jiǎ yì luò yáng rén yě nián shí bā yǐ néng sòng shī shū zhǔ wén chēng yú jùn zhōng
贾谊，雒阳人也，年十八，以能诵诗书属文称于郡中。
hé nán shǒu wú gōng wén qí xiù cái zhào zhì mén xià shén xìng ài
河南守吴公闻其秀材，召置门下，甚幸爱。
wén dì chū lì wén hé nán shǒu wú gōng zhì píng wèi tiān xià dì yī gù yǔ lǐ sī tóng yì ér cháng xué shì yān zhēng yǐ wéi tíng wèi
汉文帝即位不久，听说河南郡守吴公政绩为全国第一，过去与李斯同乡，曾经向李斯学习过，于是征召他做廷尉。
tíng wèi nǎi yán yì nián shào pō tōng zhū jiā zhī shū
廷尉乃言谊年少，颇通诸家之书。
wén dì zhào yǐ wéi bó shì
文帝召他担任博士。
shì shí yì nián èr shí yú zuì wéi shǎo
是时，谊年二十余，最为少。
měi zhào lìng yì xià zhū lǎo xiān shēng wèi néng yán yì jǐn wèi zhī duì rén rén gè rú qí yì suǒ chū
每诏令议下，诸老先生未能言，谊尽为之对，人人各如其意所出。
zhū shēng yú shì yǐ wéi néng
诸生于是以为能。
wén dì shuō zhī chāo qiān suì zhōng zhì tài zhōng dài fū
文帝说之，超迁，岁中至太中大夫。
yì yǐ wéi hàn xìng èr shí yú nián tiān xià hé qià yí dāng gǎi zhèng shuò yì fú sè zhì dù dìng guān míng xìng lǐ yuè
谊以为汉兴二十余年，天下和洽，宜当改正朔，易服色制度，定官名，兴礼乐。
nǎi cǎo jù qí yí fǎ sè shàng huáng shù yòng wǔ wèi guān míng xī gèng zòu zhī
乃草具其仪法，色上黄，数用五，为官名悉更，奏之。
wén dì lián ràng wèi huáng yě
文帝廉让未皇也。
rán zhū fǎ lìng suǒ gēng dìng jí liè hóu jiù guó qí shuō jiē yì fā zhī
然诸法令所更定，及列侯就国，其说皆谊发之。
yú shì tiān zǐ yì yǐ yì rèn gōng qīng zhī wèi
于是天子议以谊任公卿之位。
jiàng guàn dōng yáng hóu féng jìng zhī shǔ jǐn hài zhī nǎi huǐ yì yuē luò yáng zhī rén nián shào chū xué zhuān yù shàn quán fēn luàn zhū shì
绛、灌、东阳侯、冯敬之属尽害之，乃毁谊曰：“雒阳之人年少初学，专欲擅权，纷乱诸事。
yú shì tiān zǐ hòu yì shū zhī bù yòng qí yì yǐ yì wèi cháng shā wáng tài fù
”于是天子后亦疏之，不用其议，以谊为长沙王太傅。
yì jì yǐ shì qù yì bù zì dé jí dù xiāng shuǐ wèi fù yǐ diào qū yuán
谊既以适去，意不自得，及渡湘水，为赋以吊屈原。
qū yuán chu xián chén yě bèi chán fàng zhú zuò lí sāo fù qí zhōng piān yuē yǐ yǐ
屈原，楚贤臣也，被谗放逐，作《离骚赋》，其终篇曰：“已矣！
guó wáng rén mò wǒ zhī yě
国亡人，莫我知也。
suì zì tóu jiāng ér sǐ
”遂自投江而死。
yì zhuī shāng zhī yīn yǐ zì yù
谊追伤之，因以自谕。
qí cí yuē
原文写道：
gōng chéng jiā huì xī sì zuì cháng shā
恭承嘉惠兮，竢罪长沙。
zè wén qū yuán xī zì chén mì luó
仄闻屈原兮，自湛汨罗。
zào tuō xiāng liú xī jìng diào xiān shēng
造托湘流兮，敬吊先生。
zāo shì wǎng jí xī nǎi yǔn jué shēn
遭遇这混乱的世道，才让您失去了生命。
wū hū āi zāi xī féng shí bù xiáng
乌呼哀哉兮，逢时不祥！
luán fèng fú cuàn xī chī xiāo áo xiáng
鸾凤伏窜兮，鸱鸮翱翔。
tà róng zūn xiǎn xī chán yú dé zhì
平庸无能的人地位尊贵，谄媚奉承的人得志；
xián shèng nì yè xī fāng zhèng dǎo zhí
贤能圣明的人处境艰难，正直的人被颠倒安置。
wèi suí yí hùn xī wèi zhí qiāo lián
谓随、夷混兮，谓跖、𫏋廉；
mò yé wèi dùn xī qiān dāo wèi xiān
莫邪为钝兮，铅刀为铦。
yú jiē mò mò shēng zhī wáng gù xī
于嗟默默，生之亡故兮！
wò qì zhōu dǐng bǎo kāng hù xī
斡弃周鼎，宝康瓠兮。
téng jià bà niú cān jiǎn lǘ xī
腾驾罢牛，骖蹇驴兮；
jì chuí liǎng ěr fú yán chē xī
骥垂两耳，服盐车兮。
zhāng fù jiàn jù jiàn bù kě jiǔ xī
章父荐屦，渐不可久兮；
jiē kǔ xiān shēng dú lí cǐ jiù xī
嗟苦先生，独离此咎兮！
suì yuē yǐ yǐ
谇曰：已矣！
guó qí mò wú zhī xī zi dú yī yù qí shuí yǔ
国其莫吾知兮，子独壹郁其谁语？
fèng piāo piāo qí gāo shì xī fu gù zì yǐn ér yuǎn qù
凤缥缥其高逝兮，夫固自引而远去。
xí jiǔ yuān zhī shén lóng xī mì yuān qián yǐ zì zhēn
袭九渊之神龙兮，沕渊潜以自珍；
miǎn xiāo tǎ yǐ yǐn chǔ xī fu qǐ cóng xiā yǔ zhì yǐn
偭𫋇獭以隐处兮，夫岂从虾与蛭螾？
suǒ guì shèng zhī shén dé xī yuǎn zhuó shì ér zì zāng
所贵圣之神德兮，远浊世而自臧。
shǐ qí lín kě xì ér jī xī qǐ yún yì fu quǎn yáng
使麒麟可系而羁兮，岂云异夫犬羊？
bān fēn fēn qí lí cǐ yóu xī yì fū zǐ zhī gù yě
般纷纷其离此邮兮，亦夫子之故也！
lì jiǔ zhōu ér xiāng qí jūn xī hé bì huái cǐ dōu yě
历九州而相其君兮，何必怀此都也？
fèng huáng xiáng yú qiān rèn xī lǎn dé huī ér xià zhī
凤皇翔于千仞兮，览德𪸩而下之；
jiàn xì dé zhī xiǎn zhēng xī yáo zēng jī ér qù zhī
见细德之险征兮，遥增击而去之。
bǐ xún cháng zhī wū dú wǎ qǐ róng tūn zhōu zhī yú
彼寻常之污渎佤，岂容吞舟之鱼！
héng jiāng hú zhī zhān jīng xī gù jiāng zhì yú lóu yǐ
横江湖之鳣鲸兮，固将制于蝼蚁。
yì wèi cháng shā fù sān nián yǒu fú fēi rù yì shě zhǐ yú zuò yú
谊为长沙傅三年，有服飞入谊舍，止于坐隅。
fú shì xiāo bù xiáng niǎo yě
服似鸮，不祥鸟也。
yì jì yǐ shì jū cháng shā cháng shā bēi shī yì zì shāng dào yǐ wéi shòu bù dé zhǎng nǎi wèi fù yǐ zì guǎng
谊既以适居长沙，长沙卑湿，谊自伤悼，以为寿不得长，乃为赋以自广。
qí cí yuē
原文写道：
chán yè zhī suì sì yuè mèng xià gēng zǐ rì xié fú jí yú shě zhǐ yú zuò yú mào shén xián xiá
单阏之岁，四月孟夏，庚子日斜，服集余舍，止于坐隅，貌甚闲暇。
yì wù lái zú sī guài qí gù fā shū zhàn zhī chèn yán qí dù
异物来崒，私怪其故，发书占之，谶言其度。
yuē yě niǎo rù shì zhǔ rén jiāng qù
曰“野鸟入室，主人将去。
wèn yú zǐ fú yú qù hé zhī
”问于子服：“余去何之？
jí hu gào wǒ xiōng yán qí zāi
吉乎告我，凶言其灾。
yān sù zhī dù yǔ yú qí qī
淹速之度，语余其期。
fú nǎi tài xī jǔ shǒu fèn yì kǒu bù néng yán qǐng duì yǐ yì
服乃太息，举首奋翼，口不能言，请对以意。
wàn wù biàn huà gù wáng xiū xī
万物变化，固亡休息。
wò liú ér qiān huò tuī ér hái
斡流而迁，或推而还。
xíng qì zhuǎn xù biàn huà ér shàn
形气转续，变化而嬗。
mì mù wáng jiān hú kě shèng yán
沕穆亡间，胡可胜言！
huò xī fú suǒ yǐ fú xī huò suǒ fú
祸患啊，幸福倚靠在它旁边；幸福啊，灾祸潜伏在它里面。
yōu xǐ jù mén jí xiōng tóng yù
忧喜聚门，吉凶同域。
bǐ wú qiáng dà fū chāi yǐ bài
彼吴强大，夫差以败；
yuè qī kuài jī jù jiàn bó shì
粤栖会稽，句践伯世。
sī yóu suì chéng zú bèi wǔ xíng
斯游遂成，卒被五刑；
fù shuō xū mí nǎi xiāng wǔ dīng
傅说胥靡，乃相武丁。
fu huò zhī yǔ fú hé yì jiū mò
夫祸之与福，何异纠𬙊！
mìng bù kě shuō shú zhī qí jí
命不可说，孰知其极？
shuǐ jī zé hàn shǐ jī zé yuǎn
水激则旱，矢激则远。
wàn wù huí báo zhèn dàng xiāng zhuǎn
万物回薄，震荡相转。
yún zhēng yǔ jiàng jiū cuò xiāng fēn
云烝雨降，纠错相纷。
dà jūn bō wù yǎng yà wú yín
大钧播物，坱圠无垠。
tiān bù kě yǔ lǜ dào bù kě yǔ móu
天不可与虑，道不可与谋。
chí sù yǒu mìng wū shi qí shí
迟速有命，乌识其时？
qiě fú tiān dì wèi lú zào huà wèi gōng
且夫天地为炉，造化为工；
yīn yáng wèi tàn wàn wù wèi tóng hé sàn xiāo xī ān yǒu cháng zé
阴阳为炭，万物为铜，合散消息，安有常则？
qiān biàn wàn huà wèi shǐ yǒu jí
千变万化，未始有极。
hū rán wéi rén hé zú kòng chuāi
忽然为人，何足控揣；
huà wèi yì wù yòu hé zú huàn
化为异物，又何足患！
xiǎo zhì zì sī jiàn bǐ guì wǒ
小智自私，贱彼贵我；
dá rén dà guān wù wáng bù kě
达人大观，物亡不可。
tān fū xùn cái liè shì xùn míng
贪夫徇财，列士徇名；
kuā zhě sǐ quán pǐn shù měi shēng
夸者死权，品庶每生。
chù pò zhī tú huò qū xī dōng
怵迫之徒，或趋西东；
dà rén bù qū yì biàn qí tóng
大人不曲，意变齐同。
yú shì xì sú jiǒng ruò qiú jū
愚士系俗，僒若囚拘；
zhì rén yí wù dú yǔ dào jù
至人遗物，独与道俱。
zhòng rén huò huò hào wù jī yì
众人惑惑，好恶积意；
zhēn rén tián mò dú yǔ dào xi
真人恬漠，独与道息。
shì zhì yí xíng chāo rán zì sàng
释智遗形，超然自丧；
liáo kuò hū huāng yǔ dào áo xiáng
寥廓忽荒，与道翱翔。
chéng liú zé shì de kǎn zé zhǐ
乘流则逝，得坎则止；
zòng qū wěi mìng bù sī yǔ yǐ
纵躯委命，不私与已。
qí shēng xī ruò fú qí sǐ xī ruò xiū
其生兮若浮，其死兮若休。
dàn hū ruò shēn yuān zhī jìng fàn hū ruò bù xì zhī zhōu
澹虖若深渊之靓，泛虖若不系之舟。
bù yǐ shēng gù zì bǎo yǎng kōng ér fú
不以生故自保，养空而浮。
dé rén wú lěi zhī mìng bù yōu
德人无累，知命不忧。
xì gù dì jiè hé zú yǐ yí
细故蒂芥，何足以疑！
hòu suì yú wén dì sī yì zhēng zhī
后岁余，文帝思谊，征之。
zhì rù jiàn shàng fāng shòu lí zuò xuān shì
至，入见，上方受厘，坐宣室。
shàng yīn gǎn guǐ shén shì ér wèn guǐ shén zhī běn
皇上因为对鬼神之事有所感触，就问起鬼神的本质。
yì jù dào suǒ yǐ rán zhī gù
谊具道所以然之故。
zhì yè bàn wén dì qián xí
到了半夜，文帝听得入神，不自觉地向前挪动坐席。
jì ba yuē wú jiǔ bú jiàn jiǎ shēng zì yǐ wéi guò zhī jīn bù jí yě
谈话结束后，文帝说：“我很久没见贾谊了，自以为超过了他，现在看来还是不如他。”
nǎi bài yì wèi liáng huái wáng tài fù
”乃拜谊为梁怀王太傅。
huái wáng shàng shǎo zǐ ài ér hǎo shū gù lìng yì fu zhī shù wèn yǐ dé shī
怀王，上少子，爱，而好书，故令谊傅之，数问以得失。
shì shí xiōng nú qiáng qīn biān
是时，匈奴强，侵边。
tiān xià chū dìng zhì dù shū kuò
天下初定，制度疏阔。
zhū hóu wáng tiě nǐ de guò gǔ zhì huái nán jì běi wáng jiē wèi nì zhū
诸侯王僣拟，地过古制，淮南、济北王皆为逆诛。
yì shù shàng shū chén zhèng shì duō suǒ yù kuāng jiàn qí dà lüè yuē
谊数上疏陈政事，多所欲匡建，其大略曰：
chén qiè wéi shì shì kě wèi tòng kū zhě yī kě wèi liú tì zhě èr kě wèi cháng tài xī zhě liù ruò qí tā bèi lǐ ér shāng dào zhě nán biàn yǐ shū jǔ
臣窃惟事势，可为痛哭者一，可为流涕者二，可为长太息者六，若其它背理而伤道者，难遍以疏举。
jìn yán zhě jiē yuē tiān xià yǐ ān yǐ zhì yǐ chén dú yǐ wéi wèi yě
进言者皆曰天下已安已治矣，臣独以为未也。
yuē ān qiě zhì zhě fēi yú zé yú jiē fēi shì shí zhī zhì luàn zhī tǐ zhě yě
说安定太平的人，不是愚蠢就是谄媚，都不是真正了解治乱根本的人。”
fu bào huǒ cuò zhī jī xīn zhī xià ér qǐn qí shàng huǒ wèi jí rán yīn wèi zhī ān fāng jīn zhī shì hé yǐ yì cǐ
夫抱火厝之积薪之下而寝其上，火未及燃，因谓之安，方今之势，何以异此！
běn mò chuǎn nì shǒu wěi héng jué guó zhì chēng rǎng fēi shèn yǒu jì hú kě wèi zhì
本末舛逆，首尾衡决，国制抢攘，非甚有纪，胡可谓治！
bì xià hé bù yī lìng chén de shú shù zhī yú qián yīn chén zhì ān zhī cè shì xiáng zé yān
陛下何不让我在您面前详细分析，并陈述安定国家的策略，请您仔细考虑选择！
fu shè liè zhī yú yǔ ān wēi zhī jī shú jí shǐ wèi zhì láo zhì lǜ kǔ shēn tǐ fá zhōng gǔ zhī lè wù wèi kě yě
夫射猎之娱，与安危之机孰急”使为治，劳智虑，苦身体，乏钟鼓之乐，勿为可也。
lè yǔ jīn tóng
乐与今同，
ér jiā zhī zhū hóu guǐ dào
而加之诸侯轨道，
bīng gé bù dòng
兵革不动，
mín bǎo shǒu lǐng
民保首领，
xiōng nú bīn fú
匈奴宾服，
sì huāng xiàng fēng
四荒乡风，
bǎi xìng sù piáo
百姓素朴，
yù sòng shuāi xī
狱讼衰息，
dà shù jì dé
大数既得，
zé tiān xià shùn zhì
则天下顺治，
hǎi nèi zhī qì qīng hé xián lǐ
海内之气清和咸理，
shēng wèi míng dì
生为明帝，
méi wèi míng shén
没为明神，
míng yù zhī měi
名誉之美，
chuí yú wú qióng lǐ zǔ yǒu gōng ér zōng yǒu dé
垂于无穷《礼》祖有功而宗有德，
shǐ gù chéng zhī miào chēng wéi tài zōng
使顾成之庙称为太宗，
shàng pèi tài zǔ
上配太祖，
yǔ hàn wáng jí
与汉亡极。
jiàn jiǔ ān zhī shì chéng zhǎng zhì zhī yè yǐ chéng zǔ miào yǐ fèng liù qīn zhì xiào yě
建久安之势，成长治之业，以承祖庙，以奉六亲，至孝也；
yǐ xìng tiān xià yǐ yù qún shēng zhì rén yě
以幸天下，以育群生，至仁也；
lì jīng chén jì qīng zhòng tóng de hòu kě yǐ wèi wàn shì fǎ chéng suī yǒu yú yòu bù xiào zhī sì yóu de méng yè ér ān zhì míng yě
立经陈纪，轻重同得，后可以为万世法程，虽有愚幼不肖之嗣，犹得蒙业而安，至明也。
yǐ bì xià zhī míng dá yīn shǐ shǎo zhī zhì tǐ zhě de zuǒ xià fēng zhì cǐ fēi nàn yě
以陛下的英明，再让稍懂治国之道的人在旁辅佐，做到这些并不难。
qí jù kě sù chén yú qián yuàn xìng wú hū
其具可素陈于前，愿幸无忽。
chén jǐn jī zhī tiān dì yàn zhī wǎng gǔ àn zhī dāng jīn zhī wu rì yè niàn cǐ zhì shú yě suī shǐ yǔ shùn fù shēng wèi bì xià jì wáng yǐ yì cǐ
臣谨稽之天地，验之往古，按之当今之务，日夜念此至孰也，虽使禹、舜复生，为陛下计，亡以易此。
fu shù guó gù bì xiāng yí zhī shì xià shù bèi qí yāng shàng shù shuǎng qí yōu shén fēi suǒ yǐ ān shàng ér quán xià yě
夫树国固必相疑之势，下数被其殃，上数爽其忧，甚非所以安上而全下也。
jīn huò qīn dì móu wèi dōng dì qīn xiōng zhī zǐ xī xiāng ér jī jīn wú yòu jiàn gào yǐ
如今有亲弟弟图谋称东帝，亲哥哥的儿子向西进攻，现在吴国又被告发了。
tiān zǐ chūn qiū dǐng shèng xíng yì wèi guò dé zé yǒu jiā yān yóu shàng rú shì kuàng mò dà zhū hóu quán lì qiě shí cǐ zhě hu
天子春秋鼎盛，行义未过，德泽有加焉，犹尚如是，况莫大诸侯，权力且十此者乎！
rán ér tiān xià shǎo ān hé yě
但天下还算稍安，为什么呢？
dà guó zhī wáng yòu ruò wèi zhuàng hàn zhī suǒ zhì fu xiāng fāng wò qí shì
因为大国的诸侯王年幼未壮，朝廷任命的太傅、丞相正掌握实权。
shù nián zhī hòu zhū hóu zhī wáng dà dǐ jiē guān xuè qì fāng gāng hàn zhī fu xiāng chèn bìng ér cì bà bǐ zì chéng wèi yǐ shàng piān zhì sī rén rú cǐ yǒu yì huái nán jì běi zhī wèi yá
数年之后，诸侯之王大抵皆冠，血气方刚，汉之傅、相称病而赐罢，彼自丞、尉以上偏置私人，如此，有异淮南、济北之为邪！
cǐ shí ér yù wèi zhì ān suī yáo shùn bù zhì
到那时再想求安定，即使尧、舜也办不到。
huáng dì yuē rì zhōng bì cǎo líng cāo dāo bì gē
黄帝曰：“日中必{艹灵}，操刀必割。
jīn lìng cǐ dào shùn ér quán ān shén yì bù kěn zǎo wéi yǐ nǎi duò gǔ ròu zhī shǔ ér kàng jǐng zhī qǐ yǒu yì qín zhī jì shì hu
”今令此道顺而全安，甚易，不肯早为，已乃堕骨肉之属而抗刭之，岂有异秦之季世乎！
fu yǐ tiān zǐ zhī wèi chéng jīn zhī shí yīn tiān zhī zhù shàng dàn yǐ wēi wèi ān yǐ luàn wèi zhì jiǎ shè bì xià jū qí huán zhī chù jiāng bù hé zhū hóu ér kuāng tiān xià hu
夫以天子之位，乘今之时，因天之助，尚惮以危为安，以乱为治，假设陛下居齐桓之处，将不合诸侯而匡天下乎？
chén yòu zhī bì xià yǒu suǒ bì bù néng yǐ
臣又知陛下有所必不能矣。
jiǎ shè tiān xià rú nǎng shí huái yīn hóu shàng wáng chu qíng bù wáng huái nán péng yuè wáng liáng hán xìn wáng hán zhāng áo wáng zhào guàn gāo wèi xiāng lú wǎn wáng yàn chén xī zài dài lìng cǐ liù qī gōng zhě jiē wáng yàng dàng shì shí ér bì xià jí tiān zǐ wèi néng zì ān hu
假如国家的形势还像从前那样，淮阴侯韩信还统治楚国，黥布统治淮南，彭越统治梁国，韩王信统治韩国，张敖统治赵国，贯高做赵国的相，卢绾统治燕国，陈稀还在代国，假如这六七人都还活着，而这时陛下即天子位，自己能觉得安全吗？
chén yǒu yǐ zhī bì xià zhī bù néng yě
臣有以知陛下之不能也。
tiān xià xiáo luàn gāo huáng dì yǔ zhū gōng bìng qǐ fēi yǒu zè shì zhī shì yǐ yù xí zhī yě
天下淆乱，高皇帝与诸公并起，非有仄室之势以豫席之也。
zhū gōng xìng zhě nǎi wèi zhōng juān qí cì jǐn de shè rén cái zhī bù dǎi zhì yuǎn yě
诸公幸者，乃为中涓，其次廑得舍人，材之不逮至远也。
gāo huáng dì yǐ míng shèng wēi wǔ jí tiān zǐ wèi gē gāo yú zhī dì yǐ wáng zhū gōng duō zhě bǎi yú chéng shǎo zhě nǎi sān sì shí xiàn dé zhì wò yě rán qí hòu shí nián zhī jiān fǎn zhě jiǔ qǐ
高皇帝以明圣威武即天子位，割膏腴之地以王诸公，多者百余城，少者乃三四十县，德至渥也，然其后十年之间，反者九起。
bì xià zhī yǔ zhū gōng fēi qīn jiǎo cái ér chén zhī yě yòu fēi shēn fēng wáng zhī yě zì gāo huáng dì bù néng yǐ shì yī suì wèi ān gù chén zhī bì xià zhī bù néng yě
陛下之与诸公，非亲角材而臣之也，又非身封王之也，自高皇帝不能以是一岁为安，故臣知陛下之不能也。
rán shàng yǒu kě wěi zhě yuē shū chén qǐng shì yán qí qīn zhě
然尚有可诿者，曰疏，臣请试言其亲者。
jiǎ lìng dào huì wáng wáng qí yuán wáng wáng chu zhōng zǐ wáng zhào yōu wáng wáng huái yáng gòng wáng wáng liáng líng wáng wáng yàn lì wáng wáng huái nán liù qī guì rén jiē wáng yàng dàng shì shí bì xià jí wèi néng wéi zhì hu
假令悼惠王王齐，元王王楚，中子王赵，幽王王淮阳，共王王梁，灵王王燕，厉王王淮南，六七贵人皆亡恙，当是时陛下即位，能为治乎？
chén yòu zhī bì xià zhī bù néng yě
臣又知陛下之不能也。
ruò cǐ zhū wáng suī míng wéi chén shí jiē yǒu bù yī kūn dì zhī xīn lǜ wáng bù dì zhì ér tiān zǐ zì wèi zhě
若此诸王，虽名为臣，实皆有布衣昆弟之心，虑亡不帝制而天子自为者。
shàn jué rén shè sǐ zuì shèn zhě huò dài huáng wū hàn fǎ lìng fēi xíng yě
擅爵人，赦死罪，甚者或戴黄屋，汉法令非行也。
suī xíng bù guǐ rú lì wáng zhě lìng zhī bù kěn tīng zhào zhī ān kě zhì hu
虽行不轨如厉王者，令之不肯听，召之安可致乎！
xìng ér lái zhì fǎ ān kě de jiā
幸而来至，法安可得加！
dòng yī qīn qī tiān xià huán shì ér qǐ bì xià zhī chén suī yǒu hàn rú féng jìng zhě shì qǐ qí kǒu bǐ shǒu yǐ xiàn qí xiōng yǐ
动一亲戚，天下圜视而起，陛下之臣虽有悍如冯敬者，适启其口，匕首已陷其匈矣。
bì xià suī xián shuí yǔ lǐng cǐ
陛下虽贤，谁与领此？
gù shū zhě bì wēi qīn zhě bì luàn yǐ rán zhī xiào yě
故疏者必危，亲者必乱，已然之效也。
qí yì xìng fù qiáng ér dòng zhě hàn yǐ xìng shèng zhī yǐ yòu bù yì qí suǒ yǐ rán
其异姓负强而动者，汉已幸胜之矣，又不易其所以然。
tóng xìng xí shì jī ér dòng jì yǒu zhēng yǐ qí shì jǐn yòu fù rán
同姓诸侯沿着老路行动，已有征兆了，形势发展下去又会重演。
yāng huò zhī biàn wèi zhī hòu yí míng dì chù zhī shàng bù néng yǐ ān hòu shì jiāng rú zhī hé
殃祸之变，未知后移，明帝处之尚不能以安，后世将如之何！
tú niú tǎn yī zhāo jiě shí èr niú ér máng rèn bù dùn zhě suǒ pái jī bāo gē jiē zhòng lǐ jiě yě
屠牛坦一朝解十二牛，而芒刃不顿者，所排击剥割，皆众理解也。
zhì yú kuān bì zhī suǒ fēi jīn zé fǔ
至于髋髀之所，非斤则斧。
fu rén yì ēn hòu rén zhǔ zhī máng rèn yě
夫仁义恩厚，人主之芒刃也；
quán shì fǎ zhì rén zhǔ zhī jīn fǔ yě
权势法制，人主之斤斧也。
jīn zhū hóu wáng jiē zhòng kuān bì yě shì jīn fǔ zhī yòng ér yù yīng yǐ máng rèn chén yǐ wéi bù quē zé zhé
今诸侯王皆众髋髀也，释斤斧之用，而欲婴以芒刃，臣以为不缺则折。
hú bù yòng zhī huái nán jì běi
胡不用之淮南、济北？
shì bù kě yě
是形势不允许啊。
chén qiè jī qián shì dà dǐ qiáng zhě xiān fǎn
臣窃迹前事，大抵强者先反。
huái yīn wáng chu zuì qiáng zé zuì xiān fǎn
淮阴王楚最强，则最先反；
hán xìn yǐ hú zé yòu fǎn
韩信倚胡，则又反；
guàn gāo yīn zhào zī zé yòu fǎn
贯高因赵资，则又反；
chén xī bīng jīng zé yòu fǎn
陈豨兵精，则又反；
péng yuè yòng liáng zé yòu fǎn
彭越用梁，则又反；
qíng bù yòng huái nán zé yòu fǎn
黥布用淮南，则又反；
lú wǎn zuì ruò zuì hòu fǎn
卢绾最弱，最后反。
cháng shā nǎi zài èr wàn wǔ qiān hù ěr gōng shǎo ér zuì wán shì shū ér zuì zhōng fēi dú xìng yì rén yě yì xíng shì rán yě
长沙乃在二万五千户耳，功少而最完，势疏而最忠，非独性异人也，亦形势然也。
nǎng lìng fán lì jiàng guàn jù shù shí chéng ér wáng jīn suī yǐ cán wáng kě yě
从前让樊哙、郦商、周勃、灌婴占据几十座城池称王，如今即使他们残破灭亡也是可以的；
lìng xìn yuè zhī lún liè wèi chè hòu ér jū suī zhì jīn cún kě yě
让韩信、彭越这类人封为彻侯而安居，即使到今天还存在也是可以的。
rán zé tiān xià zhī dà jì kě zhī yǐ
然则天下之大计可知已。
yù zhū wáng zhī jiē zhōng fù zé mò ruò lìng rú cháng shā wáng
欲诸王之皆忠附，则莫若令如长沙王；
yù chén zǐ zhī wù zū hǎi zé mò ruò lìng rú fán lì děng
欲臣子之勿菹醢，则莫若令如樊、郦等；
yù tiān xià zhī zhì ān mò ruò zhòng jiàn zhū hóu ér shǎo qí lì
想要天下长治久安，不如多封诸侯而削弱他们的力量。
lì shǎo zé yì shǐ yǐ yì guó xiǎo zé wáng xié xīn
力量弱小就容易用道义驱使，封国狭小就不会有邪念。
lìng hǎi nèi zhī shì rú shēn zhī shǐ bì bì zhī shǐ zhǐ mò bù zhì cóng zhū hóu zhī jūn bù gǎn yǒu yì xīn fú còu bìng jìn ér guī mìng tiān zǐ suī zài xì mín qiě zhī qí ān gù tiān xià xián zhī bì xià zhī míng
令海内之势如身之使臂，臂之使指，莫不制从，诸侯之君不敢有异心，辐凑并进而归命天子，虽在细民，且知其安，故天下咸知陛下之明。
gē dì dìng zhì lìng qí zhào chu gè wèi ruò gān guó shǐ dào huì wáng yōu wáng yuán wáng zhī zǐ sūn bì yǐ cì gè shòu zǔ zhī fēn dì de jǐn ér zhǐ jí yàn liáng tā guó jiē rán
割地定制，令齐、赵、楚各为若干国，使悼惠王、幽王、元王之子孙毕以次各受祖之分地，地尽而止，及燕、梁它国皆然。
qí fēn dì zhòng ér zǐ sūn shǎo zhě jiàn yǐ wéi guó kōng ér zhì zhī xū qí zǐ sūn shēng zhě jǔ shǐ jūn zhī
其分地众而子孙少者，建以为国，空而置之，须其子孙生者，举使君之。
zhū hóu zhī de qí xuē pō rù hàn zhě wèi xǐ qí hòu guó jí fēng qí zǐ sūn yě suǒ yǐ shù cháng zhī
诸侯之地其削颇入汉者，为徙其侯国及封其子孙也，所以数偿之；
yī cùn zhī de yī rén zhī zhòng tiān zǐ wáng suǒ lì yān chéng yǐ dìng zhì ér yǐ gù tiān xià xián zhī bì xià zhī lián
一寸之地，一人之众，天子亡所利焉，诚以定治而已，故天下咸知陛下之廉。
dì zhì yī dìng zōng shì zǐ sūn mò lǜ bù wáng xià wú bèi pàn zhī xīn shàng wú zhū fá zhī zhì gù tiān xià xián zhī bì xià zhī rén
地制壹定，宗室子孙莫虑不王，下无倍畔之心，上无诛伐之志，故天下咸知陛下之仁。
fǎ lì ér bù fàn lìng hé ér bù nì guàn gāo lì jǐ zhī móu bù shēng chái qí kāi zhāng zhī jì bù méng xì mín xiāng shàn dà chén zhì shùn gù tiān xià xián zhī bì xià zhī yì
法制建立而没有人触犯，政令推行而没有人违抗。像贯高、利几之类的阴谋不会发生，柴奇、开章那样的诡计也不会出现，百姓都趋向善良，大臣都表示顺从，因此，天下人都知道皇上的正义了。
wò chì zǐ tiān xià zhī shàng ér ān zhí yí fù cháo wěi qiú ér tiān xià bù luàn dāng shí dà zhì hòu shì sòng shèng
卧赤子天下之上而安，植遗腹，朝委裘，而天下不乱，当时大治，后世诵圣。
yī dòng ér wǔ yè fù bì xià shuí dàn ér jiǔ bù wéi cǐ
壹动而五业附，陛下谁惮而久不为此？
tiān xià zhī shì fāng bìng dà zhǒng
天下之势方病大瘇。
yī jìng zhī dà jǐ rú yào yī zhǐ zhī dà jǐ rú gǔ píng jū bù kě qū xìn yī èr zhǐ chù shēn lǜ wáng liáo
一胫之大几如要，一指之大几如股，平居不可屈信，一二指搐，身虑亡聊。
shī jīn bù zhì bì wèi gù jí hòu suī yǒu biǎn què bù néng wèi yǐ
错过现在不医治，必定成为痼疾，以后即使有扁鹊那样的名医，也不能治好了。
bìng fēi tú zhǒng yě yòu kǔ zhì lì
病非徒瘇也，又苦炙盭。
yuán wáng zhī zǐ dì zhī cóng dì yě
元王的儿子，是皇帝的堂弟；
jīn zhī wáng zhě cóng dì zhī zǐ yě
现在当王的，是堂弟的儿子。
huì wáng qīn xiōng zi yě
惠王，亲兄子也；
jīn zhī wáng zhě xiōng zi zhī zǐ yě
今之王者，兄子之子也。
qīn zhě huò wáng fēn dì yǐ ān tiān xià shū zhě huò zhì dà quán yǐ bī tiān zi chén gù yuē fēi tú bìng zhǒng yě yòu kǔ zhì lì
亲近的人有的没有封地来安定天下，疏远的人有的掌握大权来逼迫天子，我所以说不仅是患了浮肿病，还苦于脚掌扭折。
kě tòng kū zhě cǐ bìng shì yě
值得痛哭的，就是这种病症啊。
tiān xià zhī shì fāng dǎo xiàn
天下之势方倒县。
fán tiān zǐ zhě tiān xià zhī shǒu hé yě
凡天子者，天下之首，何也？
shàng yě
这是上等地位。
mán yí zhě tiān xià zhī zú hé yě
蛮夷者，天下之足，何也？
xià yě
这是下等地位。
jīn xiōng nú màn wǔ qīn lüè zhì bù jìng yě wèi tiān xià huàn zhì wáng yǐ yě ér hàn suì zhì jīn xù cǎi zēng yǐ fèng zhī
今匈奴嫚侮侵掠，至不敬也，为天下患，至亡已也，而汉岁致金絮采缯以奉之。
yí dí zhēng lìng shì zhǔ shàng zhī cāo yě
夷狄征令，是主上之操也；
tiān zǐ gòng gòng shì chén xià zhī lǐ yě
天子共贡，是臣下之礼也。
zú fǎn jū shàng shǒu gù jū xià dǎo xiàn rú cǐ mò zhī néng jiě yóu wèi guó yǒu rén hu
脚反而在上，头反而在下，如此颠倒，没有人能解决，这还能说国家有能人吗？
fēi dǎn dǎo xiàn ér yǐ yòu lèi pì qiě bìng fèi
非亶倒县而已，又类辟，且病痱。
fu pì zhě yī miàn bìng féi zhě yī fāng tòng
夫辟者一面病，痱者一方痛。
jīn xī biān běi biān zhī jùn suī yǒu cháng jué bù qīng de fù wǔ chǐ yǐ shàng bù qīng de xi chì hòu wàng fēng suì bù dé wò jiāng lì bèi jiè zhòu ér shuì chén gù yuē yī fāng bìng yǐ
今西边北边之郡，虽有长爵不轻得复，五尺以上不轻得息，斥候望烽燧不得卧，将吏被介胄而睡，臣故曰一方病矣。
yī néng zhì zhī ér shàng bù shǐ kě wèi liú tì zhě cǐ yě
医能治之，而上不使，可为流涕者此也。
bì xià hé rěn yǐ dì huáng zhī hào wèi róng rén zhū hóu shì jì bēi rǔ ér huò bù xī zhǎng cǐ ān qióng
陛下何忍以帝皇之号为戎人诸侯，势既卑辱，而祸不息，长此安穷！
jìn móu zhě lǜ yǐ wéi shì gù bù kě jiě yě wáng jù shén yǐ
进谋者率以为是，固不可解也，亡具甚矣。
chén qiè liào xiōng nú zhī zhòng bù guò hàn yī dà xiàn yǐ tiān xià zhī dà kùn yú yī xiàn zhī zhòng shèn wéi zhí shì zhě xiū zhī
臣窃料匈奴之众不过汉一大县，以天下之大困于一县之众，甚为执事者羞之。
bì xià hé bù shì yǐ chén wèi shǔ guó zhī guān yǐ zhǔ xiōng nú
陛下何不试以臣为属国之官以主匈奴？
xíng chén zhī jì qǐng bì xì chán yú zhī jǐng ér zhì qí mìng fú zhōng xíng shuì ér chī qí bèi jǔ xiōng nú zhī zhòng wéi shàng zhī lìng
行臣之计，请必系单于之颈而制其命，伏中行说而笞其背，举匈奴之众唯上之令。
jīn bù liè měng dí ér liè tián zhì bù bó fǎn kòu ér bó chù tú wán xì yú ér bù tú dà huàn fēi suǒ yǐ wéi ān yě
今不猎猛敌而猎田彘，不搏反寇而搏畜菟，玩细娱而不图大患，非所以为安也。
dé kě yuǎn shī wēi kě yuǎn jiā ér zhí shù bǎi lǐ wài wēi lìng bù xìn kě wèi liú tì zhě cǐ yě
德可远施，威可远加，而直数百里外威令不信，可为流涕者此也。
jīn mín mài tóng zhě wèi zhī xiù yī sī lǚ piān zhū yuán nèi zhī xián zhōng shì gǔ tiān zǐ hòu fú suǒ yǐ miào ér bù yàn zhě yě ér shù rén dé yǐ yī bì qiè
今民卖僮者，为之绣衣丝履偏诸缘，内之闲中，是古天子后服，所以庙而不宴者也，而庶人得以衣婢妾。
bái hú zhī biǎo báo rèn zhī lǐ qiè yǐ piān zhū měi zhě fǔ xiù shì gǔ tiān zǐ zhī fú jīn fù rén dà gǔ jiā huì zhào kè zhě yǐ bèi qiáng
白縠之表，薄纫之里，緁以偏诸，美者黼绣，是古天子之服，今富人大贾嘉会召客者以被墙。
gǔ zhě yǐ fèng yī dì yī hòu ér jié shì jīn shù rén wū bì de wèi dì fú chàng yōu xià jiàn de wèi hòu shì rán ér tiān xià bù qū zhě dài wèi yǒu yě
古者以奉一帝一后而节适，今庶人屋壁得为帝服，倡优下贱得为后饰，然而天下不屈者，殆未有也。
qiě dì zhī shēn zì yī zào tí ér fù mín qiáng wū bèi wén xiù
且帝之身自衣皂绨，而富民墙屋被文绣；
tiān zǐ zhī hòu yǐ yuán qí lǐng shù rén niè qiè yuán qí lǚ cǐ chén suǒ wèi chuǎn yě
天子之后以缘其领，庶人孽妾缘其履：此臣所谓舛也。
fu bǎi rén zuò zhī bù néng yī yī rén yù tiān xià wáng hán hú kě de yě
夫百人作之不能衣一人，欲天下亡寒，胡可得也？
yī rén gēng zhī shí rén jù ér shí zhī yù tiān xià wáng jī bù kě de yě
一人耕之，十人聚而食之，欲天下亡饥，不可得也。
jī hán qiè yú mín zhī jī fū yù qí wáng wéi jiān xié bù kě de yě
饥寒交迫深入百姓的肌肤，想要他们不做奸邪之事，不可能做到。
guó yǐ qū yǐ dào zéi zhí xū shí ěr rán ér xiàn jì zhě yuē wú dòng wèi dà ěr
国已屈矣，盗贼直须时耳，然而献计者曰“毋动为大”耳。
fu sú zhì dà bù jìng yě zhì wáng děng yě zhì mào shàng yě jìn jì zhě yóu yuē wú wèi kě wèi cháng tài xī zhě cǐ yě
夫俗至大不敬也，至亡等也，至冒上也，进计者犹曰“毋为”，可为长太息者此也。
shāng jūn yí lǐ yì qì rén ēn bìng xīn yú jìn qǔ xíng zhī èr suì qín sú rì bài
商君遗礼义，弃仁恩，并心于进取，行之二岁，秦俗日败。
gù qín rén jiā fù zǐ zhuàng zé chū fēn jiā pín zǐ zhuàng zé chū zhuì
故秦人家富子壮则出分，家贫子壮则出赘。
jiè fù yōu chú lǜ yǒu dé sè
借父耰锄，虑有德色；
wú qǔ jī zhǒu lì ér suì yǔ
毋取箕帚，立而谇语。
bào bǔ qí zi yǔ gōng bìng jù
抱哺其子，与公并倨；
fù gū bù xiāng shuō zé fǎn chún ér xiāng jī
妇姑不相说，则反唇而相稽。
qí cí zi qí lì bù tóng qín shòu zhě wáng jǐ ěr
其慈子耆利，不同禽兽者亡几耳。
rán bìng xīn ér fù shí yóu yuē jué liù guó jiān tiān xià
然并心而赴时，犹曰蹶六国，兼天下。
gōng chéng qiú dé yǐ zhōng bù zhī fǎn lián kuì zhī jié rén yì zhī hòu
功成求得矣，终不知反廉愧之节，仁义之厚。
xìn bìng jiān zhī fǎ suì jìn qǔ zhī yè tiān xià dà bài
信并兼之法，遂进取之业，天下大败；
zhòng yǎn guǎ zhì qī yú yǒng wēi qiè zhuàng líng shuāi qí luàn zhì yǐ
众掩寡，智欺愚，勇威怯，壮陵衰，其乱至矣。
shì yǐ dà xián qǐ zhī wēi zhèn hǎi nèi dé cóng tiān xià
是以大贤起之，威震海内，德从天下。
nǎng zhī wèi qín zhě jīn zhuǎn ér wèi hàn yǐ
曩之为秦者，今转而为汉矣。
rán qí yí fēng yú sú yóu shàng wèi gǎi
然其遗风余俗，犹尚未改。
jīn shì yǐ chǐ mí xiāng jìng ér shàng wáng zhì dù qì lǐ yì juān lián chǐ rì shén kě wèi yuè yì ér suì bù tóng yǐ
今世以侈靡相竞，而上亡制度，弃礼谊，捐廉耻，日甚，可谓月异而岁不同矣。
zhú lì bù ěr lǜ fēi gù xíng yě jīn qí shèn zhě shā fù xiōng yǐ
逐利不耳，虑非顾行也，今其甚者杀父兄矣。
dào zhě duō qǐn hù zhī lián qiān liǎng miào zhī qì bái zhòu dà dū zhī zhōng piào lì ér duó zhī jīn
盗者剟寝户之帘，搴两庙之器，白昼大都之中剽吏而夺之金。
jiǎo wěi zhě chū jǐ shí wàn shí sù fù liù bǎi yú wàn qián chéng chuán ér xíng jùn guó cǐ qí wáng xíng yì zhī yóu zhì zhě yě
矫伪者出几十万石粟，赋六百余万钱，乘传而行郡国，此其亡行义之尤至者也。
ér dà chén tè yǐ bù shū bù bào qī huì zhī jiān yǐ wéi dà gù
而大臣特以簿书不报，期会之间，以为大故。
zhì yú sú liú shī shì huài bài yīn tián ér bù zhī guài lǜ bù dòng yú ěr mù yǐ wéi shì shì rán ěr
至于俗流失，世坏败，因恬而不知怪，虑不动于耳目，以为是适然耳。
fu yí fēng yì sú shǐ tiān xià huí xīn ér xiāng dào lèi fēi sú lì zhī suǒ néng wèi yě
改变风俗习惯，使天下人回心转意向往正道，大抵不是平庸官吏所能做到的。
sú lì zhī suǒ wu zài yú dāo bǐ kuāng qiè ér bù zhī dà tǐ
俗吏之所务，在于刀笔筐箧，而不知大体。
bì xià yòu bù zì yōu qiè wèi bì xià xī zhī
陛下又不自忧，窃为陛下惜之。
fu lì jūn chén děng shàng xià shǐ fù zǐ yǒu lǐ liù qīn yǒu jì cǐ fēi tiān zhī suǒ wéi rén zhī suǒ shè yě
夫立君臣，等上下，使父子有礼，六亲有纪，此非天之所为，人之所设也。
fū rén zhī suǒ shè bù wéi bù lì bù zhí zé jiāng bù xiū zé huài
夫人之所设，不为不立，不植则僵，不修则坏。
guǎn zǐ yuē lǐ yì lián chǐ shì wèi sì wéi
《管子》曰：“礼义廉耻，是谓四维；
sì wéi bù zhāng guó nǎi miè wáng
礼义廉耻这四种纲纪不能伸张，国家就会灭亡。
shǐ guǎn zǐ yú rén yě zé kě guǎn zǐ ér shǎo zhī zhì tǐ zé shì qǐ kě bù wéi hán xīn zāi
”使管子愚人也则可，管子而少知治体，则是岂可不为寒心哉！
qín miè sì wéi ér bù zhāng gù jūn chén guāi luàn liù qīn yāng lù jiān rén bìng qǐ wàn mín lí pàn fán shí sān suì ér shè jì wèi xū
秦灭四维而不张，故君臣乖乱，六亲殃戮，奸人并起，万民离叛，凡十三岁，而社稷为虚。
jīn sì wéi yóu wèi bèi yě gù jiān rén jǐ xìng ér zhòng xīn yí huò
今四维犹未备也，故奸人几幸，而众心疑惑。
qǐ rú jīn dìng jīng zhì lìng jūn jūn chén chén shàng xià yǒu chà fù zǐ liù qīn gè dé qí yí jiān rén wáng suǒ jǐ xìng ér qún chén zhòng xìn shàng bù yí huò
岂如今定经制，令君君臣臣，上下有差，父子六亲各得其宜，奸人亡所几幸，而群臣众信，上不疑惑！
cǐ yè yī dìng shì shì cháng ān ér hòu yǒu suǒ chí xún yǐ
此业壹定，世世常安，而后有所持循矣。
ruò fú jīng zhì bù dìng shì yóu dù jiāng hé wáng wéi jí zhōng liú ér yù fēng bō chuán bì fù yǐ
若夫经制不定，是犹度江河亡维楫，中流而遇风波，船必覆矣。
kě wèi cháng tàn xi zhě cǐ yě
可为长叹息者此也。
xià wèi tiān zǐ shí yǒu yú shì ér yīn shòu zhī
夏为天子，十有余世，而殷受之。
yīn wèi tiān zǐ èr shí yú shì ér zhōu shòu zhī
殷为天子，二十余世，而周受之。
zhōu wèi tiān zǐ sān shí yú shì ér qín shòu zhī
周为天子，三十余世，而秦受之。
qín wèi tiān zǐ èr shì ér wáng
秦为天子，二世而亡。
rén xìng bù shèn xiāng yuǎn yě hé sān dài zhī jūn yǒu dào zhī zhǎng ér qín wú dào zhī bào yě
人性不甚相远也，何三代之君有道之长，而秦无道之暴也？
qí gù kě zhī yě
其中的原因可以知道。
gǔ zhī wáng zhě tài zǐ nǎi shēng gù jǔ yǐ lǐ shǐ shì fù zhī yǒu sī qí sù duān miǎn jiàn zhī nán jiāo jiàn yú tiān yě
古之王者，太子乃生，固举以礼，使士负之，有司齐肃端冕，见之南郊，见于天也。
guò quē zé xià guò miào zé qū xiào zǐ zhī dào yě
过阙则下，过庙则趋，孝子之道也。
gù zì wèi chì zǐ ér jiào gù yǐ xíng yǐ
故自为赤子而教固已行矣。
xī zhě chéng wáng yòu zài qiǎng bào zhī zhōng zhào gōng wèi tài bǎo zhōu gōng wèi tài fù tài gōng wèi tài shī
昔者成王幼在襁抱之中，召公为太保，周公为太傅，太公为太师。
bǎo bǎo qí shēn tǐ
保，保其身体；
fu fu zhī dé yì
傅，傅之德义；
shī dào zhī jiào xùn cǐ sān gōng zhī zhí yě
师，道之教训：此三公之职也。
yú shì wèi zhì sān shǎo jiē shàng dài fū yě yuē shǎo bǎo shǎo fù shǎo shī shì yǔ tài zǐ yàn zhě yě
于是为置三少，皆上大夫也，曰少保、少傅、少师，是与太子宴者也。
gù nǎi hái tí yǒu shí sān gōng sān shǎo gù míng xiào rén lǐ yì yǐ dào xí zhī zhú qù xié rén bù shǐ jiàn è xíng
故乃孩提有识，三公、三少固明孝仁礼义以道习之，逐去邪人，不使见恶行。
yú shì jiē xuǎn tiān xià zhī duān shì xiào tì bó wén yǒu dào shù zhě yǐ wèi yì zhī shǐ yǔ tài zǐ jū chǔ chū rù
于是皆选天下之端士孝悌博闻有道术者以卫翼之，使与太子居处出入。
gù tài zǐ nǎi shēng ér jiàn zhèng shì wén zhèng yán xíng zhèng dào zuǒ yòu qián hòu jiē zhèng rén yě
所以太子一出生就看到正确的事情，听到正确的言论，走正确的道路，左右前后都是正直的人。
fu xí yǔ zhèng rén jū zhī bù néng wú zhèng yóu shēng zhǎng yú qí bù néng bù qí yán yě
夫习与正人居之，不能毋正，犹生长于齐不能不齐言也；
xí yǔ bù zhèng rén jū zhī bù néng wú bù zhèng yóu shēng zhǎng yú chu zhī de bù néng bù chu yán yě
习与不正人居之，不能毋不正，犹生长于楚之地不能不楚言也。
gù zé qí suǒ qí bì xiān shòu yè nǎi de cháng zhī
故择其所耆，必先受业，乃得尝之；
zé qí suǒ lè bì xiān yǒu xí nǎi de wèi zhī
择其所乐，必先有习，乃得为之。
kǒng zǐ yuē shào chéng ruò tiān xìng xí guàn rú zì rán
孔子曰：“少成若天性，习惯如自然。
jí tài zǐ shào zhǎng zhī fēi sè zé rù yú xué
”及太子少长，知妃色，则入于学。
xué zhě suǒ xué zhī guān yě
学者，所学之官也。
xué lǐ yuē dì rù dōng xué shàng qīn ér guì rén zé qīn shū yǒu xù ér ēn xiāng jí yǐ
《学礼》曰：“帝入东学，上亲而贵仁，则亲疏有序而恩相及矣；
dì rù nán xué shàng chǐ ér guì xìn zé zhǎng yòu yǒu chà ér mín bù wū yǐ
帝入南学，上齿而贵信，则长幼有差而民不诬矣；
dì rù xī xué shàng xián ér guì dé zé shèng zhì zài wèi ér gōng bù yí yǐ
帝入西学，上贤而贵德，则圣智在位而功不遗矣；
dì rù běi xué shàng guì ér zūn jué zé guì jiàn yǒu děng ér xià bù yú yǐ
帝入北学，上贵而尊爵，则贵贱有等而下不逾矣；
dì rù tài xué chéng shī wèn dào tuì xí ér kǎo yú tài fù tài fù fá qí bù zé ér kuāng qí bù jí zé dé zhì zhǎng ér zhì dào de yǐ
帝入太学，承师问道，退习而考于太傅，太傅罚其不则而匡其不及，则德智长而治道得矣。
cǐ wǔ xué zhě jì chéng yú shàng zé bǎi xìng lí mín huà jí yú xià yǐ
此五学者既成于上，则百姓黎民化辑于下矣。
jí tài zǐ jì guān chéng rén miǎn yú bǎo fù zhī yán zé yǒu jì guò zhī shǐ chè shàn zhī zǎi jìn shàn zhī jīng fěi bàng zhī mù gǎn jiàn zhī gǔ
”及太子既冠成人，免于保傅之严，则有记过之史，彻膳之宰，进善之旌，诽谤之木，敢谏之鼓。
gǔ shǐ sòng shī gōng sòng zhēn jiàn dài fū jìn móu shì chuán mín yǔ
瞽史诵诗，工诵箴谏，大夫进谋，士传民语。
xí yǔ zhì zhǎng gù qiè ér bù kuì
习与智长，故切而不愧；
huà yǔ xīn chéng gù zhōng dào ruò xìng
教化与内心一起形成，所以遵循正道就像天性一样。
sān dài zhī lǐ chūn cháo cháo rì qiū mù xī yuè suǒ yǐ míng yǒu jìng yě
三代之礼：春朝朝日，秋暮夕月，所以明有敬也；
chūn qiū rù xué zuò guó lǎo zhí jiàng ér qīn kuì zhī suǒ yǐ míng yǒu xiào yě
春秋入学，坐国老，执酱而亲馈之，所以明有孝也；
xíng yǐ luán hé bù zhōng cǎi qí qù zhōng sì xià suǒ yǐ míng yǒu dù yě
行以鸾和，步中《采齐》，趣中《肆夏》，所以明有度也；
qí yú qín shòu jiàn qí shēng bù shí qí sǐ wén qí shēng bù shí qí ròu gù yuǎn páo chú suǒ yǐ cháng ēn qiě míng yǒu rén yě
其于禽兽，见其生不食其死，闻其声不食其肉，故远庖厨，所以长恩，且明有仁也。
fu sān dài zhī suǒ yǐ cháng jiǔ zhě yǐ qí fǔ yì tài zǐ yǒu cǐ jù yě
夏商周三代之所以长久，是因为他们辅佐太子有这样的措施。
jí qín ér bù rán
及秦而不然。
qí sú gù fēi guì cí ràng yě suǒ shàng zhě gào jié yě
其俗固非贵辞让也，所上者告讦也；
gù fēi guì lǐ yì yě suǒ shàng zhě xíng fá yě
固非贵礼义也，所上者刑罚也。
shǐ zhào gāo fu hú hài ér jiào zhī yù suǒ xí zhě fēi zhǎn yì rén zé yí rén zhī sān zú yě
使赵高傅胡亥而教之狱，所习者非斩劓人，则夷人之三族也。
gù hú hài jīn rì jí wèi ér míng rì shè rén zhōng jiàn zhě wèi zhī fěi bàng shēn jì zhě wèi zhī yāo yán qí shì shā rén ruò ài cǎo jiān rán
故胡亥今日即位而明日射人，忠谏者谓之诽谤，深计者谓之妖言，其视杀人若艾草菅然。
qǐ wéi hú hài zhī xìng è zāi
难道只是胡亥本性邪恶吗？
bǐ qí suǒ yǐ dào zhī zhě fēi qí lǐ gù yě
那是因为引导他的方法不合正道的缘故。
bǐ yàn yuē bù xí wèi lì shì yǐ chéng shì
鄙谚曰：“不习为吏，视已成事。
yòu yuē qián chē fù hòu chē chéng
”又曰：“前车覆，后车诚。
fu sān dài zhī suǒ yǐ cháng jiǔ zhě qí yǐ shì kě zhī yě
”夫三代之所以长久者，其已事可知也；
rán ér bù néng cóng zhě shì bù fǎ shèng zhì yě
然而不能从者，是不法圣智也。
qín shì zhī suǒ yǐ jí jué zhě qí zhé jì kě jiàn yě
秦世之所以亟绝者，其辙迹可见也；
rán ér bù bì shì hòu chē yòu jiāng fù yě
然而后人却不避开，这样后面的车又要翻覆了。
fu cún wáng zhī biàn zhì luàn zhī jī qí yào zài shì yǐ
夫存亡之变，治乱之机，其要在是矣。
tiān xià zhī mìng xiàn yú tài zǐ
天下之命，县于太子；
tài zǐ zhī shàn zài yú zǎo yù jiào yǔ xuǎn zuǒ yòu
太子之善，在于早谕教与选左右。
fu xīn wèi làn ér xiān yù jiào zé huà yì chéng yě
夫心未滥而先谕教，则化易成也；
kāi yú dào shù zhì yì zhī zhǐ zé jiào zhī lì yě
开于道术智谊之指，则教之力也。
ruò qí fú xí jī guàn zé zuǒ yòu ér yǐ
至于日常习惯的养成积累，就要靠身边的辅佐之人了。
fu hú yuè zhī rén shēng ér tóng shēng qí yù bù yì jí qí zhǎng ér chéng sú lèi shù yì ér bù néng xiāng tōng xíng zhě yǒu suī sǐ ér bù xiāng wéi zhě zé jiào xí rán yě
夫胡、粤之人，生而同声，耆欲不异，及其长而成俗，累数译而不能相通，行者有虽死而不相为者，则教习然也。
chén gù yuē xuǎn zuǒ yòu zǎo yù jiào zuì jí
臣故曰选左右早谕教最急。
fu jiào de ér zuǒ yòu zhèng zé tài zǐ zhèng yǐ tài zǐ zhèng ér tiān xià dìng yǐ
教化得当且辅佐之人正直，那么太子就正直了，太子正直天下就安定了。
yuē shū yī rén yǒu qìng zhào mín lài zhī
《曰书》：“一人有庆，兆民赖之。
cǐ shí wu yě
”此时务也。
fán rén zhī zhì néng jiàn yǐ rán bù néng jiàn jiāng rán
凡人之智，能见已然，不能见将然。
fu lǐ zhě jìn yú jiāng rán zhī qián ér fǎ zhě jìn yú yǐ rán zhī hòu shì gù fǎ zhī suǒ yòng yì jiàn ér lǐ zhī suǒ wéi shēng nán zhī yě
夫礼者禁于将然之前，而法者禁于已然之后，是故法之所用易见，而礼之所为生难知也。
ruò fú qìng shǎng yǐ quàn shàn xíng fá yǐ chéng è xiān wáng zhí cǐ zhī zhèng jiān rú jīn shí xíng cǐ zhī lìng xìn rú sì shí jù cǐ zhī gōng wú sī rú tiān dì ěr qǐ gù bù yòng zāi
若夫庆赏以劝善，刑罚以惩恶，先王执此之政，坚如金石，行此之令，信如四时，据此之公，无私如天地耳，岂顾不用哉？
rán ér yuē lǐ yún lǐ yún zhě guì jué è yú wèi méng ér qǐ jiào yú wēi miǎo shǐ mín rì qiān shàn yuǎn zuì ér bù zì zhī yě
然而曰礼云礼云者，贵绝恶于未萌，而起教于微眇，使民日迁善远罪而不自知也。
kǒng zǐ yuē tīng sòng wú yóu rén yě bì yě shǐ wú sòng hu
孔子曰：“听讼，吾犹人也，必也使毋讼乎！
wéi rén zhǔ jì zhě mò rú xiān shěn qǔ shě
”为人主计者，莫如先审取舍；
qǔ shě zhī jí dìng yú nèi ér ān wēi zhī méng yīng yú wài yǐ
取舍之极定于内，而安危之萌应于外矣。
ān shǒu fēi yī rì ér ān yě wēi zhě fēi yī rì ér wēi yě jiē yǐ jī jiàn rán bù kě bù chá yě
安首非一日而安也，危者非一日而危也，皆以积渐然，不可不察也。
rén zhǔ zhī suǒ jī zài qí qǔ shě
人主之所积，在其取舍。
yǐ lǐ yì zhì zhī zhě jī lǐ yì
以礼义治之者，积礼义；
yǐ xíng fá zhì zhī zhě jī xíng fá
以刑罚治之者，积刑罚。
xíng fá jī ér mín yuàn bèi lǐ yì jī ér mín hé qīn
刑罚积而民怨背，礼义积而民和亲。
gù shì zhǔ yù mín zhī shàn tóng ér suǒ yǐ shǐ mín shàn zhě huò yì
故世主欲民之善同，而所以使民善者或异。
huò dào zhī yǐ dé jiào huò qū zhī yǐ fǎ lìng
或道之以德教，或驱之以法令。
dào zhī yǐ dé jiào zhě dé jiào qià ér mín qì lè
道之以德教者，德教洽而民气乐；
qū zhī yǐ fǎ lìng zhě fǎ lìng jí ér mín fēng āi
驱之以法令者，法令极而民风哀。
āi yuè zhī gǎn huò fú zhī yīng yě
哀乐之感，祸福之应也。
qín wáng zhī yù zūn zōng miào ér ān zǐ sūn yǔ tāng wǔ tóng rán ér tāng wǔ guǎng dà qí dé xíng liù qī bǎi suì ér fú shī qín wáng zhì tiān xià shí yú suì zé dà bài
秦王之欲尊宗庙而安子孙，与汤、武同，然而汤、武广大其德行，六七百岁而弗失，秦王治天下，十余岁则大败。
cǐ wáng tā gù yǐ tāng wǔ zhī dìng qǔ shě shěn ér qín wǔ zhī dìng qǔ shě bù shěn yǐ
此亡它故矣，汤、武之定取舍审而秦五之定取舍不审矣。
fu tiān xià dà qì yě
夫天下，大器也。
jīn rén zhī zhì qì zhì zhū ān chǔ zé ān zhì zhū wēi chù zé wēi
现在人们放置器物，放在安稳的地方就安稳，放在危险的地方就危险。
tiān xià zhī qíng yǔ qì wáng yǐ yì zài tiān zǐ zhī suǒ zhì zhī
天下之情与器亡以异，在天子之所置之。
tāng wǔ zhì tiān xià yú rén yì lǐ yuè ér dé zé qià qín shòu cǎo mù guǎng yù dé bèi mán mò sì yí lèi zǐ sūn shù shí shì cǐ tiān xià suǒ gòng wén yě
汤、武置天下于仁义礼乐，而德泽洽，禽兽草木广裕，德被蛮貊四夷，累子孙数十世，此天下所共闻也。
qín wáng zhì tiān xià yú fǎ lìng xíng fá dé zé wáng yī yǒu ér yuàn dú yíng yú shì xià zēng wù zhī rú chóu chóu huò jǐ jí shēn zǐ sūn zhū jué cǐ tiān xià zhī suǒ gòng jiàn yě
秦王置天下于法令刑罚，德泽亡一有，而怨毒盈于世，下憎恶之如仇雠，祸几及身，子孙诛绝，此天下之所共见也。
shì fēi qí míng xiào dà yà yá
这难道不是明显的效验吗！
rén zhī yán yuē tīng yán zhī dào bì yǐ qí shì guān zhī zé yán zhě mò gǎn wàng yán
人之言曰：“听言之道，必以其事观之，则言者莫敢妄言。
jīn huò yán lǐ yì zhī bù rú fǎ lìng jiào huà zhī bù rú xíng fá rén zhǔ hú bù yǐn yīn zhōu qín shì yǐ guān zhī yě
”今或言礼谊之不如法令，教化之不如刑罚，人主胡不引殷、周、秦事以观之也？
rén zhǔ zhī zūn pì rú táng qún chén rú bì zhòng shù rú de
君主的尊贵就像殿堂，群臣就像台阶，百姓就像地面。
gù bì jiǔ jí shàng lián yuǎn dì zé táng gāo
所以台阶有九级，离地面远，殿堂就显得高；
bì wáng jí lián jìn dì zé táng bēi
陛亡级，廉近地，则堂卑。
gāo zhě nán pān bēi zhě yì líng lǐ shì rán yě
高的难以攀登，低的容易跨越，道理和形势就是这样。
gù gǔ zhě shèng wáng zhì wèi děng liè nèi yǒu gōng qīng dài fū shì wài yǒu gōng hóu bó zi nán rán hòu yǒu guān shī xiǎo lì yán jí shù rén děng jí fēn míng ér tiān zǐ jiā yān gù qí zūn bù kě jí yě
故古者圣王制为等列，内有公卿、大夫、士，外有公、侯、伯、子、男，然后有官师小吏，延及庶人，等级分明，而天子加焉，故其尊不可及也。
lǐ yàn yuē yù tóu shǔ ér jì qì
里谚曰：“欲投鼠而忌器。
cǐ shàn yù yě
”此善谕也。
shǔ jìn yú qì shàng dàn bù tóu kǒng shāng qí qì kuàng yú guì chén zhī jìn zhǔ hu
老鼠靠近器物，尚且顾忌不敢打，怕损坏了器物，何况是地位尊贵、接近君主的大臣呢！
lián chǐ jié lǐ yǐ zhì jūn zǐ gù yǒu cì sǐ ér wáng lù rǔ
用廉耻和礼节来约束君子，所以有赐死而没有杀戮侮辱。
shì yǐ qíng yì zhī zuì bù jí dài fū yǐ qí lí zhǔ shàng bù yuǎn yě
因此，黥面、割鼻的刑罚不施加于大夫，因为他们离君主不远。
lǐ bù gǎn chǐ jūn zhī lù mǎ cù qí chú zhě yǒu fá
礼不敢齿君之路马，蹴其刍者有罚；
jiàn jūn zhī jǐ zhàng zé qǐ zāo jūn zhī chéng chē zé xià rù zhèng mén zé qū
见君之几杖则起，遭君之乘车则下，入正门则趋；
jūn zhī chǒng chén suī huò yǒu guò xíng lù zhī zuì bù jiā qí shēn zhě zūn jūn zhī gù yě
君之宠臣虽或有过，刑戮之罪不加其身者，尊君之故也。
cǐ suǒ yǐ wéi zhǔ shàng yù yuǎn bù jìng yě suǒ yǐ tǐ mào dà chén ér lì qí jié yě
此所以为主上豫远不敬也，所以体貌大臣而厉其节也。
jīn zì wáng hóu sān gōng zhī guì jiē tiān zǐ zhī suǒ gǎi róng ér lǐ zhī yě gǔ tiān zǐ zhī suǒ wèi bó fù bó jiù yě ér lìng yǔ zhòng shù tóng qíng yì kūn yuè chī mà qì shì zhī fǎ rán zé táng bù wáng bì hu
今自王侯三公之贵，皆天子之所改容而礼之也，古天子之所谓伯父、伯舅也，而令与众庶同黥、劓、髡、刖、笞㐷、弃市之法，然则堂不亡陛乎？
bèi lù rǔ zhě bù tài pò hu
被戮辱者不泰迫乎？
lián chǐ bù xíng dà chén wú nǎi wò zhòng quán dà guān ér yǒu tú lì wáng chǐ zhī xīn hu
廉耻不行，大臣无乃握重权，大官而有徒隶亡耻之心乎？
fu wàng yí zhī shì èr shì jiàn dāng yǐ zhòng fǎ zhě tóu shǔ ér bù jì qì zhī xí yě
望夷宫那件事，秦二世被处以重法，是投鼠忌器习惯的体现。
chén wén zhī lǚ suī xiān bù jiā yú zhěn guān suī bì bù yǐ jū lǚ
臣闻之，履虽鲜不加于枕，冠虽敝不以苴履。
fu cháng yǐ zài guì chǒng zhī wèi tiān zǐ gǎi róng ér tǐ mào zhī yǐ lì mín cháng fǔ fú yǐ jìng wèi zhī yǐ jīn ér yǒu guò dì lìng fèi zhī kě yě tuì zhī kě yě cì zhī sǐ kě yě miè zhī kě yě
夫尝已在贵宠之位，天子改容而体貌之矣，吏民尝俯伏以敬畏之矣，今而有过，帝令废之可也，退之可也，赐之死可也，灭之可也；
ruò fú shù fù zhī xì xiè zhī shū zhī sī kòu biān zhī tú guān sī kòu xiǎo lì lì mà ér bàng chī zhī dài fēi suǒ yǐ lìng zhòng zhù jiàn yě
但如果将他们捆绑起来，用绳索牵着，押送到司法官员那里，编入刑徒队伍，让小小的狱吏责骂鞭打，这恐怕不是让百姓看到的好榜样。
fu bēi jiàn zhě xí zhī zūn guì zhě zhī yī dàn wú yì nǎi kě yǐ jiā cǐ yě fēi suǒ yǐ xí tiān xià yě fēi zūn zūn guì guì zhī huà yě
夫卑贱者习知尊贵者之一旦吾亦乃可以加此也，非所以习天下也，非尊尊贵贵之化也。
fu tiān zǐ zhī suǒ cháng jìng zhòng shù zhī suǒ cháng páng sǐ ér sǐ ěr jiàn rén ān yí de rú cǐ ér dùn rǔ zhī zāi
夫天子之所尝敬，众庶之所尝庞，死而死耳，贱人安宜得如此而顿辱之哉！
yù ràng shì zhōng xíng zhī jūn zhì bó fá ér miè zhī yí shì zhì bó
豫让事中行之君，智伯伐而灭之，移事智伯。
jí zhào miè zhì bó yù ràng xìn miàn tūn tàn bì bào xiāng zi wǔ qǐ ér bù zhōng
及赵灭智伯，豫让衅面吞炭，必报襄子，五起而不中。
rén wèn yù zi yù zǐ yuē zhōng xíng zhòng rén chù wǒ wǒ gù zhòng rén shì zhī
人问豫子，豫子曰：“中行众人畜我，我故众人事之；
zhì bó guó shì yù wǒ wǒ gù guó shì bào zhī
智伯国士遇我，我故国士报之。
gù cǐ yī yù ràng yě fǎn jūn shì chóu xíng ruò gǒu zhì yǐ ér kàng jié zhì zhōng xíng chū hū liè shì rén zhǔ shǐ rán yě
”故此一豫让也，反君事仇，行若狗彘，已而抗节致忠，行出乎列士，人主使然也。
gù zhǔ shàng yù qí dà chén rú yù quǎn mǎ bǐ jiāng quǎn mǎ zì wèi yě
故主上遇其大臣如遇犬马，彼将犬马自为也；
rú yù guān tú bǐ jiàng guān tú zì wèi yě
如遇官徒，彼将官徒自为也。
wán dùn wáng chǐ xié gòu wáng jié lián chǐ bù lì qiě bù zì hào gǒu ruò ér kě gù jiàn lì zé shì jiàn biàn zé duó
顽顿亡耻，奊诟亡节，廉耻不立，且不自好，苟若而可，故见利则逝，见便则夺。
zhǔ shàng yǒu bài zé yīn ér shān zhī yǐ
主上有败，则因而挻之矣；
zhǔ shàng yǒu huàn zé wú gǒu miǎn ér yǐ lì ér guān zhī ěr
主上有患，则吾苟免而已，立而观之耳；
yǒu biàn wú shēn zhě zé qī mài ér lì zhī ěr
有便吾身者，则欺卖而利之耳。
rén zhǔ jiāng hé biàn yú cǐ
人主将何便于此？
qún xià zhì zhòng ér zhǔ shàng zhì shǎo yě suǒ tuō cái qì zhí yè zhě cuì yú qún xià yě
群下至众，而主上至少也，所托财器职业者粹于群下也。
jù wáng chǐ jù gǒu wàng zé zhǔ shàng zuì bìng
俱亡耻，俱苟妄，则主上最病。
gù gǔ zhě lǐ bù jí shù rén xíng bù zhì dài fū suǒ yǐ lì chǒng chén zhī jié yě
故古者礼不及庶人，刑不至大夫，所以厉宠臣之节也。
gǔ zhě dà chén yǒu zuò bù lián ér fèi zhě bù wèi bù lián yuē fǔ guǐ bù shì
古者大臣有坐不廉而废者，不谓不廉，曰“簠簋不饰”；
zuò wū huì yín luàn nán nǚ wáng bié zhě bù yuē wū huì yuē wéi bó bù xiū
坐污秽淫乱男女亡别者，不曰污秽，曰“帷薄不修”；
zuò pí ruǎn bù shèng rèn zhě bù wèi pí ruǎn yuē xià guān bù zhí
坐罢软不胜任者，不谓罢软，曰“下官不职”。
gù guì dà chén dìng yǒu qí zuì yǐ yóu wèi chì rán zhèng yǐ hū zhī yě shàng qiān jiù ér wèi zhī huì yě
所以即使尊贵的大臣确实有罪，也不会直截了当地点名斥责，仍然会委婉地为他们避讳。
gù qí zài dà qiǎn dà hé zhī yù zhě wén qiǎn hé zé bái guān máo yīng pan shui jia jian zào qǐng shì ér qǐng zuì ěr shàng bù zhí fù xì yǐn ér xíng yě
故其在大谴大何之域者，闻谴何则白冠牦缨，盘水加剑，造请室而请罪耳，上不执缚系引而行也。
qí yǒu zhōng zuì zhě wén mìng ér zì chí shàng bù shǐ rén jǐng lì ér jiā yě
其有中罪者，闻命而自弛，上不使人颈盭而加也。
qí yǒu dà zuì zhě wén mìng zé běi miàn zài bài guì ér zì cái shàng bù shǐ zuó yì ér xíng zhī yě yuē zǐ dài fū zì yǒu guò ěr
其有大罪者，闻命则北面再拜，跪而自裁，上不使捽抑而刑之也，曰：“子大夫自有过耳！
wú yù zi yǒu lǐ yǐ
吾遇子有礼矣。
yù zhī yǒu lǐ gù qún chén zì xǐ
”遇之有礼，故群臣自憙；
yīng yǐ lián chǐ gù rén jīn jié xíng
用廉耻来约束，所以人们会注重节操品行。
shàng shè lián chǐ lǐ yì yǐ yù qí chén ér chén bù yǐ jié xíng bào qí shàng zhě zé fēi rén lèi yě
上设廉耻礼义以遇其臣，而臣不以节行报其上者，则非人类也。
gù huà chéng sú dìng zé wéi rén chén zhě zhǔ ěr wàng shēn guó ěr wàng jiā gōng ěr wàng sī lì bù gǒu jiù hài bù gǒu qù wéi yì suǒ zài
故化成俗定，则为人臣者主耳忘身，国耳忘家，公耳忘私，利不苟就，害不苟去，唯义所在。
shàng zhī huà yě gù fù xiōng zhī chén chéng sǐ zōng miào fǎ dù zhī chén chéng sǐ shè jì fǔ yì zhī chén chéng sǐ jūn shàng shǒu yǔ hàn dí zhī chén chéng sǐ chéng guō fēng jiāng
上之化也，故父兄之臣诚死宗庙，法度之臣诚死社稷，辅翼之臣诚死君上，守圄扞敌之臣诚死城郭封疆。
gù yuē shèng rén yǒu jīn chéng zhě bǐ wù cǐ zhì yě
故曰圣人有金诚者，比物此志也。
bǐ qiě wèi wǒ sǐ gù wú de yǔ zhī jù shēng
彼且为我死，故吾得与之俱生；
bǐ qiě wèi wǒ wáng gù wú de yǔ zhī jù cún
彼且为我亡，故吾得与之俱存；
fu jiāng wèi wǒ wēi gù wú de yǔ zhī jiē ān
夫将为我危，故吾得与之皆安。
gù xíng ér wàng lì shǒu jié ér zhàng yì gù kě yǐ tuō bù yù zhī quán kě yǐ jì liù chǐ zhī gū
顾行而忘利，守节而仗义，故可以托不御之权，可以寄六尺之孤。
cǐ lì lián chǐ xíng lǐ yì zhī suǒ zhì yě zhǔ shàng hé sàng yān
此厉廉耻行礼谊之所致也，主上何丧焉！
cǐ zhī bù wéi ér gù bǐ zhī jiǔ xíng gù yuē kě wèi cháng tàn xi zhě cǐ yě
此之不为，而顾彼之久行，故曰可为长叹息者此也。
shì shí chéng xiàng jiàng hòu zhōu bó miǎn jiù guó rén yǒu gào bó móu fǎn dǎi xì cháng ān yù zhì zú wáng shì fù jué yì gù jiǎ yì yǐ cǐ jī shàng
是时，丞相绛侯周勃免就国，人有告勃谋反，逮系长安狱治，卒亡事，复爵邑，故贾谊以此讥上。
shàng shēn nà qí yán yǎng chén xià yǒu jié
上深纳其言，养臣下有节。
shì hòu dà chén yǒu zuì jiē zì shā bù shòu xíng
是后大臣有罪，皆自杀，不受刑。
zhì wǔ dì shí shāo fù rù yù zì nìng chéng shǐ
至武帝时，稍复入狱，自宁成始。
chū wén dì yǐ dài wáng rù jí wèi hòu fēn dài wéi liǎng guó lì huáng zǐ wǔ wèi dài wáng cān wèi tài yuán wáng xiǎo zi shèng zé liáng wáng yǐ
初，文帝以代王入即位，后分代为两国，立皇子武为代王，参为太原王，小子胜则梁王矣。
hòu yòu xǐ dài wáng wǔ wèi huái yáng wáng ér tài yuàn wáng cān wèi dài wáng jǐn de gù dì
后又徙代王武为淮阳王，而太愿王参为代王，尽得故地。
jū shù nián liáng wáng shèng sǐ wáng zǐ
居数年，梁王胜死，亡子。
yì fù shàng shū yuē
谊复上疏曰：
bì xià jí bù dìng zhì rú jīn zhī shì bù guò yī chuán zài chuán zhū hóu yóu qiě rén zì ér bù zhì háo zhí ér dà qiáng hàn fǎ bù dé xíng yǐ
陛下即不定制，如今之势，不过一传再传，诸侯犹且人恣而不制，豪植而大强，汉法不得行矣。
bì xià suǒ yǐ wèi fán hàn jí huáng tài zǐ zhī suǒ shì zhě wěi wěi yáng dài èr guó ěr
陛下所以为蕃扞及皇太子之所恃者，唯唯阳、代二国耳。
dài běi biān xiōng nú yǔ qiáng dí wèi lín néng zì wán zé zú yǐ
代北边匈奴，与强敌为邻，能自完则足矣。
ér huái yáng zhī bǐ dà zhū hóu jǐn rú hēi zǐ zhī zhe miàn shì zú yǐ ěr dà guó ěr bù zú yǐ yǒu suǒ jìn yù
而淮阳之比大诸侯，廑如黑子之著面，适足以饵大国耳，不足以有所禁御。
fāng jīn zhì zài bì xià zhì guó ér lìng zǐ shì zú yǐ wéi ěr qǐ kě wèi gōng zāi
如今大权在陛下手中，治理国家却让儿子的封国正好成为诱饵，怎么能说是高明呢！
rén zhǔ zhī xíng yì bù yī
人主之行异布衣。
bù yī zhě shì xiǎo xíng jìng xiǎo lián yǐ zì tuō yú xiāng dǎng rén zhǔ wéi tiān xià ān shè jì gù bù ěr
布衣者，饰小行，竞小廉，以自托于乡党，人主唯天下安社稷固不耳。
gāo huáng dì guā fēn tiān xià yǐ wáng gōng chén fǎn zhě rú wei máo ér qǐ yǐ wéi bù kě gù jiàn qù bú yì zhū hóu ér xū qí guó
高皇帝瓜分天下以王功臣，反者如猬毛而起，以为不可，故蔪去不义诸侯而虚其国。
zé liáng rì lì zhū zǐ luò yáng shàng dōng mén zhī wài bì yǐ wéi wáng ér tiān xià ān
择良日，立诸子雒阳上东门之外，毕以为王，而天下安。
gù dà rén zhě bù qiān xiǎo xíng yǐ chéng dà gōng
故大人者，不牵小行，以成大功。
jīn huái nán de yuǎn zhě huò shù qiān lǐ yuè liǎng zhū hóu ér xiàn shǔ yú hàn
今淮南地远者或数千里，越两诸侯，而县属于汉。
qí lì mín yáo yì wǎng lái cháng ān zhě zì xī ér bǔ zhōng dào yī bì qián yòng zhū fèi chēng cǐ qí kǔ shǔ hàn ér yù de wáng zhì shén bū táo ér guī zhū hóu zhě yǐ bù shǎo yǐ
其吏民徭役往来长安者，自悉而补，中道衣敝，钱用诸费称此，其苦属汉而欲得王至甚，逋逃而归诸侯者已不少矣。
qí shì bù kě jiǔ
其势不可久。
chén zhī yú jì yuàn jǔ huái nán de yǐ yì huái yáng ér wèi liáng wáng lì hòu gē huái yáng běi biān èr sān liè chéng yǔ dōng jùn yǐ yì liáng
臣之愚计，愿举淮南地以益淮阳，而为梁王立后，割淮阳北边二三列城与东郡以益梁；
bù kě zhě kě xǐ dài wáng ér dōu suī yáng
如果不行，可以将代王迁都到睢阳。
liáng qǐ yú xīn qī yǐ běi zhe zhī hé huái yáng bāo chén yǐ nán qián zhī jiāng zé dà zhū hóu zhī yǒu yì xīn zhě pò dǎn ér bù gǎn móu
梁起于新郪以北著之河，淮阳包陈以南揵之江，则大诸侯之有异心者，破胆而不敢谋。
liáng zú yǐ hàn qí zhào huái yáng zú yǐ jìn wú chu bì xià gāo zhěn zhōng wáng shān dōng zhī yōu yǐ cǐ èr shì zhī lì yě
梁足以扞齐、赵，淮阳足以禁吴、楚，陛下高枕，终亡山东之忧矣，此二世之利也。
dāng jīn tián rán shì yù zhū hóu zhī jiē shǎo shù suì zhī hòu bì xià qiě jiàn zhī yǐ
当今恬然，适遇诸侯之皆少，数岁之后，陛下且见之矣。
fu qín rì yè kǔ xīn láo lì yǐ chú liù guó zhī huò jīn bì xià lì zhì tiān xià yí zhǐ rú yì gāo gǒng yǐ chéng liù guó zhī huò nán yǐ yán zhì
夫秦日夜苦心劳力以除六国之祸，今陛下力制天下，颐指如意，高拱以成六国之祸，难以言智。
gǒu shēn wáng shì chù luàn sù huò shú shì ér bù dìng wàn nián zhī hòu chuán zhī lǎo mǔ ruò zǐ jiāng shǐ bù níng bù kě wèi rén
苟身亡事，畜乱宿祸，孰视而不定，万年之后，传之老母弱子，将使不宁，不可谓仁。
chén wén shèng zhǔ yán wèn qí chén ér bù zì zào shì gù shǐ rén chén de bì qí yú zhōng
臣闻圣主言问其臣而不自造事，故使人臣得毕其愚忠。
wéi bì xià cái xìng
唯陛下财幸！
wén dì yú shì cóng yì jì nǎi xǐ huái yáng wáng wǔ wèi liáng wáng běi jiè tài shān xi zhì gāo yáng de dà xiàn sì shí yú chéng
文帝于是从谊计，乃徙淮阳王武为梁王，北界泰山，西至高阳，得大县四十余城；
xǐ chéng yáng wáng xǐ wèi huái nán wáng fǔ qí mín
徙城阳王喜为淮南王，抚其民。
shí yòu fēng huái nán lì wáng sì zǐ jiē wèi liè hóu
时又封淮南厉王四子皆为列侯。
yì zhī shàng bì jiāng fù wáng zhī yě shàng shū jiàn yuē qiè kǒng bì xià jiē wáng huái nán zhū zǐ céng bù yǔ rú chén zhě shú jì zhī yě
谊知上必将复王之也，上疏谏曰：“窃恐陛下接王淮南诸子，曾不与如臣者孰计之也。
huái nán wáng zhī bèi nì wáng dào tiān xià shú bù zhī qí zuì
淮南王之悖逆亡道，天下孰不知其罪？
bì xià xìng ér shè qiān zhī zì jí ér sǐ tiān xià shú yǐ wáng sǐ zhī bù dàng
陛下幸而赦迁之，自疾而死，天下孰以王死之不当？
jīn fèng zūn zuì rén zhī zǐ shì zú yǐ fù bàng yú tiān xià ěr
现在尊奉罪人的儿子，恰恰足以让天下人非议。
cǐ rén shào zhuàng qǐ néng wàng qí fù zāi bái gōng shèng suǒ wéi fù bào chóu zhě dà fù yǔ bó fù shū fù yě
此人少壮，岂能忘其父哉”白公胜所为父报仇者，大父与伯父、叔父也。
bái gōng wéi luàn fēi yù qǔ guó dài zhǔ yě fā fèn kuài zhì yǎn shǒu yǐ chōng chóu rén zhī xiōng gù wèi jù mǐ ér yǐ
白公为乱，非欲取国代主也，发愤快志，剡手以冲仇人之匈，固为俱靡而已。
huái nán suī xiǎo qíng bù cháng yòng zhī yǐ hàn cún tè xìng ěr
淮南虽小，黥布尝用之矣，汉存特幸耳。
fu shàn chóu rén zú yǐ wēi hàn zhī zī yú cè bù biàn
让仇人拥有足以危害汉朝的资源，在策略上不利。
suī gē ér wèi sì sì zǐ yī xīn yě
虽割而为四，四子一心也。
yǔ zhī zhòng jī zhī cái cǐ fēi yǒu zǐ xū bái gōng bào yú guǎng dōu zhī zhōng jí yí yǒu tuán zhū jīng kē qǐ yú liǎng zhù zhī jiān suǒ wèi jiǎ zéi bīng wèi hǔ yì zhě yě
予之众，积之财，此非有子胥、白公报于广都之中，即疑有剸诸、荆轲起于两柱之间，所谓假贼兵为虎翼者也。
yuàn bì xià shǎo liú jì
希望陛下稍加考虑！”
liáng wáng shèng zhuì mǎ sǐ yì zì shāng wèi fu wú zhuàng cháng kū qì hòu suì yú yì sǐ
梁王胜坠马死，谊自伤为傅无状，常哭泣，后岁余，亦死。
jiǎ shēng zhī sǐ nián sān shí sān yǐ
贾生之死，年三十三矣。
hòu sì suì qí wén wáng hōng wáng zǐ
后四岁，齐文王薨，亡子。
wén dì sī jiǎ shēng zhī yán nǎi fēn qí wèi liù guó jǐn lì dào huì wáng zǐ liù rén wéi wáng
文帝思贾生之言，乃分齐为六国，尽立悼惠王子六人为王；
yòu qiān huái nán wáng xǐ yú chéng yáng ér fēn huái nán wèi sān guó jǐn lì lì wáng sān zi yǐ wáng zhī
又迁淮南王喜于城阳，而分淮南为三国，尽立厉王三子以王之。
hòu shí nián wén dì bēng jǐng dì lì
后十年，文帝崩，景帝立；
sān nián ér wú chu zhào yǔ sì qí wáng hé zòng jǔ bīng xī xiāng jīng shī liáng wáng hàn zhī zú pò qī guó
三年而吴、楚、赵与四齐王合从举兵，西乡京师，梁王扞之，卒破七国。
zhì wǔ dì shí huái nán lì wáng zǐ wèi wáng zhě liǎng guó yì fǎn zhū
至武帝时，淮南厉王子为王者两国亦反诛。
xiào wǔ chū lì jǔ jiǎ shēng zhī sūn èr rén zhì jùn shǒu
孝武初立，举贾生之孙二人至郡守。
gǔ jiā zuì hào xué shì qí jiā
贾嘉最好学，世其家。
zàn yuē liú xiàng chēng jiǎ yì yán sān dài yǔ qín zhì luàn zhī yì qí lùn shén měi tōng dá guó tǐ suī gǔ zhī yī guǎn wèi néng yuǎn guò yě
赞曰：刘向称“贾谊言三代与秦治乱之意，其论甚美，通达国体，虽古之伊、管未能远过也。
shǐ shí jiàn yòng gōng huà bì shèng
使时见用，功化必盛。
wèi yōng chén suǒ hài shén kě dào tòng
为庸臣所害，甚可悼痛。
zhuī guān xiào wén xuán mò gōng xíng yǐ yí fēng sú yì zhī suǒ chén lüè shī xíng yǐ
”追观孝文玄默躬行以移风俗，谊之所陈略施行矣。
jí yù gǎi dìng zhì dù yǐ hàn wèi tǔ dé sè shàng huáng shù yòng wǔ jí yù shì shǔ guó shī wǔ ěr sān biǎo yǐ xì chán yú qí shù gù yǐ shū yǐ
及欲改定制度，以汉为土德，色上黄，数用五，及欲试属国，施五饵三表以系单于，其术固以疏矣。
yì yì tiān nián zǎo zhōng suī bù zhì gōng qīng wèi wèi bù yù yě
谊亦天年早终，虽不至公卿，未为不遇也。
fán suǒ zhù shù wǔ shí bā piān duó qí qiè yú shì shì zhě zhe yú chuán yún
凡所著述五十八篇，掇其切于世事者著于传云。