐纣，斩而枭之。
gāo zǔ rù qín shè zǐ yīng ér qiǎn zhī
高祖入秦，赦子婴而遣之。
shì qí kuān yù yòu bù rú gāo zǔ
是其宽裕，又不如高祖。
yú nán yuē dì zhě yǔ shī chù wáng zhě yǔ you chù bà zhě yǔ chén chù
虞南曰：“帝者与师处，王者与友处，霸者与臣处。
hàn zǔ zhī chén sān jié shì yě
汉祖之臣，三杰是也；
guāng wǔ zhī zuǒ èr shí bā jiāng shì yě
光武之佐，二十八将是也。
qǐ de yǐ dèng yǔ wú hàn pǐ yú zhāng liáng hán xìn zhě hu
岂得以邓禹、吴汉匹于张良、韩信者乎？
rán hàn zǔ gōng chén jiē yǐ qiáng shèng zhū miè
然汉祖功臣，皆以强盛诛灭；
guāng wǔ zuǒ mìng xī yòng yōu zhì ān quán jūn chén zhī jì liáng kě chēng yě
光武佐命，悉用优秩安全，君臣之际，良可称也。
jué cháng bǔ duǎn yì qí cì yān
绝长补短，抑其次焉。
yóu cǐ yán zhī fu hàn gāo kè píng qín xiàng kāi chuàng hàn yè yī guàn lǐ lè chuí zhī hòu dài suī wèi jiē wáng dào bà dé zhī shèng yě
由此言之，夫汉高克平秦、项，开创汉业，衣冠礼乐，垂之后代，虽未阶王道，霸德之盛也。
huò yuē bān gù chēng zhōu yún chéng kāng hàn yán wén jǐng sī yán dāng hu
或曰：“班固称：周云成康，汉言文景，斯言当乎？
yú nán yuē chéng kāng chéng wén wǔ yí jì yǐ zhōu zhào wèi xiāng huà dǔ hòu zhī máng yīn jī rén zhī dé jí fēng yǎn cǎo wèi zú wèi yù
虞南曰：“成康承文武遗迹，以周、召为相，化笃厚之氓，因积仁之德，疾风偃草，未足为喻。
zhì rú hàn zǔ kāi jī rì bù xiá jǐ wáng yíng zhī bì yóu yǒu cún zhě
至如汉祖开基，日不暇给，亡嬴之弊，犹有存者。
tài zōng tǐ cí rén shù shì zūn xuán mò dí qín xiàng zhī kù liè fǎn xuān hào zhī chún fēng jǐ zhì xíng cuò
太宗体兹仁恕，式遵玄默，涤秦、项之酷烈，反轩、昊之淳风，几致刑措。
sī wéi nán yǐ
斯为难矣！
ruò shǐ bù ruò xīn yuán zhī shuō wú qǔ dèng tōng zhī mèng lǐn lǐn hu
若使不溺新垣之说，无取邓通之梦，懔懔乎！
shù jī jìn yú wáng dào
庶几近于王道。
jǐng dì zhī nǐ zhōu kāng zé shàng yǒu cán dé
景帝之拟周康，则尚有惭德。
hàn wén zàn yuē wén dì jí wèi èr shí sān nián gōng shì yuán yòu chē qí fú yù wú suǒ zēng yì
(《汉文赞》曰：“文帝即位，二十三年，宫室园囿，车骑服御，无所增益。
yǒu bù biàn zhé chí yǐ lì rén
有不便，辄弛以利人。
nán yuè wèi tuó zì lì wèi dì zhào guì tuó xiōng dì yǐ dé huái zhī tuó suì chēng chén
南越尉佗，自立为帝，召贵佗兄弟，以德怀之，佗遂称臣。
yǔ xiōng nú jié qīn ér bèi yuē rù dào
与匈奴结亲，而背约入盗；
lìng biān bèi shǒu bù fā bīng shēn rù è fán bǎi xìng
令边备守，不发兵深入，恶烦百姓。
wú wáng zhà bìng bù cháo cì yǐ jī zhàng qún chén jiàn shuō suī qiè cháng jiǎ jiè nà yòng yān
吴王诈病不朝，赐以机杖，群臣谏说虽切，常假借纳用焉。
zhāng wǔ děng shòu lù jīn qián jué jiā shǎng cì yǐ kuì qí xīn
张武等受赂金钱，觉加赏赐，以愧其心。
zhuān wù yǐ dé huà rén shì yǐ hǎi nèi yīn fù xìng yú lǐ yì duàn yù shù bǎi jǐ zhì xíng cuò
专务以德化人，是以海内殷富，兴于礼义，断狱数百，几致刑措。
wū hū
唉！
rén zāi
仁哉！
huò wèn fu zǐ yuē hàn tài zōng chú ròu xíng kě wèi rén hu
或问傅子曰：“汉太宗除肉刑，可谓仁乎？
duì yuē pǐ fū zhī rén yě
”对曰：“匹夫之仁也。
fu wàng tiān xià zhě dà yǒu jì zhě yě fēi xiǎo bù rěn zhī wèi
夫王天下者，大有济者也，非小不忍之谓。
yóu cǐ yán zhī bān gù yǐ tài zōng wèi rén bù zài chú ròu xíng yǐ
由此言之，班固以太宗为仁，不在除肉刑矣。
jǐng dì zàn yuē kǒng zǐ chēng sī rén yě sān dài zhī suǒ yǐ zhí dào ér xíng
’《景帝赞》曰：‘孔子称：“斯人也，三代之所以直道而行。
xìn zāi
这话说得真对啊！
zhōu qín zhī bì wǎng mì wén jùn ér jiān guǐ bù shèng
周秦之弊，罔密文峻，而奸宄不胜。
hàn xìng sǎo chú kē fán yú rén xiū xī
汉兴，扫除苛烦，与人休息。
zhì yú xiào wén jiā zhī yǐ gōng jiǎn
至于孝文，加之以恭俭。
xiào jǐng zūn yè wǔ liù shí zài zhī jiān zhì yú yí fēng yì sú lí rén chún hòu
孝景遵业，五六十载之间，至于移风易俗，黎人醇厚。
zhōu yún chéng kāng hàn yán wén jǐng měi yǐ zāi
周云成康，汉言文景，美矣哉！
cǐ wáng dào yě
’此王道也。
huò yuē hàn wǔ dì xióng cái dà lüè kě fāng qián dài hé zhǔ
或曰：“汉武帝雄才大略，可方前代何主？
yú nán yuē hàn wǔ chéng liù shì zhī yè hǎi nèi yīn fù
虞南曰：“汉武承六世之业，海内殷富。
yòu yǒu gāo rén zhī zī gù néng zǒng lǎn yīng xióng jià yù háo jié nèi xìng lǐ yuè wài kāi biān jìng zhì dù xiàn zhāng huàn rán kě shù
又有高人之资，故能总揽英雄，驾御豪杰，内兴礼乐，外开边境，制度宪章，焕然可述。
fāng yú shǐ huáng zé wèi yōu yǐ
方于始皇，则为优矣。
zhì yú jiāo shē bào nüè kě yǐ xiāng yà bìng gōng yǒu yú ér dé bù zú
至于骄奢暴虐，可以相亚，并功有余而德不足。
wǔ dì zàn yuē hàn chéng bǎi wáng zhī bì gāo zǔ bō luàn fǎn zhèng wén jǐng wu zài yǎng rén zhì yú jī gǔ lǐ wén zhī shì yóu duō quē yān
《武帝赞》曰：“汉承百王之弊，高祖拨乱反正，文景务在养人，至于稽古礼文之事，犹多阙焉。
xiào wǔ chū lì zhuó rán bā chù bǎi jiā biǎo zhāng liù jīng suì chóu zī hǎi nèi jǔ qí jùn mào yǔ zhī lì gōng
孝武初立，卓然罢黜百家，表章六经，遂畴咨海内，举其俊茂，与之立功。
xìng tài xué xiū jiāo sì gǎi zhèng shuò dìng lì shǔ xié yīn lǜ zuò shī lè jiàn fēng shàn lǐ bǎi shén shào zhōu hòu hào lìng wén zhāng huàn yān kě shù
兴太学，修郊祀，改正朔，定历数，协音律，作诗乐，建封禅，礼百神，绍周后，号令文章，焕焉可述。
hòu sì de zūn hóng yè ér yǒu sān dài zhī fēng
后嗣得遵洪业，而有三代之风。
rú wǔ dì zhī xióng cái dà lüè bù gǎi wén jǐng zhī gōng jiǎn yǐ qí sī rén suī shī shū suǒ chēng hé yǒu jiā yān
如武帝之雄材大略，不改文景之恭俭，以齐斯人，虽《诗》、《书》所称，何有加焉？
tuī cǐ ér yán zhī bǐ hàn wǔ qín huáng jiē lì gōng zhī jūn fēi shǒu chéng zhī zhǔ yě
(推此而言之，彼汉武秦皇，皆立功之君，非守成之主也。
xī zhōu chéng yǐ rú zǐ jì tǒng ér yǒu guǎn cài sì guó zhī biàn
昔周成以孺子继统，而有管、蔡四国之变；
hàn zhāo yòu nián jí wèi yì yǒu yàn gài shàng guān nì luàn zhī móu
汉昭幼年即位，亦有燕、盖、上官逆乱之谋。
chéng wáng bù yí zhōu gōng hàn zhāo wěi rèn huò guāng èr zhǔ shú wèi xiān hòu
成王不疑周公，汉昭委任霍光，二主孰为先后？
wèi wén dì yuē zhōu chéng wáng tǐ shèng kǎo zhī xiū qì bǐng xián bǐ zhī tāi huì zhōu zhào wèi bǎo fù lǚ wàng wèi tài shī
魏文帝曰：“周成王体圣考之休气，禀贤妣之胎诲，周、召为保傅，吕望为太师。
kǒu néng yán zé xíng rén chēng cí zú néng lǚ zé xiāng zhě dǎo yí
口能言则行人称辞，足能履则相者导仪。
mù yàn wēi róng zhī měi ěr bǎo dé yì zhī shēng suǒ wèi shěn zì xuán liú ér mù yù qīng fēng yǐ
目厌威容之美，耳饱德义之声，所谓沈渍玄流，而沐浴清风矣。
yóu yǒu jiù huǐ líng èr shū zhī bàng shǐ zhōu gōng dōng qiān huáng tiān hè nù xiǎn míng jué jiù rán hòu nǎi wù
犹有咎悔，聆二叔之谤，使周公东迁，皇天赫怒，显明厥咎，然后乃寤。
bù liàng zhōu gōng zhī shèng dé ér xìn jīn téng zhī jiào yán qǐ bù àn zāi
不亮周公之圣德，而信《金滕》之教言，岂不暗哉？
fu hàn zhāo fù fēi wǔ wáng mǔ fēi yì jiāng yǎng wéi gài zhǔ xiāng zé jié guāng
夫汉昭父非武王，母非邑姜，养惟盖主，相则桀、光。
bǎo wú rén xiào zhī zhì zuǒ wú lóng píng zhī zhì suǒ wèi shēng yú shēn gōng zhī zhōng cháng yú fù rén zhī shǒu
保无仁孝之质，佐无隆平之治，所谓生于深宫之中，长于妇人之手。
rán ér dé yǔ xìng chéng xíng yǔ lǐ bìng zài nián èr qī zǎo zhī sù dá fā yàn shū zhī zhà liàng huò guāng zhī chéng
然而德与性成，行与礼并，在年二七，早知夙达，发燕书之诈，亮霍光之诚。
qǐ jiāng qǐ jīn téng xìn guó shǐ ér hòu nǎi wù zāi
岂将启《金滕》，信国史，而后乃寤哉？
shǐ chéng zhāo jūn nián ér lì yì shì ér huà mào chén ér zhì huàn lè ér gē zé hàn bù dú shǎo zhōu bù dú duō yě
使成、昭钧年而立，易世而化，贸臣而治，换乐而歌，则汉不独少，周不独多也。
dà jiàng jūn huò guāng jí shàng guān jié bǐng zhèng jié hài guāng chǒng yù zhū zhī nǎi zhà wèi dì xiōng yàn dàn shàng shū chēng guāng xíng shàng lín chēng bì děng shì
(大将军霍光及上官桀秉政，桀害光宠，欲诛之，乃诈为帝兄燕旦上书，称光行上林称跸等事。
dì bù xìn
帝不信。
huò yuē hàn xuān dì zhèng shì míng chá qí guāng wǔ zhī chóu yú
或曰：“汉宣帝政事明察，其光武之俦欤？
yú nán yuē hàn xuān dì qǐ zì lǘ yán zhī rén jí kǔ shì yǐ liú xīn tīng zhèng zhuó yòng xián liáng yuán qí xún míng zé shí jùn fǎ yán lìng gài liú chū yú shēn hán yě
虞南曰：“汉宣帝起自闾阎，知人疾苦，是以留心听政，擢用贤良，原其循名责实，峻法严令，盖流出于申、韩也。
gǔ yǔ yún tú wáng bù chéng bì yóu zú bà
古语云：图王不成，弊犹足霸；
tú bà bù chéng bì jiāng rú hé
图霸不成，弊将如何？
guāng wǔ rén yì tú wáng zhī jūn yě
光武仁义，图王之君也；
xuān dì xíng míng tú bà zhī zhǔ yě
宣帝刑名，图霸之主也。
jīn yǐ xiāng bèi kǒng fēi qí chóu
今以相辈，恐非其俦。
yì yuē yuán dì zhī wèi tài zǐ cháng jiàn xuān dì yǐ wéi chí fǎ tài yán
(议曰：元帝之为太子，尝谏宣帝，以为持法太严。
dì zuò sè yuē wǒ hàn jiā yǐ bà wáng zhī dào zá zhī nài hé chún rèn dé huà yòng hài zhèng hu
帝作色曰：“我汉家以霸王之道杂之，奈何纯任德化，用害政乎？
suī yǐ cǐ yán zhī zhī qí dù liàng bù yuǎn rán kuān měng zhī zhì yǒu zì lái yǐ
”虽以此言之，知其度量不远，然宽猛之制有自来矣。
xī gāo zǔ rù qín yuè fǎ sān zhāng qín rén dà yuè
昔高祖入秦，约法三章，秦人大悦。
cǐ yán huǎn xíng zhī měi yě
此言缓刑之美也。
guō jiā shuō cáo gōng yún hàn mò zhèng shī yú kuān
郭嘉说曹公云：“汉末政失于宽。
shào yǐ kuān jì gù bù shè
绍以宽济，故不摄；
gōng jiū zhī yǐ měng ér shàng xià zhī zhì
公纠之以猛，而上下知制。
cǐ yán yán xíng zhī dāng yě
”此言严刑之当也。
gù chuán yuē zhèng kuān zé rén màn màn zé jiū zhī yǐ měng
故《传》曰：“政宽则人慢，慢则纠之以猛；
měng zé rén cán cán zé shī zhī yǐ kuān
猛则人残，残则施之以宽。
kuān yǐ jì měng měng yǐ jì kuān zhèng shì yǐ hé
宽以济猛，猛以济宽，政是以和。
shū yuē xíng fá shì qīng shì zhòng
”《书》曰：“刑罚世轻世重。
zhōu lǐ yuē xíng xīn guó yòng qīng diǎn xíng luàn guó yòng zhòng diǎn xíng píng guó yòng zhōng diǎn
”《周礼》曰：“刑新国用轻典，刑乱国用重典，刑平国用中典。
yóu cǐ guān zhī dàn wèn shí dài hé rú ěr
由此观之，但问时代何如耳！
yán xíng è zú xiǎo zāi
严刑恶足小哉！
huò yuē hàn yuán dì cái yì wēn yǎ qí shǒu wén zhī liáng zhǔ hu
或曰：“汉元帝才艺温雅，其守文之良主乎？
yú nán yuē fū rén jūn zhī cái zài hu wén dé wǔ gōng ér yǐ
虞南曰：“夫人君之才，在乎文德武功而已。
wén zé jīng tiān wěi dì cí lìng diǎn cè
文则经天纬地，词令典策；
wǔ zé jìn bào jí bīng ān rén hé zhòng
武则禁暴戢兵，安人和众。
cǐ nán miàn zhī hóng tú yě
此南面之宏图也。
zhì yú gǔ sè chuī xiāo hé shēng dù qǔ sī nǎi líng guān zhī zhí qǐ tiān zǐ zhī suǒ wu hu
至于鼓瑟吹箫，和声度曲，斯乃伶官之职，岂天子之所务乎？
yì yuē yuán dì duō cái yì shàn gǔ sè qín suī rú cǐ fēi shàn zhī shàn yě
(议曰：元帝多才艺，善鼓瑟琴，虽如此，非善之善也。
hé zé
为什么呢？
xú gàn zhōng lùn yuē fu xiáng xiǎo shì ér lüè dà dào chá jìn wù ér àn yuǎn shù zì gǔ jí jīn wèi yǒu rú cǐ ér bù luàn yě wèi yǒu rú cǐ ér bù wáng yě
徐干《中论》曰：“夫详小事而略大道，察近物而暗远数，自古及今，未有如此而不乱也，未有如此而不亡也。
suǒ wèi xiáng xiǎo shì chá jìn wù zhě wèi ěr cōng yú sī zhú gē yáo zhī hé mù míng yú diāo zhuó cǎi sè zhī zhāng kǒu gěi yú biàn huì qiē duì zhī cí xīn tōng yú duǎn yán xiǎo shuō zhī wén shǒu xí yú shè yù shū shù zhī qiǎo yě
所谓‘详小事、察近物’者，谓耳聪于丝竹歌谣之和，目明于雕琢彩色之章，口给于辩惠切对之词，心通于短言小说之文，手习于射御书数之巧也。
suǒ wèi yuǎn shù dà dào zhě
所谓‘远数、大道’者，
wèi rén zú yǐ fù tāo qún shēng
谓仁足以覆焘群生，
huì zú yǐ fǔ yǎng bǎi xìng
惠足以抚养百姓，
míng zú yǐ zhào jiàn sì fāng
明足以照见四方，
zhì zú yǐ tǒng lǐ wàn wù
智足以统理万物，
quán zú yǐ yìng biàn wú duān
权足以应变无端，
yì zú yǐ fù shēng cái yòng
义足以阜生财用，
wēi zú yǐ jìn è jiān fēi
威足以禁遏奸非，
wǔ zú yǐ píng dìng huò luàn
武足以平定祸乱，
xiáng yú tīng shòu ér shěn yú guān rén
详于听受而审于官人，
dá yú fèi xīng zhī yuán
达于废兴之原，
tōng yú ān wēi zhī fēn
通于安危之分。
rú cǐ zé jūn dào bì yǐ
如此，则君道毕矣。
xī lǔ zhuāng duō jì yì shī rén cì zhī
昔鲁庄多伎艺，诗人刺之；
lǔ zhāo měi róng yí yǒu chū bēn zhī huò
鲁昭美容仪，有出奔之祸。
yóu shì yán zhī shǐ rén zhǔ shì rú lí lóu tīng rú shī kuàng shè rú yí yì shū rú shǐ zhòu kě wèi shàn yú yǒu sī zhī zhí hé yì yú lǐ hu
由是言之，使人主视如离娄、听如师旷、射如夷羿、书如史籀，可谓善于有司之职，何益于理乎！
kuāng héng jiàn yuán dì gǎi zhèng shū yuē shòu mìng zhī wáng wu zài chuàng yè chuí tǒng chuán zhī wú qióng
匡衡《谏元帝改政书》曰：“受命之王，务在创业垂统，传之无穷。
jì tǐ zhī jūn bì cún yú chéng xuān xiān wáng zhī dé ér bāo dà qí gōng
继体之君，必存于承宣先王之德而褒大其功。
jīn bì xià shèng dé tiān fù zǐ ài hǎi nèi rán yīn yáng wèi hé jiān xíng wèi jìn zhě dài yì lùn zhě wèi pī yáng xiān dì zhī shèng gōng zhēng yán zhì dù bù kě yòng
今陛下圣德天覆，子爱海内，然阴阳未和，奸邢未禁者，殆议论者未丕扬先帝之盛功，争言制度不可用。
chén qiè hèn guó jiā shì lè chéng zhī yè ér xū wèi cǐ fēn fēn yě
臣窃恨国家释乐成之业，而虚为此纷纷也。
yuàn bì xià xiáng lǎn tǒng yè zhī shì cǐ shǒu wén yě
愿陛下详览统业之事，此守文也。
huò yuē guān wěi xīn wáng mǎng qiān gōng lǐ ràng qǐ fēi yī dài zhī míng shì hu
或曰：“观伪新王莽，谦恭礼让，岂非一代之名士乎？
zhì zuò xiāng jū zūn jiāo yín bào nüè hé xiān hòu xiāng bèi shén hu
至作相居尊，骄淫暴虐，何先后相背甚乎？
yú nán yuē wáng mǎng tiān zī cǎn kù zhà wěi rén yě
虞南曰：“王莽天姿惨酷，诈伪人也。
wèi dá zhī qián xùn míng qiú yù
未达之前，徇名求誉；
dé zhì zhī hòu jīn néng ào wù
得志之后，矜能傲物。
chì qíng jì jǐn ér běn zhì cún yān
饬情既尽，而本质存焉。
bì jiàn zì gāo zú bù gǎi wù hǎi nèi yuān kù wèi guāng wǔ zhī qū chú yān
愎谏自高，卒不改寤，海内冤酷，为光武之驱除焉。
bān gù yuē wáng mǎng shǐ qǐ wài qī zhé jié lì xíng yǐ yào míng yù
(班固曰：“王莽始起外戚，折节力行，以要名誉。
āi chéng zhī jì qín láo guó jiā zhí dào ér xíng dòng jiàn chēng shù qǐ suǒ wèi zài guó bì wén zài jiā bì wén sè qǔ rén ér xíng wéi zhě yé
哀成之际，勤劳国家，直道而行，动见称述，岂所谓‘在国必闻，在家必闻，色取仁而行违’者耶？
mǎng jì fēi rén ér yǒu xié nìng zhī cái yòu chéng sì fù shì yè zhī quán zāo hàn zhōng wēi guó tǒng sān jué ér tài hòu shòu kǎo wèi zhī zōng zhǔ gù de sì qí jiān tè yǐ chéng cuàn duó zhī huò
莽既非仁，而有邪佞之材，又承四父世业之权，遭汉中微，国统三绝，而太后寿考，为之宗主，故得肆其奸慝，以成篡夺之祸。
tuī cǐ yán zhī yì yǒu tiān shí fēi rén lì suǒ zhì
推此言之，亦有天时，非人力所致。
jí qí qiè wèi nán miàn chù fēi suǒ jù diān fù zhī shì xiǎn yú jié zhòu ér mǎng yàn rán zì wèi huáng yú fù chū yě
及其窃位南面，处非所据，颠覆之势，险于桀、纣，而莽晏然，自谓黄、虞复出也。
nǎi qín qí wēi zhà
乃矜其威诈，
tāo tiān nüè rén
滔天虐人，
shì yǐ hǎi nèi áo rán
是以海内嚣然，
sàng qí lè shēng zhī xīn
丧其乐生之心，
nèi wài yuàn hèn
内外怨恨，
yuǎn jìn jù fèi
远近俱废，
chéng chí bù shǒu
城池不守，
zhī tǐ fēn liè
肢体分裂，
suì lìng tiān xià chéng yì wèi xū
遂令天下城邑为墟，
zì shū chuán suǒ zài
自《书》、《传》所载，
luàn chén zéi zǐ
乱臣贼子，
wú dào zhī rén
无道之人，
wèi yǒu rú mǎng zhī shèn zhě yě
未有如莽之甚者也。
zǐ sè wā shēng yú fēn rùn wèi wèi shèng wáng zhī qū chú yún
紫色蛙声，余分润位，为圣王之驱除云。
wú wáng sūn quán lùn lǚ méng yuē zǐ míng shǎo shí gū wèi bù cí jù yì guǒ gǎn yǒu dǎn ér yǐ
吴王孙权论吕蒙曰：“子明少时，孤谓不辞剧易，果敢有胆而已。
zhǎng dà xué wèn kāi yì chóu lüè qí zhì kě yǐ cì yú gōng jǐn tú qǔ guān yǔ shèng yú zi jìng
长大学问开益，筹略奇至，可以次于公瑾，图取关羽，胜于子敬。
zi jìng dá gū shū yún dì wáng zhī qǐ jiē zài yǒu qū chú
子敬答孤书云：‘帝王之起，皆在有驱除。
yǔ bù zú jì
羽不足忌。
cǐ zi jìng nèi bù néng bàn ér wài wèi dà yán ěr
’此子敬内不能办，而外为大言耳。
gū yì shù zhī bù gǒu zé yě
孤亦恕之，不苟责也。
cǐ qū chú zhī yì yě
”此驱除之意也。
xià shào kāng hàn guāng wǔ jiē zhōng xīng zhī jūn shú zhě wèi zuì
夏少康、汉光武皆中兴之君，孰者为最？
yú nán yuē cǐ èr dì jiē xīng fù xiān xù guāng qǐ wáng yè qí míng zé tóng qí shí zé yì
虞南曰：“此二帝皆兴复先绪，光启王业，其名则同，其实则异。
hé zhě
为什么呢？
guāng wǔ zhī shì jiè sī luàn zhī mín zhū cán zéi zhī mǎng qǔ luàn wǔ wáng wèi gōng chà yì
光武之世，藉思乱之民，诛残贼之莽，取乱侮亡，为功差易。
zhì rú shào kāng zé xià shì zhī miè yǐ èr dài yǐ yì jí hán zhuó
至如少康，则夏氏之灭已二代矣(羿及寒浞)。
miǎo rán yí tǐ shēn zài tāi yùn mǔ shì táo wáng shēng yú tā guó
藐然遗体，身在胎孕，母氏逃亡，生于他国。
bù jí guò tíng zhī xùn céng wú qiáng jìn zhī qīn zāo lí luàn zhī nán bì shēn fēi suǒ ér néng qí qū yú sāng luàn zhī jiān suì chéng pèi tiān zhī yè zhōng xīng zhī jūn sī wèi chēng shǒu
不及过庭之训，曾无强近之亲，遭离乱之难，庇身非所，而能崎岖于丧乱之间，遂成配天之业，中兴之君，斯为称首。
wèi gāo guì xiāng gōng wèn xún yǐ yuē yǒu xià jì shuāi hòu xiāng tiǎn miè shào kāng shōu jí xià zhòng fù yǔ zhī jī
(魏高贵乡公问荀𫖮曰：“有夏既衰，后相殄灭，少康收辑夏众，复禹之绩。
gāo zǔ bá qǐ lǒng mǔ shān yí qín xiàng
高祖拔起垄亩，芟夷秦、项。
kǎo qí gōng dé shuí wèi xiān hòu
考其功德，谁为先后？
yǐ duì yuē zào zhī yǔ yīn nán yì bù tóng
𫖮对曰：“造之与因，难易不同。
shào kāng gōng dé suī měi yóu wèi zhōng xīng hàn shì zǔ tóng liú kě yě
少康功德虽美，犹为中兴，汉世祖同流可也。
zhì rú gāo zǔ chén děng yǐ wéi yōu
至如高祖，臣等以为优。
shàng yuē shào kāng xiān yú miè wáng zhī hòu jiàng wèi zhū hóu zhī lì néng bù qí dé ér zhào yǒu qí móu zú miè guò gē fù yǔ zhī jī sì xià pèi tiān bù shī jiù wù fēi zhì dé hóng rén qǐ néng jì sī xūn hu
”上曰：“少康先于灭亡之后，降为诸侯之隶，能布其德而兆有其谋，卒灭过戈，复禹之绩，祀夏配天，不失旧物，非至德宏仁，岂能济斯勋乎？
hàn zǔ yīn tǔ bēng zhī shì shōu yī shí zhī quán wéi rén zi zé shù wēi qí qīn wéi rén jūn zé qiú xì xián xiàng wéi rén fù zé bù néng wèi qí zi shēn méi zhī hòu shè jì jǐ qīng
汉祖因土崩之势，收一时之权，为人子则数危其亲，为人君则囚系贤相，为人父则不能卫其子，身没之后，社稷几倾。
ruò yǔ shào kāng yì shí ér chù huò wèi néng fù dà yǔ zhī jī yě
若与少康易时而处，或未能复大禹之绩也。
tuī cǐ yán zhī yi gāo xià kāng ér xià hàn zǔ yǐ
”推此言之，宜高夏康而下汉祖矣。
hòu hàn shuāi luàn yóu yú huán líng èr zhǔ xiōng dé shuí zé wéi shèn
后汉衰乱，由于桓、灵二主，凶德谁则为甚？
yú nán yuē huán dì hè rán fèn nù zhū miè liáng jì yǒu gāng duàn zhī jié yān rán yān rén shàn mìng dǎng gù shì qǐ zhōng píng luàn jiē shǐ yú huán dì
虞南曰：“桓帝赫然奋怒，诛灭梁冀，有刚断之节焉，然阉人擅命，党锢事起，中平乱阶，始于桓帝？
gǔ yǔ yuē tiān xià áo áo xīn zhǔ zhī zī yě
古语曰：‘天下嗷嗷，新主之资也。
líng dì chéng pí mín zhī hòu yì wéi shàn zhèng
’灵帝承疲民之后，易为善政；
lí shù qīng ěr xián jì zhōng xīng
黎庶倾耳，咸冀中兴。
ér dì xí bǐ fù chē dú yú qián bèi qīng fù zōng shè
而帝袭彼覆车，毒逾前辈，倾复宗社。
zhí dì zhī yóu tiān nián yàn shì wèi xìng duō yǐ
职帝之由，天年厌世，为幸多矣。
yì yuē huán dì wèn shì zhōng yuán yán yuē zhèn rú hé zhǔ yě
(议曰：桓帝问侍中爰延曰：“朕如何主也？
duì yuē hàn zhōng zhǔ
”对曰：“汉中主。
hé zhě
”“何者？
shàng shū lìng chén fán rèn shì zé lǐ zhōng cháng shì huáng mén yù zhèng zé luàn
”“尚书令陈蕃任事则理，中常侍黄门豫政则乱。
shì yǐ zhī bì xià kě yǔ wéi shàn kě yǔ wèi fēi
是以知陛下可与为善，可与为非。
cǐ zhōng zhǔ zhī wèi yě
此中主之谓也。
yú nán yuē fu mǐn jiāng chū fā qí yuán kě yǐ làn shāng
虞南曰：“夫泯江初发，其源可以滥觞。
jí qí yuǎn yě fāng zhōu ér hòu néng jì
及其远也，方舟而后能济。
yuán dì zhī shí ér rèn hóng gōng shí xiǎn
元帝之时，而任宏恭、石显；
jì yú huán líng jiā yǐ dān chāo zhāng ràng
暨于桓、灵，加以单超、张让；
jì yì yí lún suì qīng zōng guó
既斁彝伦，遂倾宗国。
qí suǒ yóu lái zhě jiàn yǐ
其所由来者渐矣。
gù yuē yíng yíng bù miè yán yán nài hé
故曰：‘荧荧不灭，炎炎奈何？
yán shèn qí shǐ yě
’言慎其始也。
wū hū
唉！
bǎi dài zhī hòu qí jiàn zhī zāi
百代之后，其鉴之哉！
gǔ yǔ yuē hán zhě yì wèi yī jī zhě yì wéi shí
古语曰：“寒者易为衣，饥者易为食。
zhāo cuò yuē fu guó fù qiáng ér lín guó luàn zhě dì wáng zhī zī
”晁错曰：“夫国富强而邻国乱者，帝王之资。
yóu cǐ yán zhī shì zhī hūn luàn zhī jūn jiāng yǐ kāi shèng dé yǐ
由此言之，是知昏乱之君，将以开圣德矣。
zì yán jīng bù jìng yǔ xiàn fēn bēng cáo mèng dé xié tiān zǐ ér lìng zhū hóu liú xuán dé píng shǔ hàn zhī zǔ sūn zhòng móu fù jiāng huái zhī gù sān fēn tiān xià dǐng zú ér lì jiē zhào kāi wáng yè guāng qǐ bà tú
自炎精不竞，宇县分崩，曹孟德挟天子而令诸侯，刘玄德凭蜀汉之阻，孙仲谋负江淮之固，三分天下，鼎足而立，皆肇开王业，光启霸图。
sān fāng zhī jūn shú yǒu yōu liè
三方之君，孰有优劣？
yú nán yuē cáo gōng bīng jī zhì suàn dài nán yǔ dí gù néng zhào jì kāi jī jū zhōng zuò xiāng shí yǒu yīng xióng zhī cái yǐ
虞南曰：“曹公兵机智算，殆难与敌，故能肇迹开基，居中作相，实有英雄之才矣！
rán jué guǐ bù cháng xióng cāi duō jì zhì yú shā fú hòu zhèn xún yù zhū kǒng róng lù cuī yǎn lóu shēng bì yú yī yán huán shào láo yú xià bài
然谲诡不常，雄猜多忌，至于杀伏后，鸩荀彧，诛孔融，戮崔琰，娄生毙于一言，桓劭劳于下拜。
qì dé rèn xíng qí nüè yǐ shèn zuò lùn xī bó shí fēi qí rén
弃德任刑，其虐已甚，坐论西伯，实非其人。
xǔ shào suǒ wèi zhì shì zhī néng chén luàn shì zhī jiān xióng sī yán wéi dāng
许邵所谓‘治世之能臣，乱世之奸雄’，斯言为当。
liú gōng dài liú zhāng yǐ bīn lǐ wěi zhū gě ér bù yí rén jūn zhī dé yú sī wèi měi
“刘公待刘璋以宾礼，委诸葛而不疑，人君之德，于斯为美。
bǐ kǒng míng zhě mìng shì zhī qí cái yī lǚ zhī chóu pǐ
彼孔明者，命世之奇才，伊、吕之俦匹。
chén zhǔ tóng xīn yú shuǐ wèi pì dàn yǐ guó xiǎo bīng ruò dǒu jué yī yú zhī duì èr fāng kàng héng shàng guó
臣主同心，鱼水为譬，但以国小兵弱，斗绝一隅，支对二方，抗衡上国。
ruò shǐ yǔ cáo gōng yì dì ér chǔ chěng qí cháng suàn sì guān zhāng zhī wǔ jǐn zhū gě zhī wén zé bà wáng zhī yè chéng yǐ
若使与曹公易地而处，骋其长算，肆关、张之武，尽诸葛之文，则霸王之业成矣。
sūn zhǔ yīn jué xiōng zhī zī yòng qián cháo zhī zuǒ jiè yǐ tiān xiǎn jǐn de zì cún bǐ yú èr rén lǐ fú néng dǎi
“孙主因厥兄之资，用前朝之佐，介以天险，仅得自存，比于二人，理弗能逮。
chén shòu yún liú bèi jī quán gàn lüè bù dǎi wèi wǔ suǒ yǐ jī yǔ yì xiá
(陈寿云：“刘备机权干略，不逮魏武，所以基宇亦狭。
zhāng fǔ yuē hé wéi qí rán
”张辅曰：“何为其然？
fu bō luàn zhī zhǔ dāng xiān yǐ shōu xiāng huò jiāng wèi běn yī shēn shàn zhàn bù zú shì yě
夫拨乱之主，当先以收相获将为本，一身善战，不足恃也。
zhū gě kǒng míng dá lǐ zhī biàn dài wáng zuǒ zhī cái xuán dé wú qiáng shèng zhī shì ér lìng wěi zhì
诸葛孔明达礼知变，殆王佐之才，玄德无强盛之势而令委质；
guān hòu zhāng fēi jiē rén jié yě fú ér shǐ zhī
关侯、张飞皆人杰也，服而使之。
fu míng àn bù xiāng wéi yòng néng fǒu bù xiāng wéi shǐ
夫明暗不相为用，能否不相为使。
wǔ dì suī chù ān qiáng bù wéi zhī yòng yě kuàng zài wēi jí zhī jiān hu
武帝虽处安强，不为之用也，况在危急之间乎？
ruò lìng xuán dé jù yǒu zhōng zhōu jiāng yǔ zhōu shì bǐ lóng qǐ tú èr jié ér yǐ
若令玄德据有中州，将与周室比隆，岂徒二杰而已。
wèi dì wèn wú shǐ zhào zī yuē wú wáng hé děng zhǔ yě
魏帝问吴使赵咨曰：“吴王何等主也？
zī duì yuē cōng míng rén zhì xióng lüè zhī zhǔ yě
”咨对曰：“聪、明、仁、智、雄、略之主也。
dì wèn qí zhuàng zī yuē nà lǔ sù yú fán pǐn shì qí cōng yě
”帝问其状，咨曰：“纳鲁肃于凡品，是其聪也；
bá lǚ méng yú háng zhèn shì qí míng yě
拔吕蒙于行阵，是其明也；
huò yú jìn ér bù hài shì qí rén yě
获于禁而不害，是其仁也；
qǔ jīng zhōu bīng bù xuè rèn shì qí zhì yě
取荆州兵不血刃，是其智也；
jù sān zhōu hǔ shì tiān xià shì qí xióng yě
据三州虎视天下，是其雄也；
qū shēn yú bì xià shì qí lüè yě
屈身于陛下，是其略也。
sūn cè chuāng shén hū dì quán yuē jǔ jiāng dōng zhī zhòng jué jī yú liǎng zhèn zhī jiān yǔ tiān xià zhēng héng qīng bù rú wǒ
孙策疮甚，呼弟权曰：“举江东之众，决机于两阵之间，与天下争衡，卿不如我；
jǔ xián rèn néng gè jǐn qí cái yǐ bǎo jiāng dōng wǒ bù rú qīng
举贤任能，各尽其才，以保江东，我不如卿。
chén shòu yún sūn quán qū shēn rěn rǔ rèn cái shàng jì yǒu gōu jiàn zhī qí
陈寿云：“孙权屈身忍辱，任才尚计，有勾践之奇。
rén zhī jié yě
人之杰也。
gù néng zì shàn jiāng biǎo chéng dǐng zhì zhī yè yě
故能自擅江表，成鼎峙之业也。
jìn xuān dì xióng móu miào suàn zhū gě liàng guān shì qí cái shuí wèi yōu liè
晋宣帝雄谋妙算，诸葛亮冠世奇才，谁为优劣？
yú nán yuē xuān dì qǐ zì shū shēng cān zuǒ dì yè jì shì wēi nàn kè qīng wáng dào wén wǔ zhī lüè shí yǒu kě chēng ér duō zhàng yīn móu fú yóu rén yì cāi rěn guǐ fú yíng zhū jīn bào
虞南曰：“宣帝起自书生，参佐帝业，济世危难，克清王道，文武之略，实有可称，而多仗阴谋，弗由仁义，猜忍诡伏，盈诸襟抱。
zhì rú shì miù yán yú li shèng wěi jū yù yú hé yàn kuì xīn fù lǐ jūn zǐ bù wéi
至如示谬言于李胜，委鞫狱于何晏，愧心负理，君子不为。
yǐ cǐ wěi qíng xíng zhī wàn wù ruò shǐ lì jūn shì dí jù huì zhōng yuán yǐ zhòng dá zhī jiān móu dāng kǒng míng zhī jié zhì kǒng fēi chóu yě
以此伪情，行之万物，若使力均势敌，俱会中原，以仲达之奸谋，当孔明之节制，恐非俦也。
wú zhāng yǎn mò jì lùn zhū gě liàng sī mǎ xuān wáng èr xiāng yōu liè yuē hàn cháo qīng bà tiān xià fēn bēng èr gōng bìng zāo zhí jì huì tuō shēn míng zhǔ
(吴张俨《默记》论诸葛亮、司马宣王二相优劣曰：“汉朝倾霸，天下分崩，二公并遭值际会，托身明主。
kǒng míng qǐ shǔ hàn zhī de dǎo yī zhōu zhī shàng fāng zhī dà guó gài yǒu jiǔ fēn zhī yī yě
孔明起蜀汉之地，蹈一州之上，方之大国，盖有九分之一也。
tí bù zú shù wàn cháng qū qí shān kǎi rán yǒu yìn mǎ hé luò zhī zhì
提步卒数万，长驱祁山，慨然有饮马河洛之志；
zhòng dá jù tiān xià shí bèi zhī de zhàng jiān bìng zhī zhòng jù láo chéng yōng jīng ruì wú qín dí zhī yì wu zì bǎo ér yǐ
仲达据天下十倍之地，仗兼并之众，据牢城，拥精锐，无擒敌之意，务自保而已。
shǐ bǐ kǒng míng ruò cǐ ér bù wáng zé liáng yōng bù jiě jiǎ zhōng guó bù shì ān shèng fù zhī shì yì yǐ jué yǐ
使彼孔明若此而不亡，则凉、雍不解甲，中国不释鞍，胜负之势亦已决矣。
fāng zhī sī mǎ bù yì yōu hu
方之司马，不亦优乎？
huò yuē jìn jǐng wén xiōng dì shú xián
或曰：“晋景、文，兄弟孰贤？
wèi míng dì bēng lì yǎng zǐ qí wáng fāng yí zhào shǐ cáo shuǎng yǔ sī mǎ xuān wáng fǔ zhèng
(魏明帝崩，立养子齐王芳，遗诏使曹爽与司马宣王辅政。
xuān wáng zhū shuǎng zì zhuān zhèng
宣王诛爽，自专政。
xuān wáng hōng zi jǐng wáng míng shī zì zi yuán dài lì fǔ zhèng fèi qí wáng fāng lì gāo guì xiāng gōng
宣王薨，子景王名师、字子元，代立辅政，废齐王芳，立高贵乡公。
jǐng wáng hōng dì wén wáng míng zhāo zì zi shàng yòu dài lì fǔ zhèng shā gāo guì xiāng gōng lì chén liú wáng
景王薨，弟文王名昭、字子上，又代立辅政，杀高贵乡公，立陈留王。
hòu chén liú wáng yǐ wèi chán jìn wǔ dì míng yán zì ān shì jí wèi píng wú tiān xià yī tǒng
后陈留王以魏禅晋，武帝名炎、字安世，即位平吴，天下一统。
jí zǐ huì dì lì tiān xià dà luàn wǔ hú rù zhōng yuán yǐ
及子惠帝立，天下大乱，五胡入中原矣。
yú nán yuē hé yàn chēng wéi shēn yě gù néng tōng tiān xià zhī zhì xià hóu tài chū shì yě
虞南曰：“何晏称：‘唯深也，故能通天下之志，夏侯太初是也；
wéi jǐ yě gù néng chéng tiān xià zhī wu sī mǎ zi yuán shì yě
唯几也，故能成天下之务，司马子元是也。
gù zhī wáng zuǒ zhī cái zhe yú zǎo rì
’故知王佐之才，着于早日。
jí zhū shuǎng zhī jì zhì lüè yǐ xuān qīn jiǎn chēng bīng quán jūn dú kè cǐ zú jiàn qí yīng tú yě
及诛爽之际，智略已宣，钦、俭称兵，全军独克，此足见其英图也。
suī dào shèng sān fēn ér zhōng shēn běi miàn wēi míng zhèn zhǔ ér chén jié bù kuī hóu fú guī quán yú sī wèi měi
虽道盛三分，而终身北面，威名振主而臣节不亏，侯服归全，于斯为美。
tài zǔ sì xìng kè níng huò luàn nán dìng huái hǎi xī píng yōng shǔ yì bù yú shí jué gōng wéi zhòng
太祖嗣兴，克宁祸乱，南定淮海，西平庸蜀，役不逾时，厥功为重。
jí gāo guì zuǎn lì cōng míng sù zhì bù néng jié zhōng xié zàn nǐ jì yī zhōu suì nǎi wěi bàng shì yàn wěi zuì chéng jì zì yí nì jié zhōng xiǎng è míng sī yán zhī diàn bù kě mó yě
及高贵纂历，聪明夙智，不能竭忠协赞，拟迹伊周，遂乃伪谤士彦，委罪成济，自贻逆节，终享恶名，斯言之玷，不可磨也。
gàn bǎo jìn zǒng lùn yuē xī hàn xuān dì yǐ xióng cái shuò liàng yìng yùn ér shì
(干宝《晋总论》曰：“昔汉宣帝以雄才硕量，应运而仕。
zhí wèi tài zǔ chuàng yè zhī chū chóu huà jūn guó jiā móu lǚ zhōng suì fú yú zhěn qū chí sān shì
值魏太祖创业之初，筹画军国，嘉谋屡中，遂服舆轸，驱驰三世。
xìng shēn zǔ yǒu chéng fǔ ér néng kuān chuo yǐ róng nà xíng rèn shù yǐ yù wù ér zhī rén shàn cǎi bá
性深阻，有城府，而能宽绰以容纳，行任数以御物，而知人、善采拔。
gù néng xi qín mèng dá dōng jǔ gōng sūn yuān nèi yí cáo shuǎng wài xí wáng líng lǚ jù zhū gě liàng jié zhì zhī bīng ér dōng zhī wú rén fǔ chē zhī shì
故能西擒孟达，东举公孙渊，内夷曹爽，外袭王陵，屡拒诸葛亮节制之兵，而东支吴人辅车之势。
yú shì bǎi xìng yǔ néng dà xiàng shǐ gòu yǐ
于是百姓与能，大象始构矣。
shì zōng chéng jī tài zǔ jì yè xuán fēng luàn nèi qīn dàn kòu wài qián móu suī mì ér zài jī bì zhào
世宗承基，太祖继业，玄、丰乱内，钦、诞寇外，潜谋虽密，而在机必兆；
huái pǔ zài rǎo ér xǔ luò bù zhèn xián chù yì tú yòng guāng qián liè
淮、浦再扰，而许、洛不震，咸黜异图，用光前烈。
rán hòu tuī gǔ zhōng shān cháng qū yōng shǔ
然后推毂钟、邓，长驱庸蜀。
sān guān diàn sǎo liú shàn rù chén
三关电扫，刘禅入臣。
tiān fú rén shì yú shì xìn yǐ
天符人事，于是信矣。
shǐ dāng fēi cháng zhī lǐ zhōng shòu bèi wù zhī xī
始当非常之礼，终受备物之锡。
zhì yú shì zǔ suì xiǎng huáng jí rén yǐ hòu xià jiǎn yǐ jié yòng hé ér bù chí kuān ér néng duàn
至于世祖，遂享皇极，仁以厚下，俭以节用，和而不弛，宽而能断。
gù rén yǒng wéi xīn sì hǎi yuè quàn yǐ
故人咏维新，四海悦劝矣。
fàn zhōu sān xiá jiè mǎ guì yáng yì bù èr shí jiāng xiāng lái tóng
泛舟三峡，介马桂阳，役不二时，江湘来同。
yí wú shǔ zhī lěi yuán tōng èr fāng zhī xiǎn sāi
夷吴、蜀之垒垣，通二方之险塞。
tài kāng zhī zhōng tiān xià shū tóng wén chē tóng guǐ
太康之中，天下书同文，车同轨。
suī tài píng wèi qià yì zú yǐ míng
虽太平未洽，亦足以明。
lì fèng qí fǎ rén lè qí shēng bǎi dài zhī yī shí yě
吏奉其法，人乐其生，百代之一时也。
wǔ huáng jì bēng shān líng wèi gàn ér yáng jùn bèi zhū mǔ hòu fèi chù cháo shì jiù chén yí miè zhě shù shí zú
武皇既崩，山陵未干，而杨骏被诛，母后废黜，朝士旧臣，夷灭者数十族。
xún yǐ èr gōng chǔ wáng zhī biàn zōng zǐ wú wéi chéng zhī zhù ér è bó shí shěn zhī xì suì gòu
寻以二公、楚王之变，宗子无维城之助，而阏伯实沈之隙岁构。
shī yǐn wú jù zhān zhī guì ér diān zhuì lù rǔ zhī huò rì yǒu
师尹无具瞻之贵，而颠坠戮辱之祸日有。
fāng yuè wú jūn shí zhī zhèn guān mén wú jié cǎo zhī gù
方岳无钧石之镇，关门无结草之固。
li chén shí bīng qīng zhī yú jīng yáng
李辰、石冰，倾之于荆、扬；
liú yuān wáng mí náo zhī yú qīng jì
刘渊、王弥，挠之于青、冀。
èr shí yú nián ér hé luò wèi xū róng jié chēng zhì èr dì shī zūn shān lín wú suǒ
二十余年而河、洛为墟，戎、羯称制，二帝失尊，山林无所。
hé zāi
为什么呢？
shù lì shī quán tuō fù fēi cái sì wéi bù zhāng ér gǒu qiě zhī zhèng duō yě
树立失权，托附非才，四维不张，而苟且之政多也。
gù guān yuán jí zhī xíng ér jué lǐ jiào bēng chí zhī suǒ yóu chá yǔ chún gǔ chōng zhī shì ér jiàn shī yǐn zhī duō pì sī guō qīn zhī móu ér wù róng dí zhī yǒu xìn hé fu xián zhī zòu qián shén zhī lùn ér dǔ chǒng lù zhī zhāng
故观阮籍之行而觉礼教崩弛之所由，察庾纯、贾充之事而见师尹之多僻，思郭钦之谋而悟戎狄之有衅，核傅咸之奏、钱神之论而睹宠赂之彰。
mín fēng guó shì rú cǐ suī yǐ zhōng yōng zhī cái shǒu wén zhī zhǔ zhì zhī xīn yǒu bì jiàn zhī yú jì sì jì zhá bì děi zhī yú lè shēng fàn xiè bì wèi zhī qǐng sǐ jiǎ yì bì wèi zhī tòng kū yòu kuàng wǒ huì dì yǐ dàng dàng zhī dé lín zhī zāi
民风国势如此，虽以中庸之才，守文之主治之，辛有必见之于祭祀，季札必得之于乐声，范燮必为之请死，贾谊必为之痛哭，又况我惠帝以荡荡之德临之哉？
chún yào zhī liè wèi yū gù dà mìng zhòng jí yú zhōng zōng yuán huáng dì yě
淳耀之烈未渝，故大命重集于中宗元皇帝也。
dōng jìn zì yuán dì yǐ xià hé zhǔ wèi xián
东晋自元帝以下，何主为贤？
yú nán yuē jìn zì qiān dū jiāng zuǒ qiáng chén shàn mìng chuí gǒng nán miàn zhèng fēi jǐ chū
虞南曰：“晋自迁都江左，强臣擅命，垂拱南面，政非己出。
wáng dūn yǐ pán shí zhī zōng jū shàng liú zhī yào fù cái qín de zhì huái wèn dǐng fēi sù zǔ zhī míng duàn wáng dǎo zhī zhōng chéng zé jìn zuò qí yí yú wáng shì yǐ
王敦以盘石之宗，居上流之要，负才矜地，志怀问鼎，非肃祖之明断，王导之忠诚，则晋祚其移于王氏矣。
ruò shǐ jiàng nián yǒng jiǔ zhàng rèn qún xián yīn chán jiàn zhī yí lí chéng liú shí zhī shuāi yùn zé kè fù zhōng yuán bù nán tú yě
若使降年永久，仗任群贤，因瀍、涧之遗黎，乘刘、石之衰运，则克复中原，不难图也。
yuán dì zhí tiān xià bēng lí chuàng lì jiāng zuǒ hòu sù zǔ jí wèi dà jiàng jūn wáng dūn wēi zhèn nèi wài jiāng móu wèi nì
(元帝值天下崩离，创立江左，后肃祖即位，大将军王敦威震内外，将谋为逆。
dì yǔ wáng dǎo wēn jiào děng jué jì zhēng dūn
帝与王导、温峤等决计征敦。
dūn bài sǐ yě
敦败死也。
huò yuē wěi chu huán xuán yǒu jī cái yuǎn lüè ér suì zhì miè wáng hé yě
或曰：“伪楚桓玄有奇才远略，而遂至灭亡，何也？
huán xuán zì jìng dào fù wēn
(桓玄字敬道，父温。
dà sī mǎ xuán bó zōng shù yì yǐ xióng háo zì chǔ
大司马玄博综术艺，以雄豪自处。
jìn ān dì yǐ wéi chéng xiàng fēng chǔ wáng suì shàn wèi
晋安帝以为丞相，封楚王，遂禅位。
yú nán yuē fū rén jūn zhī liàng bì xū jǐ yìng wù fù zǎi tóng yú tiān dì xìn shì nǐ yú xuān hán rán hòu wàn xìng lè tuī ér bù yàn yě
虞南曰：“夫人君之量，必虚己应物，覆载同于天地，信誓拟于暄寒，然后万姓乐推而不厌也。
bǐ huán xuán zhě gài yǒu fú jiǎo zhī xiǎo zhì ér wú hán hóng zhī dà dé zhí jìn mò shuāi luàn wēi bù dǎi xià gù xuán de sì qí zhǎo yá yǐ jiǎo xìng zhī yú ér féng shén wǔ zhī yùn zhì yú yí miè gù qí yi yě
彼桓玄者，盖有浮狡之小智，而无含宏之大德，值晋末衰乱，威不逮下，故玄得肆其爪牙，以侥幸之余，而逢神武之运，至于夷灭，固其宜也。
yù zǐ yuē fā zhèng shī lìng wèi tiān xià fú zhě wèi zhī dào
(鬻子曰：“发政施令，为天下福者，谓之道。
shàng xià xiāng qīn wèi zhī hé
上下相亲，谓之和。
mín bù qiú ér de suǒ yù wèi zhī xìn
民不求而得所欲，谓之信。
chú tiān xià zhī hài wèi zhī rén
除天下之害，谓之仁。
rén yǔ xìn hé yǔ dào dì zhī wáng qì yě
仁与信，和与道，帝之王器也。
yóu cǐ yán zhī háo xióng xiǎo zhì hé yì yú lè tuī zāi
由此言之，豪雄小智，何益于乐推哉？
sòng zǔ zhū miè huán xuán zài xīng jìn shì liáng dài péi zǐ yě yōu zhī yú xuān wǔ qí shì yún hé
宋祖诛灭桓玄，再兴晋室，梁代裴子野优之于宣武，其事云何？
yú nán yuē wèi wǔ cáo téng zhī sūn lèi yè róng xiǎn zhuó yīng hàn shì sān shí yú nián
虞南曰：“魏武，曹腾之孙，累叶荣显，濯缨汉室，三十余年。
jí dǒng zhuó zhī luàn nǎi yǔ shān dōng jù qǐ zhū miè yuán xiōng céng fēi jǐ lì
及董卓之乱，乃与山东俱起，诛灭元凶，曾非己力。
jìn xuān lì rèn qīng xiàng wèi jí tái dǐng wò tiān xià zhī tú jū jì ān zhī shì fèng míng zhào ér zhū nì jié jiàn líng wèi pì wèi zú yù yě
晋宣历任卿相，位极台鼎，握天下之图，居既安之势，奉明诏而诛逆节，建瓴为譬，未足喻也。
sòng zǔ yǐ pǐ fū tí jiàn shǒu chuàng dà yè
宋祖以匹夫提剑，首创大业。
xún yuè zhī jiān zhòng ān jìn dǐng jū bàn zhōu zhī de qū yī jùn zhī zú zhǎn qiáo zòng yú yōng shǔ qín yáo shào yú xiáo hán kè mù róng chāo yú qīng bù xiāo lú xún yú lǐng wài
旬月之间，重安晋鼎，居半州之地，驱一郡之卒，斩谯纵于庸蜀，禽姚绍于崤函，克慕容超于青部，枭卢循于岭外。
róng qí suǒ zhǐ wú wǎng bù jié
戎旗所指，无往不捷。
guān qí huò dá zé hàn zǔ zhī fēng
观其豁达，则汉祖之风；
zhì shèng xiōng jīn zé guāng wǔ zhī pǐ
制胜胸襟，则光武之匹。
xī qí zuò duǎn zhì wèi kě liàng
惜其祚短，志未可量！
cǐ wèi yōu yǐ
此为优矣。
fěi zǐ yě yuē sòng wǔ huáng dì qí jì duō yú wèi wǔ dà dé hòu yú jìn xuān
(斐子野曰：“宋武皇帝，奇迹多于魏武，大德厚于晋宣。
bá zú háng jiān què sūn ēn yǐ jù zhī zhòng
拔足行间，却孙恩蚁聚之众；
fèn bì jīng yǐng
奋臂荆、郢，
sǎo huán xuán pán shí zhī zōng
扫桓玄盘石之宗，
fāng guǐ cháng qū zé sān qí wú jiān lěi
方轨长驱则三齐无坚垒，
huí gē nèi fù zé wǔ lǐng mǐ yú yāo
回戈内赴则五岭靡余妖，
mìng sūn jì gāo yú jù hǎi zhī shàng ér fān yú xí juǎn
命孙季高于巨海之上而番隅席卷，
zhuó zhū líng shí yú bǎi fū zhī xià ér yōng shǔ lái wáng
擢朱龄石于百夫之下而庸蜀来王，
qiāng hú wèi wēi
羌胡畏威，
fǎn wèi biǎo lǐ
反为表里，
dǒng lǜ hǔ lǚ
董率虎旅，
yǐ shì zhōng yuán
以事中原。
rán hòu qǐng hū shàng dì bù zhòu qián wáng guāng yǒu dì tú wèi zhī yì qǔ zhě yě
然后请呼上帝，步骤前王，光有帝图，谓之义取者也。
yòu yuē huán jìng dào yǒu wén wǔ qí cái zhì xuě yú chǐ jiǎo dòng lí luàn zhī zhōng yǎn yǒu tiān xià ér bù xuè rèn jì ér xiào mìng liù hé guī mó jìn qǔ wèi jí yú nián zuò dào shè jì zì yǐ míng gāo hàn zǔ shì jié wèi jìn sī zhuān qí chǐ yǐ jì gōng jǐ
又曰：“桓敬道有文武奇才，志雪余耻，狡动离乱之中，奄有天下而不血刃，既而啸命六合，规模进取，未及逾年，坐盗社稷，自以名高汉祖，事捷魏晋，思专其侈，以冀恭己。
ruò wáng mì huán qiān yǐ rén wàng zhèn lǐng zhōng wáng suí xiè hùn yǐ hòu jìn xiāng guāng huī qún cóng xiōng dì fāng zhōu lián jùn mín hài qí sù ér fú qí qiáng wú yì wàng yǐ
若王谧、桓谦以人望镇领，衷王绥、谢混以后进相光辉，群从兄弟，方州连郡，民骇其速而服其强，无异望矣。
gāo zǔ yú shí zhū fāng zhī yī pǐ fū yě wú qiān bǎi zhī zhòng jiū hé tóng méng diàn jī èr zhōu wèi jí bàn xún dàng qīng jīng yì hào lìng qún hòu cháng qū jiāng hàn tuī wáng chu yú fěi xì yuán shuāi jìn yú yǐ tuí zì xuān yuán yǐ lái yòng bīng zhī jí wèi shǐ yǒu yě
高祖于时，朱方之一匹夫也，无千百之众，纠合同盟，电击二州，未及半旬，荡清京邑，号令群后，长驱江汉，推亡楚于匪隙，援衰晋于已颓，自轩辕以来，用兵之疾，未始有也。
zì fēi xióng lüè bu shi tiān mìng dǐ zhǐ yān néng ruò cǐ zhě hu
自非雄略不世，天命底止，焉能若此者乎？
yú shì rén zhī yōu jì ér wáng jì xìng yǐ
于是人知攸暨，而王迹兴矣。
sòng xiào wǔ míng dì èr rén shú xián
宋孝武、明帝，二人孰贤？
yú nán yuē èr dì cán rěn zhī xìng yì tǐ tóng xīn
虞南曰：“二帝残忍之性，异体同心。
zhū lù xián liáng gē jiǎn zhī yè nèi wú píng bó zhī xiāng wài quē jìn zhèng zhī qīn yǐ sī dà bǎo wěi zhī hūn zhì gù shǐ qí shì chéng xìn zǎi zhì tiān xià wèi yú suì rěn suì yí guī yù
诛僇贤良，割剪枝叶，内无平、勃之相，外阙晋、郑之亲，以斯大宝，委之昏稚，故使齐氏乘衅，宰制天下，未逾岁稔，遂移龟玉。
jiān téng suī gù shì wèi dà dào zhī zī
缄滕虽固，适为大盗之资。
bǎi lǜ tóng shī kě wèi cháng tàn
百虑同失，可为长叹。
dǐng shè qīng lún fēi bù xìng yě
鼎社倾沦，非不幸也。
xiào wǔ míng jùn wén dì dì sān zi wèi jiāng zhōu cì shǐ
(孝武名骏，文帝第三子，为江州刺史。
dì shào jì shì nì dì yǔ yán jùn yú jiāng zhōu qǐ yì zhēng shào píng zhī
弟劭既弑逆帝，与颜竣于江州起义征劭，平之。
míng dì míng yù wén dì dì shí bā zǐ jí wèi jǐn shā xiào wǔ zhū zǐ wu wèi diāo shì tiān xià sāo rán bēng zi yù lì wú dào xiāo dào chéng shā zhī
明帝名彧，文帝第十八子，即位，尽杀孝武诸子，务为雕饰，天下骚然，崩，子昱立，无道，萧道成杀之。
qí jiàn yuán yǒng míng zhī jiān hào wèi zhì shì chéng yǒu zhī hu
齐建元、永明之间，号为治世，诚有之乎？
yú nán yuē qí gāo chuàng yè zhī zhǔ zhī jià sè zhī jiān nán qiě lì shēn jiǎn sù wu cún jiǎn yuē
虞南曰：“齐高创业之主，知稼穑之艰难，且立身俭素，务存简约。
wǔ dì zé liú yì hòu tíng diāo shì guò dù rán néng wěi rèn wáng jiǎn xiàn zhāng yōu chū lǐ yuè zhī shèng xián chēng yǒng míng
武帝则留意后庭，雕饰过度，然能委任王俭，宪章攸出，礼乐之盛，咸称永明。
zǎi xiàng dé rén yú sī wèi měi
宰相得人，于斯为美。
yì yuē zi wèi líng gōng zhī wú dào kāng zǐ yuē fu rú shì yuán wèi bù sàng
(议曰：子卫灵公之无道，康子曰：“夫如是，爰为不丧？
kǒng zǐ yuē zhòng shū yǔ zhì bīn kè zhù tuo zhì zōng miào wáng sūn gǔ zhì jūn lǚ
”孔子曰：“仲叔圉治宾客，祝驼治宗庙，王孙贾治军旅。
fu rú shì yuán wèi sàng
夫如是，爰为丧？
cǐ yán wěi rèn yǒu dé zhī měi yě
”此言委任有德之美也。
tián dān xiāng qí guò zī shuǐ yǒu lǎo rén shè zī ér hán
田单相齐，过淄水，有老人涉淄而寒。
tián dān jiě qiú ér yī zhī
田单解裘而衣之。
xiāng wáng è zhī yuē tián dān zhī hòu shī jiāng yù yǐ qǔ wǒ guó hu
襄王恶之，曰：“田单之厚施，将欲以取我国乎？
bù zǎo tú kǒng hòu zhī
不早图，恐后之。
cǐ yán wěi rèn yǒu dé zhī è yě
”此言委任有德之恶也。
gù qí hóu è chén shì hòu dé yàn zǐ wèi qí hóu yuē zài lǐ jiā shī bù jí guó dài fū bù shōu gōng lì kě yǐ zhǐ zhī
故齐侯恶陈氏厚德，晏子谓齐侯曰：“在礼，家施不及国，大夫不收公利，可以止之。
qí xiāng è tián dān hòu shī guàn zhū zhě wèi xiāng wáng yuē wáng bù rú jiā dān zhī shàn lìng yuē guǎ rén yōu rén zhī jī yě dān shōu ér shí zhī
”齐襄恶田单厚施，贯珠者谓襄王曰：“王不如嘉单之善，令曰：‘寡人忧人之饥也，单收而食之；
guǎ zhī yōu rén zhī hán yě dān jiě qiú ér yī zhī
寡之忧人之寒也，单解裘而衣之。
chēng guǎ rén zhī yì
称寡人之意。
dān yǒu shì shàn ér wáng jiā zhī dān zhī shàn yì wáng zhī shàn yě
’单有是善而王嘉之，单之善，亦王之善也。
hòu lǐ lǘ xiāng yǔ yǔ yuē dān zhī ài rén nǎi wáng zhī jiào yě
”后里闾相与语曰：“单之爱人，乃王之教也。
fu shōu chén xià zhī quán yi rú yàn zǐ jí guàn zhū zhě
夫收臣下之权，宜如晏子及贯珠者。
xī hàn zǔ jí shèn lǚ hòu wèn wèi xiāng yuē cáo cān kě
昔汉祖疾甚，吕后问为相，曰：“曹参可。
wèn qí cì yuē wáng líng kě
”问其次，曰：“王陵可。
rán shǎo hān chén píng kě yǐ zhù zhī
然少憨，陈平可以助之。
chén píng zhì yǒu yú rán nán dú rèn
陈平智有余，然难独任。
zhōu bó hòu zhòng shǎo wén rán ān liú shì zhě bì bó yě
周勃厚重少文，然安刘氏者，必勃也。
kě lìng wèi tài wèi
可令为太尉。
sòng gāo zǔ dà jiàn jiè tài zǐ yuē tán dào jì suī yǒu gàn lüè ér wú yuǎn zhì xú xiàn zhī fu liàng dāng wú yì tú xiè huì cháng cóng zhēng fá pō shí jī biàn ruò yǒu tóng yì bì cǐ rén yě kě yǐ kuài jī chù zhī
宋高祖大渐，戒太子曰：“檀道济虽有干略而无远志，徐羡之、傅亮当无异图，谢晦常从征伐，颇识机变，若有同异，必此人也，可以会稽处之。
fu rèn xián yòng néng yi rú hàn gāo jí sòng zǔ yǐ
夫任贤用能，宜如汉高及宋祖矣。
sòng qí èr dài fèi zhǔ yǒu wǔ bìng jiāo yín kuáng bào qián hòu rú yī
宋、齐二代，废主有五，并骄淫狂暴，前后如一。
huò shēn bèi zéi shā huò qīng zhuì zōng shè
或身被贼杀，或倾坠宗社。
qǐ jué xìng wán xiōng zì yí fēi mìng jiāng tiān zhī suǒ qì yòng wáng dà yè hu
岂厥性顽凶，自贻非命，将天之所弃，用亡大业乎？
yú nán yuē fu shàng zhì xià yú tè bǐng yì qì
虞南曰：“夫上智下愚，特禀异气；
zhōng yōng zhī cái jiē yóu xùn xí
中庸之才，皆由训习。
zì sòng qí yǐ lái dōng gōng shī fū bèi yuán ér yǐ
自宋、齐以来，东宫师傅，备员而已。
guì jiàn lǐ gé guī xiàn wú yóu duō yǐ wèi shēng hǎn yóu dé jìn
贵贱礼隔，规献无由，多以位升，罕由德进。
cǐ wǔ jūn zhě bǐng fán yōng zhī xìng wú zhōu zhào zhī shī yuǎn yì yǒu zhī zhēn guī xiá xiāo rén zhī jìn xí yǐ sī xià zhì shēng ér chu yán fù guó wáng shēn lǐ shù rán yě
此五君者，禀凡庸之性，无周、召之师，远益友之箴规，狎宵人之近习，以斯下质，生而楚言，覆国亡身，理数然也。
yì yuē jiǎ shēng yún xī chéng wáng yòu zài qiǎng bǎo zhī zhōng zhào gōng wèi tài bǎo zhōu gōng wèi tài fù tài gōng wèi tài shī
(议曰：贾生云：“昔成王幼，在襁褓之中，召公为太保，周公为太傅，太公为太师。
bǎo bǎo qí shēn tǐ
保，保其身体；
fu fu zhī dé yì
傅，傅之德义；
shī dǎo zhī jiào xùn
师，导之教训。
cǐ sān gōng zhī zhí yě
此三公之职也。
yòu zhì sān shǎo yuē shǎo fù shǎo bǎo shǎo shī shì yǔ tài zǐ yàn zhě yě
又置三少，曰少傅、少保、少师，是与太子晏者也。
gù nǎi hái bào yǒu shí sān gōng sān shǎo gù míng xiào rén yì lǐ yǐ dǎo xí zhī zhú qù xié rén bù shǐ jiàn è xíng
故乃孩抱有识，三公、三少固明孝、仁、义、礼以导习之，逐去邪人，不使见恶行；
xuǎn tiān xià zhī duān shì xiào tì bó wén yǒu dào shù zhě yǐ yì wèi zhī shǐ yǔ tài zǐ jū chǔ
选天下之端士、孝悌、博闻、有道术者以翼卫之，使与太子居处。
gù tài zǐ nǎi shēng ér jiàn zhèng shì wén zhèng yán xíng zhèng dào
故太子乃生而见正事、闻正言、行正道。
zuǒ yòu qián hòu jiē zhèng rén yě
左右前后，皆正人也。
fu xí yǔ zhèng rén jū bù néng wú zhèng yóu shēng zhǎng qí de bù néng bù qí yán yě
夫习与正人居，不能无正，犹生长齐地，不能不齐言也；
xí yǔ bù zhèng rén jū yóu shēng zhǎng chu de bù néng bù chu yán yě
习与不正人居，犹生长楚地，不能不楚言也。
qín shǐ zhào gāo fu hú hài ér jiào zhī yù suǒ xí zhě fēi zhǎn yì rén zé yí rén zhī sān zú yě
秦使赵高傅胡亥而教之狱，所习者非斩劓人则夷人之三族也。
gù hú hài jīn rì jí wèi míng rì shè rén
故胡亥今日即位，明日射人。
zhōng jiàn zhě wèi zhī fěi bàng shēn jì zhě wèi zhī yāo yán shì shā rén ruò yì cǎo jiān rán
忠谏者谓之诽谤，深计者谓之妖言，视杀人若刈草菅然。
qǐ hú hài zhī xìng è zāi
岂胡亥之性恶哉？
bǐ qí suǒ yǐ dǎo zhī zhě fēi qí lǐ yě
彼其所以导之者非其理也。
jìn huì dì tài zǐ yù yǒu zuì yán zuǎn shàng shū jiàn yuē chén fú niàn yù cháng yǎng shēn gōng chén lún fù guì shòu ráo xiān dì fù mǔ jiāo zhī
晋惠帝太子遹有罪，阎纂上书谏曰：“臣伏念遹长养深宫，沉沦富贵，受饶先帝，父母骄之。
měi jiàn xuǎn shī fū xià zhì jùn lì lǜ qǔ gāo liáng jī zhōng dǐng shí zhī jiā xī yǒu hán mén rú sù rú wèi wǎn zhōu wén
每见选师傅，下至郡吏，率取膏粱击钟鼎食之家，希有寒门儒素，如卫绾、周文；
xiǎn mǎ shè rén yì wú jí àn zhèng zhuāng zhī bǐ suì shǐ bú jiàn shì jūn fù zhī dào
洗马舍人，亦无汲黯、郑庄之比，遂使不见事君父之道。
gǔ lǐ tài zǐ yǐ shì lǐ yǔ guó rén chǐ yù lìng zhī jiàn rán hòu nǎi guì
古礼，太子以士礼与国人齿，欲令知贱，然后乃贵。
zì qǐng dōng gōng yì wēi tài shèng suǒ yǐ zhì bài fēi dàn dōng gōng
自顷东宫亦微，太盛所以致败，非但东宫。
zhū wáng shī yǒu wén xué yì qǔ háo zú lì néng de zhě qǐ yǒu qiē cuō néng xiāng cháng yì
诸王师友、文学，亦取豪族力能得者，岂有切磋，能相长益？
jīn shì yán yǔ bèi nì shòu zuì zhī rì bù shī zǐ dào shàng kě zhòng xuǎn shī fū
今适言语悖逆，受罪之日，不失子道，尚可重选师傅。
zhì yóu tán wén xué jiē xuǎn hán zhǎng gū huàn yǐ xué xíng zì lì zhě jí shè lǚ jiān nán míng xíng sù lì zhě shǐ yǔ yóu chù
置游谈文学，皆选寒长孤宦、以学行自立者，及涉履艰难、名行素立者，使与游处。
jué guì qī zǐ dì qīng bó bīn kè dàn dào gǔ jīn xiào zǐ cí qīn zhōng chén shì jūn jí sī qiān gǎi guò jiē wén shàn dào shù jī kě quán
绝贵戚子弟、轻薄宾客，但道古今孝子慈亲、忠臣事君，及思愆改过，皆闻善道，庶几可全。
yóu cǐ guān zhī gù zhī tài zǐ zhě xuǎn zuǒ yòu bǐ yù jiào zhī zuì jí yě
由此观之，故知太子者，选左右，俾喻教之，最急也。
liáng yuán dì cōng míng cái xué kè píng huò luàn ér zú zhì qīng fù
梁元帝聪明才学，克平祸乱，而卒致倾覆。
hé yě
为什么呢？
yuán dì liáng wǔ dì dì qī zǐ míng yì wèi jīng zhōu cì shǐ
(元帝，梁武帝第七子，名绎，为荆州刺史。
pò hóu jǐng dōu jīng zhōu wèi xī wèi wàn niǔ yú jǐn lái fá zhí dì hài zhī
破侯景，都荆州，为西魏万纽于谨来伐，执帝害之。
yú nán yuē liáng yuán cōng míng jì yì cái jiān wén wǔ zhàng shùn fá nì kè xuě jiā yuān chéng gōng suì shì yǒu zú chēng zhě
虞南曰：“梁元聪明伎艺，才兼文武，仗顺伐逆，克雪家冤，成功遂事，有足称者。
dàn guó nàn zhī hòu shāng yí wèi fù xìn qiáng kòu zhī gān yán xí biǎn xīn yú huái chu fán píng zōng zhī zì wèi chóu dí gū yuǎn xuán pì mò yǔ tóng yōu shēn wáng zuò miè shēng rén tú tàn jǔ yān yǐng ér qì zhī liáng kě xī yě
但国难之后，伤夷未复，信强寇之甘言，袭褊心于怀楚蕃，屏宗支自为仇敌，孤远悬僻，莫与同忧，身亡祚灭，生人涂炭，举鄢、郢而弃之，良可惜也。
yì yuē huái nán zǐ yún fu rén zhì cái zhī měi zhě yě
(议曰：《淮南子》云：“夫仁智，才之美者也。
suǒ wèi rén zhě ài rén yě
所谓仁者，爱人也；
suǒ wèi zhì zhě zhī rén yě
所谓智者，知人也。
ài rén zé wú nüè xíng zhī rén zé wú luàn zhèng
爱人则无虐刑，知人则无乱政。
cǐ sān dài suǒ yǐ chāng yě
此三代所以昌也。
zhì bó yǒu wǔ guò rén zhī cái ér bù miǎn yú shēn sǐ rén shǒu zhě bù ài rén yě
智伯有五过人之才，而不免于身死人手者，不爱人也；
qí wáng jiàn yǒu sān guò rén zhī qiǎo ér shēn lǔ qín zhě bù zhī xián yě
齐王建有三过人之巧，而身虏秦者，不知贤也。
gù rén mò dà yú ài rén zhì mò dà yú zhī rén
故仁莫大于爱人，智莫大于知人。
èr zhě bù lì suī chá huì jié qiǎo bù miǎn yú luàn yǐ
二者不立，虽察慧捷巧，不免于乱矣。
huò yuē zhōu wǔ zhī xióng cái wǔ lüè shēn xiān shì zú ruò tiān jiǎ zhī nián jǐn qí bīng suàn bì néng píng yǔ nèi wèi yī dài zhī míng zhǔ hu
或曰：“周武之雄才武略，身先士卒，若天假之年，尽其兵算，必能平宇内，为一代之明主乎？
yú nán yuē zhōu wǔ xiāo yǒng guǒ yì yǒu chū rén zhī lüè guān qí bēi gōng lì shì fǎ lìng yán míng suī gōu jiàn ráng jū wú wén yú tiān xià
虞南曰：“周武骁勇果毅，有出人之略，观其卑躬厉士，法令严明，虽勾践、穰苴，无闻于天下。
cǐ měng jiàng zhī rèn fēi rén jūn zhī dù liàng yě
此猛将之任，非人君之度量也。
yóu cǐ guān zhī fu bō luàn zhī zhǔ dāng xiān yǐ shōu xiāng huò jiāng wèi běn yī shēn shàn zhàn bù zú shì yě
由此观之，夫拨乱之主，当先以收相获将为本，一身善战，不足恃也。
gù liú xiàng yuē zhī rén zhě wáng dào yě
故刘向曰：“知人者，王道也；
zhī shì zhě chén dào yě
知事者，臣道也。
jì yì shàn zhàn hé yì zāi
伎艺善战，何益哉？
hòu qí wén xuān dì kuáng bèi zhī jī jié zhòu zhī suǒ bù wéi ér guó fù rén fēng bù zhì yú luàn wáng
后齐文宣帝，狂悖之迹，桀、纣之所不为，而国富人丰，不至于乱亡。
hé yě
为什么呢？
xuān dì míng yáng hòu qí gāo huān dì èr zi shòu hòu wèi chán yě
(宣帝名洋，后齐高欢第二子，受后魏禅也。
yú nán yuē xī qí huán shē yín wáng lǐ rén lún suǒ qì jiǎ liù hé yú zhòng fù suì bó zhū hóu
虞南曰：“昔齐桓奢淫亡礼，人伦所弃，假六翮于仲父，遂伯诸侯。
xuān wǔ dì bǐ rěn rěn nüè gǔ jīn wú bǐ wěi wàn jī yú zūn yàn bǎo quán zōng guó yǐ qí rèn yòng de cái suǒ yǐ shè jì yóu cún zhě yě
宣武帝鄙稔忍虐，古今无比，委万机于遵彦，保全宗国，以其任用得才，所以社稷犹存者也。
yì yuē yīn yǒu sān rén tài kāng yǒu wǔ dì yì jiē xián zhě ér guó wèi xū hé zāi
(议曰：殷有三仁，太康有五弟，亦皆贤者，而国为墟，何哉？
yù zǐ yuē jūn zǐ yú rén zhī móu yě néng bì yòng dào ér bù néng bì jiàn shòu yě
鬻子曰：“君子与人之谋也，能必用道，而不能必见受也；
néng bì zhōng ér bù néng bì jiàn rù yě
能必忠，而不能必见入也；
néng bì xìn ér bù néng bì jiàn xìn yě
能必信，而不能必见信也。
gù yú gōng bù yòng gōng zhī qí móu miè yú jìn
故虞公不用宫之奇谋，灭于晋；
chóu yóu bù tīng chì zhāng zhī yán wáng yú zhì shì
仇由不听赤章之言，亡于智氏。
tiān xià zhī guó mò bù yǒu zhōng chén móu shì dàn zài yòng yǔ bù yòng ěr
天下之国，莫不有忠臣谋士，但在用与不用耳。
gǒu wèi bù yòng fǎn yí jūn bàng xián rén jūn zǐ ān néng jiù bài luàn hū
苟为不用，反贻君谤，贤人君子，安能救败乱乎？
chén wǔ dì qǐ zì cǎo lái xìng chuàng dì yè jìn dài yǐ lái kě fāng hé zhǔ
陈武帝起自草莱，兴创帝业，近代以来，可方何主？
yú nán yuē wǔ dì yǐ qí cái yuǎn lüè huái kuāng fù zhī zhì lóng yuè hǎi yú bào biàn lǐng biǎo sǎo zhòng fēn yú jiàng quē fù dì zuò yú zǐ wēi
虞南曰：“武帝以奇才远略，怀匡复之志，龙跃海嵎，豹变岭表，扫重氛于绛阙，复帝座于紫微。
xi kàng zhōu shī běi yí qí kòu hóng móu cháng suàn dòng wú yí cè shí kāi jī zhī lìng zhǔ bō luàn zhī xióng cái
西抗周师，北夷齐寇，宏谋长算，动无遗策，实开基之令主，拨乱之雄才。
bǐ sòng zǔ zé bù jí fāng qí gāo zé yōu yǐ
比宋祖则不及，方齐高则优矣。
suí wén dì qǐ zì bù yī guāng yǒu shén qì
隋文帝起自布衣，光有神器。
xī dìng yōng shǔ nán píng jiāng biǎo bǐ yú jìn wǔ kě wèi chóu hu
西定庸蜀，南平江表，比于晋武，可为俦乎？
yú nán yuē duò wén yīn wài qī zhī zhòng zhōu shì zhī wēi fù tú zuò zǎi suì yīng bǎo mìng
虞南曰：“隋文因外戚之重，周室之微，负图作宰，遂膺宝命。
liú xīn zhèng zhì wu cóng ēn zé gù néng suí fǔ xīn jiù jī níng xiá ěr wén wǔ zhì zhì jiē yǒu kě guān
留心政治，务从恩泽，故能绥抚新旧，缉宁遐迩，文武制置，皆有可观。
jí kè dìng jiāng huái xián tóng shū guǐ shuài tǔ lí xiàn qǐ zhù tài píng
及克定江淮，咸同书轨，率土黎献，企伫太平。
zì jīn líng miè hòu wáng xīn shē tài suī wēi jiā sì hǎi ér qíng duò wàn jī jīng bì tián yú nèi fǔ wú jī mǎn yú xià shì
自金陵灭后，王心奢汰，虽威加四海，而情堕万机，荆璧填于内府，吴姬满于下室。
rén shòu diāo shì shì jiāng qīng gōng wàn xìng lì dān zhōng mín chǎn jié
仁寿雕饰，事将倾宫，万姓力殚，中民产竭。
jiā yǐ cāi jì xīn qǐ wū gǔ shì xìng lù ài zǐ zhī fēi lí shàng xiāng zhī mǔ māo guǐ shì qǐ qín wáng fēi jí pú yè yáng sù mǔ jiē zuò yān
加以猜忌心起，巫蛊事兴，戮爱子之妃，离上相之母(猫鬼事起，秦王妃及仆射杨素母，皆坐焉。
gāng wéi yǐ wěn lǐ jiào sī wáng pìn jī chen xiǎng huáng zhī jiǎo jué fèi chù bù gū shù lì suǒ ài fèi tài zǐ yǒng wèi shù rén lì jìn wáng guǎng yě
纲维已紊，礼教斯亡，牝鸡晨响，皇枝剿绝，废黜不辜，树立所爱(废太子勇为庶人，立晋王广也。
gōng chén liáng zuǒ zhū jiǎn wú yí
功臣良佐，诛剪无遗。
jì nián zhī shī duō yú jìn wǔ shí shì bù yǒng qǐ tiān wáng hu
季年之失，多于晋武，十世不永，岂天亡乎？
yì yuē hàn gāo zǔ yù yǐ zhào wáng rú yì yì tài zǐ shū sūn tōng jiàn yuē xī jìn xiàn gōng yǐ lí jī gù fèi tài zǐ lì xī qí jìn guó luàn zhě shù shí nián wèi tiān xià xiào
(议曰：汉高祖欲以赵王如意易太子，叔孙通谏曰：“昔晋献公以骊姬故，废太子，立奚齐，晋国乱者数十年，为天下笑。
qín yǐ bù zǎo dìng fú sū lìng zhào gāo dé yǐ zhà lì hú hài zì shǐ miè sì
秦以不早定扶苏，令赵高得以诈立胡亥，自使灭祀。
cǐ bì xià suǒ qīn jiàn
此陛下所亲见。
jīn bì xià bì yù fèi dí ér lì shǎo chén yuàn xiān fú zhū yǐ jǐng xuè wū de
今陛下必欲废嫡而立少，臣愿先伏诛，以颈血污地。
dì yuē wú zhí xì ěr
”帝曰：“吾直戏耳。
tōng yuē tài zǐ nǎi tiān xià běn běn zhī yī yáo tiān xià zhèn dòng
”通曰：“太子乃天下本，本之一摇，天下震动。
nài hé yǐ tiān xià xì
奈何以天下戏？
nǎi tīng zhī
”乃听之。
yuán shào ài shǎo zǐ shàng nǎi yǐ tài zi tán jì xiōng hòu
袁绍爱少子尚，乃以太子谭继兄后。
jū shòu jiàn yuē shì chēng wàn rén zhú tù yī rén huò zhī tān zhě xī zhǐ fēn dìng gù yě
沮授谏曰：“世称万人逐兔，一人获之，贪者悉止，分定故也。
qiě nián jūn yǐ xián dé jūn yǐ zhǎng shàng gǔ zhī zhì yě
且年均以贤，德均以长，上古之制也。
yuàn shàng wéi xiān dài chéng bài zhī jiè xià sī zhú tù fēn dìng zhī yì
愿上惟先代成败之诫，下思逐兔分定之义。
ruò qí bù gǎi huò shǐ cǐ yǐ
若其不改，祸始此矣。
shào bù cóng hòu guǒ gòu xì
”绍不从，后果构隙。
gù yuē lì dí zi zhě bù shǐ shù niè yí yān
故曰：立嫡子者，不使庶孽疑焉。
yí zé dòng liǎng zé zhēng
疑则动，两则争。
zi liǎng wèi zhě jiā bì luàn
子两位者，家必乱；
zi liǎng wèi ér jiā bù luàn zhě qīn yóu zài yě
子两位，而家不乱者，亲犹在也。
shì qīn bù luàn shī qīn bì luàn
恃亲不乱，失亲必乱。
yǒu zhǐ zāi
有旨哉。
huò yuē wáng bà zhī lüè qǐng shì sī yǔ yǐ
或曰：“王霸之略，请事斯语矣。
gǎn wèn mò ér zuò shì jí gǎi zhèng shuò yì fú sè yǐ biàn rén zhī ěr mù qí shì xī xiàng
敢问殁而作谥，及改正朔，易服色，以变人之耳目，其事奚象？
duì yuē gǔ zhī lì shì zhě jiāng yǐ jiè fu hòu dài suí háng shòu míng jūn qīn wú yǐn
对曰：“古之立谥者，将以戒夫后代，随行受名，君亲无隐。
jīn zhī chén zǐ bù lùn míng shí wu zài zūn chóng sī fēng tì yě jiǔ yǐ
今之臣子不论名实，务在尊崇，斯风替也久矣。
xī jì kāng zi wèn wǔ dì zhī dé yú kǒng zǐ kǒng zǐ yuē tiān yǒu wǔ xíng mù huǒ jīn shuǐ jí tǔ
昔季康子问五帝之德于孔子，孔子曰：“天有五行，木火金水及土。
fēn shí huà yù yǐ chéng wù
分时化育，以成物。
yī suì sān bǎi liù shí rì wǔ xíng xíng qī shí èr rì huà shēng cháng yù
”(一岁三百六十日，五行行七十二日，化生长育。
qí shén wèi wǔ dì wěi wǔ dì wǔ xíng zhī shén
其神为五帝纬(五帝，五行之神。
gǔ zhī wáng zhě yì dài gǎi hào qǔ fǎ wǔ xíng
古之王者，易代改号，取法五行。
wǔ xíng gēng wáng zhōng shǐ xiāng shēng yì xiàng qí yì
五行更王，终始相生，亦象其义。
gù qí shēng wèi míng wáng zhě ér sǐ pèi wǔ xíng
故其生为明王者，而死配五行。
shì yǐ tài hào pèi mù gōu máng wèi mù zhèng yě yán dì pèi huǒ zhù róng wèi huǒ zhèng yě shǎo hào pèi jīn rù shōu wèi jīn zhèng yě zhuān xū pèi shuǐ xuán míng wèi shuǐ zhèng yě huáng dì pèi tǔ hòu tǔ wèi tǔ zhèng yě
是以太昊配木(勾芒为木正也)，炎帝配火(祝融为火正也)，少昊配金(蓐收为金正也)，颛顼配水(玄冥为水正也)，黄帝配土(后土为土正也)。
dì wáng gǎi hào yú wǔ xíng zhī dé gè yǒu suǒ shàng
帝王改号，于五行之德，各有所尚。
cóng qí suǒ wáng zhī dé cì yān mù jiā cì wèi huǒ yě
从其所王之德次焉(木家次位火也。
mù jiā shàng chì yǐ mù dé yì zhī pǔ xún qí mǔ jiān qí zi yě
木家尚赤，以木德义之普，循其母，兼其子也)。
xià hòu shì yǐ jīn dé wáng ér shàng hēi yīn rén yǐ shuǐ dé wáng ér shàng bái shuǐ jiā shàng qīng ér shàng bái zhě bì tǔ jiā zhī shàng qīng yě
夏后氏以金德王而尚黑，殷人以水德王而尚白(水家尚青，而尚白者，避土家之尚青也。
tǔ jiā yi shàng bái wèi tǔ zhě sì háng zhī zhǔ zhǔ yú sì jì
土家宜尚白，为土者，四行之主，主于四季。
wǔ xíng yòng shì xiān qǐ yú mù gù tǔ jiā shàng mù sè qīng yě
五行用事，先起于木，故土家尚木色青也。
zhōu rén yǐ mù dé wáng ér sè shàng chì
周人以木德王而色尚赤。
cǐ sān dài zhī suǒ yǐ bù tóng yě
此三代之所以不同也。
jí hàn zhī chū gōng sūn chén jiǎ yì yǐ wéi hàn tǔ dé yǐ wǔ xíng zhī chuán cóng suǒ bù shèng chuán yí zhī chuán yě
及汉之初，公孙臣贾谊以为汉土德，以五行之传，从所不胜(传移之传也。
wǔ dì xiāng dài cháng cóng jīn mù shuǐ huǒ tǔ xiāng shèng zhī fǎ yě
五帝相代，常从金木水火土相胜之法也。
qín zài shuǐ dé gù wèi hàn jù tǔ ér kè zhī
秦在水德，故谓汉据土而克之。
liú xiàng fù zǐ yǐ wéi dì chū yú zhèn gù páo xī shì shǐ shòu mù dé qí hòu yǐ mǔ chuán zi zhōng ér fù shǐ
刘向父子以为帝出于震，故庖牺氏始受木德，其后以母传子，终而复始。
zì shén nóng huáng dì xià lì táng yú sān dài ér hàn de huǒ yān
自神农、黄帝，下历唐虞三代，而汉得火焉。
gù gāo zǔ shǐ qǐ shén mǔ yè hào zhe chì dì zhī fú dé tiān tǒng yǐ
故高祖始起，神母夜号，着赤帝之符，得天统矣。
xī gòng gōng yǐ shuǐ dé jiān yú mù huǒ yǔ qín tóng yùn fēi qí cì gù jiē bù yǒng yě
昔共工以水德间于木火，与秦同运，非其次，故皆不永也。
yǐ wú guān zhī dì wáng zhī xìng gè běn qí suǒ chū wǔ dì zhī hòu yǐ dìng wǔ dé
(以吾观之，帝王之兴，各本其所出五帝之后，以定五德。
hé yǐ míng zhī
怎么证明这一点呢？
hàn yáo hòu yě
汉，尧后也。
yáo huǒ dé wáng gù hàn wèi huǒ yān
尧，火德王，故汉为火焉。
yuán shào shí gěng bāo yuē chì dé shuāi jǐn yuán wèi huáng yìn yǐ wéi yuán shùn hòu shùn tǔ dé jūn gù quàn jìn yān
袁绍时耿包曰：“赤德衰尽，袁为黄胤，以为袁舜后，舜土德君，故劝进焉。
shì zhī dì wáng zhī xìng gè běn qí suǒ chū wǔ dì zhī hòu yǒu zì lái yǐ
”是知帝王之兴，各本其所出，五帝之后，有自来矣。
jīn qín zhuān xū hòu shuǐ dé yě
今秦，颛顼后，水德也。
gù qín wèi shuǐ dé yān
故秦为水德焉。
yǐ cǐ guān zhī suī bǎi dài kě zhī yě
以此观之，虽百代可知也。