汉书 · 班固 · Chapter 60 of 120

传·爰盎晁错传

PinyinModern Translation
Size

yuán àng zì sī

爰盎字丝。

qí fù chu rén yě gù wèi qún dào xǐ ān líng

其父楚人也,故为群盗,徙安陵。

gāo hòu shí àng wèi lǚ lù shè rén

高后时,盎为吕禄舍人。

xiào wén jí wèi àng xiōng kuài rèn àng wèi láng zhōng

孝文即位,盎兄哙任盎为郎中。

jiàng hòu wèi chéng xiàng cháo ba qū chū yì de shén

绛侯周勃当丞相时,退朝后快步走出,神态非常得意。

shàng lǐ zhī gōng cháng mù sòng zhī

皇帝对他礼数恭敬,常常目送他离开。

àng jìn yuē chéng xiàng hé rú rén yě

盎进曰:“丞相何如人也?

shàng yuē shè jì chén

”皇上说:“是国家的重臣。

àng yuē jiàng hòu suǒ wèi gōng chén fēi shè jì chén

”盎曰:“绛侯所谓功臣,非社稷臣。

shè jì chén zhǔ zài yǔ zài zhǔ wáng yǔ wáng

社稷臣主在与在,主亡与亡。

fāng lǚ hòu shí zhū lǚ yòng shì shàn xiāng wáng liú shì bù jué rú dài

当初吕后掌权时,吕氏家族专权,擅自封王,刘氏天下几乎要断绝。

shì shí jiàng hòu wèi tài wèi běn bīng bǐng fú néng zhèng

是时绛侯为太尉,本兵柄,弗能正。

lǚ hòu bēng dà chén xiāng yǔ gòng zhū zhū lǚ tài wèi zhǔ bīng shì huì qí chéng gōng suǒ wèi gōng chén fēi shè jì chén

吕后崩,大臣相与共诛诸吕,太尉主兵,适会其成功,所谓功臣,非社稷臣。

chéng xiàng rú yǒu jiāo zhǔ sè bì xià qiān ràng chén zhǔ shī lǐ qiè wèi bì xià fú qǔ yě

丞相如有骄主色,陛下谦让,臣主失礼,窃为陛下弗取也。

hòu cháo shàng yì zhuāng chéng xiàng yì wèi

”后来上朝时,皇上更加庄重,丞相也更加敬畏。

yǐ ér jiàng hòu wàng àng yuē wú yǔ rǔ xiōng shàn jīn ér nǎi huǐ wǒ

已而绛侯望盎曰:“吾与汝兄善,今儿乃毁我!

àng suì bù xiè

”袁盎就没有道歉。

jí jiàng hòu jiù guó rén shàng shū gào yǐ wéi fǎn zhēng xì qǐng shì zhū gōng mò gǎn wéi yán wéi àng míng jiàng hòu wú zuì

及绛侯就国,人上书告以为反,征系请室,诸公莫敢为言,唯盎明绛侯无罪。

jiàng hòu de shì àng pō yǒu lì

绛侯得以释放,袁盎出了不少力。

jiàng hòu nǎi dà yǔ àng jié jiāo

绛侯于是与袁盎深交。

huái nán lì wáng cháo shā pì yáng hòu jū chǔ jiāo shén

淮南厉王来朝见时,杀了辟阳侯,行为非常骄横。

àng jiàn yuē zhū hóu tài jiāo bì shēng huàn kě shì xuē dì

盎谏曰:“诸侯太骄必生患,可适削地。

shàng fú xǔ

”上弗许。

huái nán wáng yì héng

淮南王更加骄横了。

móu fǎn fā jué shàng zhēng huái nán wáng qiān zhī shǔ jiàn chē chuán sòng

谋反发觉,上征淮南王,迁之蜀,槛车传送。

àng shí wéi zhōng láng jiàng jiàn yuē bì xià sù jiāo zhī fú shāo jìn yǐ zhì cǐ jīn yòu bào cuī shé zhī

盎时为中郎将,谏曰:“陛下素骄之,弗稍禁,以至此,今又暴摧折之。

huái nán wáng wéi rén gāng yǒu rú yù shuāng lù háng dào sǐ bì xià jìng wèi yǐ tiān xià dà fú néng róng yǒu shā dì míng nài hé

淮南王为人刚,有如遇霜露行道死,陛下竟为以天下大弗能容,有杀弟名,奈何?

shàng bù tīng suì xíng zhī

”上不听,遂行之。

huái nán wáng zhì yōng bìng sǐ

淮南王至雍,病死。

wén shàng chuò shí kū shén āi

闻,上辍食,哭甚哀。

àng rù dùn shǒu qǐng zuì

袁盎进宫,叩头请罪。

shàng yuē yǐ bù yòng gōng yán zhì cǐ

皇上说:“因为没听你的话才弄成这样。

àng yuē shàng zì kuān cǐ wǎng shì qǐ kě huǐ zāi

”袁盎说:“请皇上宽心,这都是过去的事了,何必后悔呢!

qiě bì xià yǒu gāo shì xíng sān cǐ bù zú yǐ huǐ míng

且陛下有高世行三,此不足以毁名。

shàng yuē wú gāo shì sān zhě hé shì

”上曰:“吾高世三者何事?

àng yuē bì xià jū dài shí tài hòu cháng bìng sān nián bì xià bù jiāo jié jiě yī tāng yào fēi bì xià kǒu suǒ cháng fú jìn

”盎曰:“陛下居代时,太后尝病,三年,陛下不交睫解衣,汤药非陛下口所尝弗进。

fu zēng shēn yǐ bù yī yóu nán zhī jīn bì xià qīn yǐ wáng zhě xiū zhī guò zēng shēn yuǎn yǐ

夫曾参以布衣犹难之,今陛下亲以王者修之,过曾参远矣。

zhū lǚ yòng shì dà chén zhuān zhì rán bì xià cóng dài chéng liù chéng chuán chí bù cè yuān suī bēn yù zhī yǒng bù jí bì xià

诸吕用事,大臣颛制,然陛下从代乘六乘传,驰不测渊,虽贲、育之勇不及陛下。

bì xià zhì dài dǐ xī xiāng ràng tiān zǐ zhě sān nán xiāng ràng tiān zǐ zhě zài

陛下至代邸,西乡让天子者三,南乡让天子者再。

fu xǔ yóu yī ràng bì xià wǔ yǐ tiān xià ràng guò xǔ yóu sì yǐ

夫许由一让,陛下五以天下让,过许由四矣。

qiě bì xià qiān huái nán wáng yù yǐ kǔ qí zhì shǐ gǎi guò yǒu sī sù wèi bù jǐn gù bìng sǐ

且陛下迁淮南王,欲以苦其志,使改过,有司宿卫不谨,故病死。

yú shì shàng nǎi jiě àng yáo cǐ míng zhòng cháo tíng

”于是上乃解,盎繇此名重朝廷。

àng cháng yǐn dà tǐ kāng kǎi

盎常引大体慷慨。

huàn zhě zhào tán yǐ shù xìng cháng hài àng àng huàn zhī

宦者赵谈以数幸,常害盎,盎患之。

àng xiōng zi zhǒng wèi cháng shì qí jiàn àng yuē jūn zhòng rǔ zhī hòu suī è jūn shàng bù fù xìn

盎兄子种为常侍骑,谏盎曰:“君众辱之,后虽恶君,上不复信。

yú shì shàng cháo dōng gōng zhào tán cān chéng àng fú chē qián yuē chén wén tiān zǐ suǒ yǔ gòng liù chǐ yú zhě jiē tiān xià háo yīng

”于是上朝东宫,赵谈骖乘,盎伏车前曰:“臣闻天子所与共六尺舆者,皆天下豪英。

jīn hàn suī fá rén bì xià dú nài hé yǔ dāo jù zhī yú gòng zài

今汉虽乏人,陛下独奈何与刀锯之余共载!

yú shì shàng xiào xià zhào tán

”于是上笑,下赵谈。

tán qì xià chē

谈泣下车。

shàng cóng bà líng shàng yù xi chí xià jùn bǎn àng lǎn pèi

上从霸陵上,欲西驰下峻阪,盎揽辔。

shàng yuē jiāng jūn qiè yá

皇上说:“将军害怕了吗?

àng yán yuē chén wén qiān jīn zhī zǐ bù chuí táng bǎi jīn zhī zǐ bù qí héng shèng zhǔ bù chéng wēi bù jiǎo xìng

”盎言曰:“臣闻千金之子不垂堂,百金之子不骑衡,圣主不乘危,不侥幸。

jīn bì xià pìn liù fēi chí bù cè shān yǒu rú mǎ jīng chē bài bì xià zòng zì qīng nài gāo miào tài hòu hé

今陛下聘六飞,驰不测山,有如马惊车败,陛下纵自轻,奈高庙、太后何?

shàng nǎi zhǐ

”皇上于是停了下来。

shàng xìng shàng lín huáng hòu shèn fū rén cóng

皇上驾临上林苑,皇后和慎夫人随从。

qí zài jìn zhōng cháng tóng zuò

其在禁中,常同坐。

jí zuò láng shǔ zhǎng bù xí àng yǐn què shèn fū rén zuò

及坐,郎署长布席,盎引却慎夫人坐。

shèn fū rén nù bù kěn zuò

慎夫人生气,不肯坐下。

shàng yì qǐ qǐ

上亦起,起。

àng yīn qián shuō yuē chén wén zūn bēi yǒu xù zé shàng xià hé jīn bì xià jì yǐ lì hòu shèn fū rén nǎi qiè qiè zhǔ qǐ kě yǐ tóng zuò zāi

盎因前说曰:“臣闻尊卑有序则上下和,今陛下既以立后,慎夫人乃妾,妾、主岂可以同坐哉!

qiě bì xià xìng zhī zé hòu cì zhī

且陛下幸之,则厚赐之。

bì xià suǒ yǐ wèi shèn fū rén shì suǒ yǐ huò zhī yě

陛下这样宠爱慎夫人,恰恰是害了她。

dú bú jiàn rén shǐ hu

独不见‘人豕’乎?

yú shì shàng nǎi shuō rù yǔ shèn fū rén

”于是上乃说,入语慎夫人。

shèn fū rén cì àng jīn wǔ shí jīn

慎夫人赏赐袁盎五十斤黄金。

rán àng yì yǐ shù zhí jiàn bù dé jiǔ jū zhōng

然盎亦以数直谏,不得久居中。

diào wèi lǒng xī dū wèi rén ài shì zú shì zú jiē zhēng wèi sǐ

调为陇西都尉,仁爱士卒,士卒皆争为死。

qiān qí xiāng tú wèi wú xiāng

迁齐相,徒为吴相。

cí xíng zhǒng wèi àng yuē wú wáng jiāo rì jiǔ guó duō jiān jīn sī yù kè zhì bǐ bù shàng shū gào jūn zé lì jiàn cì jūn yǐ

辞行,种谓盎曰:“吴王骄日久,国多奸,今丝欲刻治,彼不上书告君,则利剑刺君矣。

nán fāng bēi shī sī néng rì yǐn wáng hé shuō wáng wú fǎn ér yǐ

南方卑湿,丝能日饮,亡何,说王毋反而已。

rú cǐ xìng de tuō

这样或许能幸免于难。

àng yòng zhǒng zhī jì wú wáng hòu yù àng

”袁盎采纳了种的建议,吴王厚待袁盎。

àng gào guī dào féng chéng xiàng shēn tú jiā xià chē bài yè chéng xiàng cóng chē shàng xiè

盎告归,道逢丞相申屠嘉,下车拜谒,丞相从车上谢。

àng hái kuì qí lì nǎi zhī chéng xiàng shě shàng yè qiú jiàn chéng xiàng

盎还,愧其吏,乃之丞相舍上谒,求见丞相。

chéng xiàng liáng jiǔ nǎi jiàn

丞相良久乃见。

yīn guì yuē yuàn qǐng jiān

因跪曰:“愿请间。

chéng xiàng yuē shǐ jūn suǒ yán gōng shì zhī cáo yǔ zhǎng shǐ yuàn yì zhī wú qiě zòu zhī

”丞相曰:“使君所言公事,之曹与长史掾议之,吾且奏之;

zé sī wú bù shòu sī yǔ

则私,吾不受私语。

àng jí qǐ shuō yuē jūn wèi xiāng zì dù shú yǔ chén píng jiàng hòu

”盎即起说曰:“君为相,自度孰与陈平、绛侯?

chéng xiàng yuē bù rú

”丞相曰:“不如。

àng yuē shàn jūn zì wèi fú rú

”盎曰:“善,君自谓弗如。

fu chén píng jiàng hòu fǔ yì gāo dì dìng tiān xià wèi jiàng xiàng ér zhū zhū lǚ cún liú shì

陈平、绛侯辅佐高帝,平定天下,担任将相,又诛灭诸吕,保全刘氏江山;

jūn nǎi wèi cái guān juě zhāng qiān wèi duì shuài jī gōng zhì huái yáng shǒu fēi yǒu jī jì gōng chéng yě zhàn zhī gōng

君乃为材官蹶张,迁为队帅,积功至淮阳守,非有奇计攻城野战之功。

qiě bì xià cóng dài lái měi cháo láng guān zhě shàng shū shū wèi cháng bù zhǐ niǎn shòu

且陛下从代来,每朝,郎官者上书疏,未尝不止辇受。

qí yán bù kě yòng zhì zhī

其言不可用,置之;

yán kě cǎi wèi cháng bù chēng shàn

言可采,未尝不称善。

hé yě

为什么呢?

yù yǐ zhì tiān xià xián yīng shì dà fū rì wén suǒ bù wén yǐ yì shèng

欲以致天下贤英士大夫,日闻所不闻,以益圣。

ér jūn zì bì qián tiān xià zhī kǒu ér rì yì yú

而君自闭箝天下之口,而日益愚。

fu yǐ shèng zhǔ zé yú xiāng jūn shòu huò bù jiǔ yǐ

以圣明的君主来要求愚昧的丞相,您遭受灾祸的日子不远了。

chéng xiàng nǎi zài bài yuē jiā bǐ rén nǎi bù zhī jiāng jūn xìng jiào

”丞相乃再拜曰:“嘉鄙人,乃不知,将军幸教。

yǐn yǔ rù zuò wéi shàng kè

”引与入坐,为上客。

àng sù bù hǎo zhāo cuò cuò suǒ jū zuò àng zhé bì

盎素不好晁错,错所居坐,盎辄避;

àng suǒ jū zuò cuò yì bì liǎng rén wèi cháng tóng táng yǔ

盎所居坐,错亦避:两人未尝同堂语。

jí xiào jǐng jí wèi zhāo cuò wèi yù shǐ dài fū shǐ lì àn àng shòu wú wáng cái wù dǐ zuì zhào shè yǐ wéi shù rén

及孝景即位,晁错为御史大夫,使吏案盎受吴王财物,抵罪,诏赦以为庶人。

wú chu fǎn wén cuò wèi chéng shǐ yuē yuán àng duō shòu wú wáng jīn qián zhuān wèi bì nì yán bù fǎn

吴、楚反闻,错谓丞史曰:“爰盎多受吴王金钱,专为蔽匿,言不反。

jīn guǒ fǎn yù qǐng zhì àng yi zhī qí jì móu

如今果然反了,我想请求惩治袁盎,他应该知道叛乱的计谋。”

chéng shǐ yuē shì wèi fā zhì zhī yǒu jué

”丞史说:“事情没发生前追究,还能制止。

jīn bīng xī xiàng zhì zhī hé yì

现在叛军已向西进发,惩治他有什么用!

qiě àng bù yí yǒu móu

况且袁盎应该不会有阴谋。”

cuò yóu yǔ wèi jué

晁错犹豫不决。

rén yǒu gào àng àng kǒng yè jiàn dòu yīng wéi yán wú suǒ yǐ fǎn yuàn zhì qián kǒu duì zhuàng

有人将此事告诉袁盎,袁盎害怕,连夜去见窦婴,说明吴王造反的原因,希望面见皇帝,当面陈述情况。

yīng rù yán shàng nǎi zhào àng

窦婴入宫禀报,皇帝于是召见袁盎。

àng rù jiàn jìng yán wú suǒ yǐ fǎn dú jí zhǎn cuò yǐ xiè wú wú kě ba

盎入见,竟言吴所以反,独急斩错以谢吴,吴可罢。

shàng bài àng wèi tài cháng dòu yīng wèi dà jiàng jūn

上拜盎为泰常,窦婴为大将军。

liǎng rén sù xiāng shàn

两人素相善。

shì shí zhū líng cháng ān zhōng xián dài fū zhēng fù liǎng rén

是时,诸陵长安中贤大夫争附两人。

chē qí suí zhě rì shù bǎi chéng

车骑随者日数百乘。

jí zhāo cuò yǐ zhū àng yǐ tài cháng shǐ wú

及晁错已诛,盎以泰常使吴。

wú wáng yù shǐ jiāng bù kěn

吴王想让他担任将领,袁盎不肯。

yù shā zhī shǐ yī dū wèi yǐ wǔ bǎi rén wéi shǒu àng jūn zhōng

吴王想杀他,派一名都尉带五百人把袁盎围困在军营中看守。

chū àng wèi wú xiāng shí cóng shǐ dào sī àng shì ér

初,盎为吴相时,从史盗私盎侍儿。

àng zhī zhī fú xiè yù zhī rú gù

盎知之,弗泄,遇之如故。

rén yǒu gào cóng shǐ jūn zhī nǚ yǔ shì zhě tōng nǎi wáng qù

人有告从史,“君知女与侍者通”,乃亡去。

àng qū zì zhuī zhī suì yǐ shì zhě cì zhī fù wéi cóng shǐ

盎驱自追之,遂以侍者赐之,复为从史。

jí àng shǐ wú jiàn shǒu cóng shǐ shì zài shǒu àng xiào wèi sī mǎ nǎi xī yǐ qí zhuāng jī mǎi èr shí chún láo huì tiān hán shì zú jī kě yǐn zuì xī nán zōu zú zú jiē wò

及盎使吴见守,从史适在守盎校为司马,乃悉以其装赍买二石醇醪,会天寒,士卒饥渴,饮醉西南陬卒,卒皆卧。

sī mǎ yè yǐn àng qǐ yuē jūn kě yǐ qù yǐ wú wáng qī dàn rì zhǎn jūn

司马夜引盎起,曰:“君可以去矣,吴王期旦日斩君。

àng fú xìn yuē hé wéi zhě

”盎弗信,曰:“何为者?

sī mǎ yuē chén gù wèi jūn cóng shǐ dào shì ér zhě yě

”司马曰:“臣故为君从史盗侍儿者也。

àng nǎi jīng xiè yuē gōng xìng yǒu qīn wú bù zú lèi gōng

”盎乃惊,谢曰:“公幸有亲,吾不足累公。

sī mǎ yuē jūn cī qù chén yì qiě wáng pì wú qīn jūn hé huàn

”司马曰:“君疵去,臣亦且亡,辟吾亲,君何患!

nǎi yǐ dāo jué zhàng dào cóng zuì zú zhí chū

”乃以刀决帐,道从醉卒直出。

sī mǎ yǔ fēn bèi

司马与分背。

àng jiě jié máo huái zhī jī bù xíng qī shí lǐ míng jiàn liáng qí chí qù suì guī bào

盎解节旄怀之,屐步行七十里,明,见梁骑,驰去,遂归报。

wú chu yǐ pò shàng gèng yǐ yuán wáng zǐ píng lù hóu lǐ wèi chǔ wáng yǐ àng wèi chu xiāng

吴、楚已破,上更以元王子平陆侯礼为楚王,以盎为楚相。

cháng shàng shū bù yòng

尝上书,不用。

àng bìng miǎn jiā jū yǔ lǘ lǐ fú zhàn xiāng suí xíng dòu jī zǒu gǒu

盎病免家居,与闾里浮湛,相随行斗鸡走狗。

luò yáng jù mèng cháng guò àng àng shàn dài zhī

雒阳剧孟尝过盎,盎善待之。

ān líng fù rén yǒu wèi àng yuē wú wén jù mèng bó tú jiāng jūn hé zì tōng zhī

安陵有个富人对袁盎说:“我听说剧孟是个赌徒,将军您为何与他交往?”

àng yuē jù mèng suī bó tú rán mǔ sǐ kè sòng sàng chē qiān yú chéng cǐ yì yǒu guò rén zhě

”盎曰:“剧孟虽博徒,然母死,客送丧车千余乘,此亦有过人者。

qiě huǎn jí rén suǒ yǒu

况且危急时刻人人都会遇到。

fu yī dàn kòu mén bù yǐ qīn wéi jiě bù yǐ zài wáng wèi cí tiān xià suǒ wàng zhě dú jì xīn jù mèng

夫一旦叩门,不以亲为解,不以在亡为辞,天下所望者,独季心、剧孟。

jīn gōng yáng cóng shù qí yī dàn yǒu huǎn jí níng zú shì hu

今公阳从数骑,一旦有缓急,宁足恃乎!

suì mà fù rén fú yǔ tōng

”遂骂富人,弗与通。

zhū gōng wén zhī jiē duō àng

诸公闻之,皆多盎。

àng suī jū jiā jǐng dì shí shí shǐ rén wèn chóu cè

盎虽居家,景帝时时使人问筹策。

liáng wáng yù qiú wèi sì àng jìn shuō qí hòu yǔ sè

梁王欲求为嗣,盎进说,其后语塞。

liáng wáng yǐ cǐ yuàn àng shǐ rén cì àng

梁王以此怨盎,使人刺盎。

cì zhě zhì guān zhōng wèn àng chēng zhī jiē bù róng kǒu

刺者至关中,问盎,称之皆不容口。

nǎi jiàn àng yuē chén shòu liáng wáng jīn cì jūn jūn zhǎng zhě bù rěn cì jūn

乃见盎曰:“臣受梁王金刺君,君长者,不忍刺君。

rán hòu cì zhě shí yú cáo bèi zhī

然后刺者十余曹,备之!

àng xīn bù lè jiā duō guài nǎi zhī bàng shēng suǒ wèn zhàn

”盎心不乐,家多怪,乃之棓生所问占。

hái liáng cì kè hòu cáo guǒ zhē cì shā àng ān líng guō mén wài

还,梁刺客后曹果遮刺杀盎安陵郭门外。

zhāo cuò yǐng chuān rén yě

晁错,颍川人也。

xué shēn shāng xíng míng yú zhǐ zhāng huī shēng suǒ yǔ luò yáng sòng mèng jí liú dài tóng shī

学申、商刑名于轵张恢生所,与雒阳宋孟及刘带同师。

yǐ wén xué wèi tài cháng zhǎng gù

凭借文学才能担任太常掌故。

cuò wéi rén qiào zhí kè shēn

错为人峭直刻深。

xiào wén shí tiān xià wáng zhì shàng shū zhě dú wén qí yǒu fú shēng gù qín bó shì zhì shàng shū nián jiǔ shí yú lǎo bù kě zhēng

孝文时,天下亡治《尚书》者,独闻齐有伏生,故秦博士,治《尚书》,年九十余,老不可征。

nǎi zhào tài cháng shǐ rén shòu zhī

乃诏太常,使人受之。

tài cháng qiǎn cuò shòu shàng shū fú shēng suǒ hái yīn shàng shū chēng shuō

太常遣错受《尚书》伏生所,还,因上书称说。

zhào yǐ wéi tài zǐ shè rén mén dài fū qiān bó shì

诏以为太子舍人,门大夫,迁博士。

yòu shàng shū yán rén zhǔ suǒ yǐ zūn xiǎn gōng míng yáng yú wàn shì zhī hòu zhě yǐ zhī shù shù yě

又上书言:“人主所以尊显功名扬于万世之后者,以知术数也。

gù rén zhǔ zhī suǒ yǐ lín zhì chén xià ér zhì qí zhòng zé qún chén wèi fú yǐ

故人主知所以临制臣下而治其众,则群臣畏服矣;

zhī suǒ yǐ tīng yán shòu shì zé bù qī bì yǐ

知所以听言受事,则不欺蔽矣;

zhī suǒ yǐ ān lì wàn mín zé hǎi nèi bì cóng yǐ

知所以安利万民,则海内必从矣;

zhī suǒ yǐ zhōng xiào shì shàng zé chén zǐ zhī xíng bèi yǐ cǐ sì zhě chén qiè wèi huáng tài zǐ jí zhī

知所以忠孝事上,则臣子之行备矣:此四者,臣窃为皇太子急之。

rén chén zhī yì huò yuē huáng tài zǐ wáng yǐ zhī shì wèi yě chén zhī yú chéng yǐ wéi bù rán

人臣之议或曰皇太子亡以知事为也,臣之愚,诚以为不然。

qiè guān shàng shì zhī jūn bù néng fèng qí zōng miào ér jié shā yú qí chén zhě jiē bù zhī shù shù zhě yě

窃观上世之君,不能奉其宗庙而劫杀于其臣者,皆不知术数者也。

huáng tài zǐ suǒ dú shū duō yǐ ér wèi shēn zhì shù shù zhě bù wèn shū shuō yě

皇太子所读书多矣,而未深知术数者,不问书说也。

fu duō sòng ér bù zhī qí shuō suǒ wèi láo kǔ ér bù wéi gōng

夫多诵而不知其说,所谓劳苦而不为功。

chén qiè guān huáng tài zǐ cái zhì gāo qí yù shè jì yì guò rén jué yuǎn rán yú shù shù wèi yǒu suǒ shǒu zhě yǐ bì xià wèi xīn yě

臣窃观皇太子材智高奇,驭射技艺过人绝远,然于术数未有所守者,以陛下为心也。

qiè yuàn bì xià xìng zé shèng rén zhī shù kě yòng jīn shì zhě yǐ cì huáng tài zǐ yīn shí shǐ tài zǐ chén míng yú qián

窃愿陛下幸择圣人之术可用今世者,以赐皇太子,因时使太子陈明于前。

wéi bì xià cái chá

唯陛下裁察。

shàng shàn zhī yú shì bài cuò wèi tài zǐ jiā lìng

”上善之,于是拜错为太子家令。

yǐ qí biàn de xìng tài zǐ tài zǐ jiā hào yuē zhì náng

因为他能言善辩,深受太子宠信,太子家中称他为“智囊”。

shì shí xiōng nú qiáng shù kòu biān shàng fā bīng yǐ yù zhī

是时匈奴强,数寇边,上发兵以御之。

cuò shàng yán bīng shì yuē

错上言兵事,曰:

chén wén hàn xìng yǐ lái hú lǔ shù rù biān dì xiǎo rù zé xiǎo lì dà rù zé dà lì

臣闻汉兴以来,胡虏数入边地,小入则小利,大入则大利;

gāo hòu shí zài rù lǒng xī gōng chéng tú yì qū lüè xù chǎn

高后时再入陇西,攻城屠邑,驱略畜产;

qí hòu fù rù lǒng xī shā lì zú dà kòu dào

其后复入陇西,杀吏卒,大寇盗。

qiè wén zhàn shèng zhī wēi mín qì bǎi bèi

窃闻战胜之威,民气百倍;

bài bīng zhī zú mò shì bù fù

败兵之卒,没世不复。

zì gāo hòu yǐ lái lǒng xī sān kùn yú xiōng nú yǐ mín qì pò shāng wáng yǒu shèng yì

自高后以来,陇西三困于匈奴矣,民气破伤,亡有胜意。

jīn zī lǒng xī zhī lì lài shè jì zhī shén líng fèng bì xià zhī míng zhào hé jí shì zú dǐ lì qí jié qǐ pò shāng zhī mín yǐ dāng chéng shèng zhī xiōng nú yòng shǎo jī zhòng shā yī wáng bài qí zhòng ér dà yǒu lì

今兹陇西之吏,赖社稷之神灵,奉陛下之明诏,和辑士卒,底厉其节,起破伤之民以当乘胜之匈奴,用少击众,杀一王,败其众而大有利。

fēi lǒng xī zhī mín yǒu yǒng qiè nǎi jiāng lì zhī zhì qiǎo zhuō yì yě

非陇西之民有勇怯,乃将吏之制巧拙异也。

gù bīng fǎ yuē yǒu bì shèng zhī jiāng wú bì shèng zhī xīn

故兵法曰:“有必胜之将,无必胜之心。

yáo cǐ guān zhī ān biān jìng lì gōng míng zài yú liáng jiàng bù kě bù zé yě

”繇此观之,安边境,立功名,在于良将,不可不择也。

chén yòu wén yòng bīng lín zhàn hé rèn zhī jí zhě sān yī yuē de dì xíng èr yuē zú fú xí sān yuē qì yòng lì

臣又闻用兵,临战合刃之急者三:一曰得地形,二曰卒服习,三曰器用利。

bīng fǎ yuē zhàng wǔ zhī gōu jiàn chē zhī shuǐ shān lín jī shí jīng chuān qiū fù cǎo mù suǒ zài cǐ bù bīng zhī de yě chē qí èr bù dàng yī

兵法曰:丈五之沟,渐车之水,山林积石,经川丘阜,草木所在,此步兵之地也,车骑二不当一。

tǔ shān qiū líng màn yǎn xiāng zhǔ píng yuán guǎng yě cǐ chē qí zhī de bù bīng shí bù huò yī

土山丘陵,曼衍相属,平原广野,此车骑之地,步兵十不当一。

píng líng xiāng yuǎn chuān gǔ jū jiān yǎng gāo lín xià cǐ gōng nǔ zhī de yě duǎn bīng bǎi bù dāng yī

平陵相远,川谷居间,仰高临下,此弓弩之地也,短兵百不当一。

liǎng chén xiāng jìn píng dì qiǎn cǎo kě qián kě hòu cǐ cháng jǐ zhī de yě jiàn shǔn sān bù dāng yī

两陈相近,平地浅草,可前可后,此长戟之地也,剑楯三不当一。

huán wěi zhú xiāo cǎo mù méng lóng zhī yè mào jiē cǐ máo chán zhī de yě cháng jǐ èr bù dàng yī

萑苇竹萧,草木蒙茏,枝叶茂接,此矛鋋之地也,长戟二不当一。

qǔ dào xiāng fú xiǎn è xiāng báo cǐ jiàn shǔn zhī de yě gōng nǔ sān bù dāng yī

曲道相伏,险厄相薄,此剑楯之地也,弓弩三不当一。

shì bù xuǎn liàn zú bù fú xí qǐ jū bù jīng dòng jìng bù jí qū lì fú jí bì nàn bù bì qián jī hòu jiě yǔ jīn gǔ zhī zhǐ xiāng shī cǐ bù xí qín zú zhī guò yě bǎi bù dàng shí

士不选练,卒不服习,起居不精,动静不集,趋利弗及,避难不毕,前击后解,与金鼓之指相失,此不习勤卒之过也,百不当十。

bīng bù wán lì yǔ kōng shǒu tóng

兵器不锋利,就跟空手一样;

jiǎ bù jiān mì yǔ tǎn xī tóng

铠甲不坚固严密,就跟赤膊一样;

nǔ bù kě yǐ jí yuǎn yǔ duǎn bīng tóng

弩箭射不远,就跟短兵器一样;

shè bù néng zhōng yǔ wáng shǐ tóng

射不能中,与亡矢同;

zhōng bù néng rù yǔ wáng zú tóng cǐ jiāng bù xǐng bīng zhī huò yě wǔ bù dàng yī

中不能入,与亡镞同:此将不省兵之祸也,五不当一。

gù bīng fǎ yuē qì xiè bù lì yǐ qí zú yǔ dí yě

故兵法曰:“器械不利,以其卒予敌也;

zú bù kě yòng yǐ qí jiāng yǔ dí yě

士兵不能打仗,等于把将领送给敌人;

jiāng bù zhī bīng yǐ qí zhǔ máo dí yě

将不知兵,以其主矛敌也;

jūn bù zé jiāng yǐ qí guó yǔ dí yě

君主不选择良将,等于把国家送给敌人。

sì zhě bīng zhī zhì yào yě

四者,兵之至要也。

chén yòu wén xiǎo dà yì xíng qiáng ruò yì shì xiǎn yì yì bèi

臣又闻小大异形,强弱异势,险易异备。

fu bēi shēn yǐ shì qiáng xiǎo guó zhī xíng yě

卑躬屈膝侍奉强国,是小国的生存方式;

hé xiǎo yǐ gōng dà dí guó zhī xíng yě

联合小国攻打大国,是势均力敌国家的策略;

yǐ mán yí gōng mán yí zhōng guó zhī xíng yě

利用蛮夷攻打蛮夷,是中原国家的策略。

jīn xiōng nú dì xíng jì yì yǔ zhōng guó yì

今匈奴地形、技艺与中国异。

shàng xià shān bǎn chū rù xī jiàn zhōng guó zhī mǎ fú yǔ yě

上下山阪,出入溪涧,中国之马弗与也;

xiǎn dào qīng zè qiě chí qiě shè zhōng guó zhī qí fú yǔ yě

在险峻狭窄的道路上,一边奔驰一边射箭,中原的骑兵比不上;

fēng yǔ bà láo jī kě bù kùn zhōng guó zhī rén fú yǔ yě cǐ xiōng nú zhī cháng jì yě

风雨罢劳,饥渴不困,中国之人弗与也:此匈奴之长技也。

ruò fú píng yuán yì dì qīng chē tū qí zé xiōng nú zhī zhòng yì náo luàn yě

若夫平原易地,轻车突骑,则匈奴之众易挠乱也;

jìn nǔ cháng jǐ shè shū jí yuǎn zé xiōng nú zhī gōng fú néng gé yě

劲弩长戟,射疏及远,则匈奴之弓弗能格也;

jiān jiǎ lì rèn cháng duǎn xiāng zá yóu nǔ wǎng lái shí wǔ jù qián zé xiōng nú zhī bīng fú néng dāng yě

坚甲利刃,长短相杂,游弩往来,什伍俱前,则匈奴之兵弗能当也;

cái guān zōu fā shǐ dào tóng de zé xiōng nú zhī gé sì mù jiàn fú néng zhī yě

材官驺发,矢道同的,则匈奴之革笥木荐弗能支也;

xià mǎ de dòu jiàn jǐ xiāng jiē qù jiù xiāng báo zé xiōng nú zhī zú fú néng gěi yě cǐ zhōng guó zhī cháng jì yě

下马地斗,剑戟相接,去就相薄,则匈奴之足弗能给也:此中国之长技也。

yǐ cǐ guān zhī xiōng nú zhī cháng jì sān zhōng guó zhī cháng jì wǔ

由此看来,匈奴的优势战术有三项,中原的优势战术有五项。

bì xià yòu xìng shù shí wàn zhī zhòng yǐ zhū shù wàn zhī xiōng nú zhòng guǎ zhī jì yǐ yī jī shí zhī shù yě

陛下又兴数十万之众,以诛数万之匈奴,众寡之计,以一击十之术也。

suī rán bīng xiōng qì

虽然,兵,匈器;

zhàn wēi shì yě

战争是危险的事情。

yǐ dà wéi xiǎo yǐ qiáng wèi ruò zài fǔ yǎng zhī jiān ěr

以大为小,以强为弱,在俯卬之间耳。

fu yǐ rén zhī sǐ zhēng shèng diē ér bù zhèn zé huǐ zhī wáng jí yě

夫以人之死争胜,跌而不振,则悔之亡及也。

dì wáng zhī dào chū yú wàn quán

帝王的治国之道,在于追求万无一失。

jīn jiàng hú yì qú mán yí zhī shǔ lái guī yì zhě qí zhòng shù qiān yǐn shí cháng jì yǔ xiōng nú tóng kě cì zhī jiān jiǎ xù yī jìn gōng lì shǐ yì yǐ biān jùn zhī liáng qí

今降胡义渠蛮夷之属来归谊者,其众数千,饮食长技与匈奴同,可赐之坚甲絮衣,劲弓利矢,益以边郡之良骑。

lìng míng jiāng néng zhī qí xí sú hé jí qí xīn zhě yǐ bì xià zhī míng yuē jiāng zhī

令明将能知其习俗和辑其心者,以陛下之明约将之。

jí yǒu xiǎn zǔ yǐ cǐ dāng zhī

如果遇到险要地形,就用这支部队去抵挡;

píng dì tōng dào zé yǐ qīng chē cái guān zhì zhī

平地通道,则以轻车材官制之。

liǎng jūn xiāng wéi biǎo lǐ gè yòng qí cháng jì héng jiā zhī yǐ zhòng cǐ wàn quán zhī shù yě

两支军队互相配合,内外呼应,各自发挥他们的特长,再加上兵力上的优势,这才是万无一失的策略。

chuán yuē kuáng fū zhī yán ér míng zhǔ zé yān

传曰:“狂夫之言,而明主择焉。

chén cuò yú lòu mèi sǐ shàng kuáng yán wéi bì xià cái zé

”臣错愚陋,昧死上狂言,唯陛下财择。

wén dì jiā zhī nǎi cì cuò xǐ shū chǒng dá yān yuē huáng dì wèn tài zǐ jiā lìng shàng shū yán bīng tǐ sān zhāng wén zhī

文帝嘉之,乃赐错玺书宠答焉,曰:“皇帝问太子家令:上书言兵体三章,闻之。

shū yán kuáng fū zhī yán ér míng zhǔ zé yān

书言‘狂夫之言,而明主择焉’。

jīn zé bù rán

现在却不是这样。

yán zhě bù kuáng ér zé zhě bù míng guó zhī dà huàn gù zài yú cǐ

言者不狂,而择者不明,国之大患,故在于此。

shǐ fū bù míng zé yú bù kuáng shì yǐ wàn tīng ér wàn bù dàng yě

使夫不明择于不狂,是以万听而万不当也。

cuò fù yán shǒu biān bèi sāi quàn nóng lì běn dāng shì jí wù èr shì yuē

错复言守边备塞、劝农力本,当世急务二事,曰:

chén wén qín shí běi gōng hú mò zhù sāi hé shàng nán gōng yáng yuè zhì shù zú yān

臣闻秦时北攻胡貉,筑塞河上,南攻杨粤,置戍卒焉。

qí qǐ bīng ér gōng hú yuè zhě fēi yǐ wèi biān dì ér jiù mín sǐ yě tān lì ér yù guǎng dà yě gù gōng wèi lì ér tiān xià luàn

其起兵而攻胡、粤者,非以卫边地而救民死也,贪戾而欲广大也,故功未立而天下乱。

qiě fú qǐ bīng ér bù zhī qí shì zhàn zé wéi rén qín zhūn zé zú jī sǐ

况且出兵而不了解形势,打仗就会被人俘虏,驻守就会让士兵不断死亡。

fu hú mò zhī de jī yīn zhī chù yě mù pí sān cùn bīng hòu liù chǐ shí ròu ér yǐn lào qí rén mì lǐ niǎo shòu cuì máo qí xìng néng hán

夫胡貉之地,积阴之处也,木皮三寸,冰厚六尺,食肉而饮酪,其人密理,鸟兽毳毛,其性能寒。

yáng yuè zhī de shǎo yīn duō yáng qí rén shū lǐ niǎo shòu xī máo qí xìng néng shǔ

杨粤之地少阴多阳,其人疏理,鸟兽希毛,其性能暑。

qín zhī shù zú bù néng qí shuǐ tǔ shù zhě sǐ yú biān shū zhě fèn yú dào

秦之戍卒不能其水土,戍者死于边,输者偾于道。

qín mín jiàn xíng rú wǎng qì shì yīn yǐ zhé fā zhī míng yuē zhé shù

秦民见行,如往弃市,因以谪发之,名曰“谪戍”。

xiān fā lì yǒu zhé jí zhuì xù gǔ rén hòu yǐ cháng yǒu shì jí zhě yòu hòu yǐ dà fù mǔ fù mǔ cháng yǒu shì jí zhě hòu rù lǘ qǔ qí zuǒ

先发吏有谪及赘婿、贾人,后以尝有市籍者,又后以大父母、父母尝有市籍者,后入闾,取其左。

fā zhī bù shùn xíng zhě shēn kǒng yǒu bèi pàn zhī xīn

发之不顺,行者深恐,有背畔之心。

fán mín shǒu zhàn zhì sǐ ér bù jiàng běi zhě yǐ jì wèi zhī yě

凡民守战至死而不降北者,以计为之也。

gù zhàn shèng shǒu gù zé yǒu bài jué zhī shǎng gōng chéng tú yì zé de qí cái lǔ yǐ fù jiā shì gù néng shǐ qí zhòng méng shǐ shí fù tāng huǒ shì sǐ rú shēng

故战胜守固则有拜爵之赏,攻城屠邑则得其财卤以富家室,故能使其众蒙矢石,赴汤火,视死如生。

jīn qín zhī fā zú yě yǒu wàn sǐ zhī hài ér wáng zhū liǎng zhī bào sǐ shì zhī hòu bù dé yī suàn zhī fù tiān xià míng zhī huò liè jí yǐ yě

今秦之发卒也,有万死之害,而亡铢两之报,死事之后不得一算之复,天下明知祸烈及已也。

chén shèng xíng shù zhì yú dà zé wèi tiān xià xiān chàng tiān xià cóng zhī rú liú shuǐ zhě qín yǐ wēi jié ér xíng zhī zhī bì yě

陈胜被征戍边,走到大泽乡,率先起义,天下人如流水般追随他,这正是秦朝靠暴力胁迫造成的恶果。

hú rén yī shí zhī yè bù zhe yú de qí shì yì yǐ rǎo luàn biān jìng

胡人衣食之业不著于地,其势易以扰乱边境。

hé yǐ míng zhī

怎么证明这一点呢?

hú rén shí ròu yǐn lào yī pí máo fēi yǒu chéng guō tián zhái zhī guī jū rú fēi niǎo zǒu shòu yú guǎng yě měi cǎo gān shuǐ zé zhǐ cǎo jǐn shuǐ jié zé yí

胡人食肉饮酪,衣皮毛,非有城郭田宅之归居,如飞鸟走兽于广野,美草甘水则止,草尽水竭则移。

yǐ shì guān zhī wǎng lái zhuǎn xǐ shí zhì shí qù cǐ hú rén zhī shēng yè ér zhōng guó zhī suǒ yǐ lí nán mǔ yě

以是观之,往来转徙,时至时去,此胡人之生业,而中国之所以离南亩也。

jīn shǐ hú rén shù chù zhuǎn mù xíng liè yú sāi xià huò dāng yàn dài huò dāng shàng jùn běi dì lǒng xī yǐ hou bèi sāi zhī zú zú shǎo zé rù

今使胡人数处转牧行猎于塞下,或当燕、代,或当上郡、北地、陇西,以候备塞之卒,卒少则入。

bì xià bù jiù zé biān mín jué wàng ér yǒu jiàng dí zhī xīn

陛下若不救援,边民就会绝望而产生投降敌人的念头;

jiù zhī shǎo fā zé bù zú duō fā yuǎn xiàn cái zhì zé hú yòu yǐ qù

若救援,派兵少了不够用,派兵多了,等远方援军赶到,胡人又已撤离。

jù ér bù ba wèi fèi shén dà

长期集结军队不撤,耗费巨大;

ba zhī zé hú fù rù

撤军,胡人又会入侵。

rú cǐ lián nián zé zhōng guó pín kǔ ér mín bù ān yǐ

这样连年不断,中原就会贫困动荡,百姓不得安宁。

bì xià xìng yōu biān jìng qiǎn jiàng lì fā zú yǐ zhì sāi shén dà huì yě

陛下关心边境,派遣将领官吏调兵治理边塞,这是很大的恩惠。

rán lìng yuǎn fāng zhī zú shǒu sāi yī suì ér gèng bù zhī hú rén zhī néng bù rú xuǎn cháng jū zhě jiā shì tián zuò qiě yǐ bèi zhī

然令远方之卒守塞,一岁而更,不知胡人之能,不如选常居者,家室田作,且以备之。

yǐ biàn wèi zhī gāo chéng shēn qiàn jù lìn shí bù qú dá fù wèi yī chéng qí nèi chéng jiān bǎi wǔ shí suì

以便为之高城深堑,具蔺石,布渠答,复为一城其内,城间百五十岁。

yào hài zhī chù tōng chuān zhī dào diào lì chéng yì wú xià qiān jiā wèi zhōng zhōu hǔ luò

要害之处,通川之道,调立城邑,毋下千家,为中周虎落。

xiān wèi shì wū jù tián qì nǎi mù zuì rén jí miǎn tú fù zuò lìng jū zhī

先为室屋,具田器,乃募罪人及免徒复作令居之;

bù zú mù yǐ dīng nú bì shú zuì jí shū nú bì yù yǐ bài jué zhě

不足,募以丁奴婢赎罪及输奴婢欲以拜爵者;

bù zú nǎi mù mín zhī yù wǎng zhě

不足,乃募民之欲往者。

jiē cì gāo jué fù qí jiā

皆赐高爵,复其家。

yǔ dōng xià yī lǐn shí néng zì jǐ ér zhǐ

予冬夏衣,廪食,能自给而止。

jùn xiàn zhī mín de mǎi qí jué yǐ zì zēng zhì qīng

郡县之民得买其爵,以自增至卿。

qí wáng fu ruò qī zhě xiàn guān mǎi yǔ zhī

其亡夫若妻者,县官买与之。

rén qíng fēi yǒu pǐ dí bù néng jiǔ ān qí chù

人情非有匹敌,不能久安其处。

sāi xià zhī mín lù lì bù hòu bù kě shǐ jiǔ jū wēi nàn zhī de

边塞百姓,如果待遇不优厚,不能让他们长期生活在危险艰苦的地方。

hú rén rù qū ér néng zhǐ qí suǒ qū zhě yǐ qí bàn yǔ zhī xiàn guān wèi shú qí mín

胡人入驱而能止其所驱者,以其半予之,县官为赎其民。

rú shì zé yì lǐ xiāng jiù zhù fù hú bù bì sǐ

如是,则邑里相救助,赴胡不避死。

fēi yǐ dé shàng yě yù quán qīn qī ér lì qí cái yě

所有这些,并不是让皇上立德义的,而是想保护亲戚生命财产。

cǐ yǔ dōng fāng zhī shù zú bù xí dì shì ér xīn wèi hú zhě gōng xiāng wàn yě

此与东方之戍卒不习地势而心畏胡者,功相万也。

yǐ bì xià zhī shí xǐ mín shí biān shǐ yuǎn fāng wáng tún shù zhī shì sāi xià zhī mín fù zǐ xiāng bǎo wáng xì lǔ zhī huàn lì shī hòu shì míng chēng shèng míng qí yǔ qín zhī xíng yuàn mín xiāng qù yuǎn yǐ

以陛下之时,徙民实边,使远方亡屯戍之事,塞下之民父子相保,亡系虏之患,利施后世,名称圣明,其与秦之行怨民,相去远矣。

shàng cóng qí yán mù mín xǐ sāi xià

皇上采纳了他的建议,招募百姓迁往边塞定居。

cuò fù yán

错复言:

bì xià xìng mù mín xiāng tú yǐ shí sāi xià shǐ tún shù zhī shì yì shěng shū jiāng zhī fèi yì guǎ shén dà huì yě

陛下幸募民相徒以实塞下,使屯戍之事益省,输将之费益寡,甚大惠也。

xià lì chéng néng chēng hòu huì fèng míng fǎ cún xù suǒ xǐ zhī lǎo ruò shàn yù qí zhuàng shì hé jí qí xīn ér wù qīn kè shǐ xiān zhì zhě ān lè ér bù sī gù xiāng zé pín mín xiāng mù ér quàn wǎng yǐ

下吏诚能称厚惠,奉明法,存恤所徙之老弱,善遇其壮士,和辑其心而勿侵刻,使先至者安乐而不思故乡,则贫民相募而劝往矣。

chén wén gǔ zhī xǐ yuǎn fāng yǐ shí guǎng xū yě

臣闻古之徙远方以实广虚也,

xiāng qí yīn yáng zhī hé

相其阴阳之和,

cháng qí shuǐ quán zhī wèi

尝其水泉之味,

shěn qí tǔ dì zhī yi

审其土地之宜,

guān qí cǎo mù zhī ráo

观其草木之饶,

rán hòu yíng yì lì chéng

然后营邑立城,

zhì lǐ gē zhái

制里割宅,

tōng tián zuò zhī dào

通田作之道,

zhèng qiān mò zhī jiè

正阡陌之界,

xiān wèi zhù shì

先为筑室,

jiā yǒu yī táng èr nèi

家有一堂二内,

mén hù zhī bì

门户之闭,

zhì qì wù yān

置器物焉,

mín zhì yǒu suǒ jū

民至有所居,

zuò yǒu suǒ yòng

作有所用,

cǐ mín suǒ yǐ qīng qù gù xiāng ér quàn zhī xīn yì yě

这就是百姓之所以轻易离开故乡而被鼓励前往新地方的原因。

wèi zhì yī wū yǐ jiù jí bìng yǐ xiū jì sì nán nǚ yǒu hūn shēng sǐ xiāng xù fén mù xiāng cóng zhòng shù chù cháng shì wū wán ān cǐ suǒ yǐ shǐ mín lè qí chù ér yǒu zhǎng jū zhī xīn yě

为置医巫,以救疾病,以修祭祀,男女有昏,生死相恤,坟墓相从,种树畜长,室屋完安,此所以使民乐其处而有长居之心也。

chén yòu wén gǔ zhī zhì biān xiàn yǐ bèi dí yě shǐ wǔ jiā wéi wǔ wu yǒu zhǎng

我又听说古代在边境设置县邑来防备敌人,让五家组成一伍,每伍有伍长;

shí zhǎng yī lǐ lǐ yǒu jiǎ shì

十个伍长组成一里,每里有假士(代理的士官);

sì lǐ yī lián lián yǒu jiǎ wǔ bǎi

四个里组成一连,每连有假五百(代理的五百主);

shí lián yī yì yì yǒu jiǎ hòu jiē zé qí yì zhī xián cái yǒu hù xí dì xíng zhī mín xīn zhě jū zé xí mín yú shè fǎ chū zé jiào mín yú yìng dí

十连一邑,邑有假候:皆择其邑之贤材有护,习地形知民心者,居则习民于射法,出则教民于应敌。

gù zú wǔ chéng yú nèi zé jūn zhèng dìng yú wài

故卒伍成于内,则军正定于外。

fú xí yǐ chéng wù lìng qiān xǐ yòu zé tóng yóu zhǎng zé gòng shì

训练熟悉后,就不要让他们随意迁移,幼年时一起游玩,长大后一起共事。

yè zhàn shēng xiāng zhī zé zú yǐ xiāng jiù

夜间作战时凭声音就能互相识别,就足以互相救援;

zhòu zhàn mù xiāng jiàn zé zú yǐ xiāng shí

白天作战时眼睛能互相看见,就足以互相认识;

huān ài zhī xīn zú yǐ xiāng sǐ

彼此友爱的心意,足以让他们为对方拼死效力。

rú cǐ ér quàn yǐ hòu shǎng wēi yǐ zhòng fá zé qián sǐ bù huán zhǒng yǐ

像这样再用丰厚的奖赏来鼓励,用严厉的惩罚来威慑,那么他们就会勇往直前,至死不退。

suǒ xǐ zhī mín fēi zhuàng yǒu cái lì dàn fèi yī liáng bù kě yòng yě

所徙之民非壮有材力,但费衣粮,不可用也;

suī yǒu cái lì bù dé liáng lì yóu wáng gōng yě

即使有才能和力气,如果没有好的官吏管理,也还是白费功夫。

bì xià jué xiōng nú bù yǔ hé qīn chén qiè yì qí dōng lái nán yě yī dà zhì zé zhōng shēn chuàng yǐ

陛下绝匈奴不与和亲,臣窃意其冬来南也,壹大治,则终身创矣。

yù lì wēi zhě shǐ yú zhé jiāo lái ér bù néng kùn shǐ de qì qù hòu wèi yì fú yě

欲立威者,始于折胶,来而不能困,使得气去,后未易服也。

yú chén wáng shí wéi bì xià cái chá

愚臣亡识,唯陛下财察。

hòu zhào yǒu sī jǔ xián liáng wén xué shì cuò zài xuǎn zhòng

后诏有司举贤良文学士,错在选中。

shàng qīn cè zhào zhī yuē

上亲策诏之,曰:

wéi shí yǒu wǔ nián jiǔ yuè rén zǐ huáng dì yuē xī zhě dà yǔ qín qiú xián shì shī jí fāng wài sì jí zhī nèi zhōu chē suǒ zhì rén jì suǒ jí mǐ bù wén mìng yǐ fǔ qí bù dǎi

惟十有五年九月壬子,皇帝曰:“昔者大禹勤求贤士,施及方外,四极之内,舟车所至,人迹所及,靡不闻命,以辅其不逮;

jìn zhě xiàn qí míng yuǎn zhě tōng jué cōng bǐ shàn lù lì yǐ yì tiān zǐ

近者献其明,远者通厥聪,比善戮力,以翼天子。

shì yǐ dà yǔ néng wáng shī dé xià yǐ cháng mào

是以大禹能亡失德,夏以长楙。

gāo huáng dì qīn chú dà hài qù luàn cóng bìng jiàn háo yīng yǐ wéi guān shī wèi jiàn zhēng fǔ tiān zǐ zhī quē ér yì dài hàn zōng yě

高皇帝亲除大害,去乱从,并建豪英,以为官师,为谏争,辅天子之阙,而翼戴汉宗也。

lài tiān zhī líng zōng miào zhī fú fāng nèi yǐ ān zé jí sì yí

赖天之灵,宗庙之福,方内以安,泽及四夷。

jīn zhèn huò zhí tiān zǐ zhī zhèng yǐ chéng zōng miào zhī sì zhèn jì bù dé yòu bù mǐn míng fú néng zhú ér zhì bù néng zhì cǐ dài fū zhī suǒ zhe wén yě

今朕获执天子之正,以承宗庙之祀,朕既不德,又不敏,明弗能烛,而智不能治,此大夫之所著闻也。

gù zhào yǒu sī zhū hóu wáng sān gōng jiǔ qīng jí zhǔ jùn lì gè shuài qí zhì yǐ xuǎn xián liáng míng yú guó jiā zhī dà tǐ tōng yú rén shì zhī zhōng shǐ jí néng zhí yán jí jiàn zhě gè yǒu rén shù jiāng yǐ kuāng zhèn zhī bù dǎi

因此下诏有司、诸侯王、三公、九卿及郡守,各凭自己的意志,选出贤良优秀人才,深明国家大体,通晓人事的变化,敢于直言极力劝谏的,各有若干人数,将用来辅佐匡正朕的不完备之处。

èr sān dài fū zhī háng dāng cǐ sān dào zhèn shén jiā zhī gù dēng dài fū yú cháo qīn yù zhèn zhì

二三大夫之行当此三道,朕甚嘉之,故登大夫于朝,亲谕朕志。

dài fū qí shàng sān dào zhī yào jí yǒng wéi zhèn zhī bù dé lì zhī bù píng zhèng zhī bù xuān mín zhī bù níng sì zhě zhī quē xī chén qí zhì wú yǒu suǒ yǐn

大夫其上三道之要,及永惟朕之不德,吏之不平,政之不宣,民之不宁,四者之阙,悉陈其志,毋有所隐。

shàng yǐ jiàn xiān dì zhī zōng miào xià yǐ xìng yú mín zhī xiū lì zhe zhī yú piān zhèn qīn lǎn yān guān dài fū suǒ yǐ zuǒ zhèn zhì yǔ bù zhì

上以荐先帝之宗庙,下以兴愚民之休利,著之于篇,朕亲览焉,观大夫所以佐朕,至与不至。

shū zhī zhōu zhī mì zhī zhòng zhī bì zhī

书之,周之密之,重之闭之。

xìng zì zhèn gōng dài fū qí zhèng lùn wú wang zhí shì

兴自朕躬,大夫其正论,毋枉执事。

wū hū jiè zhī

乌乎,戒之!

èr sān dài fū qí shuài zhì wú dài

二三大夫其帅志毋怠!

cuò duì yuē

错对曰:

píng yáng hóu chén zhú rǔ yīn hóu chén zào yǐng yīn hóu chén hé tíng wèi chén yí chāng lǒng xī tài shǒu chén kūn yá suǒ xuǎn xián liáng tài zǐ jiā lìng chén cuò mèi sǐ zài bài yán chén qiè wén gǔ zhī xián zhǔ mò bù qiú xián yǐ wéi fǔ yì

平阳侯臣窋、汝阴侯臣灶、颍阴侯臣何、廷尉臣宜昌、陇西太守臣昆邪所选贤良太子家令臣错昧死再拜言:臣窃闻古之贤主莫不求贤以为辅翼,

gù huáng dì dé lì mù ér wèi wǔ dì xiān

故黄帝得力牧而为五帝先,

dà yǔ de jiù yáo ér wèi sān wáng zǔ

大禹得咎繇而为三王祖,

qí huán de guǎn zǐ ér wèi wǔ bó cháng

齐桓得管子而为五伯长。

jīn bì xià jiǎng yú dà yǔ jí gāo huáng dì zhī jiàn háo yīng yě tuì tuō yú bù míng yǐ qiú xián liáng ràng zhī zhì yě

今陛下讲于大禹及高皇帝之建豪英也,退托于不明,以求贤良,让之至也。

chén qiè guān shàng shì zhī chuán ruò gāo huáng dì zhī jiàn gōng yè bì xià zhī dé hòu ér de xián zuǒ jiē yǒu sī zhī suǒ lǎn kè yú yù bǎn cáng yú jīn guì lì zhī chūn qiū jì zhī hòu shì wèi dì zhě zǔ zōng yǔ tiān de xiāng zhōng

臣窃观上世之传,若高皇帝之建功业,陛下之德厚而得贤佐,皆有司之所览,刻于玉版,藏于金匮,历之春秋,纪之后世,为帝者祖宗,与天地相终。

jīn chén zhú děng nǎi yǐ chén cuò chōng fù shén bù chēng míng zhào qiú xián zhī yì

今臣窋等乃以臣错充赋,甚不称明诏求贤之意。

chén cuò cǎo máo chén wáng shí zhī mèi sǐ shàng yú duì yuē

臣错草茅臣,亡识知,昧死上愚对,曰:

zhào cè yuē míng yú guó jiā dà tǐ yú chén qiè yǐ gǔ zhī wǔ dì míng zhī

诏策曰“明于国家大体”,愚臣窃以古之五帝明之。

chén wén wǔ dì shén duì qí chén mò néng jí gù zì qīn shì chǔ yú fǎ guān zhī zhōng míng táng zhī shàng

臣闻五帝神对,其臣莫能及,故自亲事,处于法官之中,明堂之上;

dòng jìng shàng pèi tiān xià shùn dì zhōng de rén

动静上配天,下顺地,中得人。

gù zhòng shēng zhī lèi wáng xià fù yě gēn zhe zhī tú wáng bù zài yě

故众生之类亡下覆也,根著之徒亡不载也;

zhú yǐ guāng míng wáng piān yì yě

烛以光明,亡偏异也;

dé shàng jí fēi niǎo xià zhì shuǐ chóng cǎo mù zhū chǎn jiē bèi qí zé

德上及飞鸟,下至水虫草木诸产,皆被其泽。

rán hòu yīn yáng diào sì shí jié rì yuè guāng fēng yǔ shí gāo lù jiàng wǔ gǔ shú ǎo niè miè zéi qì xi mín bù jí yì hé chū tú luò chū shū shén lóng zhì fèng niǎo xiáng dé zé mǎn tiān xià líng guāng shī sì hǎi

然后阴阳调,四时节,日月光,风雨时,膏露降,五谷熟,袄孽灭,贼气息,民不疾疫,河出图,洛出书,神龙至,凤鸟翔,德泽满天下,灵光施四海。

cǐ wèi pèi tiān de zhì guó dà tǐ zhī gōng yě

此谓配天地,治国大体之功也。

zhào cè yuē tōng yú rén shì zhōng shǐ yú chén qiè yǐ gǔ zhī sān wáng míng zhī

诏策曰“通于人事终始”,愚臣窃以古之三王明之。

chén wén sān wáng chén zhǔ jù xián gù hé móu xiāng fǔ jì ān tiān xià mò bù běn yú rén qíng

臣闻三王臣主俱贤,故合谋相辅,计安天下,莫不本于人情。

rén qíng mò bù yù shòu sān wáng shēng ér bù shāng yě

人情莫不欲寿,三王生而不伤也;

rén qíng mò bù yù fù sān wáng hòu ér bù kùn yě

人情莫不欲富,三王厚而不困也;

rén qíng mò bù yù ān sān wáng fú ér bù wēi yě

人情莫不欲安,三王扶而不危也;

rén qíng mò bù yù yì sān wáng jié qí lì ér bù jìn yě

人情莫不欲逸,三王节其力而不尽也。

qí wéi fǎ lìng yě hé yú rén qíng ér hòu xíng zhī

其为法令也,合于人情而后行之;

qí dòng zhòng shǐ mín yě běn yú rén shì rán hòu wèi zhī

其动众使民也,本于人事然后为之。

qǔ rén yǐ jǐ nèi shù jí rén

取人以己,内恕及人。

qíng zhī suǒ è bù yǐ qiǎng rén

情之所恶,不以强人;

qíng zhī suǒ yù bù yǐ jìn mín

情之所欲,不以禁民。

shì yǐ tiān xià lè qí zhèng guī qí dé wàng zhī ruò fù mǔ cóng zhī ruò liú shuǐ

是以天下乐其政,归其德,望之若父母,从之若流水;

bǎi xìng hé qīn guó jiā ān níng míng wèi bù shī shī jí hòu shì

百姓和亲,国家安宁,名位不失,施及后世。

cǐ míng yú rén qíng zhōng shǐ zhī gōng yě

此明于人情终始之功也。

zhào cè yuē zhí yán jí jiàn yú chén qiè yǐ wǔ bó zhī chén míng zhī

诏策曰“直言极谏”,愚臣窃以五伯之臣明之。

chén wén wǔ bó bù jí qí chén gù shǔ zhī yǐ guó rèn zhī yǐ shì

臣闻五伯不及其臣,故属之以国,任之以事。

wǔ bó zhī zuǒ zhī wéi rén chén yě chá shēn ér bù gǎn wū fèng fǎ lìng bù róng sī jìn xīn lì bù gǎn qín zāo huàn nán bù bì sǐ jiàn xián bù jū qí shàng shòu lù bù guò qí liàng bù yǐ wáng néng jū zūn xiǎn zhī wèi

五伯之佐之为人臣也,察身而不敢诬,奉法令不容私,尽心力不敢矜,遭患难不避死,见贤不居其上,受禄不过其量,不以亡能居尊显之位。

zì xíng ruò cǐ kě wèi fāng zhèng zhī shì yǐ

自行若此,可谓方正之士矣。

qí lì fǎ yě fēi yǐ kǔ mín shāng zhòng ér wèi zhī jī xiàn yě yǐ zhī xīng lì chú hài zūn zhǔ ān mín ér jiù bào luàn yě

其立法也,非以苦民伤众而为之机陷也,以之兴利除害,尊主安民而救暴乱也。

qí xíng shǎng yě fēi xū qǔ mín cái wàng yǔ rén yě yǐ quàn tiān xià zhī zhōng xiào ér míng qí gōng yě

其行赏也,非虚取民财妄予人也,以劝天下之忠孝而明其功也。

gù gōng duō zhě shǎng hòu gōng shǎo zhě shǎng báo

故功多者赏厚,功少者赏薄。

rú cǐ liǎn mín cái yǐ gù qí gōng ér mín bù hèn zhě zhī yǔ ér ān jǐ yě

如此,敛民财以顾其功,而民不恨者,知与而安己也。

qí xíng fá yě fēi yǐ fèn nù wàng zhū ér cóng bào xīn yě yǐ jìn tiān xià bù zhōng bù xiào ér hài guó zhě yě

其行罚也,非以忿怒妄诛而从暴心也,以禁天下不忠不孝而害国者也。

gù zuì dà zhě fá zhòng zuì xiǎo zhě fá qīng

故罪大者罚重,罪小者罚轻。

rú cǐ mín suī fú zuì zhì sǐ ér bù yuàn zhě zhī zuì fá zhī zhì zì qǔ zhī yě

如此,民虽伏罪至死而不怨者,知罪罚之至,自取之也。

lì fǎ ruò cǐ kě wèi píng zhèng zhī lì yǐ

立法若此,可谓平正之吏矣。

fǎ zhī nì zhě qǐng ér gèng zhī bù yǐ shāng mín

法之逆者,请而更之,不以伤民;

zhǔ xíng zhī bào zhě nì ér fù zhī bù yǐ shāng guó

主行之暴者,逆而复之,不以伤国。

jiù zhǔ zhī shī bǔ zhǔ zhī guò yáng zhǔ zhī měi míng zhǔ zhī gōng shǐ zhǔ nèi wáng xié pì zhī xíng wài wáng qiān wū zhī míng

救主之失,补主之过,扬主之美,明主之功,使主内亡邪辟之行,外亡骞污之名。

shì jūn ruò cǐ kě wèi zhí yán jí jiàn zhī shì yǐ

事君若此,可谓直言极谏之士矣。

cǐ wǔ bó zhī suǒ yǐ dé kuāng tiān xià wēi zhèng zhū hóu gōng yè shén měi míng shēng zhāng míng

此五伯之所以德匡天下,威正诸侯,功业甚美,名声章明。

jǔ tiān xià zhī xián zhǔ wǔ bó yǔ yān cǐ shēn bù jí qí chén ér shǐ de zhí yán jí jiàn bǔ qí bù dǎi zhī gōng yě

举天下之贤主,五伯与焉,此身不及其臣而使得直言极谏补其不逮之功也。

jīn bì xià rén mín zhī zhòng wēi wǔ zhī zhòng dé huì zhī hòu lìng xíng jìn zhǐ zhī shì wàn wàn yú wǔ bó ér cì yú chén cè yuē kuāng zhèn zhī bù dǎi yú chén hé zú yǐ shi bì xià zhī gāo míng ér fèng cheng zhī

今陛下人民之众,威武之重,德惠之厚,令行禁止之势,万万于五伯,而赐愚臣策曰“匡朕之不逮”,愚臣何足以识陛下之高明而奉承之!

zhào cè yuē lì zhī bù píng zhèng zhī bù xuān mín zhī bù níng yú chén qiè yǐ qín shì míng zhī

诏策曰“吏之不平,政之不宣,民之不宁”,愚臣窃以秦事明之。

chén wén qín shǐ bìng tiān xià zhī shí qí zhǔ bù jí sān wáng ér chén bù jí qí zuǒ rán gōng lì bù chí zhě hé yě

臣闻秦始并天下之时,其主不及三王,而臣不及其佐,然功力不迟者,何也?

dì xíng biàn shān chuān lì cái yòng zú mín lì zhàn

地形便,山川利,财用足,民利战。

qí suǒ yǔ bìng zhě liù guó liù guó zhě chén zhǔ jiē bù xiào móu bù ji mín bù yòng gù dāng cǐ zhī shí qín zuì fù qiáng

其所与并者六国,六国者,臣主皆不肖,谋不辑,民不用,故当此之时,秦最富强。

fu guó fù qiáng ér lín guó luàn zhě dì wáng zhī zī yě gù qín néng jiān liù guó lì wèi tiān zǐ

夫国富强而邻国乱者,帝王之资也,故秦能兼六国,立为天子。

dāng cǐ zhī shí sān wáng zhī gōng bù néng jìn yān

当此之时,三王之功不能进焉。

jí qí mò tú zhī shuāi yě rèn bù xiào ér xìn chán zéi

及其末涂之衰也,任不肖而信谗贼;

gōng shì guò dù qí yù wáng jí mín lì bà jìn fù liǎn bù jié

宫室过度,耆欲亡极,民力罢尽,赋敛不节;

jīn fèn zì xián qún chén kǒng yú jiāo yì zòng zì bù gù huàn huò

矜奋自贤,群臣恐谀,骄溢纵恣,不顾患祸;

wàng shǎng yǐ suí xǐ yì wàng zhū yǐ kuài nù xīn fǎ lìng fán cǎn xíng fá bào kù qīng jué rén mìng shēn zì shè shā

妄赏以随喜意,妄诛以快怒心,法令烦憯,刑罚暴酷,轻绝人命,身自射杀;

tiān xià hán xīn mò ān qí chù

天下寒心,莫安其处。

jiān xié zhī lì chéng qí luàn fǎ yǐ chéng qí wēi yù guān zhǔ duàn shēng shā zì zì

奸邪之吏,乘其乱法,以成其威,狱官主断,生杀自恣。

shàng xià wǎ jiě gè zì wèi zhì

上下瓦解,各自为制。

qín shǐ luàn zhī shí lì zhī suǒ xiān qīn zhě pín rén jiàn mín yě

秦始乱之时,吏之所先侵者,贫人贱民也;

zhì qí zhōng jié suǒ qīn zhě fù rén lì jiā yě

至其中节,所侵者富人吏家也;

jí qí mò tú suǒ qīn zhě zōng shì dà chén yě

及其末涂,所侵者宗室大臣也。

shì gù qīn shū jiē wēi wài nèi xián yuàn lí sàn bū táo rén yǒu zǒu xīn

是故亲疏皆危,外内咸怨,离散逋逃,人有走心。

chén shèng xiān chàng tiān xià dà kuì jué sì wáng shì wèi yì xìng fú

陈胜先倡,天下大溃,绝祀亡世,为异姓福。

cǐ lì bù píng zhèng bù xuān mín bù níng zhī huò yě

此吏不平,政不宣,民不宁之祸也。

jīn bì xià pèi tiān xiàng de fù lù wàn mín jué qín zhī jī chú qí luàn fǎ

今陛下配天象地,复露万民,绝秦之迹,除其乱法;

gōng qīn běn shì fèi qù yín mò

躬亲本事,废去淫末;

chú kē jiě ráo kuān dà ài rén

除苛解娆,宽大爱人;

ròu xíng bù yòng zuì rén wáng tǎng

肉刑不用,罪人亡帑;

fēi bàng bù zhì zhù qián zhě chú

非谤不治,铸钱者除;

tōng guān qù sāi bù niè zhū hóu

通关去塞,不孽诸侯;

bīn lǐ zhǎng lǎo ài xù shǎo gū

宾礼长老,爱恤少孤;

zuì rén yǒu qī hòu gōng chū jià

罪人有期,后宫出嫁;

zūn cì xiào tì nóng mín bù zū

尊赐孝悌,农民不租;

míng zhào jūn shī ài shì dà fū

明诏军师,爱士大夫;

qiú jìn fāng zhèng fèi tuì jiān xié

求进方正,废退奸邪;

chú qù yīn xíng hài mín zhě zhū

除去阴刑,害民者诛;

yōu láo bǎi xìng liè hóu jiù dōu

忧劳百姓,列侯就都;

qīn gēng jié yòng shì mín bù shē

亲耕节用,视民不奢。

suǒ wéi tiān xià xīng lì chú hài biàn fǎ yì gù yǐ ān hǎi nèi zhě dà gōng shù shí jiē shàng shì zhī suǒ nán jí bì xià xíng zhī dào chún dé hòu yuán yuán zhī mín xìng yǐ

所为天下兴利除害,变法易故,以安海内者,大功数十,皆上世之所难及,陛下行之,道纯德厚,元元之民幸矣。

zhào cè yuē yǒng wéi zhèn zhī bù dé yú chén bù zú yǐ dāng zhī

诏策曰“永惟朕之不德”,愚臣不足以当之。

zhào cè yuē xī chén qí zhì wú yǒu suǒ yǐn yú chén qiè yǐ wǔ dì zhī xián chén míng zhī

诏策曰“悉陈其志,毋有所隐”,愚臣窃以五帝之贤臣明之。

chén wén wǔ dì qí chén mò néng jí zé zì qīn zhī

臣闻五帝其臣莫能及,则自亲之;

sān wáng chén zhǔ jù xián zé gòng yōu zhī

三王臣主俱贤,则共忧之;

wǔ bó bù jí qí chén zé rèn shǐ zhī

五伯不及其臣,则任使之。

cǐ suǒ yǐ shén míng bù yí ér xián shèng bù fèi yě gù gè dāng qí shì ér lì gōng dé yān

此所以神明不遗,而贤圣不废也,故各当其世而立功德焉。

chuán yuē wǎng zhě bù kě jí lái zhě yóu kě dài néng míng qí shì zhě wèi zhī tiān zǐ cǐ zhī wèi yě

传曰“往者不可及,来者犹可待,能明其世者谓之天子”,此之谓也。

qiè wén zhàn bù shèng zhě yì qí de mín pín qióng zhě biàn qí yè

窃闻战不胜者易其地,民贫穷者变其业。

jīn yǐ bì xià shén míng dé hòu zī cái bù xià wǔ dì lín zhì tiān xià zhì jīn shí yǒu liù nián mín bù yì fù dào zéi bù shuāi biān jìng wèi ān qí suǒ yǐ rán yì zhě bì xià wèi zhī gōng qīn ér dài qún chén yě

今以陛下神明德厚,资财不下五帝,临制天下,至今十有六年,民不益富,盗贼不衰,边境未安,其所以然,意者陛下未之躬亲,而待群臣也。

jīn zhí shì zhī chén jiē tiān xià zhī xuǎn yǐ rán mò néng wàng bì xià qīng guāng pì zhī yóu wǔ dì zhī zuǒ yě

今执事之臣皆天下之选已,然莫能望陛下清光,譬之犹五帝之佐也。

bì xià bù zì gōng qīn ér dài bù wàng qīng guāng zhī chén chén qiè kǒng shén míng zhī yí yě

陛下不自躬亲,而待不望清光之臣,臣窃恐神明之遗也。

rì sǔn yī rì suì wáng yī suì rì yuè yì mù shèng dé bù jí jiū yú tiān xià yǐ chuán wàn shì yú chén bù zì dù liàng qiè wèi bì xià xī zhī

日损一日,岁亡一岁,日月益暮,盛德不及究于天下,以传万世,愚臣不自度量,窃为陛下惜之。

mèi sǐ shàng kuáng huò cǎo máo zhī yú chén yán wéi bì xià cái zé

昧死上狂惑草茅之愚,臣言惟陛下财择。

shí jiǎ yì yǐ sǐ duì cè zhě bǎi yú rén wéi cuò wèi gāo dì yáo shì qiān zhōng dài fū

时,贾谊已死,对策者百余人,唯错为高第,繇是迁中大夫。

cuò yòu yán yi xuē zhū hóu shì jí fǎ lìng kě gēng dìng zhě shū fán sān shí piān

错又言宜削诸侯事,及法令可更定者,书凡三十篇。

xiào wén suī bù jìn tīng rán qí qí cái

孝文虽不尽听,然奇其材。

dàng shì shí tài zǐ shàn cuò jì cè yuán àng zhū dà gōng chén duō bù hǎo cuò

当是时,太子善错计策,爰盎诸大功臣多不好错。

jǐng dì jí wèi yǐ cuò wèi nèi shǐ

汉景帝即位后,任命晁错为内史。

cuò shù qǐng jiān yán shì zhé tīng xìng qīng jiǔ qīng fǎ lìng duō suǒ gēng dìng

错数请间言事,辄听,幸倾九卿,法令多所更定。

chéng xiàng shēn tú jiā xīn fú biàn lì wèi yǒu yǐ shāng

丞相申屠嘉心里不满,但一时无力伤害他。

nèi shǐ fǔ jū tài shàng miào ruán zhōng mén dōng chū bù biàn cuò nǎi chuān mén nán chū záo miào ruán yuán

内史府居太上庙堧中,门东出,不便,错乃穿门南出,凿庙堧垣。

chéng xiàng dà nù yù yīn cǐ guò wéi zòu qǐng zhū cuò

丞相大怒,欲因此过为奏请诛错。

cuò wén zhī jí qǐng jiān wéi shàng yán zhī

错闻之,即请间为上言之。

chéng xiàng zòu shì yīn yán cuò shàn záo miào yuán wèi mén qǐng xià tíng wèi zhū

丞相上奏议事时,趁机说晁错擅自凿开庙墙开门,请求交给廷尉处死。

shàng yuē cǐ fēi miào yuán nǎi ruán zhōng yuán bù zhì yú fǎ

上曰:“此非庙垣,乃堧中垣,不致于法。

chéng xiàng xiè

丞相谢罪。

bà cháo yīn nù wèi zhǎng shǐ yuē wú dāng xiān zhǎn yǐ wén nǎi xiān qǐng gù wù

罢朝,因怒谓长史曰:“吾当先斩以闻,乃先请,固误。

chéng xiàng suì fā bìng sǐ

丞相于是发病去世。

cuò yǐ cǐ yù guì

晁错因此更加受到重用。

qiān wèi yù shǐ dài fū qǐng zhū hóu zhī zuì guò xuē qí zhī jùn

迁为御史大夫,请诸侯之罪过,削其支郡。

zòu shàng shàng lìng gōng qīng liè hóu zōng shì zá yì mò gǎn nán dú dòu yīng zhēng zhī yáo cǐ yǔ cuò yǒu xì

奏上,上令公卿、列侯、宗室杂议,莫敢难,独窦婴争之,繇此与错有隙。

cuò suǒ gèng lìng sān shí zhāng zhū hóu huān huá

错所更令三十章,诸侯讙哗。

cuò fù wén zhī cóng yǐng chuān lái wèi cuò yuē shàng chū jí wèi gōng wéi zhèng yòng shì qīn xuē zhū hóu shū rén gǔ ròu kǒu ràng duō yuàn gōng hé wèi yě

错父闻之,从颍川来,谓错曰:“上初即位,公为政用事,侵削诸侯,疏人骨肉,口让多怨,公何为也?

cuò yuē gù yě

”晁错说:“本来就应该这样。

bù rú cǐ tiān zǐ bù zūn zōng miào bù ān

但如果不这样做,天子就不尊贵,宗庙社稷就不安稳。

fù yuē liú shì ān yǐ ér zhāo shì wēi wú qù gōng guī yǐ

”父曰:“刘氏安矣,而晁氏危,吾去公归矣!

suì yǐn yào sǐ yuē wú bù rěn jiàn huò dǎi shēn

”遂饮药死,曰“吾不忍见祸逮身。

hòu shí yú rì wú chu qī guó jù fǎn yǐ zhū cuò wèi míng

后十余日,吴、楚七国俱反,以诛错为名。

shàng yǔ cuò yì chū jūn shì cuò yù lìng shàng zì jiāng bīng ér shēn jū shǒu

上与错议出军事,错欲令上自将兵,而身居守。

huì dòu yīng yán yuán àng zhào zhào rù jiàn shàng fāng yǔ cuò diào bīng shí

会窦婴言爰盎,诏召入见,上方与错调兵食。

shàng wèn àng yuē jūn cháng wèi wú xiāng zhī wú chén tián lù bó wéi rén hu

上问盎曰:“君尝为吴相,知吴臣田禄伯为人乎?

jīn wú chu fǎn yú gōng yì hé rú

今吴、楚反,你怎么看?

duì yuē bù zú yōu yě jīn pò yǐ

”袁盎回答说:“不值得担忧,现在就能击败他们。

shàng yuē wú wáng jí shān zhù qián zhǔ hǎi wèi yán yòu tiān xià háo jié bái tóu jǔ shì cǐ qí jì bù bǎi quán qǐ fā hu

”上曰:“吴王即山铸钱,煮海为盐,诱天下豪桀,白头举事,此其计不百全,岂发乎?

hé yǐ yán qí wú néng wéi yě

为什么说他无能为力呢?

àng duì yuē wú tóng yán zhī lì zé yǒu zhī ān dé háo jié ér yòu zhī

”盎对曰:“吴铜、盐之利则有之,安得豪桀而诱之!

chéng lìng wú de háo jié yì qiě fǔ ér wèi yì bù fǎn yǐ

诚令吴得豪桀,亦且辅而为谊,不反矣。

wú suǒ yòu jiē wáng lài zǐ dì wáng mìng zhù qián jiān rén gù xiāng yòu yǐ luàn

吴所诱,皆亡赖子弟,亡命铸钱奸人,故相诱以乱。

cuò yuē àng cè zhī shàn

”错曰:“盎策之善。

shàng wèn yuē jì ān chū

皇帝问道:“具体该怎么办?”

àng duì yuē yuàn píng zuǒ yòu

袁盎回答说:“希望屏退左右。”

shàng píng rén dú cuò zài

皇帝让其他人退下,只有晁错还在场。

àng yuē chén suǒ yán rén chén bù dé zhī

袁盎说:“我要说的话,臣子不该知道。”

nǎi píng cuò

于是皇帝让晁错也退下。

cuò qū bì dōng xiāng shén hèn

错趋避东箱,甚恨。

shàng zú wèn àng duì yuē wú chu xiāng yí shū yán gāo huáng dì wáng zǐ dì gè yǒu fèn de jīn zéi chén zhāo cuò shàn shì zhū hóu xuē duó zhī de yǐ gù fǎn míng wéi xi gòng zhū cuò fù gù de ér ba

上卒问盎,对曰:“吴、楚相遗书,言高皇帝王子弟各有分地,今贼臣晁错擅适诸侯,削夺之地,以故反名为西共诛错,复故地而罢。

fāng jīn jì dú yǒu zhǎn cuò fā shǐ shè wú chu qī guó fù qí gù dì zé bīng kě wú xuè rèn ér jù ba

方今计,独有斩错,发使赦吴、楚七国,复其故地,则兵可毋血刃而俱罢。

yú shì shàng mò rán liáng jiǔ yuē gù chéng hé rú wú bù ài yī rén xiè tiān xià

”于是上默然良久,曰:“顾诚何如,吾不爱一人谢天下。

àng yuē yú jì chū cǐ wéi shàng shú jì zhī

”盎曰:“愚计出此,唯上孰计之。

nǎi bài àng wèi tài cháng mì zhuāng zhì xíng

”乃拜盎为泰常,密装治行。

hòu shí yú rì chéng xiàng qīng dí zhōng wèi jiā tíng wèi ōu hé zòu cuò yuē wú wáng fǎn nì wáng dào yù wēi zōng miào tiān xià suǒ dāng gòng zhū

后十余日,丞相青翟、中尉嘉、廷慰欧劾奏错曰:“吴王反逆亡道,欲危宗庙,天下所当共诛。

jīn yù shǐ dài fū cuò yì yuē bīng shù bǎi wàn dú shǔ qún chén bù kě xìn bì xià bù rú zì chū lín bīng shǐ cuò jū shǒu

今御史大夫错议曰:‘兵数百万,独属群臣,不可信,陛下不如自出临兵,使错居守。

xú tóng zhī páng wú suǒ wèi xià zhě kě yǐ yǔ wú

徐、僮之旁吴所未下者可以予吴。

cuò bù chēng bì xià dé xìn yù shū qún chén bǎi xìng yòu yù yǐ chéng yì yǔ wú wáng chén zi lǐ dà nì wú dào

’错不称陛下德信,欲疏群臣百姓,又欲以城邑予吴,亡臣子礼,大逆无道。

cuò dāng yào zhǎn fù mǔ qī zǐ tóng chǎn wú shào zhǎng jiē qì shì

错当要斩,父母妻子同产无少长皆弃市。

chén qǐng lùn rú fǎ

臣请论如法。

zhì yuē kě

下诏说:“可以。”

cuò shū bù zhī

”晁错完全不知道。

nǎi shǐ zhōng wèi zhào cuò dài zài háng shì

乃使中尉召错,绐载行市。

cuò yī cháo yī zhǎn dōng shì

错衣朝衣,斩东市。

cuò yǐ sǐ yè zhě pú yè shān gōng wèi xiào wèi jī wú chu wèi jiāng

错已死,谒者仆射邓公为校尉,击吴、楚为将。

hái shàng shū yán jūn shì jiàn shàng

还,上书言军事,见上。

shàng wèn yuē dào jūn suǒ lái wén zhāo cuò sǐ wú chu ba bù

上问曰:“道军所来,闻晁错死,吴、楚罢不?

shān gōng yuē wú wèi fǎn shù shí suì yǐ fā nù xuē dì yǐ zhū cuò wèi míng qí yì bù zài cuò yě

”邓公曰:“吴为反数十岁矣,发怒削地,以诛错为名,其意不在错也。

qiě chén nù tiān xià zhī shì qián kǒu bù gǎn fù yán yǐ

且臣怒天下之士箝口不敢复言矣。

shàng yuē hé zāi

”皇帝问:“为什么呢?

shān gōng yuē fu zhāo cuò huàn zhū hóu qiáng dà bù kě zhì gù qǐng xuē zhī yǐ zūn jīng shī wàn shì zhī lì yě

”邓公曰:“夫晁错患诸侯强大不可制,故请削之,以尊京师,万世之利也。

jì huà shǐ xíng zú shòu dà lù nèi dù zhōng chén zhī kǒu wài wèi zhū hóu bào chóu chén qiè wèi bì xià bù qǔ yě

计划始行,卒受大戮,内杜忠臣之口,外为诸侯报仇,臣窃为陛下不取也。

yú shì jǐng dì kuì rán cháng xī yuē gōng yán shàn

”于是景帝喟然长息,曰:“公言善。

wú yì hèn zhī

吾亦恨之!

nǎi bài shān gōng wèi chéng yáng zhōng wèi

”于是任命邓公为城阳中尉。

shān gōng chéng gù rén yě duō qí jì

邓公是成固人,足智多谋。

jiàn yuán nián zhōng shàng zhāo xián liáng gōng qīng yán shān xiān

建元年中,上招贤良,公卿言邓先。

shān xiān shí miǎn qǐ jiā wèi jiǔ qīng

邓先时免,起家为九卿。

yī nián fù xiè bìng miǎn guī

一年后,他再次称病辞职回家。

qí zi zhāng yǐ xiū huáng lǎo yán xiǎn zhū gōng jiān

其子章,以修黄、老言显诸公间。

zàn yuē yuán àng suī bù hào xué yì shàn fù huì rén xīn wèi zhì yǐn yì kāng kǎi

赞曰:爰盎虽不好学,亦善傅会,仁心为质,引义慷慨。

zāo xiào wén chū lì zī shì féng shì

遭孝文初立,资适逢世。

shí yǐ biàn yì jí wú yī shuō guǒ yú yòng biàn shēn yì bù suí

时已变易,及吴壹说,果于用辩,身亦不遂。

zhāo cuò ruì yú wèi guó yuǎn lǜ ér bú jiàn shēn hài

晁错锐于为国远虑,而不见身害。

qí fù dǔ zhī jīng yú gōu dú wáng yì jiù bài bù rú zhào mǔ zhǐ kuò yǐ quán qí zōng

其父睹之,经于沟渎,亡益救败,不如赵母指括,以全其宗。

bēi fū

可悲啊!

cuò suī bù zhōng shì āi qí zhōng

错虽不终,世哀其忠。

gù lùn qí shī xíng zhī yǔ zhe yú piān

故论其施行之语著于篇。

✦ You read 传·爰盎晁错传

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.