xiōng nú qí xiān xià hòu shì zhī miáo yì yuē chún wéi
匈奴，其先夏后氏之苗裔，曰淳维。
táng yú yǐ shàng yǒu shān róng xiǎn yǔn xūn zhōu jū yú běi biān suí cǎo xù mù ér zhuǎn yí
唐、虞以上有山戎、猃允、薰粥，居于北边，随草畜牧而转移。
qí chù zhī suǒ duō zé mǎ niú yáng qí qí chù zé tuó tuó lǘ luó jué tí táo tú tuó xī
其畜之所多则马、牛、羊，其奇畜则橐佗、驴、骡、𫘝𫘨、𫘦𬳿驒奚。
zhú shuǐ cǎo qiān xǐ wú chéng guō cháng jū gēng tián zhī yè rán yì gè yǒu fèn de
逐水草迁徙，无城郭常居耕田之业，然亦各有分地。
wú wén shū yǐ yán yǔ wèi yuē shù
无文书，以言语为约束。
r néng qí yáng yǐn gōng shè niǎo shǔ shào zhǎng zé shè hú tù ròu shí
儿能骑羊，引弓射鸟鼠，少长则射狐菟，肉食。
shì lì néng wān gōng jǐn wèi jiǎ qí
士力能弯弓，尽为甲骑。
qí sú kuān zé suí chù tián liè qín shòu wéi shēng yè jí zé rén xí zhàn gōng yǐ qīn fá qí tiān xìng yě
其俗，宽则随畜田猎禽兽为生业，急则人习战攻以侵伐，其天性也。
qí cháng bīng zé gōng shǐ duǎn bīng zé dāo dìng
其长兵则弓矢，短兵则刀铤。
lì zé jìn bù lì zé tuì bù xiū dùn zǒu
形势有利就进攻，不利就撤退，不以逃跑为耻。
gǒu lì suǒ zài bù zhī lǐ yì
只要有利可图，就不懂得礼义。
zì jūn wáng yǐ xià xián shí chù ròu yī qí pí gé bèi zhān qiú
自君王以下咸食畜肉，衣其皮革，被旃裘。
zhuàng zhě shí féi měi lǎo zhě yǐn shí qí yú
壮者食肥美，老者饮食其余。
guì zhuàng jiàn jiàn lǎo ruò
他们看重强壮健康的人，轻视年老体弱的人。
fù sǐ qī qí hòu mǔ
父死，妻其后母；
xiōng dì sǐ jiē qǔ qí qī qī zhī
兄弟死了，其他兄弟就娶他们的妻子。
qí sú yǒu míng bù huì ér wú zì
其俗有名不讳而无字。
xià dào shuāi ér gōng liú shī qí jì guān biàn yú xī róng yì yú bīn
夏朝衰落后，公刘失去了农官的职位，在西戎地区改变习俗，在豳地建立城邑。
qí hòu sān bǎi yǒu yú suì róng dí gōng tài wáng dǎn fù dǎn fù wáng zǒu yú qí xià bīn rén xī cóng dǎn fù ér yì yān zuò zhōu
其后三百有余岁，戎狄攻太王亶父，亶父亡走于岐下，豳人悉从亶父而邑焉，作周。
qí hòu bǎi yǒu yú suì zhōu xī bó chāng fá quǎn yí
其后百有余岁，周西伯昌伐畎夷。
hòu shí yǒu yú nián wǔ wáng fá zhòu ér yíng luò yì fù jū yú fēng gǎo fàng zhú róng yí jīng luò zhī běi yǐ shí rù gòng míng yuē huāng fú
后十有余年，武王伐纣而营雒邑，复居于酆镐，放逐戎夷泾、洛之北，以时入贡，名曰荒服。
qí hòu èr bǎi yǒu yú nián zhōu dào shuāi ér zhōu mù wáng fá quǎn róng de sì bái láng sì bái lù yǐ guī
其后二百有余年，周道衰，而周穆王伐畎戎，得四白狼、四白鹿以归。
zì shì zhī hòu huāng fú bù zhì
自是之后，荒服不至。
yú shì zuò lǚ xíng zhī pì
周王朝在那时制定了《吕刑》的法律。
zhì mù wáng zhī sūn yì wáng shí wáng shì suì shuāi róng dí jiāo qīn bào nüè zhōng guó
至穆王之孙懿王时，王室遂衰，戎狄交侵，暴虐中国。
zhōng guó bèi qí kǔ shī rén shǐ zuò jí ér gē zhī yuē mǐ shì mǐ jiā xiǎn yǔn zhī gù
中国被其苦，诗人始作，疾而歌之，曰：“靡室靡家，猃允之故”；
qǐ bù rì jiè xiǎn yǔn kǒng jí
“岂不日戒，猃允孔棘”。
zhì yì wáng zēng sūn xuān wáng xīng shī mìng jiāng yǐ zhēng fá zhī shī rén měi dà qí gōng yuē báo fá xiǎn yǔn zhì yú tài yuán
至懿王曾孙宣王，兴师命将以征伐之，诗人美大其功，曰：“薄伐猃允，至于太原”；
chū chē bāng bāng chéng bǐ shuò fāng
“出车彭彭”，“城彼朔方”。
shì shí sì yí bīn fú chēng wéi zhōng xīng
是时四夷宾服，称为中兴。
zhì yú yōu wáng yòng chǒng jī bāo sì zhī gù yǔ shēn hóu yǒu xì
至于幽王，用宠姬褒姒之故，与申侯有隙。
shēn hóu nù ér yǔ quǎn róng gòng gōng shā yōu wáng yú lì shān zhī xià suì qǔ zhōu zhī de lǔ huò ér jū yú jīng wèi zhī jiān qīn bào zhōng guó
申侯怒而与畎戎共攻杀幽王于丽山之下，遂取周之地，卤获而居于泾、渭之间，侵暴中国。
qín xiāng gōng jiù zhōu yú shì zhōu píng wáng qù fēng gǎo ér dōng xǐ yú luò yì
秦襄公救周，于是周平王去酆镐而东徙于雒邑。
dāng shí qín xiāng gōng fá róng zhì zhī fù shǐ liè wéi zhū hóu
当时秦襄公伐戎至支阝，始列为诸侯。
hòu liù shí yǒu wǔ nián ér shān róng yuè yàn ér fá qí qí lí gōng yǔ zhàn yú qí jiāo
后六十有五年，而山戎越燕而伐齐，齐厘公与战于齐郊。
hòu sì shí sì nián ér shān róng fá yàn
后四十四年，而山戎伐燕。
yàn gào jí qí qí huán gōng běi fá shān róng shān róng zǒu
燕告急齐，齐桓公北伐山戎，山戎走。
hòu èr shí yú nián ér róng zhái zhì luò yì fá zhōu xiāng wáng xiāng wáng chū bēn yú zhèng zhī sì yì
后二十余年，而戎翟至雒邑，伐周襄王，襄王出奔于郑之汜邑。
chū xiāng wáng yù fá zhèng gù qǔ dí nǚ wèi hòu yǔ dí gòng fá zhèng
初，襄王欲伐郑，故取翟女为后，与翟共伐郑。
yǐ ér chù dí hòu dí hòu yuàn ér xiāng wáng jì mǔ yuē huì hòu yǒu zi dài yù lì zhī yú shì huì hòu yǔ dí hòu zi dài wèi nèi yìng kāi róng zhái róng zhái yǐ gù de rù pò zhú xiāng wáng ér lì zi dài wèi wáng
已而黜翟后，翟后怨，而襄王继母曰惠后，有子带，欲立之，于是惠后与翟后、子带为内应，开戎翟，戎翟以故得入，破逐襄王，而立子带为王。
yú shì róng zhái huò jū yú lù hún dōng zhì yú wèi qīn dào yóu shén
于是戎翟或居于陆浑，东至于卫，侵盗尤甚。
zhōu xiāng wáng jì jū wài sì nián nǎi shǐ shǐ gào jí yú jìn
周襄王在外流亡四年后，才派使者向晋国告急求救。
jìn wén gōng chū lì yù xiū bà yè nǎi xīng shī fá róng zhái zhū zi dài yíng nèi xiāng wáng zǐ luò yì
晋文公初立，欲修霸业，乃兴师伐戎翟，诛子带，迎内襄王子雒邑。
dàng shì shí qín jìn wèi qiáng guó
当是时，秦晋为强国。
jìn wén gōng ràng róng zhái jū yú xī hé yuán luò zhī jiān hào yuē chì zhái bái zhái
晋文公攘戎翟，居于西河圜、洛之间，号曰赤翟、白翟。
ér qín mù gōng de yóu yú xī róng bā guó fú yú qín
而秦穆公得由余，西戎八国服于秦。
gù lǒng yǐ xī yǒu mián zhū quǎn róng dí yuán zhī róng zài qí liáng jīng qī zhī běi yǒu yì qú dà lì wū shì qú yǎn zhī róng ér jìn běi yǒu lín hú lóu fán zhī róng yàn běi yǒu dōng hú shān róng
故陇以西有绵诸、畎戎、狄獂之戎，在岐、梁、泾、漆之北有义渠、大荔、乌氏、朐衍之戎，而晋北有林胡、楼烦之戎，燕北有东胡、山戎。
gè fēn sǎn xī gǔ zì yǒu jūn zhǎng wǎng wǎng ér jù zhě bǎi yǒu yú róng rán mò néng xiāng yī
各分散溪谷，自有君长，往往而聚者百有余戎，然莫能相一。
zì shì zhī hòu bǎi yǒu yú nián jìn dào gōng shǐ wèi jiàng hé róng dí róng zhái cháo jìn
自是之后百有余年，晋悼公使魏绛和戎翟，戎翟朝晋。
hòu bǎi yǒu yú nián zhào xiāng zi yú gōu zhù ér pò zhī bìng dài yǐ lín hú mò
后百有余年，赵襄子逾句注而破之，并代以临胡貉。
hòu yǔ hán wèi gòng miè zhī bó fēn jìn de ér yǒu zhī zé zhào yǒu dài gōu zhù yǐ běi ér wèi yǒu xī hé shàng jùn yǐ yǔ róng jiè biān
后与韩、魏共灭知伯，分晋地而有之，则赵有代、句注以北，而魏有西河、上郡，以与戎界边。
qí hòu yì qú zhī róng zhù chéng guō yǐ zì shǒu ér qín shāo cán shí zhī zhì yú huì wáng suì bá yì qú èr shí wǔ chéng
其后，义渠之戎筑城郭以自守，而秦稍蚕食之，至于惠王，遂拔义渠二十五城。
huì wáng fá wèi wèi jǐn rù xī hé jí shàng jùn yú qín
惠王伐魏，魏尽入西河及上郡于秦。
qín zhāo wáng shí yì qú róng wáng yǔ xuān tài hòu luàn yǒu èr zi
秦昭王在位时，义渠戎王与宣太后私通，生下了两个儿子。
xuān tài hòu zhà ér shā yì qú róng wáng yú gān quán suì qǐ bīng fá miè yì qú
宣太后诈而杀义渠戎王于甘泉，遂起兵伐灭义渠。
yú shì qín yǒu lǒng xī běi dì shàng jùn zhù cháng chéng yǐ jù hú
于是秦有陇西、北地、上郡，筑长城以距胡。
ér zhào wǔ líng wáng yì biàn sú hú fú xí qí shè běi pò lín hú lóu fán zì dài bìng yīn shān xià zhì gāo quē wèi sāi ér zhì yún zhōng yàn mén dài jùn
而赵武灵王亦变俗胡服，习骑射，北破林胡、楼烦，自代并阴山下至高阙为塞，而置云中、雁门、代郡。
qí hòu yàn yǒu xián jiāng qín kāi wèi zhì yú hú hú shén xìn zhī
其后燕有贤将秦开，为质于胡，胡甚信之。
guī ér xí pò dōng hú dōng hú què qiān yú lǐ
归而袭破东胡，东胡却千余里。
yǔ jīng kē cì qín wáng qín wǔ yáng zhě kāi zhī sūn yě
与荆轲一同刺杀秦王的秦舞阳，就是秦开的孙子。
yàn yì zhù cháng chéng zì zào yáng zhì xiāng píng zhì shàng gǔ yú yáng yòu běi píng liáo xī liáo dōng jùn yǐ jù hú
燕亦筑长城，自造阳至襄平，置上谷、渔阳、右北平、辽西、辽东郡以距胡。
dàng shì shí guàn dài zhàn guó qī ér sān guó biān yú xiōng nú
当是时，冠带战国七，而三国边于匈奴。
qí hòu zhào jiāng li mù shí xiōng nú bù gǎn rù zhào biān
其后赵将李牧时，匈奴不敢入赵边。
hòu qín miè liù guó ér shǐ huáng dì shǐ méng tián jiāng shù shí wàn zhī zhòng běi jī hú xī shōu hé nán de yīn hé wèi sāi zhù sì shí sì xiàn chéng lín hé xǐ shì shù yǐ chōng zhī
后秦灭六国，而始皇帝使蒙恬将数十万之众北击胡，悉收河南地，因河为塞，筑四十四县城临河，徙适戍以充之。
ér tōng zhí dào zì jiǔ yuán zhì yún yáng yīn biān shān xiǎn qiàn xī gǔ kě shàn zhě shàn zhī qǐ lín táo zhì liáo dōng wàn yú lǐ
而通直道，自九原至云阳，因边山险，堑溪谷，可缮者缮之，起临洮至辽东万余里。
yòu dù hé jù yáng shān běi jiǎ zhōng
又渡过黄河占据了阳山和北假地区。
dàng shì shí dōng hú qiáng ér ròu zhī shèng
当是时，东胡强而月氏盛。
xiōng nú chán yú yuē tóu màn tóu màn bù shèng sù běi xǐ
匈奴单于曰头曼，头曼不胜素，北徙。
shí yǒu yú nián ér méng tián sǐ zhū hóu pàn qín zhōng guó rǎo luàn zhū qín suǒ xǐ shì biān zhě jiē fù qù yú shì xiōng nú de kuān fù shāo dù hé nán yǔ zhōng guó jiè yú gù sāi
十有余年而蒙恬死，诸侯畔秦，中国扰乱，诸秦所徙适边者皆复去，于是匈奴得宽，复稍度河南与中国界于故塞。
chán yú yǒu tài zǐ míng yuē mò dú
单于有太子，名曰冒顿。
hòu yǒu ài yān zhī shēng shǎo zǐ tóu màn yù fèi mò dú ér lì shǎo zǐ nǎi shǐ mò dú zhì yú ròu zhī
后有爱阏氏，生少子，头曼欲废冒顿而立少子，乃使冒顿质于月氏。
mò dú jì zhì ér tóu màn jí jī ròu zhī
冒顿既质，而头曼急击月氏。
ròu zhī yù shā mò dú mò dú dào qí shàn mǎ qí wáng guī
月氏欲杀冒顿，冒顿盗其善马，骑亡归。
tóu màn yǐ wéi zhuàng lìng jiāng wàn qí
头曼认为他很勇猛，让他统领一万骑兵。
mò dú nǎi zuò míng dí xí lè qí qí shè lìng yuē míng dí suǒ shè ér bù xī shè zhě zhǎn
冒顿乃作鸣镝，习勒其骑射，令曰：“鸣镝所射而不悉射者斩。
xíng liè shòu yǒu bù shè míng dí suǒ shè zhé zhǎn zhī
”行猎兽，有不射鸣镝所射辄斩之。
yǐ ér mò dú yǐ míng dí zì shè shàn mǎ zuǒ yòu huò mò gǎn shè mò dú lì zhǎn zhī
已而，冒顿以鸣镝自射善马，左右或莫敢射，冒顿立斩之。
jū qǐng zhī fù yǐ míng dí zì shè qí ài qī zuǒ yòu huò pō kǒng bù gǎn shè fù zhǎn zhī
居顷之，复以鸣镝自射其爱妻，左右或颇恐，不敢射，复斩之。
qǐng zhī mò dú chū liè yǐ míng dí shè chán yú shàn mǎ zuǒ yòu jiē shè zhī
顷之，冒顿出猎，以鸣镝射单于善马，左右皆射之。
yú shì mò dú zhī qí zuǒ yòu kě yòng cóng qí fù chán yú tóu màn liè yǐ míng dí shè tóu màn qí zuǒ yòu jiē suí míng dí ér shè shā tóu màn jǐn zhū qí hòu mǔ yǔ dì jí dà chén bù tīng cóng zhě
于是冒顿知其左右可用，从其父单于头曼猎，以鸣镝射头曼，其左右皆随鸣镝而射杀头曼，尽诛其后母与弟及大臣不听从者。
yú shì mò dú zì lì wèi chán yú
于是冒顿自立为单于。
mò dú jì lì shí dōng hú qiáng wén mò dú shā fù zì lì nǎi shǐ shǐ wèi mò dú yuē yù de tóu màn shí hào qiān lǐ mǎ
冒顿既立，时东胡强，闻冒顿杀父自立，乃使使谓冒顿曰：“欲得头曼时号千里马。
mò dú wèn qún chén qún chén jiē yuē cǐ xiōng nú bǎo mǎ yě wù yǔ
”冒顿问群臣，群臣皆曰：“此匈奴宝马也，勿予。
mò dú yuē nài hé yú rén lín guó ài yī mǎ hu
”冒顿曰：“奈何与人邻国爱一马乎？
suì yǔ zhī
”于是把马给了东胡。
qǐng zhī dōng hú yǐ wéi mò dú wèi zhī shǐ shǐ wèi mò dú yuē yù de chán yú yī yān zhī
顷之，东胡以为冒顿畏之，使使谓冒顿曰：“欲得单于一阏氏。
mò dú fù wèn zuǒ yòu zuǒ yòu jiē nù yuē dōng hú wú dào nǎi qiú yān zhī
”冒顿又问左右手下，左右都愤怒地说：“东胡不讲道理，竟然索要阏氏！
qǐng jī zhī
请出兵攻打他们。
mò dú yuē nài hé yú rén lín guó ài yī nǚ zǐ hu
”冒顿曰：“奈何与人邻国爱一女子乎？
suì qǔ suǒ ài yān zhī yǔ dōng hú
”于是把自己喜爱的阏氏送给了东胡。
dōng hú wáng yù jiāo xi qīn
东胡王愈骄，西侵。
yǔ xiōng nú zhōng jiān yǒu qì dì mò jū qiān yú lǐ gè jū qí biān wèi ōu tuō
与匈奴中间有弃地莫居千余里，各居其边为瓯脱。
dōng hú shǐ shǐ wèi mò dú yuē xiōng nú suǒ yǔ wǒ jiè ōu tuō wài qì dì xiōng nú bù néng zhì yě wú yù yǒu zhī
东胡使使谓冒顿曰：“匈奴所与我界瓯脱外弃地，匈奴不能至也，吾欲有之。
mò dú wèn qún chén huò yuē cǐ qì dì yǔ zhī
”冒顿问群臣，或曰：“此弃地，予之。
yú shì mò dú dà nù yuē de zhě guó zhī běn yě nài hé yǔ rén
”于是冒顿大怒，曰：“地者，国之本也，奈何予人！
zhū yán yǔ zhě jiē zhǎn zhī
”诸言与者，皆斩之。
mò dú shàng mǎ lìng guó zhōng yǒu hòu zhě zhǎn suì dōng xí jī dōng hú
冒顿上马，令国中有后者斩，遂东袭击东胡。
dōng hú chū qīng mò dú bù wéi bèi
东胡起初轻视冒顿，没有防备。
jí mò dú yǐ bīng zhì dà pò miè dōng hú wáng lǔ qí mín zhòng xù chǎn
及冒顿以兵至，大破灭东胡王，虏其民众、畜产。
jì guī xi jī zǒu ròu zhī nán bìng lóu fán bái yáng hé nán wáng xī fù shōu qín suǒ shǐ méng tián suǒ duó xiōng nú de zhě yǔ hàn guān hú hé nán sāi zhì cháo nà fū shī suì qīn yàn dài
既归，西击走月氏，南并楼烦、白羊河南王，悉复收秦所使蒙恬所夺匈奴地者，与汉关胡河南塞，至朝那、肤施，遂侵燕、代。
shì shí hàn fāng yǔ xiàng yǔ xiāng jù zhōng guó ba yú bīng gé yǐ gù mò dú de zì qiáng kòng xián zhī shì sān shí yú wàn
是时，汉方与项羽相距，中国罢于兵革，以故冒顿得自强，控弦之士三十余万。
zì chún wéi yǐ zhì tóu màn qiān yǒu yú suì shí dà shí xiǎo bié sàn fēn lí shàng yǐ qí shì chuán bù kě de ér cì
自淳维以至头曼千有余岁，时大时小，别散分离，尚矣，其世传不可得而次。
rán zhì mò dú ér xiōng nú zuì qiáng dà jǐn fú cóng běi yí ér nán yǔ zhū xià wèi dí guó qí shì xìng guān hào kě de ér jì yún
然至冒顿，而匈奴最强大，尽服从北夷，而南与诸夏为敌国，其世姓官号可得而记云。
chán yú xìng luán dī shì qí guó chēng zhī yuē chēng lí gū tú chán yú
单于姓挛鞮氏，其国称之曰“撑犁孤涂单于”。
xiōng nú wèi tiān wèi chēng lí wèi zi wèi gū tú chán yú zhě guǎng dà zhī mào yě yán qí xiàng tiān chán yú rán yě
匈奴谓天为“撑犁”，谓子为“孤涂”，单于者，广大之貌也，言其象天单于然也。
zhì zuǒ yòu xián wáng zuǒ yòu gǔ lí zuǒ yòu dà jiàng zuǒ yòu dà dū wèi zuǒ yòu dà dāng hù zuǒ yòu gǔ dōu hòu
置左右贤王、左右谷蠡、左右大将、左右大都尉、左右大当户、左右骨都侯。
xiōng nú wèi xián yuē tú qí gù cháng yǐ tài zi wèi zuǒ tú qí wáng
匈奴谓贤曰“屠耆”，故尝以太子为左屠耆王。
zì zuǒ yòu xián wáng yǐ xià zhì dāng hù dà zhě wàn yú qí xiǎo zhě shù qiān fán èr shí sì zhǎng lì hào yuē wàn qí
自左右贤王以下至当户，大者万余骑，小者数千，凡二十四长，立号曰“万骑”。
qí dà chén jiē shì guān
其大臣皆世官。
hū yǎn shì lán shì qí hòu yǒu xū bo shì cǐ sān xìng qí guì zhǒng yě
呼衍氏、兰氏，其后有须卜氏，此三姓，其贵种也。
zhū zuǒ wáng jiāng jū dōng fāng zhí shàng gǔ yǐ dōng jiē huì mò cháo xiǎn
诸左王将居东方，直上谷以东，接秽貉、朝鲜；
yòu wáng jiāng jū xī fāng zhí shàng jùn yǐ xī jiē dǐ qiāng
右王将居西方，直上郡以西，接氐、羌；
ér chán yú tíng zhí dài yún zhōng
而单于庭直代、云中。
gè yǒu fèn de zhú shuǐ cǎo yí xǐ
各有分地，逐水草移徙。
ér zuǒ yòu xián wáng zuǒ yòu gǔ lí zuì dà guó zuǒ yòu gǔ dōu hòu fǔ zhèng
而左右贤王、左右谷蠡最大国，左右骨都侯辅政。
zhū èr shí sì zhǎng yì gè zì zhì qiān cháng bǎi cháng shí cháng bì xiǎo wáng xiāng dū wèi dàng hù qiě qú zhī shǔ
诸二十四长，亦各自置千长、百长、什长、裨小王、相、都尉、当户、且渠之属。
suì zhēng yuè zhū zhǎng xiǎo huì chán yú tíng cí
每年正月，各位首领在单于宫廷举行小会，祭祀。
wǔ yuè dà huì lóng chéng jì qí xiān tiān dì guǐ shén
五月，大会龙城，祭其先、天地、鬼神。
qiū mǎ féi dà huì dài lín kè xiào rén chù jì
秋天，马匹肥壮时，在蹛林举行大会，统计核查人口和牲畜数目。
qí fǎ bá rèn chǐ zhě sǐ zuò dào zhě mò rù qí jiā
他们的法律，拔刀出鞘一尺者处死，犯偷盗罪者没收其家产；
yǒu zuì xiǎo zhě yà dà zhě sǐ
有罪，小者轧，大者死。
yù jiǔ zhě bù mǎn shí rì yī guó zhī qiú bù guò shù rén
狱久者不满十日，一国之囚不过数人。
ér chán yú cháo chū yíng bài rì zhī shǐ shēng xī bài yuè
而单于清晨走出营帐，朝拜初升的太阳，傍晚则拜月亮。
qí zuò zhǎng zuǒ ér běi xiàng
其坐，长左而北向。
rì shàng wù jǐ
日子以戊己为上。
qí sòng sǐ yǒu guān guǒ jīn yín yī shang ér wú fēng shù sāng fú
其送死，有棺椁、金银、衣裳，而无封树丧服；
jìn xìng chén qiè cóng sǐ zhě duō zhì shù shí bǎi rén
近幸臣妾从死者，多至数十百人。
jǔ shì cháng suí yuè shèng zhuàng yǐ gōng zhàn yuè kuī zé tuì bīng
举事常随月，盛壮以攻战，月亏则退兵。
qí gōng zhàn zhǎn shǒu lǔ cì yī zhī jiǔ ér suǒ de lǔ huò yīn yǐ yǔ zhī dé rén yǐ wéi nú bì
他们打仗时，砍下敌人头颅或俘虏敌人就赏赐一杯酒，缴获的战利品也归个人所有，抓到的人就当作奴婢。
gù qí zhàn rén rén zì wèi qū lì shàn wèi yòu bīng yǐ bāo dí
故其战，人人自为趋利，善为诱兵以包敌。
gù qí zhú lì rú niǎo zhī jí
故其逐利，如鸟之集；
qí kùn bài wǎ jiě yún sàn yǐ
其困败，瓦解云散矣。
zhàn ér fú yù sǐ zhě jǐn de sǐ zhě jiā cái
战而扶轝死者，尽得死者家财。
hòu běi fú hún yǔ qū shè dīng líng gé kūn xīn cǎo lí zhī guó
后北服浑窳、屈射、丁零、隔昆、新{艹犁}之国。
yú shì xiōng nú guì rén dà chén jiē fú yǐ mò dú wèi xián
于是匈奴贵人大臣皆服，以冒顿为贤。
shì shí hàn chū dìng xǐ hán wáng xìn yú dài dōu mǎ yì
是时，汉初定，徙韩王信于代，都马邑。
xiōng nú dà gōng wéi mǎ yì hán xìn jiàng xiōng nú
匈奴大攻围马邑，韩信降匈奴。
xiōng nú de xìn yīn yǐn bīng nán yú gōu zhù gōng tài yuán zhì jìn yáng xià
匈奴得到韩王信后，就带兵向南越过句注山，攻打太原，一直打到晋阳城下。
gāo dì zì jiāng bīng wǎng jī zhī
汉高帝亲自率军前去迎击。
huì dōng dà hán yǔ xuě zú zhī duò zhǐ zhě shí èr sān yú shì mò dú yáng bài zǒu yòu hàn bīng
会冬大寒雨雪，卒之堕指者十二三，于是冒顿阳败走，诱汉兵。
hàn bīng zhú jī mò dú mò dú nì qí jīng bīng jiàn qí léi ruò yú shì hàn xī bīng sān shí èr wàn běi zhú zhī
汉兵逐击冒顿，冒顿匿其精兵，见其羸弱，于是汉悉兵三十二万，北逐之。
gāo dì xiān zhì píng chéng bù bīng wèi jìn dào mò dú zòng jīng bīng sān shí yú wàn qí wéi gāo dì yú bái dēng qī rì hàn bīng zhōng wài bù dé xiāng jiù xiǎng
高帝先至平城，步兵未尽到，冒顿纵精兵三十余万骑围高帝于白登，七日，汉兵中外不得相救饷。
xiōng nú qí qí xī fāng jǐn bái dōng fāng jǐn máng běi fāng jǐn lí nán fāng jǐn xīng mǎ
匈奴骑，其西方尽白，东方尽駹，北方尽骊，南方尽骍马。
gāo dì nǎi shǐ shǐ jiān hòu yí yān zhī yān zhī nǎi wèi mò dú yuē liǎng zhǔ bù xiāng kùn
高帝就派使者暗中厚赠阏氏（单于的妻子），阏氏于是对冒顿说：“两位君主不应该互相为难。
jīn de hàn dì chán yú zhōng fēi néng jū zhī
今得汉地，单于终非能居之。
qiě hàn zhǔ yǒu shén chán yú chá zhī
且汉主有神，单于察之。
mò dú yǔ hán xìn jiāng wáng huáng zhào lì qī ér bīng jiǔ bù lái yí qí yǔ hàn yǒu móu yì qǔ yān zhī zhī yán nǎi kāi wéi yī jiǎo
”冒顿与韩信将王黄、赵利期，而兵久不来，疑其与汉有谋，亦取阏氏之言，乃开围一角。
yú shì gāo huáng dì lìng shì jiē chí mǎn fu shǐ wài xiāng cóng jiě jiǎo zhí chū de yǔ dà jūn hé ér mò dú suì yǐn bīng qù
于是高皇帝令士皆持满傅矢外乡，从解角直出，得与大军合，而冒顿遂引兵去。
hàn yì yǐn bīng ba shǐ liú jìng jié hé qīn zhī yuē
汉亦引兵罢，使刘敬结和亲之约。
shì hòu hán xìn wèi xiōng nú jiāng jí zhào lì wáng huáng děng shù bèi yuē qīn dào dài yàn mén yún zhōng
是后，韩信为匈奴将，及赵利、王黄等数背约，侵盗代、雁门、云中。
jū wú jǐ hé chén xī fǎn yǔ hán xìn hé móu jī dài
居无几何，陈豨反，与韩信合谋击代。
hàn shǐ fán kuài wǎng jī zhī fù shōu dài yàn mén yún zhōng jùn xiàn bù chū sài
汉使樊哙往击之，复收代、雁门、云中郡县，不出塞。
shì shí xiōng nú yǐ hàn jiāng shù lǜ zhòng wǎng jiàng gù mò dú cháng wǎng lái qīn dào dài de
是时，匈奴以汉将数率众往降，故冒顿常往来侵盗代地。
yú shì gāo zǔ huàn zhī nǎi shǐ liú jìng fèng zōng shì nǚ wēng zhǔ wèi chán yú yān zhī suì fèng xiōng nú xù zēng jiǔ shí wù gè yǒu shù yuē wèi xiōng dì yǐ hé qīn mò dú nǎi shǎo zhǐ
于是高祖患之，乃使刘敬奉宗室女翁主为单于阏氏，岁奉匈奴絮缯酒食物各有数，约为兄弟以和亲，冒顿乃少止。
hòu yàn wáng lú wǎn fù hòu lǜ qí dǎng qiě wàn rén jiàng xiōng nú wǎng lái kǔ shàng gǔ yǐ dōng zhōng gāo zǔ shì
后燕王卢绾复后，率其党且万人降匈奴，往来苦上谷以东，终高祖世。
kǎo huì gāo hòu shí mò dú jìn jiāo nǎi wéi shū shǐ shǐ yí gāo hòu yuē gū fèn zhī jūn shēng yú jǔ zé zhī zhōng cháng yú píng yě niú mǎ zhī yù shù zhì biān jìng yuàn yóu zhōng guó
考惠、高后时，冒顿浸骄，乃为书，使使遗高后曰：“孤偾之君，生于沮泽之中，长于平野牛马之域，数至边境，愿游中国。
bì xià dú lì gū fèn dú jū
陛下独立，孤偾独居。
liǎng zhǔ bù lè wú yǐ zì yú yuàn yǐ suǒ yǒu yì qí suǒ wú
两主不乐，无以自虞，愿以所有，易其所无。
gāo hòu dà nù zhào chéng xiàng píng jí fán kuài jì bù děng yì zhǎn qí shǐ zhě fā bīng ér jī zhī
”高后大怒，召丞相平及樊哙、季布等，议斩其使者，发兵而击之。
fán kuài yuē chén yuàn de shí wàn zhòng héng xíng xiōng nú zhōng
樊哙曰：“臣愿得十万众，横行匈奴中。
wèn jì bù bù yuē kuài kě zhǎn yě
”问季布，布曰：“哙可斩也！
qián chén xī fǎn yú dài hàn bīng sān shí èr wàn kuài wéi shàng jiāng jūn shí xiōng nú wéi gāo dì yú píng chéng kuài bù néng jiě wéi
前陈豨反于代，汉兵三十二万，哙为上将军，时匈奴围高帝于平城，哙不能解围。
tiān xià gē zhī yuē píng chéng zhī xià yì chéng kǔ qī rì bù shí bù néng gòu nǔ
天下歌之曰：‘平城之下亦诚苦，七日不食，不能彀弩。
jīn gē yín zhī shēng wèi jué shāng yí zhě fu qǐ ér kuài yù yáo dòng tiān xià wàng yán yǐ shí wàn zhòng héng xíng shì miàn màn yě
’今歌吟之声未绝，伤痍者甫起，而哙欲摇动天下，妄言以十万众横行，是面谩也。
qiě yí dí bì rú qín shòu de qí shàn yán bù zú xǐ è yán bù zú nù yě
且夷狄璧如禽兽，得其善言不足喜，恶言不足怒也。
gāo hòu yuē shàn
”高后曰：“善。
lìng dà yè zhě zhāng zé bào shū yuē chán yú bù wàng bì yì cì zhī yǐ shū bì yì kǒng jù
”令大谒者张泽报书曰：“单于不忘弊邑，赐之以书，弊邑恐惧。
tuì ér zì tú nián lǎo qì shuāi fā chǐ duò luò xíng bù shī dù chán yú guò tīng bù zú yǐ zì wū
退而自图，年老气衰，发齿堕落，行步失度，单于过听，不足以自污。
bì yì wú zuì yi zài jiàn shè
弊邑无罪，宜在见赦。
qiè yǒu yù chē èr chéng mǎ èr sì yǐ fèng cháng jià
窃有御车二乘，马二驷，以奉常驾。
mò dú de shū fù shǐ shǐ lái xiè yuē wèi cháng wén zhōng guó lǐ yì bì xià xìng ér shè zhī
”冒顿得书，复使使来谢曰：“未尝闻中国礼义，陛下幸而赦之。
yīn xiàn mǎ suì hé qīn
于是献上马匹，双方达成和亲。
zhì xiào wén jí wèi fù xiū hé qīn
至孝文即位，复修和亲。
qí sān nián xià xiōng nú yòu xián wáng rù jū hé nán de wèi kòu yú shì wén dì xià zhào yuē hàn yǔ xiōng nú yuē wèi kūn dì wú qīn hài biān jìng suǒ yǐ shū yí xiōng nú shén hòu
其三年夏，匈奴右贤王入居河南地为寇，于是文帝下诏曰：“汉与匈奴约为昆弟，无侵害边境，所以输遗匈奴甚厚。
jīn yòu xián wáng lí qí guó jiāng zhòng jū hé nán de fēi cháng gù
今右贤王离其国，将众居河南地，非常故。
wǎng lái rù sāi bǔ shā lì zú qū qīn shàng jùn bǎo sāi mán yí lìng bù dé jū qí gù
往来入塞，捕杀吏卒，驱侵上郡保塞蛮夷，令不得居其故。
líng lì biān lì rù dào shén ào wú dào fēi yuē yě
陵轹边吏，入盗，甚骜无道，非约也。
qí fā biān lì chē qí bā wàn yì gāo nú qiǎn chéng xiàng guàn yīng jiāng jī yòu xián wáng
其发边吏车骑八万诣高奴，遣丞相灌婴将击右贤王。
yòu xián wáng zǒu chū sāi wén dì xìng tài yuán
”右贤王走出塞，文帝幸太原。
shì shí jì běi wáng fǎn wén dì guī ba chéng xiàng jī hú zhī bīng
是时，济北王反，文帝归，罢丞相击胡之兵。
qí míng nián chán yú yí hàn shū yuē tiān suǒ lì xiōng nú dà chán yú jìng wèn huáng dì wú yàng
第二年，单于送信给汉朝说：“上天所立的匈奴大单于敬问皇帝安好。
qián shí huáng dì yán hé qīn shì chēng shū yì hé huān
前时皇帝言和亲事，称书意合欢。
hàn biān lì qīn wǔ yòu xián wáng yòu xián wáng bù qǐng tīng hòu yì lú hóu nán zhī děng jì yǔ hàn lì xiāng hèn jué èr zhǔ zhī yuē lí kūn dì zhī qīn
汉边吏侵侮右贤王，右贤王不请，听后义卢侯难支等计，与汉吏相恨，绝二主之约，离昆弟之亲。
huáng dì ràng shū zài zhì fā shǐ yǐ shū bào bù lái hàn shǐ bù zhì
皇帝让书再至，发使以书报，不来，汉使不至。
hàn yǐ qí gù bù hé lín guó bù fù
汉以其故不和，邻国不附。
jīn yǐ shǎo lì zhī bài yuē gù fá yòu xián wáng shǐ zhì xī fāng qiú ròu zhī jī zhī
今以少吏之败约，故罚右贤王，使至西方求月氏击之。
yǐ tiān zhī fú lì zú liáng mǎ lì qiáng yǐ miè yí ròu zhī jǐn zhǎn shā jiàng xià dìng zhī
以天之福，吏卒良，马力强，以灭夷月氏，尽斩杀降下定之。
lóu lán wū sūn hū jiē jí qí páng èr shí liù guó jiē yǐ wèi xiōng nú
楼兰、乌孙、呼揭及其旁二十六国皆已为匈奴。
zhū yǐn gōng zhī mín bìng wèi yī jiā běi zhōu yǐ dìng
诸引弓之民并为一家，北州以定。
yuàn qǐn bīng xiū shì yǎng mǎ chú qián shì fù gù yuē yǐ ān biān mín yǐ yīng gǔ shǐ shǐ shǎo zhě de chéng qí zhǎng lǎo zhě de ān qí chù shì shì píng lè
愿寝兵休士养马，除前事，复故约，以安边民，以应古始，使少者得成其长，老者得安其处，世世平乐。
wèi de huáng dì zhī zhì gù shǐ láng zhōng xì hū qiǎn fèng shū qǐng xiàn tuó tuó yī qí mǎ èr jià èr sì
未得皇帝之志，故使郎中系虖浅奉书请，献橐佗一，骑马二，驾二驷。
huáng dì jí bù yù xiōng nú jìn sāi zé qiě zhào lì mín yuǎn shě
皇帝如果不希望匈奴靠近边塞，那就请下令让官吏百姓远离边塞居住。
shǐ zhě zhì jí qiǎn zhī
使者到了之后，请立即遣返。
liù yuè zhōng lái zhì xīn wàng zhī de
”六月中，来至新望之地。
shū zhì hàn yì jī yǔ hé qīn shú biàn gōng qīng jiē yuē chán yú xīn pò yuè shì chéng shèng bù kě jī yě
书至，汉议击与和亲孰便，公卿皆曰：“单于新破月氏，乘胜，不可击也。
qiě de xiōng nú de zé lǔ fēi kě jū yě hé qīn shén biàn
且得匈奴地，泽卤非可居也，和亲甚便。
hàn xǔ zhī
”汉朝同意了。
xiào wén qián liù nián yí xiōng nú shū yuē huáng dì jìng wèn xiōng nú dà chán yú wú yàng
孝文前六年，遗匈奴书曰：“皇帝敬问匈奴大单于无恙。
shǐ xì hū qiǎn yí zhèn shū yún yuàn qǐn bīng xiū shì chú qián shì fù gù yuē yǐ ān biān mín shì shì píng lè zhèn shén jiā zhī
使系虖浅遗朕书，云‘愿寝兵休士，除前事，复故约，以安边民，世世平乐’，朕甚嘉之。
cǐ gǔ shèng wáng zhī zhì yě
这正是古代圣明君主的志向。
hàn yǔ xiōng nú yuē wèi xiōng dì suǒ yǐ yí chán yú shén hòu
汉朝与匈奴结为兄弟，所以送给单于的礼物非常丰厚。
bèi yuē lí xiōng dì zhī qīn zhě cháng zài xiōng nú
背约离兄弟之亲者，常在匈奴。
rán yòu xián wáng shì yǐ zài shè qián wù shēn zhū
然右贤王事已在赦前，勿深诛。
chán yú ruò chēng shū yì míng gào zhū lì shǐ wú fù yuē yǒu xìn jìng rú chán yú shū
单于如果能按照信中的意思去做，明确告知各位官吏，让他们不要违背盟约，守信用，我会像单于信中所说那样恭敬对待。
shǐ zhě yán chán yú zì jiāng bìng guó yǒu gōng shén kǔ bīng shì
使者言单于自将并国有功，甚苦兵事。
fú xiù jiā qǐ yī cháng rú jǐn páo gè yī bǐ shū yī huáng jīn chì jù dài yī huáng jīn xī pí yī xiù shí pǐ jǐn èr shí pǐ chì tí lǜ zēng gè sì shí pǐ shǐ zhōng dài fū yì yè zhě lìng jiān yí chán yú
服绣袷绮衣、长襦、锦袍各一，比疏一，黄金饬具带一，黄金犀毗一，绣十匹，锦二十匹，赤绨、绿缯各四十匹，使中大夫意、谒者令肩遗单于。
hòu qǐng zhī mò dú sǐ zi jī zhōu lì hào yuē lǎo shàng chán yú
不久之后，冒顿去世，他的儿子稽粥继位，被称为老上单于。
lǎo shàng jī zhōu chán yú chū lì wén dì fù qiǎn zōng rén nǚ wēng zhǔ wèi chán yú yān zhī shǐ huàn zhě yàn rén zhōng xíng shuì fu wēng zhǔ
老上稽粥单于初立，文帝复遣宗人女翁主为单于阏氏，使宦者燕人中行说傅翁主。
shuō bù yù xíng hàn qiáng shǐ zhī
中行说不愿意去，汉朝强行派他去。
shuō yuē bì wǒ yě wèi hàn huàn zhě
说曰：“必我也，为汉患者”。
zhōng xíng shuō jì zhì yīn jiàng chán yú chán yú ài xìng zhī
中行说既至，因降单于，单于爱幸之。
chū chán yú hǎo hàn zēng xù shí wù zhōng xíng shuō yuē xiōng nú rén zhòng bù néng dāng hàn zhī yī jùn rán suǒ yǐ qiáng zhī zhě yǐ yī shí yì wú yǎng yú hàn
初，单于好汉缯絮食物，中行说曰：“匈奴人众不能当汉之一郡，然所以强之者，以衣食异，无仰于汉。
jīn chán yú biàn sú hǎo hàn wù hàn wù bù guò shén èr zé xiōng nú jǐn guī yú hàn yǐ
今单于变俗好汉物，汉物不过什二，则匈奴尽归于汉矣。
qí de hàn xù zēng yǐ chí cǎo jí zhōng yī kù jiē liè bì yǐ shì bù rú zhān qiú jiān shàn yě
其得汉絮缯，以驰草棘中，衣裤皆裂弊，以视不如旃裘坚善也；
de hàn shí wù jiē qù zhī yǐ shì bù rú zhòng lào zhī biàn měi yě
得汉食物皆去之，以视不如重酪之便美也。
yú shì shuō jiào chán yú zuǒ yòu shū jì yǐ jì shi qí rén zhòng xù mù
”于是说教单于左右疏记，以计识其人众畜牧。
hàn yí chán yú shū yǐ chǐ yī dú cí yuē huáng dì jìng wèn xiōng nú dà chán yú wú yàng suǒ yǐ yí wù jí yán yǔ yún yún
汉遗单于书，以尺一牍，辞曰“皇帝敬问匈奴大单于无恙”，所以遗物及言语云云。
zhōng xíng shuō lìng chán yú yǐ chǐ èr cùn dú jí yìn fēng jiē lìng guǎng cháng dà jù ào qí cí yuē tiān dì suǒ shēng rì yuè suǒ zhì xiōng nú dà chán yú jìng wèn hàn huáng dì wú yàng suǒ yǐ yí wù yán yǔ yì yún yún
中行说令单于以尺二寸牍，及印封皆令广长大，倨骜其辞曰“天地所生、日月所置匈奴大单于，敬问汉皇帝无恙”，所以遗物言语亦云云。
hàn shǐ huò yán xiōng nú sú jiàn lǎo zhōng xíng shuō qióng hàn shǐ yuē ér hàn sú tún shù cóng jūn dāng fā zhě qí qīn qǐ bù zì duó wēn hòu féi měi jī sòng yǐn shí xíng zhě hu
汉使或言匈奴俗贱老，中行说穷汉使曰：“而汉俗屯戍从军当发者，其亲岂不自夺温厚肥美赍送饮食行者乎？
hàn shǐ yuē rán
汉使说：“是的。”
shuō yuē xiōng nú míng yǐ gōng zhàn wéi shì lǎo ruò bù néng dòu gù yǐ qí féi měi yǐn shí zhuàng jiàn yǐ zì wèi rú cǐ fù zǐ gè de xiāng bǎo hé yǐ yán xiōng nú qīng lǎo yě
”说曰：“匈奴明以攻战为事，老弱不能斗，故以其肥美饮食壮健以自卫，如此父子各得相保，何以言匈奴轻老也？
hàn shǐ yuē xiōng nú fù zǐ tóng qióng lú wò
”汉使曰：“匈奴父子同穹庐卧。
fù sǐ qī qí hòu mǔ
父死，妻其后母；
xiōng dì sǐ jǐn qī qí qī
兄弟死，尽妻其妻。
wú guàn dài zhī jié què tíng zhī lǐ
无冠带之节、阙庭之礼。
zhōng xíng shuō yuē xiōng nú zhī sú shí chù ròu yǐn qí zhī yī qí pí
”中行说曰：“匈奴之俗，食畜肉，饮其汁，衣其皮；
chù shí cǎo yǐn shuǐ suí shí zhuǎn yí
牲畜吃草喝水，随着季节迁移。
gù qí jí zé rén xí qí shè kuān zé rén lè wú shì
故其急则人习骑射，宽则人乐无事。
yuē shù jìng yì xíng
约束径，易行；
jūn chén jiǎn kě jiǔ
君臣简，可久。
yī guó zhī zhèng yóu yī tǐ yě
一国之政犹一体也。
fù xiōng sǐ zé qī qí qī è zhǒng xìng zhī shī yě
父兄死，则妻其妻，恶种姓之失也。
gù xiōng nú suī luàn bì lì zōng zhǒng
所以匈奴即使内部混乱，也一定会拥立本族血统的人为王。
jīn zhōng guó suī yáng bù qǔ qí fù xiōng zhī qī qīn shǔ yì shū zé xiāng shā zhì dào yì xìng jiē cóng cǐ lèi yě
今中国虽阳不取其父兄之妻，亲属益疏则相杀，至到易姓，皆从此类也。
qiě lǐ yì zhī bì shàng xià jiāo yuàn ér shì wū zhī jí shēng lì qū yān
且礼义之弊，上下交怨，而室屋之极，生力屈焉。
fū lì gēng sāng yǐ qiú yī shí zhù chéng guō yǐ zì bèi gù qí mín jí zé bù xí zhàn gōng huǎn zé ba yú zuò yè jiē tǔ shì zhī rén gù wú dié dié zhàn zhàn guān gù hé dāng
夫力耕桑以求衣食，筑城郭以自备，故其民急则不习战攻，缓则罢于作业，嗟土室之人，顾无喋喋占占，冠固何当！
zì shì zhī hòu hàn shǐ yù biàn lùn zhě zhōng xíng shuō zhé yuē hàn shǐ wú duō yán gù hàn suǒ shū xiōng nú zēng xù mǐ niè lìng qí liàng zhōng bì shàn měi ér yǐ hé yǐ yán wèi hu
”自是之后，汉使欲辩论者，中行说辄曰：“汉使毋多言，顾汉所输匈奴缯絮米蘖，令其量中，必善美而已，何以言为乎？
qiě suǒ gěi bèi shàn zé yǐ bù bèi shàn ér kǔ è zé hou qiū shú yǐ qí chí rǒu nǎi jià sè yě
且所给备善则已，不备善而苦恶，则候秋孰，以骑驰蹂乃稼穑也。
rì yè jiào chán yú hou lì hài chù
”他日夜教导单于观察利害关系。
xiào wén shí sì nián xiōng nú chán yú shí sì wàn qí rù cháo nà xiāo guān shā běi dì dū wèi yǎng lǔ rén mín xù chǎn shén duō suì zhì péng yáng
孝文十四年，匈奴单于十四万骑入朝那萧关，杀北地都尉卬，虏人民畜产甚多，遂至彭阳。
shǐ qí bīng rù shāo huí zhōng gōng hòu jì zhì yōng gān quán
使骑兵入烧回中宫，候骑至雍甘泉。
yú shì wén dì yǐ zhōng wèi zhōu shě láng zhōng lìng zhāng wǔ wèi jiāng jūn fā chē qiān shèng shí wàn qí jūn zhǎng ān páng yǐ bèi hú kòu
于是文帝以中尉周舍、郎中令张武为将军，发车千乘，十万骑，军长安旁以备胡寇。
ér bài chāng hòu lú qīng wéi shàng jùn jiāng jūn nìng hóu wèi xiū wèi běi dì jiāng jūn lóng lǜ hóu zhōu zào wèi lǒng xī jiāng jūn dōng yáng hóu zhāng xiàng rú wèi dà jiàng jūn chéng hóu dǒng chì wèi jiāng jūn dà fā chē qí wǎng jī hú
而拜昌侯卢卿为上郡将军，宁侯魏修为北地将军，隆虑侯周灶为陇西将军，东阳侯张相如为大将军，成侯董赤为将军，大发车骑往击胡。
chán yú liú sāi nèi yuè yú hàn zhú chū sāi jí hái bù néng yǒu suǒ shā
单于留塞内月余，汉逐出塞即还，不能有所杀。
xiōng nú rì yǐ jiāo suì rù biān shā lüè rén mín shén zhòng yún zhōng liáo dōng zuì shén jùn wàn yú rén
匈奴日以骄，岁入边，杀略人民甚众，云中、辽东最甚，郡万余人。
hàn shén huàn zhī nǎi shǐ shǐ yí xiōng nú shū chán yú yì shǐ dàng hù bào xiè fù yán hé qīn shì
汉甚患之，乃使使遗匈奴书，单于亦使当户报谢，复言和亲事。
xiào wén hòu èr nián shǐ shǐ yí xiōng nú shū yuē huáng dì jìng wèn xiōng nú dà chán yú wú yàng
孝文后二年，使使遗匈奴书曰：“皇帝敬问匈奴大单于无恙。
shǐ dàng hù qiě qú diāo qú nán láng zhōng hán liáo yí zhèn mǎ èr pǐ yǐ zhì jìng ài
使当户且渠雕渠难、郎中韩辽遗朕马二匹，已至，敬爱。
xiān dì zhì cháng chéng yǐ běi yǐn gōng zhī guó shòu lìng chán yú cháng chéng yǐ nèi guàn dài zhī shì zhèn yì zhì zhī shǐ wàn mín gēng zhī shè liè yī shí fù zǐ wú lí chén zhǔ xiāng ān jù wú bào nüè
先帝制，长城以北引弓之国受令单于，长城以内冠带之室朕亦制之，使万民耕织，射猎衣食，父子毋离，臣主相安，俱无暴虐。
jīn wén xiè è mín tān jiàng qí qū bèi yì jué yuē wàng wàn mín zhī mìng lí liǎng zhǔ zhī huan rán qí shì yǐ zài qián yǐ
今闻渫恶民贪降其趋，背义绝约，忘万民之命，离两主之欢，然其事已在前矣。
shū yún èr guó yǐ hé qīn liǎng zhǔ huān shuō qǐn bīng xiū zú yǎng mǎ shì shì chāng lè xī rán gēng shǐ zhèn shén jiā zhī
书云‘二国已和亲，两主欢说，寝兵休卒养马，世世昌乐，翕然更始’，朕甚嘉之。
shèng zhě rì xīn gǎi zuò gēng shǐ shǐ lǎo zhě de xi yòu zhě de zhǎng gè bǎo qí shǒu lǐng ér zhōng qí tiān nián
圣者日新，改作更始，使老者得息，幼者得长，各保其首领，而终其天年。
zhèn yǔ chán yú jù yóu cǐ dào shùn tiān xù mín shì shì xiāng chuán shī zhī wú qióng tiān xià mò bù xián biàn
我与单于都遵循这条道路，顺应天意，体恤百姓，世代相传，延续不断，天下无不感到便利。
hàn yǔ xiōng nú lín dí zhī guó xiōng nú chù běi dì hán shā qì zǎo jiàng gù zhào lì yí chán yú shú niè jīn bó mián xù tā wù suì yǒu shù
汉与匈奴邻敌之国，匈奴处北地，寒，杀气早降，故诏吏遗单于秫蘖金帛绵絮它物岁有数。
jīn tiān xià dà ān wàn mín xī xī dú zhèn yǔ chán yú wèi zhī fù mǔ
今天下大安，万民熙熙，独朕与单于为之父母。
zhèn zhuī niàn qián shì bó wù xì gù móu chén jì shī jiē bù zú yǐ lí kūn dì zhī huan
朕追念前事，薄物细故，谋臣计失，皆不足以离昆弟之欢。
zhèn wén tiān bù pō fù de bù piān zǎi
我听说上天不会偏袒覆盖，大地不会偏私承载。
zhèn yǔ chán yú jiē juān xì gù jù dǎo dà dào duò huài qián è yǐ tú cháng jiǔ shǐ liǎng guó zhī mín ruò yī jiā zǐ
朕与单于皆捐细故，俱蹈大道，堕坏前恶，以图长久，使两国之民若一家子。
yuán yuán wàn mín xià jí yú biē shàng jí fēi niǎo qí xíng huì xī rú dòng zhī lèi mò bù jiù ān lì bì wēi dài
元元万民，下及鱼鳖，上及飞鸟，跂行喙息蠕动之类，莫不就安利，避危殆。
gù lái zhě bù zhǐ tiān zhī dào yě
所以来者不拒，这是自然的道理。
jù qù qián shì zhèn shì táo lǔ mín chán yú wú yán zhāng ní děng
俱去前事，朕释逃虏民，单于毋言章尼等。
zhèn wén gǔ zhī dì wáng yuē fēn míng ér bù shí yán
朕闻古之帝王，约分明而不食言。
chán yú liú zhì tiān xià dà ān hé qīn zhī hòu hàn guò bù xiān
单于留志，天下大安，和亲之后，汉过不先。
chán yú qí chá zhī
请单于明察。
chán yú jì yuē hé qīn yú shì zhì zhào yù shǐ xiōng nú dà chán yú yí zhèn shū hé qīn yǐ dìng wáng rén bù zú yǐ yì zhòng guǎng de xiōng nú wú rù sāi hàn wú chū sāi quǎn jǐ jīn yuē zhě shā zhī kě yǐ jiǔ qīn hòu wú jiù jù biàn
单于既约和亲，于是制诏御史：“匈奴大单于遗朕书，和亲已定，亡人不足以益众广地，匈奴无入塞，汉无出塞，犭己今约者杀之，可以久亲，后无咎，俱便。
zhèn yǐ xǔ
朕已许。
qí bù gào tiān xià shǐ míng zhī zhī
将此公告天下，让众人清楚知晓。
hòu sì nián lǎo shàng chán yú sǐ zi jūn chén chán yú lì ér zhōng xíng shuō fù shì zhī
后四年，老上单于死，子军臣单于立，而中行说复事之。
hàn fù yǔ xiōng nú hé qīn
汉复与匈奴和亲。
jūn chén chán yú lì suì yú xiōng nú fù jué hé qīn dà rù shàng jùn yún zhōng gè sān wàn qí suǒ shā lüè shén zhòng
军臣单于立岁余，匈奴复绝和亲，大入上郡、云中各三万骑，所杀略甚众。
yú shì hàn shǐ sān jiāng jūn jūn tún běi dì dài zhūn gōu zhù zhào zhūn fēi hú kǒu yuán biān yì gè jiān shǒu yǐ bèi hú kòu
于是汉使三将军军屯北地，代屯句注，赵屯飞狐口，缘边亦各坚守以备胡寇。
yòu zhì sān jiāng jūn jūn zhǎng ān xī xì liǔ wèi běi jí mén bà shàng yǐ bèi hú
又设置三位将军，驻军在长安西边的细柳、渭北的棘门、霸上以防备胡人。
hú jì rù dài gōu zhù biān fēng huǒ tōng yú gān quán cháng ān
胡骑入代句注边，烽火通于甘泉、长安。
shù yuè hàn bīng zhì biān xiōng nú yì yuǎn sāi hàn bīng yì ba
数月，汉兵至边，匈奴亦远塞，汉兵亦罢。
hòu suì yú wén dì bēng jǐng dì lì ér zhào wáng suì nǎi yīn shǐ yú xiōng nú
后岁余，文帝崩，景帝立，而赵王遂乃阴使于匈奴。
wú chu fǎn yù yǔ zhào hé móu rù biān
吴、楚反，欲与赵合谋入边。
hàn wéi pò zhào xiōng nú yì zhǐ
汉军击破赵国包围，匈奴也停止了行动。
zì shì hòu jǐng dì fù yǔ xiōng nú hé qīn tōng guān shì gěi yí chán yú qiǎn wēng zhǔ rú gù yuē
自是后，景帝复与匈奴和亲，通关市，给遗单于，遣翁主如故约。
zhōng jǐng dì shì shí shí xiǎo rù dào biān wú dà kòu
终景帝世，时时小入盗边，无大寇。
wǔ dì jí wèi míng hé qīn yuē shù hòu yù guān shì ráo gěi zhī
武帝即位，明和亲约束，厚遇关市，饶给之。
xiōng nú zì chán yú yǐ xià jiē qīn hàn wǎng lái cháng chéng xià
匈奴从单于以下都亲近汉朝，往来于长城脚下。
hàn shǐ mǎ yì rén niè wēng yī jiān lán chū wù yǔ xiōng nú jiāo yì yáng wèi mài mǎ yì chéng yǐ yòu chán yú
汉使马邑人聂翁壹间阑出物与匈奴交易，阳为卖马邑城以诱单于。
chán yú xìn zhī ér tān mǎ yì cái wù nǎi yǐ shí wàn qí rù wǔ zhōu sāi
单于相信了，又贪图马邑的财物，于是率领十万骑兵进入武州塞。
hàn fú bīng sān shí yú wàn mǎ yì páng yù shǐ dài fū hán ān guó wèi hù jūn jiāng jūn hù guó jiāng jūn yǐ fú chán yú
汉伏兵三十余万马邑旁，御史大夫韩安国为护军将军，护国将军以伏单于。
chán yú jì rù hàn sāi wèi zhì mǎ yì bǎi yú lǐ jiàn chù bù yě ér wú rén mù zhě guài zhī nǎi gōng tíng
单于既入汉塞，未至马邑百余里，见畜布野而无人牧者，怪之，乃攻亭。
shí yàn mén wèi shǐ xíng jiǎo jiàn kòu bǎo cǐ tíng chán yú de yù cì zhī
时雁门尉史行徼，见寇，保此亭，单于得，欲刺之。
wèi shǐ zhī hàn móu nǎi xià jù gào chán yú
尉史知汉谋，乃下，具告单于。
chán yú dà jīng yuē wú gù yí zhī
单于大惊，曰：“吾固疑之。
nǎi yǐn bīng hái
”于是带兵返回。
chū yuē wú de wèi shǐ tiān yě
出曰：“吾得尉史，天也。
yǐ wèi shǐ wèi tiān wáng
封尉史为“天王”。
hàn bīng yuē chán yú rù mǎ yì ér zòng chán yú bù zhì yǐ gù wú suǒ de
汉兵约单于入马邑而纵，单于不至，以故无所得。
jiāng jūn wáng huī bù chū dài jī hú zī zhòng wén chán yú hái bīng duō bù gǎn chū
将军王恢部出代击胡辎重，闻单于还，兵多，不敢出。
hàn yǐ huī běn jiàn zào bīng móu ér bù jìn zhū huī
汉以恢本建造兵谋而不进，诛恢。
zì shì hòu xiōng nú jué hé qīn gōng dāng lù sāi wǎng wǎng rù dào yú biān bù kě shèng shǔ
自是后，凶奴绝和亲，攻当路塞，往往入盗于边，不可胜数。
rán xiōng nú tān shàng lè guān shì shì hàn cái wù hàn yì tōng guān shì bù jué yǐ zhōng zhī
然匈奴贪，尚乐关市，嗜汉财物，汉亦通关市不绝以中之。
zì mǎ yì jūn hòu wǔ suì zhī qiū hàn shǐ sì jiāng gè wàn qí jī hú guān shì xià
自马邑军后五岁之秋，汉使四将各万骑击胡关市下。
jiāng jūn wèi qīng chū shàng gǔ zhì lóng chéng de hú shǒu lǔ qī bǎi rén
将军卫青出上谷，至龙城，得胡首虏七百人。
gōng sūn hè chū yún zhōng wú suǒ de
公孙贺从云中出兵，没有收获。
gōng sūn áo chū dài jùn wèi hú suǒ bài qī qiān
公孙敖出代郡，为胡所败七千。
lǐ guǎng chū yàn mén wèi hú suǒ bài xiōng nú shēng de guǎng guǎng dào wáng guī
李广出雁门，为胡所败，匈奴生得广，广道亡归。
hàn qiú áo guǎng áo guǎng shú wèi shù rén
汉朝囚禁了公孙敖和李广，两人用钱财赎罪成为平民。
qí dōng xiōng nú shù qiān rén dào biān yú yáng yóu shén
其冬，匈奴数千人盗边，渔阳尤甚。
hàn shǐ jiāng jūn hán ān guó zhūn yú yáng bèi hú
汉朝派将军韩安国驻守渔阳防备匈奴。
qí míng nián qiū xiōng nú èr wàn qí rù hàn shā liáo xī tài shǒu lüè èr qiān yú rén
其明年秋，匈奴二万骑入汉，杀辽西太守，略二千余人。
yòu bài yú yáng tài shǒu jūn qiān yú rén wéi jiāng jūn ān guó
又败渔阳太守军千余人，围将军安国。
ān guó shí qiān yú qí yì qiě jǐn huì yàn jiù zhī zhì xiōng nú nǎi qù yòu rù yàn mén shā lüè qiān yú rén
安国时千余骑亦且尽，会燕救之，至，匈奴乃去，又入雁门杀略千余人。
yú shì hàn shǐ jiāng jūn wèi qīng jiāng sān wàn qí chū yàn mén li xi chū dài jùn jī hú de shǒu lǔ shù qiān
于是汉使将军卫青将三万骑出雁门，李息出代郡，击胡，得首虏数千。
qí míng nián wèi qīng fù chū yún zhōng yǐ xī zhì lǒng xī jī hú zhī lóu fán bái yáng wáng zǐ hé nán de hú shǒu lǔ shù qiān yáng bǎi yú wàn
其明年，卫青复出云中以西至陇西，击胡之楼烦、白羊王子河南，得胡首虏数千，羊百余万。
yú shì hàn suì qǔ hé nán de zhù shuò fāng fù shàn gù qín shí méng tián suǒ wéi sāi yīn hé ér wèi gù
于是汉遂取河南地，筑朔方，复缮故秦时蒙恬所为塞，因河而为固。
hàn yì qì shàng gǔ zhī dòu pì xiàn zào yáng dì yǐ yǔ hú
汉亦弃上谷之斗辟县造阳地以予胡。
shì suì yuán shuò èr nián yě
是岁，元朔二年也。
qí hòu dōng jūn chén chán yú sǐ qí dì zuǒ yòu lǐ wáng yī zhì xié zì lì wèi chán yú gōng bài jūn chén chán yú tài zǐ wū dān
其后冬，军臣单于死，其弟左右蠡王伊稚斜自立为单于，攻败军臣单于太子于单。
wū dān wáng jiàng hàn hàn fēng wū dān wèi zhì ān hóu shù yuè sǐ
于单亡降汉，汉封于单为陟安侯，数月死。
yī zhì xié chán yú jì lì qí xià xiōng nú shù wàn qí rù dài jùn shā tài shǒu gòng you lüè qiān yú rén
伊稚斜单于既立，其夏，匈奴数万骑入代郡，杀太守共友，略千余人。
qiū yòu rù yàn mén shā lüè qiān yú rén
秋，又入雁门，杀略千余人。
qí míng nián yòu rù dài jùn dìng xiāng shàng jùn gè sān wàn qí shā lüè shù qiān rén
其明年，又入代郡、定襄、上郡，各三万骑，杀略数千人。
xiōng nú yòu xián wáng yuàn hàn duó zhī hé nán de ér zhù shuò fāng shù kòu dào biān jí rù hé nán qīn rǎo shuò fāng shā lüè lì mín shén zhòng
匈奴右贤王怨汉夺之河南地而筑朔方，数寇盗边，及入河南，侵扰朔方，杀略吏民甚众。
qí míng nián chūn hàn qiǎn wèi qīng jiāng liù jiàng jūn shí yú wàn rén chū shuò fāng gāo quē
其明年春，汉遣卫青将六将军十余万人出朔方高阙。
yòu xián wáng yǐ wéi hàn bīng bù néng zhì yǐn jiǔ zuì
右贤王以为汉兵不能至，饮酒醉。
hàn bīng chū sài liù qī bǎi lǐ yè wéi yòu xián wáng
汉兵出塞六七百里，夜围右贤王。
yòu xián wáng dà jīng tuō shēn táo zǒu jīng qí wǎng wǎng suí hòu qù
右贤王大惊，脱身逃走，精骑往往随后去。
hàn jiāng jūn de yòu xián wáng rén zhòng nán nǚ wàn wǔ qiān rén bì xiǎo wáng shí yú rén
汉将军得右贤王人众男女万五千人，裨小王十余人。
qí qiū xiōng nú wàn qí rù dài jùn shā dū wèi zhū yāng lüè qiān yú rén
其秋，匈奴万骑入代郡，杀都尉朱央，略千余人。
qí míng nián chūn hàn fù qiǎn dà jiàng jūn wèi qīng jiāng liù jiàng jūn shí yú wàn qí réng zài chū dìng xiāng shù bǎi lǐ jī xiōng nú de shǒu lǔ qián hòu wàn jiǔ qiān yú jí ér hàn yì wáng liǎng jiāng jūn sān qiān yú qí
其明年春，汉复遣大将军卫青将六将军，十余万骑，仍再出定襄数百里击匈奴，得首虏前后万九千余级，而汉亦亡两将军，三千余骑。
yòu jiāng jūn jiàn dé yǐ shēn tuō ér qián jiāng jūn xī hòu zhào xìn bīng bù lì jiàng xiōng nú
右将军苏建得以独自逃脱，而前将军翕侯赵信作战失利，投降了匈奴。
zhào xìn zhě gù hú xiǎo wáng jiàng hàn hàn fēng wèi xī hòu yǐ qián jiāng jūn yǔ yòu jiāng jūn bìng jūn jiè dú yù chán yú bīng gù jǐn méi
赵信者，故胡小王，降汉，汉封为翕侯，以前将军与右将军并军，介独遇单于兵，故尽没。
chán yú jì dé xī hòu yǐ wéi zì cì wáng yòng qí zǐ qī zhī yǔ móu hàn
单于得到赵信后，封他为自次王，并把姐姐嫁给他，与他一起谋划对付汉朝。
xìn jiào chán yú yì běi jué mù yǐ yòu bà hàn bīng jiǎo jí ér qǔ zhī wú jìn sāi
信教单于益北绝幕，以诱罢汉兵，徼极而取之，毋近塞。
chán yú cóng zhī
单于从之。
qí míng nián hú shù wàn qí rù shàng gǔ shā shù bǎi rén
其明年，胡数万骑入上谷，杀数百人。
míng nián chūn hàn shǐ piào qí jiāng jūn qù bìng jiāng wàn qí chū lǒng xī guò yān qí shān qiān yú lǐ de hú shǒu lǔ bā qiān yú jí de xiū tú wáng jì tiān jīn rén
明年春，汉使票骑将军去病将万骑出陇西，过焉耆山千余里，得胡首虏八千余级，得休屠王祭天金人。
qí xià piào qí jiāng jūn fù yǔ hé qí hóu shù wàn qí chū lǒng xī běi dì èr qiān lǐ guò jū yán gōng qí lián shān de hú shǒu lǔ sān wàn yú jí bì xiǎo wáng yǐ xià shí yú rén
其夏，票骑将军复与合骑侯数万骑出陇西、北地二千里，过居延，攻祁连山，得胡首虏三万余级，裨小王以下十余人。
shì shí xiōng nú yì lái rù dài jùn yàn mén shā lüè shù bǎi rén
是时，匈奴亦来入代郡、雁门，杀略数百人。
hàn shǐ bó wàng hóu jí li jiāng jūn guǎng chū yòu běi píng jī xiōng nú zuǒ xián wáng
汉朝派遣博望侯张骞和李广将军从右北平出击，攻打匈奴左贤王。
zuǒ xián wáng wéi lǐ guǎng guǎng jūn sì qiān rén sǐ zhě guò bàn shā lǔ yì guò dāng
左贤王围李广，广军四千人死者过半，杀虏亦过当。
huì bó wàng hóu jūn jiù zhì li jiāng jūn de tuō jǐn wáng qí jūn
会博望侯军救至，李将军得脱，尽亡其军。
hé qí hóu hòu piào qí jiāng jūn qī jí bó wàng hóu jiē dāng sǐ shú wèi shù rén
合骑侯后票骑将军期，及博望侯皆当死，赎为庶人。
qí qiū chán yú nù kūn yá wáng xiū tú wáng jū xī fāng wèi hàn suǒ shā lǔ shù wàn rén yù zhào zhū zhī
其秋，单于怒昆邪王、休屠王居西方为汉所杀虏数万人，欲召诛之。
kūn yá xiū tú wáng kǒng móu jiàng hàn hàn shǐ piào qí jiāng jūn yíng zhī
昆邪、休屠王恐，谋降汉，汉使票骑将军迎之。
kūn yá wáng shā xiū tú wáng bìng jiāng qí zhòng jiàng hàn fán sì wàn yú rén hào shí wàn
昆邪王杀休屠王，并将其众降汉，凡四万余人，号十万。
yú shì hàn yǐ de kūn yá zé lǒng xī běi dì hé xī yì shǎo hú kòu xǐ guān dōng pín mín chù suǒ duó xiōng nú hé nán de xīn qín zhōng yǐ shí zhī ér jiǎn běi dì yǐ xī shù zú bàn
于是汉已得昆邪，则陇西、北地、河西益少胡寇，徙关东贫民处所夺匈奴河南地新秦中以实之，而减北地以西戍卒半。
míng nián chūn xiōng nú rù yòu běi píng dìng xiāng gè shù wàn qí shā lüè qiān yú rén
明年春，匈奴入右北平、定襄各数万骑，杀略千余人。
qí míng nián chūn hàn móu yǐ wéi xī hòu xìn wèi chán yú jì jū mù běi yǐ wéi hàn bīng bù néng zhì
其明年春，汉谋以为“翕侯信为单于计，居幕北，以为汉兵不能至”。
nǎi sù mǎ fā shí wàn qí sī fù cóng mǎ fán shí sì wàn pǐ liáng zhòng bù yǔ yān
乃粟马，发十万骑，私负从马凡十四万匹，粮重不与焉。
lìng dà jiàng jūn qīng piào qí jiāng jūn qù bìng zhōng fēn jūn dà jiàng jūn chū dìng xiāng piào qí jiāng jūn chū dài xián yuē jué mù jī xiōng nú
令大将军青、票骑将军去病中分军，大将军出定襄，票骑将军出代，咸约绝幕击匈奴。
chán yú wén zhī yuǎn qí zī zhòng yǐ jīng bīng dài yú mù běi
单于闻之，远其辎重，以精兵待于幕北。
yǔ hàn dà jiàng jūn jiē zhàn yī rì huì mù dà fēng qǐ hàn bīng zòng zuǒ yòu yì wéi chán yú
与汉朝大将军交战一天，到傍晚时，刮起大风，汉军从左右两翼包围单于。
chán yú zì dù zhàn bù néng yǔ hàn bīng suì dú yǔ zhuàng qí shù bǎi kuì hàn wéi xī běi dùn zǒu
单于自度战不能与汉兵，遂独与壮骑数百溃汉围西北遁走。
hàn bīng yè zhuī zhī bù dé xíng bǔ zhǎn shǒu lǔ fán wàn jiǔ qiān jí běi zhì tián yán shān zhào xìn chéng ér hái
汉兵夜追之不得，行捕斩首虏凡万九千级，北至窴颜山赵信城而还。
chán yú zhī zǒu qí bīng wǎng wǎng yǔ hàn jūn xiāng luàn ér suí chán yú
单于之走，其兵往往与汉军相乱而随单于。
chán yú jiǔ bù yǔ qí dà zhòng xiāng de yòu gǔ lí wáng yǐ wéi chán yú sǐ nǎi zì lì wèi chán yú
单于久不与其大众相得，右谷蠡王以为单于死，乃自立为单于。
zhēn chán yú fù de qí zhòng yòu gǔ lí nǎi qù hào fù qí gù wèi
真单于复得其众，右谷蠡乃去号，复其故位。
piào qí zhī chū dài èr qiān yú lǐ yǔ zuǒ wáng jiē zhàn hàn bīng de hú shǒu lǔ fán qī wàn yú rén zuǒ wáng jiāng jiē dùn zǒu
票骑之出代二千余里，与左王接战，汉兵得胡首虏凡七万余人，左王将皆遁走。
piào qí fēng yú láng jū xū shān chán gū yǎn lín hàn hǎi ér hái
票骑封于狼居胥山，禅姑衍，临翰海而还。
shì hòu xiōng nú yuǎn dùn ér mù nán wú wáng tíng
是后，匈奴远遁，而幕南无王庭。
hàn dù hé zì shuò fāng yǐ xī zhì lìng jū wǎng wǎng tōng qú zhì tián guān lì zú wǔ liù wàn rén shāo cán shí dì jiē xiōng nú yǐ běi
汉度河自朔方以西至令居，往往通渠置田官，吏卒五六万人，稍蚕食，地接匈奴以北。
chū hàn liǎng jiāng dà chū wéi chán yú suǒ shā lǔ bā jiǔ wàn ér hàn shì wù gù zhě yì wàn shù hàn mǎ sǐ zhě shí yú wàn pǐ
初，汉两将大出围单于，所杀虏八九万，而汉士物故者亦万数，汉马死者十余万匹。
xiōng nú suī bìng yuǎn qù ér hàn mǎ yì shǎo wú yǐ fù wǎng
匈奴虽病，远去，而汉马亦少，无以复往。
chán yú yòng zhào xìn jì qiǎn shǐ hǎo cí qǐng hé qīn
单于用赵信计，遣使好辞请和亲。
tiān zǐ xià qí yì huò yán hé qīn huò yán suì chén zhī
皇帝把这件事交给大臣们讨论，有人主张和亲，有人主张让匈奴臣服。
chéng xiàng zhǎng shǐ rèn chang yuē xiōng nú xīn kùn yi shǐ wèi wài chén cháo qǐng yú biān
丞相长史任敞曰：“匈奴新困，宜使为外臣，朝请于边。
hàn shǐ chang shǐ yú chán yú
”汉使敞使于单于。
chán yú wén chang jì dà nù liú zhī bù qiǎn
单于听了任敞的建议，非常生气，扣留了他不让他回去。
xiān shì hàn yì yǒu suǒ jiàng xiōng nú shǐ zhě chán yú yì zhé liú hàn shǐ xiāng dāng
在此之前汉朝也招降了一些匈奴使者，单于也总是扣留汉朝的使者相抵偿。
hàn fāng fù shōu shì mǎ huì piào qí jiāng jūn qù bìng sǐ yú shì hàn jiǔ bù běi jī hú
汉方复收士马，会票骑将军去病死，于是汉久不北击胡。
shù suì yī zhì xié chán yú lì shí sān nián sǐ zi wū wéi lì wèi chán yú
几年后，伊稚斜单于在位十三年去世，他的儿子乌维继位成为单于。
shì suì yuán dǐng sān nián yě
是岁，元鼎三年也。
wū wéi chán yú lì ér hàn wǔ dì shǐ chū xún shòu jùn xiàn
乌维单于立，而汉武帝始出巡狩郡县。
qí hòu hàn fāng nán zhū liǎng yuè bù jī xiōng nú xiōng nú yì bù rù biān
其后汉方南诛两越，不击匈奴，匈奴亦不入边。
wū wéi lì sān nián hàn yǐ miè liǎng yuè qiǎn gù tài pú gōng sūn hè jiāng wàn wǔ qiān jì chū jiǔ yuán èr qiān yú lǐ zhì fú jū jǐng cóng piào hóu zhào pò nú wàn yú qí chū lìng jū shù qiān lǐ zhì xiōng nú hé shuǐ jiē bú jiàn xiōng nú yī rén ér hái
乌维立三年，汉已灭两越，遣故太仆公孙贺将万五千骑出九原二千余里，至浮苴井，从票侯赵破奴万余骑出令居数千里，至匈奴河水，皆不见匈奴一人而还。
shì shí tiān zǐ xún biān qīn zhì shuò fāng lè bīng shí bā wàn qí yǐ jiàn wǔ jié ér shǐ guō jí fēng gào chán yú
是时，天子巡边，亲至朔方，勒兵十八万骑以见武节，而使郭吉风告单于。
jì zhì xiōng nú xiōng nú zhǔ kè wèn suǒ shǐ guō jí bēi tǐ hǎo yán yuē wú jiàn chán yú ér kǒu yán
既至匈奴，匈奴主客问所使，郭吉卑体好言曰：“吾见单于而口言。
chán yú jiàn jí jí yuē nán yuè wáng tóu yǐ xuán yú hàn běi què xià
”单于见吉，吉曰：“南越王头已悬于汉北阙下。
jīn chán yú jí néng qián yǔ hàn zhàn tiān zǐ zì jiāng bīng dài biān
今单于即能前与汉战，天子自将兵待边；
jí bù néng jí nán miàn ér chén zǐ hàn
即不能，亟南面而臣子汉。
hé dàn yuǎn zǒu wáng nì yú mù běi hán kǔ wú shuǐ cǎo zhī de wèi
何但远走，亡匿于幕北寒苦无水草之地为？
yǔ zú chán yú dà nù lì zhǎn zhǔ kè jiàn zhě ér liú guō jí bù guī qiān rǔ zhī běi hǎi shàng
”语卒，单于大怒，立斩主客见者，而留郭吉不归，迁辱之北海上。
ér chán yú zhōng bù kěn wèi kòu yú hàn biān xiū yǎng shì mǎ xí shè liè shù shǐ shǐ hǎo cí gān yán qiú hé qīn
而单于终不肯为寇于汉边，休养士马，习射猎，数使使好辞甘言求和亲。
hàn shǐ wáng wū děng kuī xiōng nú
汉朝派王乌等人去窥探匈奴情况。
xiōng nú fǎ hàn shǐ bù qù jié bù yǐ mò qíng qí miàn bù dé rù qióng lú
匈奴法，汉使不去节、不以墨黥其面，不得入穹庐。
wáng wū běi dì rén xí hú sú qù qí jié qíng miàn rù lú
王乌，北地人，习胡俗，去其节，黥面入庐。
chán yú ài zhī yáng xǔ yuē wú wèi qiǎn qí tài zǐ rù zhì yú hàn yǐ qiú hé qīn
单于爱之，阳许曰：“吾为遣其太子入质于汉，以求和亲。
hàn shǐ yáng xìn shǐ yú xiōng nú
汉使杨信使于匈奴。
shì shí hàn dōng bá huì mò cháo xiǎn yǐ wéi jùn ér xi zhì jiǔ quán jùn yǐ gé jué hú yǔ qiāng tōng zhī lù
是时，汉东拔濊貉、朝鲜以为郡，而西置酒泉郡以隔绝胡与羌通之路。
yòu xi tōng ròu zhī dà xià yǐ wēng zhǔ qī wū sūn wáng yǐ fēn xiōng nú xī fāng zhī yuán
又西通月氏、大夏，以翁主妻乌孙王，以分匈奴西方之援。
yòu běi yì guǎng tián zhì xuàn léi wèi sāi ér xiōng nú zhōng bù gǎn yǐ wéi yán
又北益广田至眩雷为塞，而匈奴终不敢以为言。
shì suì xī hòu xìn sǐ hàn yòng shì zhě yǐ xiōng nú yǐ ruò kě chén cóng yě
是岁，翕侯信死，汉用事者以匈奴已弱，可臣从也。
yáng xìn wéi rén gāng zhí qū qiáng sù fēi guì chén yě chán yú bù qīn
杨信为人刚直屈强，素非贵臣也，单于不亲。
yù zhào rù bù kěn qù jié nǎi zuò qióng lú wài jiàn yáng xìn
欲召入，不肯去节，乃坐穹庐外见杨信。
yáng xìn shuō chán yú yuē jí yù hé qīn yǐ chán yú tài zǐ wèi zhì yú hàn
杨信说单于曰：“即欲和亲，以单于太子为质于汉。
chán yú yuē fēi gù yuē
单于说：“这不是原来的约定。”
gù yuē hàn cháng qiǎn wēng zhǔ gěi zēng xù shí wù yǒu pǐn yǐ hé qīn ér xiōng nú yì bù fù rǎo biān
故约，汉常遣翁主，给缯絮、食物有品，以和亲，而匈奴亦不复扰边。
jīn nǎi yù fǎn gǔ lìng wú tài zǐ wèi zhì wú jǐ yǐ
如今却想违背古制，让我的太子去做人质，这几乎不可能。
xiōng nú sú jiàn hàn shǐ fēi zhōng guì rén qí rú shēng yǐ wéi yù shuō zhé qí cí biàn
”匈奴俗，见汉使非中贵人，其儒生，以为欲说，折其辞辩；
shào nián yǐ wéi yù cì zhé qí qì
少年，以为欲刺，折其气。
měi hàn bīng rù xiōng nú xiōng nú zhé bào cháng
每汉兵入匈奴，匈奴辄报偿。
hàn liú xiōng nú shǐ xiōng nú yì liú hàn shǐ bì děi dāng nǎi zhǐ
汉留匈奴使，匈奴亦留汉使，必得当乃止。
yáng xìn jì guī hàn shǐ wáng wū děng rú xiōng nú
杨信既归，汉使王乌等如匈奴。
xiōng nú fù chǎn yǐ gān yán yù duō de hàn cái wù dài wáng wū yuē wú yù rù hàn jiàn tiān zi miàn xiāng jié wèi xiōng dì
匈奴复谄以甘言，欲多得汉财物，绐王乌曰：“吾欲入汉见天子，面相结为兄弟。
wáng wū guī bào hàn hàn wèi chán yú zhù dǐ yú cháng ān
”王乌回汉报告，汉朝就在长安为单于修建了府邸。
xiōng nú yuē fēi děi hàn guì rén shǐ wú bù yǔ chéng yǔ
匈奴却说：“除非派汉朝贵族来当使者，否则我不跟你们说真心话。
xiōng nú shǐ qí guì rén zhì hàn bìng fú yào yù yù zhī bù xìng ér sǐ
”匈奴使其贵人至汉，病，服药欲愈之，不幸而死。
hàn shǐ lù chōng guó pèi èr qiān dàn yìn shòu shǐ sòng qí sàng hòu bì zhí shù qiān jīn
汉使路充国佩二千石印绶使，送其丧，厚币直数千金。
chán yú yǐ wéi hàn shā wú guì shǐ zhě nǎi liú lù chōng guó bù guī
单于却认为汉朝杀了他的尊贵使者，就扣留路充国不让回国。
zhū suǒ yán zhě chán yú tè kōng dài wáng wū shū wú yì rù hàn qiǎn tài zǐ lái zhì
诸所言者，单于特空绐王乌，殊无意入汉、遣太子来质。
yú shì xiōng nú shù shǐ qí bīng qīn fàn hàn biān hàn nǎi bài guō chāng wèi bá hú jiāng jūn nǎi shui zú yě hóu zhūn shuò fāng yǐ dōng bèi hú
于是匈奴数使奇兵侵犯汉边，汉乃拜郭昌为拔胡将军，乃氵足野侯屯朔方以东，备胡。
wū wéi chán yú lì shí suì sǐ zi zhān shī lú lì nián shào hào wèi mào chán yú
乌维单于立十岁死，子詹师庐立，年少，号为皃单于。
shì suì yuán fēng liù nián yě
是岁，元封六年也。
zì shì hòu chán yú yì xī běi zuǒ fāng bīng zhí yún zhōng yòu fāng bīng zhí jiǔ quán dūn huáng
自是后，单于益西北，左方兵直云中，右方兵直酒泉、敦煌。
mào chán yú lì hàn shǐ liǎng shǐ yī rén diào chán yú yī rén diào yòu xián wáng yù yǐ guāi qí guó
皃单于立，汉使两使，一人吊单于，一人吊右贤王，欲以乖其国。
shǐ zhě rù xiōng nú xiōng nú xī jiāng zhì chán yú
使者进入匈奴后，匈奴人都把他们带到单于那里。
chán yú nù ér xī liú hàn shǐ
单于怒而悉留汉使。
hàn shǐ liú xiōng nú zhě qián hòu shí yú bèi ér xiōng nú shǐ lái hàn yì zhé liú zhī xiāng dāng
汉使留匈奴者前后十余辈，而匈奴使来汉，亦辄留之相当。
shì suì hàn shǐ èr shī jiāng jūn xi fá dà yuān ér lìng yīn yú jiāng jūn zhù shòu xiáng chéng
是岁，汉使贰师将军西伐大宛，而令因杅将军筑受降城。
qí dōng xiōng nú dà yǔ xuě chù duō jī hán sǐ mào chán yú nián shào hǎo shā fá guó zhōng duō bù ān
其冬，匈奴大雨雪，畜多饥寒死，皃单于年少，好杀伐，国中多不安。
zuǒ dà dū wèi yù shā chán yú shǐ rén jiān gào hàn yuē wǒ yù shā chán yú jiàng hàn hàn yuǎn hàn jí lái bīng jìn wǒ wǒ jí fā
左大都尉欲杀单于，使人间告汉曰：“我欲杀单于降汉，汉远，汉即来兵近我，我即发。
chū hàn wén cǐ yán gù zhù shòu xiáng chéng
”初汉闻此言，故筑受降城。
yóu yǐ wéi yuǎn
犹以为远。
qí míng nián chūn hàn shǐ shui zú yě hóu pò nú jiāng èr wàn qí chū shuò fāng běi èr qiān yú lǐ qī zhì jùn jī shān ér hái
其明年春，汉使氵足野侯破奴将二万骑出朔方北二千余里，期至浚稽山而还。
shui zú yě hóu jì zhì qī zuǒ dà dū wèi yù fā ér jué chán yú zhū zhī fā bīng jī zhuó yě hóu
氵足野侯既至期，左大都尉欲发而觉，单于诛之，发兵击浞野侯。
shui zú yě hóu xíng bǔ shǒu lǔ shù qiān rén
氵足野侯行捕首虏数千人。
hái wèi zhì shòu xiáng chéng sì bǎi lǐ xiōng nú bā wàn qí wéi zhī
还，未至受降城四百里，匈奴八万骑围之。
shui zú yě hóu yè chū zì qiú shuǐ xiōng nú shēng de shui zú yě hóu yīn jí jī qí jūn
氵足野侯夜出自求水，匈奴生得氵足野侯，因急击其军。
jūn lì wèi wáng jiāng ér zhū mò xiāng quàn ér guī jūn suì méi yú xiōng nú
军吏畏亡将而诛，莫相劝而归，军遂没于匈奴。
chán yú dà xǐ suì qiǎn bīng gōng shòu xiáng chéng bù néng xià nǎi qīn rù biān ér qù
单于大喜，遂遣兵攻受降城，不能下，乃侵入边而去。
míng nián chán yú yù zì gōng shòu xiáng chéng wèi dào bìng sǐ
明年，单于欲自攻受降城，未到，病死。
mào chán yú lì sān suì ér sǐ
皃单于立三岁而死。
zi shǎo xiōng nú nǎi lì qí jì fù wū wéi chán yú dì yòu xián wáng jù lí hú wèi chán yú
子少，匈奴乃立其季父乌维单于弟右贤王句黎湖为单于。
shì suì tài chū sān nián yě
这一年是友翅三年。
jù lí hú chán yú lì hàn shǐ guāng lù xūn xú zì wèi chū wǔ yuán sāi shù bǎi lǐ yuǎn zhě qiān lǐ zhù chéng zhàng liè tíng zhì lú qú ér shǐ yóu jī jiāng jūn hán shuō cháng píng hòu wèi kàng zhūn qí páng shǐ qiáng nǔ dū wèi lù bó dé zhù jū yán zé shàng
句黎湖单于立，汉使光禄勋徐自为出五原塞数百里，远者千里，筑城障列亭至卢朐，而使游击将军韩说、长平侯卫伉屯其旁，使强弩都尉路博德筑居延泽上。
qí qiū xiōng nú dà rén yún zhōng dìng xiāng wǔ yuán shuò fāng shā lüè shù qiān rén bài shù èr qiān dàn ér qù xíng huài guāng lù suǒ zhù tíng zhàng
其秋，匈奴大人云中、定襄、五原、朔方，杀略数千人，败数二千石而去，行坏光禄所筑亭障。
yòu shǐ yòu xián wáng rù jiǔ quán zhāng yè lüè shù qiān rén
又派右贤王入侵酒泉、张掖，掳掠了几千人。
huì rèn wén jī jiù jǐn fù shī qí suǒ de ér qù
会任文击救，尽复失其所得而去。
wén èr shī jiāng jūn pò dà yuān zhǎn qí wáng hái chán yú yù zhē zhī bù gǎn qí dōng bìng sǐ
闻贰师将军破大宛，斩其王还，单于欲遮之，不敢，其冬病死。
jù lí hú chán yú lì yī suì sǐ qí dì zuǒ dà dū wèi qiě dī hóu lì wèi chán yú
句黎湖单于立一岁死，其弟左大都尉且鞮侯立为单于。
hàn jì zhū dà yuān wēi zhèn wài guó tiān zǐ yì yù suì kùn hú nǎi xià zhào yuē gāo huáng dì yí zhèn píng chéng zhī yōu gāo hòu shí chán yú shū jué bèi nì
汉既诛大宛，威震外国，天子意欲遂困胡，乃下诏曰：“高皇帝遗朕平城之忧，高后时单于书绝悖逆。
xī qí xiāng gōng fù jiǔ shì zhī chóu chūn qiū dà zhī
昔齐襄公复九世之雠，《春秋》大之。
shì suì tài chū sì nián yě
”是岁，太初四年也。
qiě dī hóu chán yú chū lì kǒng hàn xí zhī jǐn guī hàn shǐ zhī bù jiàng zhě lù chōng guó děng yú hàn
且鞮侯单于初立，恐汉袭之，尽归汉使之不降者路充国等于汉。
chán yú nǎi zì wèi wǒ ér zi ān gǎn wàng hàn tiān zǐ
单于乃自谓：“我儿子，安敢望汉天子！
hàn tiān zǐ wǒ zhàng rén xíng
汉天子，我丈人行。
hàn qiǎn zhōng láng jiàng sū wǔ hòu bì lù yí chán yú chán yú yì jiāo lǐ shén jù fēi hàn suǒ wàng yě
”汉遣中郎将苏武厚币赂遗单于，单于益骄，礼甚倨，非汉所望也。
míng nián zhuó yě hóu pò nú de wáng guī hàn
明年，浞野侯破奴得亡归汉。
qí míng nián hàn shǐ èr shī jiāng jūn jiāng sān wàn qí chū jiǔ quán jī yòu xián wáng yú tiān shān de shǒu lǔ wàn yú jí ér hái
其明年，汉使贰师将军将三万骑出酒泉，击右贤王于天山，得首虏万余级而还。
xiōng nú dà wéi èr shī jǐ bù dé tuō
匈奴大围贰师，几不得脱。
hàn bīng wù gù shén liù qī
汉军士兵损失了十分之六七。
hàn yòu shǐ yīn yú jiāng jūn chū xī hé yǔ qiáng nǔ dū wèi huì zhuō xié shān wáng suǒ de
汉又使因杅将军出西河，与强弩都尉会涿邪山，亡所得。
shǐ qí dū wèi lǐ líng jiāng bù bīng wǔ qiān rén chū jū yán běi qiān yú lǐ yǔ chán yú huì hé zhàn líng suǒ shā shāng wàn yú rén bīng shí jǐn yù guī chán yú wéi líng líng jiàng xiōng nú qí bīng de tuō guī hàn zhě sì bǎi rén
使骑都尉李陵将步兵五千人出居延北千余里，与单于会，合战，陵所杀伤万余人，兵食尽，欲归，单于围陵，陵降匈奴，其兵得脱归汉者四百人。
chán yú nǎi guì líng yǐ qí nǚ qī zhī
单于于是器重李陵，把自己的女儿嫁给他。
hòu èr suì hàn shǐ èr shī jiāng jūn liù wàn qí bù bīng qī wàn chū shuò fāng
后二岁，汉使贰师将军六万骑、步兵七万，出朔方；
qiáng nǔ dū wèi lù bó dé jiāng wàn yú rén yǔ èr shī huì yóu jī jiāng jūn shuō bù bīng sān wàn rén chū wǔ yuán
强弩都尉路博德将万余人，与贰师会，游击将军说步兵三万人，出五原；
yīn yú jiāng jūn áo jiāng qí wàn bù bīng sān wàn rén chū yàn mén
因杅将军敖将骑万，步兵三万人，出雁门。
xiōng nú wén xī yuǎn qí lèi zhòng yú yú wú shuǐ běi ér chán yú yǐ shí wàn dài shuǐ nán yǔ èr shī jiē zhàn
匈奴闻，悉远其累重于余吾水北，而单于以十万待水南，与贰师接战。
èr shī jiě ér yǐn guī yǔ chán yú lián dòu shí yú rì yóu jī wáng suǒ de
贰师解而引归，与单于连斗十余日，游击亡所得。
yīn yú yǔ zuǒ xián wáng zhàn bù lì yǐn guī
因杅与左贤王战，不利，引归。
míng nián qiě dī hóu chán yú sǐ lì wǔ nián zhǎng zǐ zuǒ xián wáng lì wèi hú lù gū chán yú
明年，且鞮侯单于死，立五年，长子左贤王立为狐鹿姑单于。
shì suì tài shǐ yuán nián yě
是岁，太始元年也。
chū qiě dī hóu liǎng zi zhǎng wèi zuǒ xián wáng cì wèi zuǒ dà jiàng bìng qiě sǐ yán lì zuǒ xián wáng
初，且鞮侯两子，长为左贤王，次为左大将，病且死，言立左贤王。
zuǒ xián wáng wèi zhì guì rén yǐ wéi yǒu bìng gēng lì zuǒ dà jiàng wèi chán yú
左贤王未至，贵人以为有病，更立左大将为单于。
zuǒ xián wáng wén zhī bù gǎn jìn
左贤王闻之，不敢进。
zuǒ dà jiàng shǐ rén zhào zuǒ xián wáng ér ràng wèi yān
左大将使人召左贤王而让位焉。
zuǒ xián wáng cí yǐ bìng zuǒ dà jiàng bù tīng wèi yuē jí bù xìng sǐ chuán zhī yú wǒ
左贤王辞以病，左大将不听，谓曰：“即不幸死，传之于我。
zuǒ xián wáng xǔ zhī suì lì wèi hú lù gū chán yú
”左贤王许之，遂立为狐鹿姑单于。
hú lù gū chán yú lì yǐ zuǒ dà jiàng wèi zuǒ xián wáng shù nián bìng sǐ qí zi xiān xián dǎn bù dé dài gèng yǐ wéi rì zhú wáng
狐鹿姑单于立，以左大将为左贤王，数年病死，其子先贤掸不得代，更以为日逐王。
rì zhú wáng zhě jiàn yú zuǒ xián wáng
日逐王者，贱于左贤王。
chán yú zì yǐ qí zi wèi zuǒ xián wáng
单于自以其子为左贤王。
chán yú jì lì liù nián ér xiōng nú rù shàng gǔ wǔ yuán shā lüè lì mín
单于既立六年，而匈奴入上谷、五原，杀略吏民。
qí nián xiōng nú fù rù wǔ yuán jiǔ quán shā liǎng bù dū wèi
其年，匈奴复入五原、酒泉，杀两部都尉。
yú shì hàn qiǎn èr shī jiāng jūn qī wàn rén chū wǔ yuán yù shǐ dài fū shāng qiū chéng jiāng sān wàn yú rén chū xī hé chóng hé hóu mǎng tōng jiāng sì wàn qí chū jiǔ quán qiān yú lǐ
于是汉遣贰师将军七万人出五原，御史大夫商丘成将三万余人出西河，重合侯莽通将四万骑出酒泉千余里。
chán yú wén hàn bīng dà chū xī qiǎn qí zī zhòng xǐ zhào xìn chéng běi dǐ zhì jū shuǐ
单于闻汉兵大出，悉遣其辎重，徙赵信城北邸郅居水。
zuǒ xián wáng qū qí rén mín dù yú wú shuǐ liù qī bǎi lǐ jū dōu xián shān
左贤王驱其人民度余吾水六七百里，居兜衔山。
chán yú zì jiāng jīng bīng zuǒ ān hòu dù gū qiě shuǐ
单于自将精兵左安侯度姑且水。
yù shǐ dài fū jūn zhì zhuī xié jìng wú suǒ jiàn hái
御史大夫军至追邪径，无所见，还。
xiōng nú shǐ dà jiàng yǔ lǐ líng jiāng sān wàn yú qí zhuī hàn jūn zhì jùn jī shān hé zhuǎn zhàn jiǔ rì hàn bīng xiàn chén què dí shā shāng lǔ shén zhòng
匈奴使大将与李陵将三万余骑追汉军，至浚稽山合，转战九日，汉兵陷陈却敌，杀伤虏甚众。
zhì pú nú shuǐ lǔ bù lì hái qù
至蒲奴水，虏不利，还去。
chóng hé hóu jūn zhì tiān shān xiōng nú shǐ dà jiàng yǎn qú yǔ zuǒ yòu hū zhī wáng jiāng èr wàn yú qí yào hàn bīng jiàn hàn bīng qiáng yǐn qù
重合侯军至天山，匈奴使大将偃渠与左右呼知王将二万余骑要汉兵，见汉兵强，引去。
chóng hé hóu wú suǒ dé shī
重合侯无所得失。
shì shí hàn kǒng chē shī bīng zhē chóng hé hóu nǎi qiǎn kǎi líng hóu jiàng bīng bié wéi chē shī jǐn de qí wáng mín zhòng ér hái
是时，汉恐车师兵遮重合侯，乃遣闿陵侯将兵别围车师，尽得其王民众而还。
èr shī jiāng jūn jiāng chū sài xiōng nú shǐ yòu dà dū wèi yǔ wèi lǜ jiāng wǔ qiān jì yāo jī hàn jūn yú fu yáng jù shān xiá
贰师将军将出塞，匈奴使右大都尉与卫律将五千骑要击汉军于夫羊句山狭。
èr shī qiǎn shǔ guó hú jì èr qiān yǔ zhàn lǔ bīng huài sàn sǐ shāng zhě shù bǎi rén
贰师遣属国胡骑二千与战，虏兵坏散，死伤者数百人。
hàn jūn chéng shèng zhuī běi zhì fàn fū rén chéng xiōng nú bēn zǒu mò gǎn jù dí
汉军乘胜追北，至范夫人城，匈奴奔走，莫敢距敌。
huì èr shī qī zǐ zuò wū gǔ shōu wén zhī yōu jù
会贰师妻子坐巫蛊收，闻之忧惧。
qí yuàn hú yà fu yì bì zuì cóng jūn shuō èr shī yuē fū rén shì jiā jiē zài lì ruò hái bù chēng yì shì yǔ yù huì zhì jū yǐ běi kě fù de jiàn hu
其掾胡亚夫亦避罪从军，说贰师曰：“夫人室家皆在吏，若还不称意，适与狱会，郅居以北可复得见乎？
èr shī yóu shì hú yí yù shēn rù yāo gōng suì běi zhì zhì jū shuǐ shàng
”贰师由是狐疑，欲深入要功，遂北至郅居水上。
lǔ yǐ qù èr shī qiǎn hù jūn jiāng èr wàn qí dù zhì jū zhī shuǐ
虏已去，贰师遣护军将二万骑度郅居之水。
yī rì féng zuǒ xián wáng zuǒ dà jiàng jiāng èr wàn qí yǔ hàn jūn hé zhàn yī rì hàn jūn shā zuǒ dà jiàng lǔ sǐ shāng shén zhòng
一日，逢左贤王左大将，将二万骑与汉军合战一日，汉军杀左大将，虏死伤甚众。
jūn zhǎng shǐ yǔ jué huī dū wèi huī qú hóu móu yuē jiāng jūn huái yì xīn yù wēi zhòng qiú gōng kǒng bì bài
军长史与决眭都尉𪸩渠侯谋曰：“将军怀异心，欲危众求功，恐必败。
móu gòng zhí èr shī
”谋共执贰师。
èr shī wén zhī zhǎn zhǎng shǐ yǐn bīng hái zhì sù yá wū yàn rán shān
贰师闻之，斩长史，引兵还至速邪乌燕然山。
chán yú zhī hàn jūn láo juàn zì jiāng wǔ wàn qí zhē jī èr shī xiāng shā shāng shén zhòng
单于知汉军劳倦，自将五万骑遮击贰师，相杀伤甚众。
yè qiàn hàn jūn qián shēn shù chǐ cóng hòu jí jī zhī jūn dà luàn bài èr shī jiàng
夜堑汉军前，深数尺，从后急击之，军大乱败，贰师降。
chán yú sù zhī qí hàn dà jiàng guì chén yǐ nǚ qī zhī zūn chǒng zài wèi lǜ shàng
单于素知其汉大将贵臣，以女妻之，尊宠在卫律上。
qí míng nián chán yú qiǎn shǐ yí hàn shū yún nán yǒu dà hàn běi yǒu qiáng hú
其明年，单于遣使遗汉书云：“南有大汉，北有强胡。
hú zhě tiān zhī jiāo zǐ yě bù wéi xiǎo lǐ yǐ zì fán
胡者，天之骄子也，不为小礼以自烦。
jīn yù yǔ hàn kǎi dà guān qǔ hàn nǚ wèi qī suì gěi yí wǒ niè jiǔ wàn dàn jì mǐ wǔ qiān hú zá zēng wàn pǐ tā rú gù yuē zé biān bù xiāng dào yǐ
今欲与汉闿大关，取汉女为妻，岁给遗我糵酒万石，稷米五千斛，杂缯万匹，它如故约，则边不相盗矣。
hàn qiǎn shǐ zhě bào sòng qí shǐ chán yú shǐ zuǒ yòu nán hàn shǐ zhě yuē hàn lǐ yì guó yě
”汉遣使者报送其使，单于使左右难汉使者，曰：“汉，礼义国也。
èr shī dào qián tài zǐ fā bīng fǎn hé yě
贰师道前太子发兵反，何也？
shǐ zhě yuē rán
”使者曰：“然。
nǎi chéng xiàng sī yǔ tài zǐ zhēng dòu tài zǐ fā bīng yù zhū chéng xiàng chéng xiàng wū zhī gù zhū chéng xiàng
乃丞相私与太子争斗，太子发兵欲诛丞相，丞相诬之，故诛丞相。
cǐ zi nòng fù bīng zuì dāng chī xiǎo guò ěr
此子弄父兵，罪当笞，小过耳。
shú yǔ mò dú chán yú shēn shā qí fù dài lì cháng qī hòu mǔ qín shòu xíng yě
孰与冒顿单于身杀其父代立，常妻后母，禽兽行也！
chán yú liú shǐ zhě sān suì nǎi de hái
”单于留使者，三岁乃得还。
èr shī zài xiōng nú suì yú wèi lǜ hài qí chǒng huì mǔ yān zhī bìng lǜ chì hú wū yán xiān chán yú nù yuē hú gù shí cí bīng cháng yán de èr shī yǐ shè jīn hé gù bù yòng
贰师在匈奴岁余，卫律害其宠，会母阏氏病，律饬胡巫言先单于怒，曰：“胡故时祠兵，常言得贰师以社，今何故不用？
yú shì shōu èr shī èr shī mà yuē wǒ sǐ bì miè xiōng nú
”于是收贰师，贰师骂曰：“我死必灭匈奴！
suì tú èr shī yǐ cí
”遂屠贰师以祠。
huì lián yǔ xuě shù yuè xù chǎn sǐ rén mín yì bìng gǔ jià bù shú chán yú kǒng wèi èr shī lì cí shì
会连雨雪数月，畜产死，人民疫病，谷稼不熟，单于恐，为贰师立祠室。
zì èr shī méi hòu hàn xīn shī dà jiàng jūn shì zú shù wàn rén bù fù chū bīng
自贰师没后，汉新失大将军士卒数万人，不复出兵。
sān suì wǔ dì bēng
三岁，武帝崩。
qián cǐ zhě hàn bīng shēn rù qióng zhuī èr shí yú nián xiōng nú yùn zhòng duò dú ba jí kǔ zhī
前此者，汉兵深入穷追二十余年，匈奴孕重惰㱩，罢极苦之。
zì chán yú yǐ xià cháng yǒu yù hé qīn jì
自单于以下常有欲和亲计。
hòu sān nián chán yú yù qiú hé qīn huì bìng sǐ
后三年，单于欲求和亲，会病死。
chū chán yú yǒu yì mǔ dì wèi zuǒ dà dū wèi xián guó rén xiāng zhī mǔ yān zhī kǒng chán yú bù lì zǐ ér lì zuǒ dà dū wèi yě nǎi sī shǐ shā zhī
初，单于有异母弟为左大都尉，贤，国人乡之，母阏氏恐单于不立子而立左大都尉也，乃私使杀之。
zuǒ dà dū wèi tóng mǔ xiōng yuàn suì bù kěn fù huì chán yú tíng
左大都尉同母兄怨，遂不肯复会单于庭。
yòu chán yú bìng qiě sǐ wèi zhū guì rén wǒ zi shǎo bù néng zhì guó lì dì yòu gǔ lí wáng
又单于病且死，谓诸贵人：“我子少，不能治国，立弟右谷蠡王。
jí chán yú sǐ wèi lǜ děng yǔ zhuān qú yān zhī móu nì chán yú sǐ zhà jiáo chán yú lìng yǔ guì rén yǐn méng gēng lì zi zuǒ gǔ lí wáng wèi hú yǎn dī chán yú
”及单于死，卫律等与颛渠阏氏谋，匿单于死，诈矫单于令，与贵人饮盟，更立子左谷蠡王为壶衍鞮单于。
shì suì shǐ yuán èr nián yě
是岁，始元二年也。
hú yǎn dī chán yú jì lì fēng wèi hàn shǐ zhě yán yù hé qīn
壶衍鞮单于既立，风谓汉使者，言欲和亲。
zuǒ xián wáng yòu gǔ lí wáng yǐ bù de lì yuàn wàng lǜ qí zhòng yù nán guī hàn
左贤王、右谷蠡王以不得立怨望，率其众欲南归汉。
kǒng bù néng zì zhì jí xié lú tú wáng yù yǔ xi jiàng wū sūn móu jī xiōng nú
恐不能自致，即胁卢屠王，欲与西降乌孙，谋击匈奴。
lú tú wáng gào zhī chán yú shǐ rén yàn wèn yòu gǔ lí wáng bù fú fǎn yǐ qí zuì zuì lú tú wáng guó rén jiē yuān zhī
卢屠王告之，单于使人验问，右谷蠡王不服，反以其罪罪卢屠王，国人皆冤之。
yú shì èr wáng qù jū qí suǒ wèi cháng kěn huì lóng chéng
于是二王去居其所，未尝肯会龙城。
hòu èr nián qiū xiōng nú rù dài shā dū wèi
后二年秋，匈奴入代，杀都尉。
chán yú nián shào chū lì mǔ yān zhī bù zhèng guó nèi guāi lí cháng kǒng hàn bīng xí zhī
单于年少初立，母阏氏不正，国内乖离，常恐汉兵袭之。
yú shì wèi lǜ wèi chán yú móu chuān jǐng zhù chéng zhì lóu yǐ cáng gǔ yǔ qín rén shǒu zhī
于是卫律为单于谋：“穿井筑城，治楼以藏谷，与秦人守之。
hàn bīng zhì wú nài wǒ hé
汉兵至，无奈我何。
jí chuān jǐng shù bǎi fá cái shù qiān
”即穿井数百，伐材数千。
huò yuē hú rén bù néng shǒu chéng shì yí hàn liáng yě wèi lǜ yú shì zhǐ nǎi gèng móu guī hàn shǐ bù jiàng zhě sū wǔ mǎ hóng děng
或曰胡人不能守城，是遗汉粮也，卫律于是止，乃更谋归汉使不降者苏武、马宏等。
mǎ hóng zhě qián fù guāng lù dài fu wáng zhōng shǐ xī guó wèi xiōng nú suǒ zhē zhōng zhàn sǐ mǎ hóng shēng de yì bù kěn jiàng
马宏者，前副光禄大夫王忠使西国，为匈奴所遮，忠战死，马宏生得，亦不肯降。
gù xiōng nú guī cǐ èr rén yù yǐ tōng shàn yì
故匈奴归此二人，欲以通善意。
shì shí chán yú lì sān suì yǐ
是时，单于立三岁矣。
míng nián xiōng nú fā zuǒ yòu bù èr wàn qí wèi sì duì bìng rù biān wèi kòu
明年，匈奴发左右部二万骑，为四队，并入边为寇。
hàn bīng zhuī zhī zhǎn shǒu huò lǔ jiǔ qiān rén shēng de ōu tuō wáng hàn wú suǒ shī wáng
汉兵追之，斩首获虏九千人，生得瓯脱王，汉无所失亡。
xiōng nú jiàn ōu tuō wáng zài hàn kǒng yǐ wéi dào jī zhī jí xī běi yuǎn qù bù gǎn nán zhú shuǐ cǎo fā rén mín zhūn ōu tuō
匈奴见瓯脱王在汉，恐以为道击之，即西北远去，不敢南逐水草，发人民屯瓯脱。
míng nián fù qiǎn jiǔ qiān jì zhūn shòu xiáng chéng yǐ bèi hàn běi qiáo yú wú lìng kě dù yǐ bèi bēn zǒu
明年，复遣九千骑屯受降城以备汉，北桥余吾，令可度，以备奔走。
shì shí wèi lǜ yǐ sǐ
是时，卫律已死。
wèi lǜ zài shí cháng yán hé qīn zhī lì xiōng nú bù xìn jí sǐ hòu bīng shù kùn guó yì pín
卫律在时，常言和亲之利，匈奴不信，及死后，兵数困，国益贫。
chán yú dì zuǒ gǔ lí wáng sī wèi lǜ yán yù hé qīn ér kǒng hàn bù tīng gù bù kěn xiān yán cháng shǐ zuǒ yòu fēng hàn shǐ zhě
单于弟左谷蠡王思卫律言，欲和亲而恐汉不听，故不肯先言，常使左右风汉使者。
rán qí qīn dào yì xī yù hàn shǐ yù hòu yù yǐ jiàn zhì hé qīn hàn yì jī mí zhī
然其侵盗益希，遇汉使愈厚，欲以渐致和亲，汉亦羁縻之。
qí hòu zuǒ gǔ lí wáng sǐ
其后，左谷蠡王死。
míng nián chán yú shǐ lí wū wáng kuī biān yán jiǔ quán zhāng yè bīng yì ruò chū bīng shì jī jì kě fù de qí de
明年，单于使犁污王窥边，言酒泉、张掖兵益弱，出兵试击，冀可复得其地。
shí hàn xiān de jiàng zhě wén qí jì tiān zǐ zhào biān jǐng bèi
时汉先得降者，闻其计，天子诏边警备。
hòu wú jǐ yòu xián wáng lí wū wáng sì qiān jì fēn sān duì rù rì lēi wū lán fān hé
后无几，右贤王、犁污王四千骑分三队，入日勒、屋兰、番和。
zhāng yè tài shǒu shǔ guó dū wèi fā bīng jī dà pò zhī de tuō zhě shù bǎi rén
张掖太守、属国都尉发兵击，大破之，得脱者数百人。
shǔ guó qiān cháng yì qú wáng qí shì shè shā lí wū wáng cì huáng jīn èr bǎi jīn mǎ èr bǎi pǐ yīn fēng wèi lí wū wáng
属国千长义渠王骑士射杀犁污王，赐黄金二百斤，马二百匹，因封为犁污王。
shǔ guó dū wèi guō zhōng fēng chéng ān hóu
属国都尉郭忠封成安侯。
zì shì hòu xiōng nú bù gǎn rù zhāng yè
自是后，匈奴不敢入张掖。
qí míng nián xiōng nú sān qiān yú qí rù wǔ yuán lüè shā shù qiān rén hòu shù wàn qí nán páng sāi liè xíng gōng sài wài tíng zhàng lüè qǔ lì mín qù
其明年，匈奴三千余骑入五原，略杀数千人，后数万骑南旁塞猎，行攻塞外亭障，略取吏民去。
shì shí hàn biān jùn fēng huǒ hòu wàng jīng míng xiōng nú wèi biān kòu zhě shǎo lì xī fù quǎn yǐ sāi
是时，汉边郡烽火候望精明，匈奴为边寇者少利，希复犭已塞。
hàn fù de xiōng nú jiàng zhě yán wū huán cháng fā xiān chán yú zhǒng xiōng nú yuàn zhī fāng fā èr wàn qí jī wū huán
汉复得匈奴降者，言乌桓尝发先单于冢，匈奴怨之，方发二万骑击乌桓。
dà jiàng jūn huò guāng yù fā bīng yāo jī zhī yǐ wèn hù jūn dū wèi zhào chōng guó
大将军霍光欲发兵邀击之，以问护军都尉赵充国。
chōng guó yǐ wéi wū huán jiān shù quǎn yǐ sāi jīn xiōng nú jī zhī yú hàn biàn
充国以为：“乌桓间数犭已塞，今匈奴击之，于汉便。
yòu xiōng nú xī kòu dào běi biān xìng wú shì
又匈奴希寇盗，北边幸无事。
mán yí zì xiāng gōng jī ér fā bīng yào zhī zhāo kòu shēng shì fēi jì yě
蛮夷自相攻击，而发兵要之，招寇生事，非计也。
guāng gèng wèn zhōng láng jiàng fàn míng you míng you yán kě jī
”光更问中郎将范明友，明友言可击。
yú shì bài míng you wèi dù liáo jiāng jūn jiāng èr wàn qí chū liáo dōng
于是拜明友为度辽将军，将二万骑出辽东。
xiōng nú wén hàn bīng zhì yǐn qù
匈奴闻汉兵至，引去。
chū guāng jiè péng yǒu bīng bù kòng chū jí hòu xiōng nú suì jī wū huán
初，光诫朋友：“兵不空出，即后匈奴，遂击乌桓。
wū huán shí xīn zhōng xiōng nú bīng míng you jì hòu xiōng nú yīn chéng wū huán bì jī zhī zhǎn shǒu liù qiān yú jí huò sān wáng shǒu hái fēng wèi píng líng hóu
”乌桓时新中匈奴兵，明友既后匈奴，因乘乌桓敝，击之，斩首六千余级，获三王首，还，封为平陵侯。
xiōng nú yóu shì kǒng bù néng chū bīng
匈奴由是恐，不能出兵。
jí shǐ shǐ zhī wū sūn qiú yù de hàn gōng zhǔ
即使使之乌孙，求欲得汉公主。
jī wū sūn qǔ chē yán è shī de
击乌孙，取车延、恶师地。
wū sūn gōng zhǔ shàng shū xià gōng qīng yì jiù wèi jué
乌孙公主上书，下公卿议救，未决。
zhāo dì bēng xuān dì jí wèi wū sūn kūn mí fù shàng shū yán lián wèi xiōng nú suǒ qīn xuē kūn mí yuàn fā guó bàn jīng bīng rén mǎ wǔ wàn pǐ jìn lì jī xiōng nú wéi tiān zǐ chū bīng āi jiù gōng zhǔ
昭帝崩，宣帝即位，乌孙昆弥复上书言：“连为匈奴所侵削，昆弥愿发国半精兵人马五万匹，尽力击匈奴，唯天子出兵，哀救公主！
běn shǐ èr nián hàn dà fā guān dōng qīng ruì shì xuǎn jùn guó lì sān bǎi shí kàng jiàn xí qí shè zhě jiē cóng jūn
”本始二年，汉大发关东轻锐士，选郡国吏三百石伉健习骑射者，皆从军。
qiǎn yù shǐ dài fū tián guǎng míng wèi qí lián jiāng jūn sì wàn yú qí chū xī hé
遣御史大夫田广明为祁连将军，四万余骑，出西河；
dù liáo jiāng jūn fàn míng you sān wàn yú qí chū zhāng yè
度辽将军范明友三万余骑，出张掖；
qián jiāng jūn hán zēng sān wàn yú qí chū yún zhōng
前将军韩增三万余骑，出云中；
hòu jiāng jūn zhào chōng guó wèi pú lèi jiāng jūn sān wàn yú qí chū jiǔ quán
后将军赵充国为蒲类将军，三万余骑，出酒泉；
yún zhōng tài shǒu tián shùn wèi hǔ yá jiāng jūn sān wàn yú qí chū wǔ yuán fán wǔ jiāng jūn bīng shí yú wàn qí chū sài gè èr qiān yú lǐ
云中太守田顺为虎牙将军，三万余骑，出五原：凡五将军，兵十余万骑，出塞各二千余里。
jí xiào wèi cháng huì shǐ hù fà bīng wū sūn xī yù kūn mí zì jiāng xī hòu yǐ xià wǔ wàn yú qí cóng xī fāng rù yǔ wǔ jiāng jūn bīng fán èr shí yú wàn zhòng
及校尉常惠使护发兵乌孙西域，昆弥自将翕侯以下五万余骑从西方入，与五将军兵凡二十余万众。
xiōng nú wén hàn bīng dà chū lǎo ruò bēn zǒu qū xù chǎn yuǎn dùn táo shì yǐ wǔ jiāng shǎo suǒ de
匈奴闻汉兵大出，老弱奔走，驱畜产远遁逃，是以五将少所得。
dù liáo jiāng jūn chū sài qiān èr bǎi yú lǐ zhì pú lí hou shuǐ zhǎn shǒu bǔ lǔ qī bǎi yú jí lǔ huò mǎ niú yáng wàn yú
度辽将军出塞千二百余里，至蒲离候水，斩首捕虏七百余级，卤获马、牛、羊万余。
qián jiāng jūn chū sài qiān èr bǎi yú lǐ zhì wū yuán zhǎn shǒu bǔ lǔ zhì hou shān bǎi yú jí xī mǎ niú yáng èr qiān yú
前将军出塞千二百余里，至乌员，斩首捕虏，至候山百余级，卤马、牛、羊二千余。
pú lèi jiāng jūn bīng dāng yǔ wū sūn hé jī xiōng nú pú lèi zé wū sūn xiān qī zhì ér qù hàn bīng bù yǔ xiāng jí
蒲类将军兵当与乌孙合击匈奴蒲类泽，乌孙先期至而去，汉兵不与相及。
pú lèi jiāng jūn chū sài qiān bā bǎi yú lǐ xi qù hou shān zhǎn shǒu bǔ lǔ de chán yú shǐ zhě pú yīn wáng yǐ xià sān bǎi yú jí xī mǎ niú yáng qī qiān yú
蒲类将军出塞千八百余里，西去候山，斩首捕虏，得单于使者蒲阴王以下三百余级，卤马、牛、羊七千余。
wén lǔ yǐ yǐn qù jiē bù zhì qī hái
闻虏已引去，皆不至期还。
tiān zǐ pú qí guò kuān ér bù zuì
天子蒲其过，宽而不罪。
qí lián jiāng jūn chū sài qiān liù bǎi lǐ zhì jī zhì shān zhǎn shǒu bǔ lǔ shí jiǔ jí huò niú mǎ yáng bǎi yú
祁连将军出塞千六百里，至鸡秩山，斩首捕虏十九级，获牛、马、羊百余。
féng hàn shǐ xiōng nú hái zhě rǎn hóng děng yán jī zhì shān xī yǒu lǔ zhòng qí lián jí jiè hóng shǐ yán wú lǔ yù hái bīng
逢汉使匈奴还者冉弘等，言鸡秩山西有虏众，祁连即戒弘，使言无虏，欲还兵。
yù shǐ shǔ gōng sūn yì shòu jiàn yǐ wéi bù kě qí lián bù tīng suì yǐn bīng hái
御史属公孙益寿谏，以为不可，祁连不听，遂引兵还。
hǔ yá jiāng jūn chū sài bā bǎi yú lǐ zhì dān yú wú shuǐ shàng jí zhǐ bīng bù jìn zhǎn shǒu bǔ lǔ qiān jiǔ bǎi yú jí xī mǎ niú yáng qī wàn yú yǐn bīng hái
虎牙将军出塞八百余里，至丹余吾水上，即止兵不进，斩首捕虏千九百余级，卤马、牛、羊七万余，引兵还。
shàng yǐ hǔ yá jiāng jūn bù zhì qī zhà zēng lǔ huò ér qí lián zhī lǔ zài qián dòu liú bù jìn jiē xià lì zì shā
上以虎牙将军不至期，诈增卤获，而祁连知虏在前，逗留不进，皆下吏自杀。
zhuó gōng sūn yì shòu wèi shì yù shǐ
擢公孙益寿为侍御史。
xiào wèi cháng huì yǔ wū sūn bīng zhì yòu gǔ lí tíng huò chán yú fù xíng jí sǎo jū cì míng wáng lí wū dū wèi qiān cháng jiāng yǐ xià sān wàn jiǔ qiān yú jí lǔ mǎ niú yáng lǘ luó tuó tuó qī shí yú wàn
校尉常惠与乌孙兵至右谷蠡庭，获单于父行及嫂、居次、名王、犁污都尉、千长、将以下三万九千余级，虏马、牛、羊、驴、骡、橐驼七十余万。
hàn fēng huì wèi zhǎng luō hóu
汉封惠为长罗侯。
rán xiōng nú mín zhòng sǐ shāng ér qù zhě jí xù chǎn yuǎn yí sǐ wáng bù kě shèng shǔ
然匈奴民众死伤而去者，及畜产远移死亡不可胜数。
yú shì xiōng nú suì shuāi hào yuàn wū sūn
于是匈奴遂衰耗，怨乌孙。
qí dōng chán yú zì jiāng wàn qí jī wū sūn pō de lǎo ruò yù hái
其冬，单于自将万骑击乌孙，颇得老弱，欲还。
huì tiān dà yǔ xuě yī rì shēn zhàng yú rén mín xù chǎn dòng sǐ hái zhě bù néng shí yī
会天大雨雪，一日深丈余，人民畜产冻死，还者不能什一。
yú shì dīng líng chéng ruò gōng qí běi wū huán rù qí dōng wū sūn jī qí xi
于是丁令乘弱攻其北，乌桓入其东，乌孙击其西。
fán sān guó suǒ shā shù wàn jí mǎ shù wàn pǐ niú yáng shén zhòng
凡三国所杀数万级，马数万匹，牛、羊甚众。
yòu zhòng yǐ è sǐ rén mín sǐ zhě shén sān xù chǎn shén wǔ xiōng nú dà xū ruò zhū guó jī shǔ zhě jiē wǎ jiě gōng dào bù néng lǐ
又重以饿死，人民死者什三，畜产什五，匈奴大虚弱，诸国羁属者皆瓦解，攻盗不能理。
qí hòu hàn chū sān qiān yú qí wèi sān dào bìng rù xiōng nú bǔ lǔ de shù qiān rén hái
其后汉出三千余骑，为三道，并入匈奴，捕虏得数千人还。
xiōng nú zhōng bù gǎn qǔ dāng cí yù xiāng hé qīn ér biān jìng shǎo shì yǐ
匈奴终不敢取当，兹欲乡和亲，而边境少事矣。
hú yǎn dī chán yú lì shí qī nián sǐ dì zuǒ xián wáng lì wèi xū lǘ quán qú chán yú
壶衍鞮单于立十七年死，弟左贤王立，为虚闾权渠单于。
shì suì dì jié èr nián yě
是岁，地节二年也。
xū lǘ quán qú chán yú lì yǐ yòu dà jiàng nǚ wèi dà yān zhī ér chù qián chán yú suǒ xìng zhuān qú yān zhī
虚闾权渠单于立，以右大将女为大阏氏，而黜前单于所幸颛渠阏氏。
zhuān qú yān zhī fù zuǒ dà qiě qú yuàn wàng
颛渠阏氏父左大且渠怨望。
shì shí xiōng nú bù néng wèi biān kòu yú shì hàn ba wài chéng yǐ xiū bǎi xìng
是时，匈奴不能为边寇，于是汉罢外城，以休百姓。
chán yú wén zhī xǐ zhào guì rén móu yù yǔ hàn hé qīn
单于闻之喜，召贵人谋，欲与汉和亲。
zuǒ dà qiě qú xīn hài qí shì yuē qián hàn shǐ lái bīng suí qí hòu jīn yì xiào hàn fā bīng xiān shǐ shǐ zhě rù
左大且渠心害其事，曰：“前汉使来，兵随其后，今亦效汉发兵，先使使者入。
nǎi zì qǐng yǔ hū lú zǐ wáng gè jiāng wàn qí nán páng sāi liè xiāng féng jù rù
”乃自请与呼卢訾王各将万骑南旁塞猎，相逢俱入。
xíng wèi dào huì sān qí wáng jiàng hàn yán xiōng nú yù wèi kòu
行未到，会三骑亡降汉，言匈奴欲为寇。
yú shì tiān zǐ zhào fā biān qí zhūn yào hài chù shǐ dà jiàng jūn jūn jiān zhì zhòng děng sì rén jiāng wǔ qiān jì fēn sān duì chū sài gè shù bǎi lǐ bǔ de lǔ gè shù shí rén ér hái
于是天子诏发边骑屯要害处，使大将军军监治众等四人将五千骑，分三队，出塞各数百里，捕得虏各数十人而还。
shí xiōng nú wáng qí sān qí bù gǎn rù jí yǐn qù
时匈奴亡其三骑，不敢入，即引去。
shì suì yě xiōng nú jī rén mín xù chǎn sǐ shí liù qī
是岁也，匈奴饥，人民畜产死十六七。
yòu fā liǎng zhūn gè wàn qí yǐ bèi hàn
又发两屯各万骑以备汉。
qí qiū xiōng nú qián suǒ de xī rù jū zuǒ dì zhě qí jūn zhǎng yǐ xià shù qiān rén jiē qū xù chǎn xíng yǔ ōu tuō zhàn suǒ zhàn shā shāng shén zhòng suì nán jiàng hàn
其秋，匈奴前所得西嗕居左地者，其君长以下数千人皆驱畜产行，与瓯脱战，所战杀伤甚众，遂南降汉。
qí míng nián xī yù chéng guō gòng jī xiōng nú qǔ chē shī guó de qí wáng jí rén zhòng ér qù
其明年，西域城郭共击匈奴，取车师国，得其王及人众而去。
chán yú fù yǐ chē shī wáng kūn dì dōu mò wèi chē shī wáng shōu qí yú mín dōng xǐ bù gǎn jū gù dì
单于复以车师王昆弟兜莫为车师王，收其余民东徙，不敢居故地。
ér hàn yì qiǎn zhūn shì fēn tián chē shī de yǐ shí zhī
而汉益遣屯士分田车师地以实之。
qí míng nián xiōng nú yuàn zhū guó gòng jī chē shī qiǎn zuǒ yòu dà jiàng gè wàn yú qí tún tián yòu dì yù yǐ qīn pò wū sūn xī yù
其明年，匈奴怨诸国共击车师，遣左右大将各万余骑屯田右地，欲以侵迫乌孙西域。
hòu èr suì xiōng nú qiǎn zuǒ yòu ào jiān gè liù qiān jì yǔ zuǒ dà jiàng zài jī hàn zhī tián chē shī chéng zhě bù néng xià
后二岁，匈奴遣左右奥鞬各六千骑，与左大将再击汉之田车师城者，不能下。
qí míng nián dīng líng bǐ sān suì rù dào xiōng nú shā lüè rén mín shù qiān qū mǎ chù qù
其明年，丁令比三岁入盗匈奴，杀略人民数千，驱马畜去。
xiōng nú qiǎn wàn yú qí wǎng jī zhī wú suǒ de
匈奴遣万余骑往击之，无所得。
qí míng nián chán yú jiāng shí wàn yú qí páng sāi liè yù rù biān kòu
其明年，单于将十万余骑旁塞猎，欲入边寇。
wèi zhì huì qí mín tí chú qú táng wáng jiàng hàn yán zhuàng hàn yǐ wéi yán bīng lù xī lú hóu ér qiǎn hòu jiāng jūn zhào chōng guó jiāng bīng sì wàn yú qí zhūn yuán biān jiǔ jùn bèi lǔ
未至，会其民题除渠堂亡降汉言状，汉以为言兵鹿奚卢侯，而遣后将军赵充国将兵四万余骑屯缘边九郡备虏。
yuè yú chán yú bìng ōu xuè yīn bù gǎn rù hái qù jí bà bīng
月余，单于病欧血，因不敢入，还去，即罢兵。
nǎi shǐ tí wáng dōu lí hú cì děng rù hàn qǐng hé qīn wèi bào huì chán yú sǐ
乃使题王都犁胡次等入汉，请和亲，未报，会单于死。
shì suì shén jué èr nián yě
是岁，神爵二年也。
xū lǘ quán qú chán yú lì jiǔ nián sǐ
虚闾权渠单于立九年死。
zì shǐ lì ér chù zhuān qú yān zhī zhuān qú yān zhī jí yǔ yòu xián wáng sī tōng
自始立而黜颛渠阏氏，颛渠阏氏即与右贤王私通。
yòu xián wáng huì lóng chéng ér qù zhuān qú yān zhī yǔ yǐ chán yú bìng shén qiě wù yuǎn
右贤王会龙城而去，颛渠阏氏语以单于病甚，且勿远。
hòu shù rì chán yú sǐ
后数日，单于死。
hǎo sù wáng xíng wèi yāng shǐ rén zhào zhū wáng wèi zhì zhuān qú yān zhī yǔ qí dì zuǒ dà qiě qú dōu lóng qí móu lì yòu xián wáng tú qí táng wèi wò yǎn qú dī chán yú
郝宿王刑未央使人召诸王，未至，颛渠阏氏与其弟左大且渠都隆奇谋，立右贤王屠耆堂为握衍朐鞮单于。
wò yǎn qú dī chán yú zhě dài fù wèi yòu xián wáng wū wéi chán yú ěr sūn yě
握衍朐鞮单于者，代父为右贤王，乌维单于耳孙也。
wò yǎn qú dī chán yú lì fù xiū hé qīn qiǎn dì yī qiú ruò wáng shèng zhī rù hàn xiàn jiàn
握衍朐鞮单于立，复修和亲，遣弟伊酋若王胜之入汉献见。
chán yú chū lì xiōng è jǐn shā xū lǘ quán qú shí yòng shì guì rén xíng wèi yāng děng ér rèn yòng zhuān qú yān zhī dì dōu lóng qí yòu jǐn miǎn xū lǘ quán qú zǐ dì jìn qīn ér zì yǐ qí zǐ dì dài zhī
单于初立，凶恶，尽杀虚闾权渠时用事贵人刑未央等，而任用颛渠阏氏弟都隆奇，又尽免虚闾权渠子弟近亲，而自以其子弟代之。
xū lǘ quán qú chán yú zi jī hóu quǎn cè jì bù dé lì wáng guī qī fù wū chán mù
虚闾权渠单于子稽侯犭册既不得立，亡归妻父乌禅幕。
wū chán mù zhě běn wū sūn kāng jū jiān xiǎo guó shù jiàn qīn bào lǜ qí zhòng shù qiān rén jiàng xiōng nú hú lù gū chán yú yǐ qí dì zǐ rì zhú wáng zǐ qī zhī shǐ cháng qí zhòng jū yòu dì
乌禅幕者，本乌孙、康居间小国，数见侵暴，率其众数千人降匈奴，狐鹿姑单于以其弟子日逐王姊妻之，使长其众，居右地。
rì zhú wáng xuǎn xián dǎn qí fù zuǒ xián wáng dāng wèi chán yú ràng hú lù gū chán yú hú lù gū chán yú xǔ lì zhī
日逐王选贤掸，其父左贤王当为单于，让狐鹿姑单于，狐鹿姑单于许立之。
guó rén yǐ gù pō yán rì zhú wáng dāng wèi chán yú
国人以故颇言日逐王当为单于。
rì zhú wáng sù yǔ wò yǎn qú dī chán yú yǒu xì jí lǜ qí zhòng shù wàn qí guī hàn
日逐王素与握衍朐鞮单于有隙，即率其众数万骑归汉。
hàn fēng rì zhú wáng wèi guī dé hóu
汉封日逐王为归德侯。
chán yú gēng lì qí cóng xiōng báo xū táng wèi rì zhú wáng
单于更立其从兄薄胥堂为日逐王。
míng nián chán yú yòu shā xiān xián dǎn liǎng dì
明年，单于又杀先贤掸两弟。
wū chán mù qǐng zhī bù tīng xīn huì
乌禅幕请之，不听，心恚。
qí hòu zuǒ ào jiān wáng sǐ chán yú zì lì qí xiǎo zi wèi ào jiān wáng liú tíng
其后左奥鞬王死，单于自立其小子为奥鞬王，留庭。
ào jiān guì rén gòng lì gù ào jiān wáng zǐ wèi wáng yǔ jù dōng xǐ
奥鞬贵人共立故奥鞬王子为王，与俱东徙。
chán yú qiǎn yòu chéng xiàng jiāng wàn qí wǎng jī zhī shī wáng shù qiān rén bù shèng
单于遣右丞相将万骑往击之，失亡数千人，不胜。
shí chán yú yǐ lì èr suì bào nüè shā fá guó zhōng bù fù
时单于已立二岁，暴虐杀伐，国中不附。
jí tài zǐ zuǒ xián wáng shù chán zuǒ dì guì rén zuǒ dì guì rén jiē yuàn
及太子、左贤王数谗左地贵人，左地贵人皆怨。
qí míng nián wū huán jī xiōng nú dōng biān gū xī wáng pō dé rén mín chán yú nù
其明年，乌桓击匈奴东边姑夕王，颇得人民，单于怒。
gū xī wáng kǒng jí yǔ wū chán mù jí zuǒ dì guì rén gòng lì jī hóu quǎn cè wèi hū hán yá chán yú fā zuǒ dì bīng sì wǔ wàn rén xi jī wò yǎn qú dī chán yú zhì gū qiě shuǐ běi
姑夕王恐，即与乌禅幕及左地贵人共立稽侯犭册为呼韩邪单于，发左地兵四五万人，西击握衍朐鞮单于，至姑且水北。
wèi zhàn wò yǎn qú dī chán yú bīng bài zǒu shǐ rén bào qí dì yòu xián wáng yuē xiōng nú gòng gōng wǒ ruò kěn fā bīng zhù wǒ hu
未战，握衍朐鞮单于兵败走，使人报其弟右贤王曰：“匈奴共攻我，若肯发兵助我乎？
yòu xián wáng yuē ruò bù ài rén shā kūn dì zhū guì rén
”右贤王曰：“若不爱人，杀昆弟诸贵人。
gè zì sǐ ruò chù wú lái wū wǒ
各自死若处，无来污我。
wò yǎn qú dī chán yú huì zì shā
”握衍朐鞮单于恚，自杀。
zuǒ dà qiě qú dōu lóng qí wáng zhī yòu xián wáng suǒ qí mín zhòng jǐn jiàng hū hán yá chán yú
左大且渠都隆奇亡之右贤王所，其民众尽降呼韩邪单于。
shì suì shén jué sì nián yě
是岁，神爵四年也。
wò yǎn qú dī chán yú lì sān nián ér bài
握衍朐鞮单于立三年而败。