fū rén xiāo tiān dì zhī mào huái wǔ cháng zhī xìng cōng míng jīng cuì yǒu shēng zhī zuì líng zhě yě
夫人宵天地之貌,怀五常之性,聪明精粹,有生之最灵者也。
zhǎo yá bù zú yǐ gōng qí yù qū zǒu bù zú yǐ bì lì hài wú máo yǔ yǐ yù hán shǔ bì jiāng yì wù yǐ wéi yǎng yòng rén zhì ér bù shì lì cǐ qí suǒ yǐ wéi guì yě
爪牙不足以供耆欲,趋走不足以避利害,无毛羽以御寒暑,必将役物以为养,用仁智而不恃力,此其所以为贵也。
gù bù rén ài zé bù néng qún bù néng qún zé bù shèng wù bù shèng wù zé yǎng bù zú
故不仁爱则不能群,不能群则不胜物,不胜物则养不足。
qún ér bù zú zhēng xīn jiāng zuò shàng shèng zhuó rán xiān xíng jìng ràng bó ài zhī dé zhě zhòng xīn shuō ér cóng zhī
群而不足,争心将作,上圣卓然先行敬让博爱之德者,众心说而从之。
cóng zhī chéng qún shì wèi jūn yǐ
从之成群,是为君矣;
guī ér wǎng zhī shì wèi wáng yǐ
归而往之,是为王矣。
hóng fàn yuē tiān zǐ zuò mín fù mǔ wèi tiān xià wáng
《洪范》曰:“天子作民父母,为天下王。
shèng rén qǔ lèi yǐ zhèng míng ér wèi qún wèi fù mǔ míng rén ài dé ràng wáng dào zhī běn yě
”圣人取类以正名,而谓群为父母,明仁、爱、德、让,王道之本也。
ài dài jìng ér bù bài dé xū wēi ér jiǔ lì gù zhì lǐ yǐ chóng jìng zuò xíng yǐ míng wēi yě
爱待敬而不败,德须威而久立,故制礼以崇敬,作刑以明威也。
shèng rén jì gōng míng zhé zhī xìng bì tōng tiān de zhī xīn zhì lǐ zuò jiào lì fǎ shè xíng dòng yuán mín qíng ér zé tiān xiàng de
圣人既躬明哲之性,必通天地之心,制礼作教,立法设刑,动缘民情,而则天象地。
gù yuē xiān wáng lì lǐ zé tiān zhī míng yīn dì zhī xìng yě
故曰:先王立礼,“则天之明,因地之性”也。
xíng fá wēi yù yǐ lèi tiān zhī zhèn yào shā lù yě
刑罚威狱,以类天之震曜杀戮也;
wēn cí huì hé yǐ xiào tiān zhī shēng zhí cháng yù yě
温慈惠和,以效天之生殖长育也。
shū yún tiān zhì yǒu lǐ tiān tǎo yǒu zuì
《书》云“天秩有礼”,“天讨有罪”。
gù shèng rén yīn tiān zhì ér zhì wǔ lǐ yīn tiān tǎo ér zuò wǔ xíng
故圣人因天秩而制五礼,因天讨而作五刑。
dà xíng yòng jiá bīng qí cì yòng fǔ yuè
大刑用甲兵,其次用斧钺;
zhōng xíng yòng dāo jù qí cì yòng zuàn záo
中刑用刀锯,其次用钻凿;
báo xíng yòng biān pū
薄刑用鞭扑。
dà zhě chén zhū yuán yě xiǎo zhě zhì zhī shì cháo qí suǒ yáo lái zhě shàng yǐ
大者陈诸原野,小者致之市朝,其所繇来者上矣。
zì huáng dì yǒu zhuō lù zhī zhàn yǐ dìng huǒ zāi zhuān xū yǒu gòng gōng zhī chén yǐ dìng shuǐ hài
自黄帝有涿鹿之战以定火灾,颛顼有共工之陈以定水害。
táng yú zhī jì zhì zhì zhī jí yóu liú gòng gōng fàng yán guàn dōu cuàn sān miáo jí gǔn rán hòu tiān xià fú
唐、虞之际,至治之极,犹流共工,放讠雚兜,窜三苗,殛鲧,然后天下服。
xià yǒu gān hù zhī shì yīn zhōu yǐ bīng dìng tiān xià yǐ
夏有甘扈之誓,殷、周以兵定天下矣。
tiān xià jì dìng jí zāng gān gē jiào yǐ wén dé ér yóu lì sī mǎ zhī guān shè liù jūn zhī zhòng yīn jǐng tián ér zhì jūn fù
天下既定,戢臧干戈,教以文德,而犹立司马之官,设六军之众,因井田而制军赋。
dì fāng yī lǐ wèi jǐng jǐng shí wèi tōng tōng shí wèi chéng chéng fāng shí lǐ
地方一里为井,井十为通,通十为成,成方十里;
chéng shí wèi zhōng zhōng shí wèi tóng tóng fāng bǎi lǐ
成十为终,终十为同,同方百里;
tóng shí wèi fēng fēng shí wèi jī jī fāng qiān lǐ
同十为封,封十为畿,畿方千里。
yǒu shuì yǒu fù
有税有赋。
shuì yǐ zú shí fù yǐ zú bīng
税以足食,赋以足兵。
gù sì jǐng wèi yì sì yì wèi qiū
故四井为邑,四邑为丘。
qiū shí liù jǐng yě yǒu róng mǎ yì pǐ niú sān tóu
丘,十六井也,有戎马一匹,牛三头。
sì qiū wèi diān
四丘为甸。
diān liù shí sì jǐng yě yǒu róng mǎ sì pǐ bīng chē yī chéng niú shí èr tóu jiá shì sān rén zú qī shí èr rén gān gē bèi jù shì wèi chéng mǎ zhī fǎ
甸,六十四井也,有戎马四匹,兵车一乘,牛十二头,甲士三人,卒七十二人,干戈备具,是谓乘马之法。
yī tóng bǎi lǐ tí fēng wàn jǐng chú shān chuān shěn chì chéng chí yì jū yuán yòu shù lù sān qiān liù bǎi jǐng dìng chū fù liù qiān sì bǎi jǐng róng mǎ sì bǎi pǐ bīng chē bǎi shèng cǐ qīng dài fū cǎi dì zhī dà zhě yě shì wèi bǎi shèng zhī jiā
一同百里,提封万井,除山川沈斥,城池邑居,园囿术路,三千六百井,定出赋六千四百井,戎马四百匹,兵车百乘,此卿大夫采地之大者也,是谓百乘之家。
yī fēng sān bǎi yī shí liù lǐ tí fēng shí wàn jǐng dìng chū fù liù wàn sì qiān jǐng róng mǎ sì qiān pǐ bīng chē qiān shèng cǐ zhū hóu zhī dà zhě yě shì wèi qiān shèng zhī guó
一封三百一十六里,提封十万井,定出赋六万四千井,戎马四千匹,兵车千乘,此诸侯之大者也,是谓千乘之国。
tiān zǐ jī fāng qiān lǐ tí fēng bǎi wàn jǐng dìng chū fù liù shí sì wàn jǐng róng mǎ sì wàn pǐ bīng chē wàn shèng gù chēng wàn shèng zhī zhǔ
天子畿方千里,提封百万井,定出赋六十四万井,戎马四万匹,兵车万乘,故称万乘之主。
róng mǎ chē tú gān gē sù jù chūn zhèn lǚ yǐ sōu xià bá shè yǐ miáo qiū zhì bīng yǐ xiǎn dōng dà yuè yǐ shòu jiē yú nóng xì yǐ jiǎng shì yān
戎马、车徒、干戈素具,春振旅以搜,夏拔舍以苗,秋治兵以狝,冬大阅以狩,皆于农隙以讲事焉。
wǔ guó wèi shǔ shǔ yǒu zhǎng
五国为属,属有长;
shí guó wèi lián lián yǒu shuài
十国为连,连有帅;
sān shí guó wèi zú zú yǒu zhèng
三十国为卒,卒有正;
èr bǎi yī shí sì wèi zhōu zhōu yǒu mù
二百一十四为州,州有牧。
lián shī bǐ nián jiǎn chē zú zhèng sān nián jiǎn tú qún mù wǔ zài dà jiǎn chē tú cǐ xiān wáng wèi guó lì wǔ zú bīng zhī dà lüè yě
连师比年简车,卒正三年简徒,群牧五载大简车、徒,此先王为国立武足兵之大略也。
zhōu dào shuāi fǎ dù duò zhì qí huán gōng rèn yòng guǎn zhòng ér guó fù mín ān
周道衰,法度堕,至齐桓公任用管仲,而国富民安。
gōng wèn xíng bó yòng shī zhī dào guǎn zhòng yuē gōng yù dìng zú wǔ xiū jiá bīng dà guó yì jiāng xiū zhī ér xiǎo guó shè bèi zé nán yǐ sù dé zhì yǐ
公问行伯用师之道,管仲曰:“公欲定卒伍,修甲兵,大国亦将修之,而小国设备,则难以速得志矣。
yú shì nǎi zuò nèi zhèng ér yù jūn lìng yān gù zú wǔ dìng hū lǐ ér jūn zhèng chéng hū jiāo
”于是乃作内政而寓军令焉,故卒伍定虖里,而军政成虖郊。
lián qí shí wǔ jū chǔ tóng lè sǐ shēng tóng yōu huò fú gòng zhī gù yè zhàn zé qí shēng xiāng wén zhòu zhàn zé qí rì xiāng jiàn huǎn jí zú yǐ xiāng sǐ
连其什伍,居处同乐,死生同忧,祸福共之,故夜战则其声相闻,昼战则其日相见,缓急足以相死。
qí jiào yǐ chéng wài rǎng yí dí nèi zūn tiān zǐ yǐ ān zhū xià
其教已成,外攘夷狄,内尊天子,以安诸夏。
qí huán jì méi jìn wén jiē zhī yì xiān dìng qí mín zuò bèi lú zhī fǎ zǒng shuài zhū hóu dié wèi méng zhǔ
齐桓既没,晋文接之,亦先定其民,作被庐之法,总帅诸侯,迭为盟主。
rán qí lǐ yǐ pō jiàn chà yòu suí shí gǒu hé yǐ qiú yù sù zhī gōng gù bù néng chōng wáng zhì
然其礼已颇僭差,又随时苟合以求欲速之功,故不能充王制。
èr bó zhī hòu jìn yǐ líng yí zhì lǔ chéng gōng zuò qiū jiǎ āi gōng yòng tián fù sōu shòu zhì bīng dà yuè zhī shì jiē shī qí zhèng
二伯之后,浸以陵夷,至鲁成公作丘甲,哀公用田赋,搜、狩、治兵、大阅之事皆失其正。
chūn qiū shū ér jī zhī yǐ cún wáng dào
《春秋》书而讥之,以存王道。
yú shì shī lǚ jí dòng bǎi xìng bà bì wú fú jié sǐ nàn zhī yì
于是师旅亟动,百姓罢敝,无伏节死难之谊。
kǒng zǐ shāng yān yuē yǐ bù jiào mín zhàn shì wèi qì zhī
孔子伤焉,曰:“以不教民战,是谓弃之。
gù chēng zǐ lù yuē yóu yě qiān shèng zhī guó kě shǐ zhì qí fù yě
”故称子路曰:“由也,千乘之国,可使治其赋也。
ér zǐ lù yì yuē qiān shèng zhī guó shè hū dà guó zhī jiān jiā zhī yǐ shī lǚ yīn zhī yǐ jī jǐn yóu yě wèi zhī bǐ jí sān nián kě shǐ yǒu yǒng qiě zhī fāng yě
”而子路亦曰:“千乘之国,摄虖大国之间,加之以师旅,因之以饥馑,由也为之,比及三年,可使有勇,且知方也。
zhì qí fù bīng jiào yǐ lǐ yì zhī wèi yě
”治其赋兵教以礼谊之谓也。
chūn qiū zhī hòu miè ruò tūn xiǎo bìng wèi zhàn guó shāo zēng jiǎng wǔ zhī lǐ yǐ wéi xì yuè yòng xiāng kuā shì
春秋之后,灭弱吞小,并为战国,稍增讲武之礼,以为戏乐,用相夸视。
ér qín gēng míng jué dǐ xiān wáng zhī lǐ méi yú yín lè zhōng yǐ
而秦更名角抵,先王之礼没于淫乐中矣。
xióng jié zhī shì yīn shì fǔ shí zuò wéi quán zhà yǐ xiāng qīng fù wú yǒu sūn wǔ qí yǒu sūn bìn wèi yǒu wú qǐ qín yǒu shāng yāng jiē qín dí lì shèng chuí zhe piān jí
雄桀之士因势辅时,作为权诈以相倾覆,吴有孙武,齐有孙膑,魏有吴起,秦有商鞅,皆擒敌立胜,垂著篇籍。
dāng cǐ zhī shí hé zòng lián héng zhuǎn xiāng gōng fá dài wéi cí xióng
当此之时,合纵连衡,转相攻伐,代为雌雄。
qí mǐn yǐ jì jī qiáng wèi huì yǐ wǔ zú fèn qín zhāo yǐ ruì shì shèng
齐愍以技击强,魏惠以武卒奋,秦昭以锐士胜。
shì fāng zhēng yú gōng lì ér chí shuō zhě yǐ sūn wú wèi zōng
世方争于功利,而驰说者以孙、吴为宗。
shí wéi sūn qīng míng yú wáng dào ér fēi zhī yuē bǐ sūn wú zhě shàng shì lì ér guì biàn zhà
时唯孙卿明于王道,而非之曰:“彼孙、吴者,上势利而贵变诈;
shī yú bào luàn hūn màn zhī guó jūn chén yǒu jiàn shàng xià lí xīn zhèng móu bù liáng gù kě biàn ér zhà yě
施于暴乱昏嫚之国,君臣有间,上下离心,政谋不良,故可变而诈也。
fu rén rén zài shàng wéi xià suǒ yǎng yóu zǐ dì zhī wèi fù xiōng ruò shǒu zú zhī hàn tóu mù hé kě dāng yě
夫仁人在上,为下所卬,犹子弟之卫父兄,若手足之扞头目,何可当也?
lín guó wàng wǒ huan ruò qīn qī fēn ruò jiāo lán gù shì qí shàng yóu fén zhuó chóu chóu
邻国望我,欢若亲戚,芬若椒兰,顾视其上,犹焚灼仇雠。
rén qíng qǐ kěn wèi qí suǒ è ér gōng qí suǒ hǎo zāi
人情岂肯为其所恶而攻其所好哉?
gù yǐ jié gōng jié yóu yǒu qiǎo zhuō
故以桀攻桀,犹有巧拙;
yǐ jié zhà yáo ruò luǎn tóu shí fu hé xìng zhī yǒu
以桀诈尧,若卵投石,夫何幸之有!
shī yuē wǔ wáng zǎi pèi yǒu qián bǐng yuè rú huǒ liè liè zé mò wǒ gǎn è
《诗》曰:‘武王载旆,有虔秉钺,如火烈烈,则莫我敢遏。
yán yǐ rén yì suí mín zhě wú dí yú tiān xià yě
’言以仁谊绥民者,无敌于天下也。
ruò qí zhī jì jī dé yī shǒu zé shòu cì jīn
若齐之技击,得一首则受赐金。
shì xiǎo dí cuì zé tōu kě yòng yě
事小敌脆,则偷可用也;
shì jù dí jiān zé huàn rán lí yǐ
事巨敌坚,则焕然离矣。
shì wáng guó zhī bīng yě
是亡国之兵也。
wèi shì wǔ zú yī sān shǔ zhī jiǎ cāo shí èr shí zhī nǔ fù shǐ wǔ shí gè zhì gē qí shàng guān zhòu dài jiàn yíng sān rì zhī liáng rì zhōng ér qū bǎi lǐ zhōng shì zé fù qí hù lì qí tián zhái
魏氏武卒,衣三属之甲,操十二石之弩,负矢五十个,置戈其上,冠胄带剑,嬴三日之粮,日中而趋百里,中试则复其户,利其田宅。
rú cǐ zé qí de suī guǎng qí shuì bì guǎ qí qì lì shù nián ér shuāi
如此,则其地虽广,其税必寡,其气力数年而衰。
shì wēi guó zhī bīng yě
这是危害国家的军队。
qín rén qí shēng mín yě xiá ě qí shǐ mín yě kù liè
秦人,其生民也狭厄,其使民也酷烈。
jié zhī yǐ shì yǐn zhī yǐ ě niǔ zhī yǐ shǎng qìng dào zhī yǐ xíng fá shǐ qí mín suǒ yǐ yào lì yú shàng zhě fēi zhàn wú yóu yě
劫之以势,隐之以厄,狃之以赏庆,道之以刑罚,使其民所以要利于上者,非战无由也。
gōng shǎng xiāng cháng wǔ jiǎ shǒu ér lì wǔ jiā shì zuì wéi yǒu shù gù néng sì shì yǒu shèng yú tiān xià
功赏相长,五甲首而隶五家,是最为有数,故能四世有胜于天下。
rán jiē gàn shǎng dǎo lì zhī bīng yōng tú yù mài zhī dào ěr wèi yǒu ān zhì jīn jié zhī lǐ yě
然皆干赏蹈利之兵,庸徒鬻卖之道耳,未有安制矜节之理也。
gù suī de guǎng bīng qiáng xǐ xǐ cháng kǒng tiān xià zhī yī hé ér gòng yà jǐ yě
故虽地广兵强,鳃鳃常恐天下之一合而共轧己也。
zhì hū qí huán jìn wén zhī bīng kě wèi rù qí yù ér yǒu jié zhì yǐ
至乎齐桓、晋文之兵,可谓入其域而有节制矣。
rán yóu wèi běn rén yì zhī tǒng yě
然犹未本仁义之统也。
gù qí zhī jì jī bù kě yǐ yù wèi zhī wǔ zú wèi zhī wǔ zú bù kě yǐ zhí qín zhī ruì shì qín zhī ruì shì bù kě yǐ dāng huán wén zhī jié zhì huán wén zhī jié zhì bù kě yǐ dí tāng wǔ zhī rén yì
故齐之技击不可以遇魏之武卒,魏之武卒不可以直秦之锐士,秦之锐士不可以当桓、文之节制,桓、文之节制不可以敌汤、武之仁义。
gù yuē shàn shī zhě bù chén shàn chén zhě bù zhàn shàn zhàn zhě bù bài shàn bài zhě bù wáng
故曰:“善师者不陈,善陈者不战,善战者不败,善败者不亡。
ruò fú shùn xiū bǎi liáo jiù yáo zuò shì mìng yǐ mán yí huá xià kòu zéi jiān guǐ ér xíng wú suǒ yòng suǒ wèi shàn shī bù chén zhě yě
”若夫舜修百僚,咎繇作士,命以“蛮夷猾夏,寇贼奸轨”,而刑无所用,所谓善师不陈者也。
tāng wǔ zhēng fá chén shī shì zhòng ér fàng qín jié zhòu suǒ wèi shàn chén bù zhàn zhě yě
汤、武征伐,陈师誓众,而放擒桀、纣,所谓善陈不战者也。
qí huán nán fú qiáng chu shǐ gòng zhōu shì běi fá shān róng wèi yàn kāi lù cún wáng jì jué gōng wèi bó shǒu suǒ wèi shàn zhàn bù bài zhě yě
齐桓南服强楚,使贡周室,北伐山戎,为燕开路,存亡继绝,功为伯首,所谓善战不败者也。
chu zhāo wáng zāo hé lú zhī huò guó miè chū wáng fù lǎo sòng zhī
楚昭王遭阖庐之祸,国灭出亡,父老送之。
wáng yuē fù lǎo fǎn yǐ
王曰:“父老反矣!
hé huàn wú jūn
何患无君?
fù lǎo yuē yǒu jūn rú shì qí xián yě
”父老曰:“有君如是其贤也!
xiāng yǔ cóng zhī
”相与从之。
huò bēn zǒu fù qín hào kū qǐng jiù qín rén wèi zhī chū bīng
或奔走赴秦,号哭请救,秦人为之出兵。
èr guó bìng lì suì zǒu wú shī zhāo wáng fǎn guó suǒ wèi shàn bài bù wáng zhě yě
二国并力,遂走吴师,昭王返国,所谓善败不亡者也。
ruò qín yīn sì shì zhī shèng jù hé shān zhī zǔ rèn yòng bái qǐ wáng jiǎn chái láng zhī tú fèn qí zhǎo yá qín liè liù guó yǐ bìng tiān xià
若秦因四世之胜,据河山之阻,任用白起、王翦豺狼之徒,奋其爪牙,禽猎六国,以并天下。
qióng wǔ jí zhà shì mín bù fù zú lì zhī tú hái wèi dí chóu qǐ yún hé guǒ gòng yà zhī
穷武极诈,士民不附,卒隶之徒,还为敌仇,CA76起云合,果共轧之。
sī wéi xià yǐ
斯为下矣。
fán bīng suǒ yǐ cún wáng jì jué jiù luàn chú hài yě
凡兵,所以存亡继绝,救乱除害也。
gù yī lǚ zhī jiāng zǐ sūn yǒu guó yǔ shāng zhōu bìng
故伊、吕之将,子孙有国,与商、周并。
zhì yú mò shì gǒu rèn zhà lì yǐ kuài tān cán jí chéng shā rén yíng chéng zhēng dì shā rén mǎn yě
至于末世,苟任诈力,以快贪残,急城杀人盈城,争地杀人满野。
sūn wú shāng bái zhī tú jiē shēn zhū lù yú qián ér guó miè wáng yú hòu
孙、吴、商、白之徒,皆身诛戮于前,而国灭亡于后。
bào yìng zhī shì gè yǐ lèi zhì qí dào rán yǐ
报应之势,各以类至,其道然矣。
hàn xìng gāo zǔ gōng shén wǔ zhī cái xíng kuān rén zhī hòu zǒng lǎn yīng xióng yǐ zhū qín xiàng
汉兴,高祖躬神武之材,行宽仁之厚,总揽英雄,以诛秦、项。
rèn xiāo cáo zhī wén yòng liáng píng zhī móu chěng lù lì zhī biàn míng shū sūn tōng zhī yí wén wǔ xiāng pèi dà lüè jǔ yān
任萧、曹之文,用良、平之谋,骋陆、郦之辩,明叔孙通之仪,文武相配,大略举焉。
tiān xià jì dìng zhǒng qín ér zhì cái guān yú jùn guó jīng shī yǒu nán běi jūn zhī zhūn
天下既定,踵秦而置材官于郡国,京师有南、北军之屯。
zhì wǔ dì píng bǎi yuè nèi zēng qī xiào wài yǒu lóu chuán jiē suì shí jiǎng yì xiū wǔ bèi yún
至武帝平百粤,内增七校,外有楼船,皆岁时讲肄,修武备云。
zhì yuán dì shí yǐ gòng yǔ yì shǐ ba jué dǐ ér wèi zhèng zhì bīng zhèn lǚ zhī shì yě
至元帝时,以贡禹议,始罢角抵,而未正治兵振旅之事也。
gǔ rén yǒu yán tiān shēng wǔ cái mín bìng yòng zhī fèi yī bù kě shuí néng qù bīng
古人有言:“天生五材,民并用之,废一不可,谁能去兵?
biān pū bù kě chí yú jiā xíng fá bù kě fèi yú guó zhēng fá bù kě yǎn yú tiān xià
”鞭扑不可弛于家,刑罚不可废于国,征伐不可偃于天下。
yòng zhī yǒu běn mò xíng zhī yǒu nì shùn ěr
用之有本末,行之有逆顺耳。
kǒng zǐ yuē gōng yù shàn qí shì bì xiān lì qí qì
孔子曰:“工欲善其事,必先利其器。
wén dé zhě dì wáng zhī lì qì
”文德者,帝王之利器;
wēi wǔ zhě wén dé zhī fǔ zhù yě
威武者,文德之辅助也。
fu wén zhī suǒ jiā zhě shēn zé wǔ zhī suǒ fú zhě dà
夫文之所加者深,则武之所服者大;
dé zhī suǒ shī zhě bó zé wēi zhī suǒ zhì zhě guǎng
德之所施者博,则威之所制者广。
sān dài zhī shèng zhì yú xíng cuò bīng qǐn zhě qí běn mò yǒu xù dì wáng zhī jí gōng yě
三代之盛,至于刑错兵寝者,其本末有序,帝王之极功也。
xī zhōu zhī fǎ jiàn sān diǎn yǐ xíng bāng guó jí sì fāng yī yuē xíng xīn bāng yòng qīng diǎn
昔周之法,建三典以刑邦国,诘四方:一曰,刑新邦用轻典;
èr yuē xíng píng bāng yòng zhōng diǎn
二曰,刑平邦用中典;
sān yuē xíng luàn bāng yòng zhòng diǎn
三曰,刑乱邦用重典。
wǔ xíng mò zuì wǔ bǎi yì zuì wǔ bǎi gōng zuì wǔ bǎi yuè zuì wǔ bǎi shā zuì wǔ bǎi suǒ wèi xíng píng bāng yòng zhōng diǎn zhě yě
五刑:墨罪五百,劓罪五百,宫罪五百,刖罪五百,杀罪五百,所谓刑平邦用中典者也。
fán shā rén zhě bó zhū shì mò zhě shǐ shǒu mén yì zhě shǐ shǒu guān gōng zhě shǐ shǒu nèi yuè zhě shǐ shǒu yòu wán zhě shǐ shǒu jī
凡杀人者踣诸市,墨者使守门,劓者使守关,宫者使守内,刖者使守囿,完者使守积。
qí nú nán zǐ rù yú zuì lì nǚ zǐ rù chōng gǎo
其奴,男子入于罪隶,女子入舂槁。
fán yǒu jué zhě yǔ qī shí zhě yǔ wèi zhě jiē bù wéi nú
凡有爵者,与七十者,与未B062者,皆不为奴。
zhōu dào jì shuāi mù wáng mào huāng mìng fu hòu dù shí zuò xíng yǐ jí sì fāng
周道既衰,穆王眊荒,命甫侯度时作刑,以诘四方。
hēi fá zhī shǔ qiān yì fá zhī shǔ qiān bìn fá zhī shǔ wǔ bǎi gōng fá zhī shǔ sān bǎi dà bì zhī fá qí shǔ èr bǎi
黑罚之属千,劓罚之属千,髌罚之属五百,宫罚之属三百,大辟之罚其属二百。
wǔ xíng zhī shǔ sān qiān gài duō yú píng bāng zhōng diǎn wǔ bǎi zhāng suǒ wèi xíng luàn bāng yòng zhòng diǎn zhě yě
五刑之属三千,盖多于平邦中典五百章,所谓刑乱邦用重典者也。
chūn qiū zhī shí wáng dào jìn huài jiào huà bù xíng zǐ chǎn xiāng zhèng ér zhù xíng shū
春秋之时,王道浸坏,教化不行,子产相郑而铸刑书。
jìn shū xiàng fēi zhī yuē xī xiān wáng yì shì yǐ zhì bù wéi xíng pì
晋叔向非之曰:“昔先王议事以制,不为刑辟。
jù mín zhī yǒu zhēng xīn yě yóu bù kě jìn yù shì gù xián zhī yǐ yì jiū zhī yǐ zhèng xíng zhī yǐ lǐ shǒu zhī yǐ xìn fèng zhī yǐ rén
惧民之有争心也,犹不可禁御,是故闲之以谊,纠之以政,行之以礼,守之以信,奉之以仁;
zhì wèi lù wèi yǐ quàn qí cóng yán duàn xíng fá yǐ wēi qí yín
制为禄位以劝其从,严断刑罚以威其淫。
jù qí wèi yě gù huì zhī yǐ zhōng sǒng zhī yǐ xíng jiào zhī yǐ wu shǐ zhī yǐ hé lín zhī yǐ jìng lì zhī yǐ qiáng duàn zhī yǐ gāng
惧其未也,故诲之以忠,竦之以行,教之以务,使之以和,临之以敬,莅之以强,断之以刚。
yóu qiú shèng zhé zhī shàng míng chá zhī guān zhōng xìn zhī zhǎng cí huì zhī shī
犹求圣哲之上,明察之官,忠信之长,慈惠之师。
mín yú shì hū kě rèn shǐ yě ér bù shēng huò luàn
民于是乎可任使也,而不生祸乱。
mín zhī yǒu pì zé bù jì yú shàng bìng yǒu zhēng xīn yǐ zhēng yú shū ér jiǎo xìng yǐ chéng zhī fú kě wèi yǐ
民知有辟,则不忌于上,并有争心,以征于书,而侥幸以成之,弗可为矣。
xià yǒu luàn zhèng ér zuò yǔ xíng shāng yǒu luàn zhèng ér zuò tāng xíng zhōu yǒu luàn zhèng ér zuò jiǔ xíng
夏有乱政而作禹刑,商有乱政而作汤刑,周有乱政而作九刑。
sān pì zhī xìng jiē shū shì yě
三辟之兴,皆叔世也。
jīn wú zǐ xiāng zhèng guó zhì cān pì zhù xíng shū jiāng yǐ jìng mín bù yì nán hu
今吾子相郑国,制参辟,铸刑书,将以靖民,不亦难乎!
shī yuē yí shì xíng wén wáng zhī dé rì jìng sì fāng
《诗》曰:‘仪式刑文王之德,日靖四方。
yòu yuē yí xíng wén wáng wàn bāng zuò fú
’又曰:‘仪刑文王,万邦作孚。
rú shì hé pì zhī yǒu
’如是,何辟之有?
mín zhī zhēng duān yǐ jiāng qì lǐ ér zhēng yú shū
民知争端矣,将弃礼而征于书。
zhuī dāo zhī mò jiāng jǐn zhēng zhī luàn yù zī fēng huò lù bìng xíng
锥刀之末,将尽争之,乱狱滋丰,货赂并行。
zhōng zi zhī shì zhèng qí bài hū
终子之世,郑其败虖!
zǐ chǎn bào yuē ruò wú zǐ zhī yán qiáo bù cái bù néng jí zǐ sūn wú yǐ jiù shì yě
”子产报曰:“若吾子之言,侨不材,不能及子孙,吾以救世也。
tōu báo zhī zhèng zì shì zī yǐ
”偷薄之政,自是滋矣。
kǒng zǐ shāng zhī yuē dǎo zhī yǐ dé qí zhī yǐ lǐ yǒu chǐ qiě gé
孔子伤之,曰:“导之以德,齐之以礼,有耻且格;
dǎo zhī yǐ zhèng qí zhī yǐ xíng mín miǎn ér wú chǐ
导之以政,齐之以刑,民免而无耻。
lǐ yuè bù xīng zé xíng fá bù zhōng
”礼乐不兴,则刑罚不中;
xíng fá bù zhōng zé mín wú suǒ cuò shǒu zú
刑罚不中,则民无所错手足。
mèng shì shǐ yáng fū wèi shì shī wèn yú zēng zǐ yì yuē shàng shī qí dào mín sàn jiǔ yǐ
”孟氏使阳肤为士师,问于曾子,亦曰:“上失其道,民散久矣。
rú de qí qíng zé āi jīn ér wù xǐ
如得其情,则哀矜而勿喜。
líng yí zhì yú zhàn guó hán rèn shēn zi qín yòng shāng yāng lián xiāng zuò zhī fǎ zào cān yí zhī zhū
陵夷至于战国,韩任申子,秦用商鞅,连相坐之法,造参夷之诛;
zēng jiā ròu xíng dà bì yǒu záo diān chōu xié huò hēng zhī xíng
增加肉刑、大辟,有凿颠、抽胁、镬亨之刑。
zhì yú qín shǐ huáng jiān tūn zhàn guó suì huǐ xiān wáng zhī fǎ miè lǐ yì zhī guān zhuān rèn xíng fá gōng cāo wén mò zhòu duàn yù yè lǐ shū zì chéng jué shì rì xiàn shí zhī yī
至于秦始皇,兼吞战国,遂毁先王之法,灭礼谊之官,专任刑罚,躬操文墨,昼断狱,夜理书,自程决事日县石之一。
ér jiān xié bìng shēng zhě yī sè lù líng yǔ chéng shì tiān xià chóu yuàn kuì ér pàn zhī
而奸邪并生,赭衣塞路,囹圄成市,天下愁怨,溃而叛之。
hàn xìng gāo zǔ chū rù guān yuè fǎ sān zhāng yuē shā rén zhě sǐ shāng rén jí dào dǐ zuì
汉兴,高祖初入关,约法三章曰:“杀人者死,伤人及盗抵罪。
juān xuē fán kē zhào mín dà yuè
”蠲削烦苛,兆民大说。
qí hòu sì yí wèi fù bīng gé wèi xi sān zhāng zhī fǎ bù zú yǐ yù jiān yú shì xiàng guó xiāo hé jùn zhí qín fǎ qǔ qí yí yú shí zhě zuò lǜ jiǔ zhāng
其后四夷未附,兵革未息,三章之法不足以御奸,于是相国萧何攈摭秦法,取其宜于时者,作律九章。
dāng xiào huì gāo hòu shí bǎi xìng xīn miǎn dú hē rén yù zhǎng yòu yǎng lǎo
当孝惠、高后时,百姓新免毒蠚,人欲长幼养老。
xiāo cáo wèi xiāng tián yǐ wú wéi cóng mín zhī yù ér bù rǎo luàn shì yǐ yī shí zī zhí xíng fá yòng xī
萧、曹为相,填以无为,从民之欲而不扰乱,是以衣食滋殖,刑罚用稀。
jí xiào wén jí wèi gōng xiū xuán mò quàn qù nóng sāng jiǎn shěng zū fù
及孝文即位,躬修玄默,劝趣农桑,减省租赋。
ér jiàng xiàng jiē jiù gōng chén shǎo wén duō zhì chéng è wáng qín zhī zhèng lùn yì wu zài kuān hòu chǐ yán rén zhī guò shī
而将相皆旧功臣,少文多质,惩恶亡秦之政,论议务在宽厚,耻言人之过失。
huà xíng tiān xià gào jié zhī sú yì
化行天下,告讦之俗易。
lì ān qí guān mín yuè qí yè xù jī suì zēng hù kǒu jìn xi
官吏安于职守,百姓乐于本业,积蓄逐年增加,人口渐渐繁衍。
fēng liú dǔ hòu jìn wǎng shū kuò
风流笃厚,禁罔疏阔。
xuǎn zhāng shì zhī wèi tíng wèi zuì yí zhě yǔ mín shì yǐ xíng fá dà shěng zhì yú duàn yù sì bǎi yǒu xíng cuò zhī fēng
选张释之为廷尉,罪疑者予民,是以刑罚大省,至于断狱四百,有刑错之风。
jí wèi shí sān nián qí tài cāng lìng chún yú gōng yǒu zuì dāng xíng zhào yù dǎi xì cháng ān
即位十三年齐太仓令淳于公有罪当刑,诏狱逮系长安。
chún yú gōng wú nán yǒu wǔ nǚ dāng háng huì dǎi mà qí nǚ yuē shēng zǐ bù shēng nán huǎn jí fēi yǒu yì
淳于公无男,有五女,当行会逮,骂其女曰:“生子不生男,缓急非有益!
qí shào nǚ tí yíng zì shāng bēi qì nǎi suí qí fù zhì cháng ān shàng shū yuē qiè fù wèi lì qí zhōng jiē chēng qí lián píng jīn zuò fǎ dāng xíng
”其少女缇萦,自伤悲泣,乃随其父至长安,上书曰:“妾父为吏,齐中皆称其廉平,今坐法当刑。
qiè shāng fu sǐ zhě bù kě fù shēng xíng zhě bù kě fù shǔ suī hòu yù gǎi guò zì xīn qí dào wáng yáo yě
妾伤夫死者不可复生,刑者不可复属,虽后欲改过自新,其道亡繇也。
qiè yuàn mò rù wèi guān bì yǐ shú fù xíng zuì shǐ de zì xīn
我愿意被收为官府的奴婢,来抵赎父亲的刑罚,让他能够改过自新。
shū zòu tiān zǐ tiān zǐ lián bēi qí yì suì xià lìng yuē zhì zhào yù shǐ gài wén yǒu yú shì zhī shí huà yì guān yì zhāng fú yǐ wéi lù ér mín fú fàn hé zhì zhī zhì yě
”书奏天子,天子怜悲其意,遂下令曰:“制诏御史:盖闻有虞氏之时,画衣冠、异章服以为戮,而民弗犯,何治之至也!
jīn fǎ yǒu ròu xíng sān ér jiān bù zhǐ qí jiù ān zài
如今法律中有三种肉刑,但犯罪仍未停止,这过错在哪里呢?
fēi nǎi zhèn dé zhī báo ér jiào bù míng yǔ
非乃朕德之薄而教不明与?
wú shén zì kuì
我感到非常惭愧。
gù fū xùn dào bù chún ér yú mín xiàn yān shī yuē kǎi dì jūn zǐ mín zhī fù mǔ
故夫训道不纯而愚民陷焉,《诗》曰:‘恺弟君子,民之父母。
jīn rén yǒu guò jiào wèi shī ér xíng yǐ jiā yān huò yù gǎi xíng wéi shàn ér dào wáng yáo zhì zhèn shén lián zhī
’今人有过,教未施而刑已加焉,或欲改行为善,而道亡繇至,朕甚怜之。
fu xíng zhì duàn zhī xiū kè jī fū zhōng shēn bù xī hé qí xíng zhī tòng ér bù dé yě
夫刑至断支休,刻肌肤,终身不息,何其刑之痛而不德也!
qǐ wéi mín fù mǔ zhī yì zāi
这哪里是作为百姓父母的本意呢!
qí chú ròu xíng yǒu yǐ yì zhī
应当废除肉刑,用其他方式来替代;
jí lìng zuì rén gè yǐ qīng zhòng bù wáng táo yǒu nián ér miǎn
及令罪人各以轻重,不亡逃,有年而免。
jù wèi lìng
具为令。
chéng xiàng zhāng cāng yù shǐ dài fū féng jìng zòu yán ròu xíng suǒ yǐ jìn jiān suǒ yóu lái zhě jiǔ yǐ
丞相张仓、御史大夫冯敬奏言:“肉刑所以禁奸,所由来者久矣。
bì xià xià míng zhào lián wàn mín zhī yī yǒu guò bèi xíng zhě zhōng shēn bù xī jí zuì rén yù gǎi xíng wéi shàn ér dào wáng yáo zhì yú shèng dé chén děng suǒ bù jí yě
陛下下明诏,怜万民之一有过被刑者终身不息,及罪人欲改行为善而道亡繇至,于盛德,臣等所不及也。
chén jǐn yì qǐng dìng lǜ yuē zhū dāng wán zhě wán wèi chéng dàn chōng
臣谨议请定律曰:诸当完者,完为城旦舂;
dāng qíng zhě kūn qián wèi chéng dàn chōng
当黥者,髡钳为城旦舂;
dāng yì zhě chī sān bǎi
当劓者,笞三百;
dāng zhǎn zuǒ zhǐ zhě chī wǔ bǎi
当斩左止者,笞五百;
dāng zhǎn yòu zhǐ jí shā rén xiān zì gào jí lì zuò shòu qiú wǎng fǎ shǒu xiàn guān cái wù ér jí dào zhī yǐ lùn mìng fù yǒu chī zuì zhě jiē qì shì
当斩右止,及杀人先自告,及吏坐受赇枉法,守县官财物而即盗之,已论命复有笞罪者,皆弃市。
zuì rén yù yǐ jué wán wèi chéng dàn chōng mǎn sān suì wèi guǐ xīn bái càn
罪人狱已决,完为城旦舂,满三岁为鬼薪、白粲。
guǐ xīn bái càn yī suì wèi lì chén qiè
鬼薪、白粲一岁,为隶臣妾。
lì chén qiè yī suì miǎn wèi shù rén
隶臣妾一岁,免为庶人。
lì chén qiè mǎn èr suì wèi sī kòu
隶臣妾满二岁,为司寇。
sī kòu yī suì jí zuò rú sī kòu èr suì jiē miǎn wèi shù rén
司寇一岁,及作如司寇二岁,皆免为庶人。
qí wáng táo jí yǒu zuì nài yǐ shàng bù yòng cǐ lìng
其亡逃及有罪耐以上,不用此令。
qián lìng zhī xíng chéng dàn chōng suì ér fēi jìn gù zhě wán wèi chéng dàn chōng suì shù yǐ miǎn
前令之刑城旦舂岁而非禁锢者,完为城旦舂岁数以免。
chén mèi sǐ qǐng
臣冒死恳请。
zhì yuē kě
下诏说:“可以。”
shì hòu wài yǒu qīng xíng zhī míng nèi shí shā rén
”是后,外有轻刑之名,内实杀人。
zhǎn yòu zhǐ zhě yòu dāng sǐ
斩右止者又当死。
zhǎn zuǒ zhǐ zhě chī wǔ bǎi dāng yì zhě chī sān bǎi lǜ duō sǐ
砍掉左脚的人鞭打五百下,应当割掉鼻子的人鞭打三百下,大多都会死去。
jǐng dì yuán nián xià zhào yuē jiā chī yǔ zhòng zuì wú yì xìng ér bù sǐ bù kě wéi rén
景帝元年,下诏曰:“加笞与重罪无异,幸而不死,不可为人。
qí dìng lǜ chī wǔ bǎi yuē sān bǎi chī sān bǎi yuē èr bǎi
于是制定法律:鞭打五百下改为三百下,鞭打三百下改为二百下。
yù shàng bù quán
”狱尚不全。
zhì zhōng liù nián yòu xià zhào yuē jiā chī zhě huò zhì sǐ ér chī wèi bì zhèn shén lián zhī
至中六年,又下诏曰:“加笞者,或至死而笞未毕,朕甚怜之。
qí jiǎn chī sān bǎi yuē èr bǎi chī èr bǎi yuē yī bǎi
其减笞三百曰二百,笞二百曰一百。
yòu yuē chī zhě suǒ yǐ jiào zhī yě qí dìng chuí lìng
”又曰:“笞者,所以教之也,其定箠令。
chéng xiàng liú shě yù shǐ dài fū wèi wǎn qǐng chī zhě chuí zhǎng wǔ chǐ qí běn dà yī cùn qí zhú yě mò báo bàn cùn jiē píng qí jié
”丞相刘舍、御史大夫卫绾请:“笞者,箠长五尺,其本大一寸,其竹也,末薄半寸,皆平其节。
dāng chī zhě chī tún
当笞者,笞臀。
wú de gēng rén bì yī zuì nǎi gēng rén
毋得更人,毕一罪乃更人。
zì shì chī zhě de quán rán kù lì yóu yǐ wéi wēi
”自是笞者得全,然酷吏犹以为威。
sǐ xíng jì zhòng ér shēng xíng yòu qīng mín yì fàn zhī
死刑既重,而生刑又轻,民易犯之。
jí zhì xiào wǔ jí wèi wài shì sì yí zhī gōng nèi shèng ěr mù zhī hǎo zhēng fā fán shù bǎi xìng pín hào qióng mín fàn fǎ kù lì jī duàn jiān guǐ bù shèng
及至孝武即位,外事四夷之功,内盛耳目之好,征发烦数,百姓贫耗,穷民犯法,酷吏击断,奸轨不胜。
yú shì zhāo jìn zhāng tāng zhào yǔ zhī shǔ tiáo dìng fǎ lìng zuò jiàn zhī gù zòng jiān lín bù zhǔ zhī fǎ huǎn shēn gù zhī zuì jí zòng chū zhī zhū
于是招进张汤、赵禹之属,条定法令,作见知故纵、监临部主之法,缓深故之罪,急纵出之诛。
qí hòu jiān huá qiǎo fǎ zhuǎn xiāng bǐ kuàng jìn wǎng jìn mì
其后奸猾巧法,转相比况,禁罔浸密。
lǜ lìng fán sān bǎi wǔ shí jiǔ zhāng dà bì sì bǎi jiǔ tiáo qiān bā bǎi bā shí èr shì sǐ zuì jué shì bǐ wàn sān qiān sì bǎi qī shí èr shì
律、令凡三百五十九章,大辟四百九条,千八百八十二事,死罪决事比万三千四百七十二事。
wén shū yíng yú jǐ gé diǎn zhě bù néng biàn dǔ
文书盈于几阁,典者不能遍睹。
shì yǐ jùn guó chéng yòng zhě bó huò zuì tóng ér lùn yì
是以郡国承用者驳,或罪同而论异。
jiān lì yīn yuán wéi shì suǒ yù huó zé fu shēng yì suǒ yù xiàn zé yǔ sǐ bǐ yì zhě xián yuān shāng zhī
奸吏因缘为市,所欲活则傅生议,所欲陷则予死比,议者咸冤伤之。
xuān dì zì zài lǘ yán ér zhī qí ruò cǐ
宣帝自在闾阎而知其若此。
jí jí zūn wèi tíng shǐ lù wēn shū shàng shū yán qín yǒu shí shī qí yī shàng cún zhì yù zhī lì shì yě
及即尊位,廷史路温舒上疏,言秦有十失,其一尚存,治狱之吏是也。
yǔ zài wēn shū chuán
语在《温舒传》。
shàng shēn mǐn yān nǎi xià zhào yuē jiān zhě lì yòng fǎ qiǎo wén jìn shēn shì zhèn zhī bù dé yě
上深愍焉,乃下诏曰:“间者吏用法,巧文浸深,是朕之不德也。
fu jué yù bù dàng shǐ yǒu zuì xìng yá bù gū méng lù fù zǐ bēi hèn zhèn shén shāng zhī
夫决狱不当,使有罪兴邪,不辜蒙戮,父子悲恨,朕甚伤之。
jīn qiǎn tíng shǐ yǔ jùn jū yù rèn qīng lù báo qí wèi zhì tíng píng zhì liù bǎi shí yuán sì rén
今遣廷史与郡鞠狱,任轻禄薄,其为置廷平,秩六百石,员四人。
qí wu píng zhī yǐ chēng zhèn yì
其务平之,以称朕意。
yú shì xuǎn yú dìng guó wèi tíng wèi qiú míng chá kuān shù huáng bà děng yǐ wéi tíng píng jì qiū hòu qǐng yàn
”于是选于定国为廷尉,求明察宽恕黄霸等以为廷平,季秋后请谳。
shí shàng cháng xìng xuān shì zhāi jū ér jué shì yù xíng hào wèi píng yǐ
时上常幸宣室,斋居而决事,狱刑号为平矣。
shí zhuō jùn tài shǒu zhèng chāng shàng shū yán shèng wáng zhì jiàn zhēng zhī chén zhě fēi yǐ chóng dé fáng yì yù zhī shēng yě
时涿郡太守郑昌上疏言:“圣王置谏争之臣者,非以崇德,防逸豫之生也;
lì fǎ míng xíng zhě fēi yǐ wéi zhì jiù shuāi luàn zhī qǐ yě
立法明刑者,非以为治,救衰乱之起也。
jīn míng zhǔ gōng chuí míng tīng suī bù zhì tíng píng yù jiāng zì zhèng
今明主躬垂明听,虽不置廷平,狱将自正;
ruò kāi hòu sì bù ruò shān dìng lǜ lìng
若开后嗣,不若删定律令。
lǜ lìng yí dìng yú mín zhī suǒ bì jiān lì wú suǒ nòng yǐ
律令一定,愚民知所避,奸吏无所弄矣。
jīn bù zhèng qí běn ér zhì tíng píng yǐ lǐ qí mò yě zhèng shuāi tīng dài zé tíng píng jiāng zhāo quán ér wéi luàn shǒu yǐ
今不正其本,而置廷平以理其末也,政衰听怠,则廷平将招权而为乱首矣。
xuān dì wèi jí xiū zhèng
”宣帝未及修正。
zhì yuán xí chū lì nǎi xià zhào yuē fu fǎ lìng zhě suǒ yǐ yì bào fú ruò yù qí nán fàn ér yì bì yě
至元席初立,乃下诏曰:“夫法令者,所以抑暴扶弱,欲其难犯而易避也。
jīn lǜ lìng fán duō ér bù yuē zì diǎn wén zhě bù néng fēn míng ér yù luō yuán yuán zhī bù dǎi sī qǐ xíng zhōng zhī yì zāi
今律、令烦多而不约,自典文者不能分明,而欲罗元元之不逮,斯岂刑中之意哉!
qí yì lǜ lìng kě juān chú qīng jiǎn zhě tiáo zòu wéi zài biàn ān wàn xìng ér yǐ
其议律、令可蠲除轻减者,条奏,唯在便安万姓而已。
zhì chéng dì hé píng zhōng
至成帝河平中,
fù xià zhào yuē fǔ xíng yún wǔ xíng zhī shǔ sān qiān
复下诏曰:“《甫刑》云‘五刑之属三千,
dà bì zhī fá qí shǔ èr bǎi
大辟之罚其属二百’,
jīn dà bì zhī xíng qiān yǒu yú tiáo
今大辟之刑千有余条,
lǜ lìng fán duō
律、令烦多,
bǎi yǒu yú wàn yán
百有余万言,
qí qíng tā bǐ
奇请它比,
rì yǐ yì zī
日以益滋,
zì míng xí zhě bù zhī suǒ yóu
自明习者不知所由,
yù yǐ xiǎo yù zhòng shù
欲以晓喻众庶,
bù yì nán hu
不亦难乎!
yú yǐ luō yuán yuán zhī mín yāo jué wáng gū qǐ bù āi zāi
于以罗元元之民,夭绝亡辜,岂不哀哉!
qí yǔ zhōng èr qiān dàn èr qiān dàn bó shì jí míng xí lǜ lìng zhě yì jiǎn sǐ xíng jí kě juān chú yuē shěng zhě lìng jiào rán yì zhī tiáo zòu
其与中二千石、二千石、博士及明习律、令者议减死刑及可蠲除约省者,令较然易知,条奏。
shū bù yún hū
《书》不云乎?
wéi xíng zhī xù zāi
‘惟刑之恤哉!
qí shěn hé zhī wu zhǔn gǔ fǎ zhèn jiāng jìn xīn lǎn yān
’其审核之,务准古法,朕将尽心览焉。
yǒu sī wú zhòng shān fù jiāng míng zhī cái bù néng yīn shí guǎng xuān zhǔ ēn jiàn lì míng zhì
”有司无仲山父将明之材,不能因时广宣主恩,建立明制。
wèi yī dài zhī fǎ ér tú gōu zhí wēi xì máo jǔ shù shì yǐ sāi zhào ér yǐ
为一代之法,而徒钩摭微细,毛举数事,以塞诏而已。
shì yǐ dà yì bù lì suì yǐ zhì jīn
是以大议不立,遂以至今。
yì zhě huò yuē fǎ nán shù biàn cǐ yōng rén bù dá yí sāi zhì dào shèng zhì zhī suǒ cháng huàn zhě yě
议者或曰,法难数变,此庸人不达,疑塞治道,圣智之所常患者也。
gù lüè jǔ hàn xìng yǐ lái fǎ lìng shāo dìng ér hé gǔ biàn jīn zhě
故略举汉兴以来,法令稍定而合古便今者。
hàn xìng zhī chū suī yǒu yuè fǎ sān zhāng wǎng lòu tūn zhōu zhī yú
汉兴之初,虽有约法三章,网漏吞舟之鱼。
rán qí dà bì shàng yǒu yí sān zú zhī lìng
然其大辟,尚有夷三族之令。
lìng yuē dāng sān zú zhě jiē xiān qíng yì zhǎn zuǒ yòu zhǐ chī shā zhī xiāo qí shǒu zū qí gǔ ròu yú shì
令曰:“当三族者,皆先黥,劓,斩左右止,笞杀之,枭其首,菹其骨肉于市。
qí fěi bàng lì zǔ zhě yòu xiān duàn shé
其诽谤詈诅者,又先断舌。
gù wèi zhī jù wǔ xíng
”故谓之具五刑。
péng yuè hán xìn zhī shǔ jiē shòu cǐ zhū
彭越、韩信之属皆受此诛。
zhì gāo hòu yuán nián nǎi chú sān zú zuì ǎo yán lìng
至高后元年,乃除三族罪、袄言令。
xiào wén èr nián yòu zhào chéng xiàng tài wèi yù shǐ fǎ zhě zhì zhī zhèng suǒ yǐ jìn bào ér wèi shàn rén yě
孝文二年,又诏丞相、太尉、御史:“法者,治之正,所以禁暴而卫善人也。
jīn fàn fǎ zhě yǐ lùn ér shǐ wú zuì zhī fù mǔ qī zi tóng chǎn zuò zhī jí shōu zhèn shén fú qǔ
今犯法者已论,而使无罪之父、母、妻、子、同产坐之及收,朕甚弗取。
qí yì
其议。
zuǒ yòu chéng xiàng zhōu bó chén píng zòu yán fù mǔ qī zi tóng chǎn xiāng zuò jí shōu suǒ yǐ lèi qí xīn shǐ chóng fàn fǎ yě
”左、右丞相周勃、陈平奏言:“父、母、妻、子、同产相坐及收,所以累其心,使重犯法也。
shōu zhī zhī dào suǒ yóu lái jiǔ yǐ
收之之道,所由来久矣。
chén zhī yú jì yǐ wéi rú qí gù biàn
臣之愚计,以为如其故便。
wén dì fù yuē zhèn wén zhī fǎ zhèng zé mín què zuì dāng zé mín cóng
”文帝复曰:“朕闻之,法正则民悫,罪当则民从。
qiě fú mù mín ér dào zhī yǐ shàn zhě lì yě
且夫牧民而道之以善者,吏也;
jì bù néng dào yòu yǐ bù zhèng zhī fǎ zuì zhī shì fǎ fǎn hài yú mín wèi bào zhě yě
既不能道,又以不正之法罪之,是法反害于民,为暴者也。
zhèn fu jiàn qí biàn yi shú jì zhī
朕夫见其便,宜熟计之。
píng bó nǎi yuē bì xià xìng jiā dà huì yú tiān xià shǐ yǒu zuì bù shōu wú zuì bù xiāng zuò shén shèng dé chén děng suǒ bù jí yě
”平、勃乃曰:“陛下幸加大惠于天下,使有罪不收,无罪不相坐,甚盛德,臣等所不及也。
chén děng jǐn fèng zhào jǐn chú shōu lǜ xiāng zuò fǎ
臣等谨奉诏,尽除收律、相坐法。
qí hòu xīn yuán píng móu wèi nì fù xíng sān zú zhī zhū
”其后,新垣平谋为逆,复行三族之诛。
yóu shì yán zhī fēng sú yí yì rén xìng xiāng jìn ér xí xiāng yuǎn xìn yǐ
由是言之,风俗移易,人性相近而习相远,信矣。
fu yǐ xiào wén zhī rén píng bó zhī zhī yóu yǒu guò xíng miù lùn rú cǐ shén yě ér kuàng yōng cái ruò yú mò liú zhě hu
夫以孝文之仁,平、勃之知,犹有过刑谬论如此甚也,而况庸材溺于末流者乎?
zhōu guān yǒu wǔ tīng bā yì sān cì sān yòu sān shè zhī fǎ
《周官》有五听、八议、三刺、三宥、三赦之法。
wǔ tīng yī yuē cí tīng èr yuē sè tīng sān yuē qì tīng sì yuē ěr tīng wǔ yuē mù tīng
五听:一曰辞听,二曰色听,三曰气听,四曰耳听,五曰目听。
bā yì yī yuē yì qīn èr yuē yì gù sān yuē yì xián sì yuē yì néng wǔ yuē yì gōng liù yuē yì guì qī yuē yì qín bā yuē yì bīn
八议:一曰议亲,二曰议故,三曰议贤,四曰议能,五曰议功,六曰议贵,七曰议勤,八曰议宾。
sān cì yī yuē xùn qún chén èr yuē xùn qún lì sān yuē xùn wàn mín
三刺:一曰讯群臣,二曰讯群吏,三曰讯万民。
sān yòu yī yuē fú shi èr yuē guò shī sān yuē yí wàng
三宥:一曰弗识,二曰过失,三曰遗忘。
sān shè yī yuē yòu ruò èr yuē lǎo mào sān yuē chǔn yú
三赦:一曰幼弱,二曰老眊,三曰蠢愚。
fán qiú shàng zuì gù ér zhì zhōng zuì gù zhì xià zuì gù
凡囚,“上罪梏BF25而桎,中罪梏桎,下罪梏;
wáng zhī tóng zú yǒu jué zhě zhì yǐ dài bì
王之同族BF25,有爵者桎,以待弊。
gāo huáng dì qī nián zhì zhào yù shǐ yù zhī yí zhě lì huò bù gǎn jué yǒu zuì zhě jiǔ ér bù lùn wú zuì zhě jiǔ xì bù jué
”高皇帝七年,制诏御史:“狱之疑者,吏或不敢决,有罪者久而不论,无罪者久系不决。
zì jīn yǐ lái xiàn dào guān yù yí zhě gè yàn suǒ shǔ èr qiān dàn guān èr qiān dàn guān yǐ qí zuì míng dāng bào
自今以来,县道官狱疑者,各谳所属二千石官,二千石官以其罪名当报。
suǒ bù néng jué zhě jiē yí tíng wèi tíng wèi yì dāng bào zhī
所不能决者,皆移廷尉,廷尉亦当报之。
tíng wèi suǒ bù néng jué jǐn jù wèi zòu fu suǒ dāng bǐ lǜ lìng yǐ wén
廷尉所不能决,谨具为奏,傅所当比律、令以闻。
shàng ēn rú cǐ lì yóu bù néng fèng xuān
”上恩如此,吏犹不能奉宣。
gù xiào jǐng zhōng wǔ nián fù xià zhào yuē zhū yù yí suī wén zhì yú fǎ ér yú rén xīn bù yàn zhě zhé yàn zhī
故孝景中五年复下诏曰:“诸狱疑,虽文致于法而于人心不厌者,辄谳之。
qí hòu yù lì fù bì wēi wén suì qí yú xīn
”其后狱吏复避微文,遂其愚心。
zhì hòu yuán nián yòu xià zhào yuē yù zhòng shì yě
至后元年,又下诏曰:“狱,重事也。
rén yǒu yú zhì guān yǒu shàng xià
人有愚智,官有上下。
yù yí zhě yàn yǒu lìng yàn zhě yǐ bào yàn ér hòu bù dàng yàn zhě bù wéi shī
狱疑者谳,有令谳者已报谳而后不当,谳者不为失。
zì cǐ zhī hòu yù xíng yì xiáng jìn yú wǔ tīng sān yòu zhī yì
”自此之后,狱刑益详,近于五听三宥之意。
sān nián fù xià zhào yuē gāo nián lǎo zhǎng rén suǒ zūn jìng yě
三年复下诏曰:“高年老长,人所尊敬也;
guān guǎ bù shǔ dǎi zhě rén suǒ āi lián yě
鳏、寡不属逮者,人所哀怜也。
qí zhuó lìng nián bā shí yǐ shàng bā suì yǐ xià jí yùn zhě wèi rǔ shī zhū rú dāng jū xì zhě sòng xì zhī
其著令:年八十以上,八岁以下,及孕者未乳,师、朱儒当鞠系者,颂系之。
zhì xiào xuān yuán kāng sì nián yòu xià zhào yuē zhèn niàn fu qí lǎo zhī rén fā chǐ duò luò xuè qì jì shuāi yì wú nì luàn zhī xīn jīn huò luō yú wén fǎ zhí yú líng yǔ bù dé zhōng qí nián mìng zhèn shén lián zhī
”至孝宣元康四年,又下诏曰:“朕念夫耆老之人,发齿堕落,血气既衰,亦无逆乱之心,今或罗于文法,执于囹圄,不得终其年命,朕甚怜之。
zì jīn yǐ lái zhū nián bā shí fēi wū gào shā shāng rén tā jiē wù zuò
自今以来,诸年八十非诬告、杀伤人,它皆勿坐。
zhì chéng dì hóng jiā yuán nián dìng lìng nián wèi mǎn qī suì zéi dòu shā rén jí fàn shū sǐ zhě shàng qǐng tíng wèi yǐ wén de jiǎn sǐ
”至成帝鸿嘉元年,定令:“年未满七岁,贼斗杀人及犯殊死者,上请廷尉以闻,得减死。
hé yú sān shè yòu ruò lǎo mào zhī rén
”合于三赦幼弱、老眊之人。
cǐ jiē fǎ lìng shāo jìn gǔ ér biàn mín zhě yě
此皆法令稍近古而便民者也。
kǒng zǐ yuē rú yǒu wáng zhě bì shì ér hòu rén
孔子曰:“如有王者,必世而后仁;
shàn rén wèi guó bǎi nián kě yǐ shèng cán qù shā yǐ
善人为国百年,可以胜残去杀矣。
yán shèng wáng chéng shuāi bō luàn ér qǐ bèi mín yǐ dé jiào biàn ér huà zhī bì shì rán hòu rén dào chéng yān
”言圣王承衰拨乱而起,被民以德教,变而化之,必世然后仁道成焉;
zhì yú shàn rén bù rù yú shì rán yóu bǎi nián shèng cán qù shā yǐ
至于善人,不入于室,然犹百年胜残去杀矣。
cǐ wèi guó zhě zhī chéng shì yě
此为国者之程式也。
jīn hàn dào zhì shèng lì shì èr bǎi yú zài kǎo zì zhāo xuān yuán chéng āi píng liù shì zhī jiān duàn yù shū sǐ lǜ suì qiān yú kǒu ér yī rén nài zuì shàng zhì yòu zhǐ sān bèi yǒu yú
今汉道至盛,历世二百余载,考自昭、宣、元、成、哀、平六世之间,断狱殊死,率岁千余口而一人,耐罪上至右止,三倍有余。
gǔ rén yǒu yán mǎn táng ér yǐn jiǔ yǒu yī rén xiāng yú ér bēi qì zé yī táng jiē wèi zhī bù lè
古人有言:“满堂而饮酒,有一人乡隅而悲泣,则一堂皆为之不乐。
wáng zhě zhī yú tiān xià pì yóu yī táng zhī shàng yě gù yī rén bù dé qí píng wèi zhī qī chuàng yú xīn
”王者之于天下,譬犹一堂之上也,故一人不得其平,为之凄怆于心。
jīn jùn guó bèi xíng ér sǐ zhě suì yǐ wàn shù tiān xià yù èr qiān yú suǒ qí yuān sǐ zhě duō shǎo xiāng fù yù bù jiǎn yī rén cǐ hé qì suǒ yǐ wèi qià zhě yě
今郡、国被刑而死者岁以万数,天下狱二千余所,其冤死者多少相覆,狱不减一人,此和气所以未洽者也。
yuán yù xíng suǒ yǐ fán ruò cǐ zhě lǐ jiào bù lì xíng fǎ bù míng mín duō pín qióng háo jié wu sī jiān bù zhé de yù bù píng zhī suǒ zhì yě
原狱刑所以蕃若此者,礼教不立,刑法不明,民多贫穷,豪杰务私,奸不辄得,狱C224不平之所致也。
shū yún bó yí jiàng diǎn zhé mín wéi xíng yán zhì lǐ yǐ zhǐ xíng yóu dī zhī fáng yì shuǐ yě
《书》云“伯夷降典,哲民惟刑”,言制礼以止刑,犹堤之防溢水也。
jīn dī fáng líng chí lǐ zhì wèi lì
今堤防凌迟,礼制未立;
sǐ xíng guò zhì shēng xíng yì fàn
死刑过制,生刑易犯;
jī hán bìng zhì qióng sī làn yì
饥寒并至,穷斯滥溢;
háo jié shàn sī wèi zhī náng tuó jiān yǒu suǒ yǐn zé niǔ ér jìn guǎng cǐ xíng zhī suǒ yǐ fán yě
豪杰擅私,为之囊橐,奸有所隐,则狃而浸广:此刑之所以蕃也。
kǒng zǐ yuē gǔ zhī zhī fǎ zhě néng shěng xíng běn yě
孔子曰:“古之知法者能省刑,本也;
jīn zhī zhī fǎ zhě bù shī yǒu zuì mò yǐ
今之知法者不失有罪,末矣。
yòu yuē jīn zhī tīng yù zhě qiú suǒ yǐ shā zhī
”又曰:“今之听狱者,求所以杀之;
gǔ zhī tīng yù zhě qiú suǒ yǐ shēng zhī
古之听狱者,求所以生之。
yǔ qí shā bù gū níng shī yǒu zuì
”与其杀不辜,宁失有罪。
jīn zhī yù lì shàng xià xiāng qū yǐ kè wèi míng shēn zhě huò gōng míng píng zhě duō huàn hài
今之狱吏,上下相驱,以刻为明,深者获功名,平者多患害。
yàn yuē zhōu guān zhě yù suì zhī yì
谚曰:“鬻棺者欲岁之疫。
fēi zēng rén yù shā zhī lì zài yú rén sǐ yě
”非憎人欲杀之,利在于人死也。
jīn zhì yù lì yù xiàn hài rén yì yóu cǐ yǐ
今治狱吏欲陷害人,亦犹此矣。
fán cǐ wǔ jí yù xíng suǒ yǐ yóu duō zhě yě
凡此五疾,狱刑所以尤多者也。
zì jiàn wǔ yǒng píng mín yì xīn miǎn bīng gé zhī huò rén yǒu lè shēng zhī lǜ yǔ gāo huì zhī jiān tóng ér zhèng zài yì qiáng fú ruò cháo wú wēi fú zhī chén yì wú háo jié zhī xiá
自建武、永平,民亦新免兵革之祸,人有乐生之虑,与高、惠之间同,而政在抑强扶弱,朝无威福之臣,邑无豪杰之侠。
yǐ kǒu lǜ jì duàn yù shǎo yú chéng āi zhī jiān shén bā kě wèi qīng yǐ
以口率计,断狱少于成、哀之间什八,可谓清矣。
rán ér wèi néng chēng yì bǐ lóng yú gǔ zhě yǐ qí jí wèi jǐn chú ér xíng běn bù zhèng
然而未能称意比隆于古者,以其疾未尽除,而刑本不正。
shàn hu
善乎!
sūn qīng zhī lùn xíng yě yuē shì sú zhī wèi shuō zhě yǐ wéi zhì gǔ zhě wú ròu xíng yǒu xiàng xíng mò jīng zhī shǔ fēi lǚ zhě yī ér bù chún shì bù rán yǐ
孙卿之论刑也,曰:“世俗之为说者,以为治古者无肉刑,有象刑、墨鲸之属,菲履赭衣而不纯,是不然矣。
yǐ wéi zhì gǔ zé rén mò chù zuì yá qǐ dú wú ròu xíng zāi yì bù dài xiàng xíng yǐ
以为治古,则人莫触罪邪,岂独无肉刑哉,亦不待象刑矣。
yǐ wéi rén huò chù zuì yǐ ér zhí qīng qí xíng shì shā rén zhě bù sǐ ér shāng rén zhě bù xíng yě
以为人或触罪矣,而直轻其刑,是杀人者不死,而伤人者不刑也。
zuì zhì zhòng ér xíng zhì qīng mín wú suǒ wèi luàn mò dà yān fán zhì xíng zhī běn jiāng yǐ jìn bào è qiě chéng qí wèi yě
罪至重而刑至轻,民无所畏,乱莫大焉,凡制刑之本,将以禁暴恶,且惩其未也。
shā rén zhě bù sǐ shāng rén zhě bù xíng shì huì bào ér kuān è yě
杀人者不死,伤人者不刑,是惠暴而宽恶也。
gù xiàng xíng fēi shēng yú zhì gǔ fāng qǐ yú luàn jīn yě
故象刑非生于治古,方起于乱今也。
fán jué liè guān zhí shǎng qìng xíng fá jiē yǐ lèi xiāng cóng zhě yě
凡爵列官职,赏庆刑罚,皆以类相从者也。
yī wù shī chēng luàn zhī duān yě
一件事情处理不当,就是祸乱的开始。
dé bù chēng wèi néng bù chèn guān shǎng bù dāng gōng xíng bù dàng zuì bù xiáng mò dà yān
德不称位,能不称官,赏不当功,刑不当罪,不祥莫大焉。
fu zhēng bào zhū bèi zhì zhī wēi yě
夫征暴诛悖,治之威也。
shā rén zhě sǐ shāng rén zhě xíng shì bǎi wáng zhī suǒ tóng yě wèi yǒu zhī qí suǒ yóu lái zhě yě
杀人者处死,伤人者受刑,这是历代君王共同遵循的原则,但没人知道它的起源。
gù zhì zé xíng zhòng luàn zé xíng qīng fàn zhì zhī zuì gù zhòng fàn luàn zhī zuì gù qīng yě
故治则刑重,乱则刑轻,犯治之罪故重,犯乱之罪故轻也。
shū yún xíng fá shì zhòng shì qīng cǐ zhī wèi yě
《书》云‘刑罚世重世轻’,此之谓也。
suǒ wèi xiàng xíng wéi míng zhě yán xiàng tiān dào ér zuò xíng ān yǒu fěi jù zhě yī zhě zāi
”所谓“象刑惟明”者,言象天道而作刑,安有菲屦赭衣者哉?
sūn qīng zhī yán jì rán yòu yīn sú shuō ér lùn zhī yuē yǔ chéng yáo shùn zhī hòu zì yǐ dé shuāi ér zhì ròu xíng tāng wǔ shùn ér xíng zhī zhě yǐ sú báo yú táng yú gù yě
孙卿之言既然,又因俗说而论之曰:“禹承尧、舜之后,自以德衰而制肉刑,汤、武顺而行之者,以俗薄于唐、虞故也。
jīn hàn chéng shuāi zhōu bào qín jí bì zhī liú sú yǐ báo yú sān dài ér xíng yáo shùn zhī xíng shì yóu yǐ jī ér yù hàn tū wéi jiù shí zhī yi yǐ
今汉承衰周暴秦极敝之流,俗已薄于三代,而行尧、舜之刑,是犹以鞿而御𫘣突,违救时之宜矣。
qiě chú ròu xíng zhě běn yù yǐ quán mín yě jīn qù kūn qián yī děng zhuǎn ér rù yú dà bì yǐ sǐ wǎng mín shī běn huì yǐ
且除肉刑者,本欲以全民也,今去髡钳一等,转而入于大辟,以死罔民,失本惠矣。
gù sǐ zhě suì yǐ wàn shù xíng zhòng zhī suǒ zhì yě
故死者岁以万数,刑重之所致也。
zhì hū chuān zhī dào fèn nù shāng rén nán nǚ yín yì lì wèi jiān zāng ruò cǐ zhī è kūn qián zhī fá yòu bù zú yǐ chéng yě
至乎穿F1BE之盗,忿怒伤人,男女淫佚,吏为奸臧,若此之恶,髡钳之罚又不足以惩也。
gù xíng zhě suì shí wàn shù mín jì bù wèi yòu céng bù chǐ xíng qīng zhī suǒ shēng yě
故刑者岁十万数,民既不畏,又曾不耻,刑轻之所生也。
gù sú zhī néng lì gōng yǐ shā dào wèi wēi zhuān shā zhě shèng rèn fèng fǎ zhě bù zhì luàn míng shāng zhì bù kě shèng tiáo
故俗之能吏,公以杀盗为威,专杀者胜任,奉法者不治,乱名伤制,不可胜条。
shì yǐ wǎng mì ér jiān bù sāi xíng fán ér mín yù màn
是以罔密而奸不塞,刑蕃而民愈嫚。
bì shì ér wèi rén bǎi nián ér bù shèng cán chéng yǐ lǐ yuè quē ér xíng bù zhèng yě
必世而未仁,百年而不胜残,诚以礼乐阙而刑不正也。
qǐ yi wéi sī suǒ yǐ qīng yuán zhèng běn zhī lùn shān dìng lǜ lìng èr bǎi zhāng yǐ yīng dà bì
岂宜惟思所以清原正本之论,删定律、令,B064二百章,以应大辟。
qí yú zuì cì yú gǔ dāng shēng jīn chù sǐ zhě jiē kě mù xíng ròu xíng
其余罪次,于古当生,今触死者,皆可募行肉刑。
jí shāng rén yǔ dào lì shòu qiú wǎng fǎ nán nǚ yín luàn jiē fù gǔ xíng wèi sān qiān zhāng
及伤人与盗,吏受赇枉法,男女淫乱,皆复古刑,为三千章。
dǐ qī wén zhì wēi xì zhī fǎ xī juān chú
诋欺文致微细之法,悉蠲除。
rú cǐ zé xíng kě wèi ér jìn yì bì lì bù zhuān shā fǎ wú èr mén qīng zhòng dāng zuì mín mìng de quán hé xíng fá zhī zhōng yīn tiān rén zhī hé shùn jī gǔ zhī zhì chéng shí yōng zhī huà
如此,则刑可畏而禁易避,吏不专杀,法无二门,轻重当罪,民命得全,合刑罚之中,殷天人之和,顺稽古之制,成时雍之化。
chéng kāng xíng cuò suī wèi kě zhì xiào wén duàn yù shù jī kě jí
成、康刑错,虽未可致,孝文断狱,庶几可及。
shī yún yí mín yí rén shòu lù yú tiān
《诗》云“宜民宜人,受禄于天”。
shū yuē lì gōng lì shì kě yǐ yǒng nián
《书》曰“立功立事,可以永年”。
yán wéi zhèng ér yí yú mín zhě gōng chéng shì lì zé shòu tiān lù ér yǒng nián mìng suǒ wèi yī rén yǒu qìng wàn mín lài zhī zhě yě
言为政而宜于民者,功成事立,则受天禄而永年命,所谓“一人有庆,万民赖之”者也。