xī zài zhuān xū mìng nán zhèng zhòng sī tiān huǒ zhèng lí sī dì
昔在颛顼,命南正重司天,火正黎司地。
táng yú zhī jì shào zhòng lí zhī hòu shǐ fù diǎn zhī zhì yú xià shāng gù zhòng lí shì shì xù tiān dì
唐、虞之际,绍重、黎之后,使复典之,至于夏、商,故重、黎氏世序天地。
qí zài zhōu chéng bó lín fu qí hòu yě
其在周,程伯林甫其后也。
dāng xuān wáng shí guān shī qí shǒu ér wèi sī mǎ shì
当宣王时,官失其守而为司马氏。
sī mǎ shì shì diǎn zhōu shǐ
司马氏世代掌管周朝史官职务。
huì xiāng zhī jiān sī mǎ shì shì jìn
惠、襄之间,司马氏适晋。
jìn zhōng jūn suí huì bēn wèi ér sī mǎ shì rù shǎo liáng
晋中军随会奔魏,而司马氏入少梁。
zì sī mǎ shì qù zhōu shì jìn fēn sǎn huò zài wèi huò zài zhào huò zài qín
自从司马氏离开周朝前往晋国,家族分散,有的在卫国,有的在赵国,有的在秦国。
qí zài wèi zhě xiāng zhòng shān
在卫国的那一支,有人做了中山国的相国。
zài zhào zhě yǐ chuán jiàn lùn xiǎn kuǎi kuì qí hòu yě
在赵者,以传剑论显,蒯聩其后也。
zài qín zhě cuò yǔ zhāng yí zhēng lùn yú shì huì wáng shǐ cuò jiàng bīng fá shǔ suì bá yīn ér shǒu zhī
在秦者错,与张仪争论,于是惠王使错将兵伐蜀,遂拔,因而守之。
cuò sūn qí shì wǔ ān jūn bái qǐ
错孙蕲,事武安君白起。
ér shǎo liáng gēng míng xià yáng
而少梁更名夏阳。
qí yǔ wǔ ān jūn kēng zhào cháng píng jūn hái ér yǔ zhī jù cì sǐ dù yóu zàng yú huá chí
蕲与武安君坑赵长平军,还而与之俱赐死杜邮,葬于华池。
qí sūn chāng wèi qín wáng tiě guān
蕲孙昌,为秦王铁官。
dāng shǐ huáng zhī shí kuǎi kuì xuán sūn yǎng wèi wǔ xìn jūn jiāng ér xùn zhāo gē
当始皇之时,蒯聩玄孙卬为武信君将而徇朝歌。
zhū hóu zhī xiāng wáng wáng yǎng yú yīn
诸侯之相王,王卬于殷。
hàn zhī fá chu yǎng guī hàn yǐ qí de wèi hé nèi jùn
汉军攻打楚国时,司马卬归附汉朝,他管辖的地区设为河内郡。
chāng shēng wú yì wú yì wèi hàn shì zhǎng
昌生毋怿,毋怿为汉市长。
wú yì shēng xǐ xǐ wèi wǔ dài fū zú jiē zàng gāo mén
毋怿生喜,喜为五大夫,卒,皆葬高门。
xǐ shēng tán tán wèi tài shǐ gōng
司马喜生了司马谈,司马谈担任太史公。
tài shǐ gōng xué tiān guān yú táng dōu shòu yì yú yáng hé xí dào lùn yú huáng zǐ
太史公学天官于唐都,受《易》于杨何,习道论于黄子。
tài shǐ gōng shì yú jiàn yuán yuán fēng zhī jiān mǐn xué zhě bù dá qí yì ér shī bèi nǎi lùn liù jiā zhī yào zhǐ yuē
太史公仕于建元、元封之间,愍学者不达其意而师悖,乃论六家之要指曰:
yì dà chuán tiān xià yī zhì ér bǎi lǜ tóng guī ér shū tú
《易大传》:“天下一致而百虑,同归而殊涂。
fu yīn yáng rú mò míng fǎ dào dé cǐ wu wèi zhì zhě yě
”夫阴阳、儒、墨、名、法、道德,此务为治者也。
zhí suǒ cóng yán zhī yì lù yǒu shěng bù xǐng ěr
直所从言之异路,有省不省耳。
cháng qiè guān yīn yáng zhī shù dà xiáng ér zhòng jì huì shǐ rén jū ér duō wèi rán qí xù sì shí zhī dà shùn bù kě shī yě
尝窃观阴阳之术,大详而众忌讳,使人拘而多畏,然其叙四时之大顺,不可失也。
rú zhě bó ér guǎ yào láo ér shǎo gōng shì yǐ qí shì nán jǐn cóng rán qí xù jūn chén fù zǐ zhī lǐ liè fū fù zhǎng yòu zhī bié bù kě yì yě
儒者博而寡要,劳而少功,是以其事难尽从,然其叙君臣、父子之礼,列夫妇、长幼之别,不可易也。
mò zhě jiǎn ér nán zūn shì yǐ qí shì bù kě piān xún
墨者俭而难遵,是以其事不可偏循;
rán qí qiáng běn jié yòng bù kě fèi yě
然其强本节用,不可废也。
fǎ jiā yán ér shǎo ēn rán qí zhèng jūn chén shàng xià zhī fēn bù kě gǎi yě
法家严而少恩,然其正君臣上下之分,不可改也。
míng jiā shǐ rén jiǎn ér shàn shī zhēn rán qí zhèng míng shí bù kě bù chá yě
名家使人俭而善失真,然其正名实,不可不察也。
dào jiā shǐ rén jīng shén zhuān yī dòng hé wú xíng dàn zú wàn wù
道家使人精神专一,动合无形,澹足万物。
qí wèi shù yě yīn yīn yáng zhī dà shùn cǎi rú mò zhī shàn cuō míng fǎ zhī yào yǔ shí qiān xǐ yìng wù biàn huà lì sú shī shì wú suǒ bù yí zhǐ yuē ér yì cāo shì shǎo ér gōng duō
其为术也,因阴阳之大顺,采儒、墨之善,撮名、法之要,与时迁徙,应物变化,立俗施事,无所不宜,指约而易操,事少而功多。
rú zhě zé bù rán yǐ wéi rén zhǔ tiān xià zhī yí biǎo yě jūn chàng chén hé zhǔ xiān chén suí
儒者则不然,以为人主天下之仪表也,君唱臣和,主先臣随。
rú cǐ zé zhǔ láo ér chén yì
如此,则主劳而臣佚。
zhì yú dà dào zhī yào qù jiàn xiàn chù cōng míng shì cǐ ér rèn shù
至于大道之要,去健羡,黜聪明,释此而任术。
fu shén dà yòng zé jié xíng dà láo zé bì
夫神大用则竭,形大劳则敝;
shén xíng zǎo shuāi yù yǔ tiān de cháng jiǔ fēi suǒ wén yě
神形蚤衰,欲与天地长久,非所闻也。
fu yīn yáng sì shí bā wèi shí èr dù èr shí sì jié gè yǒu xiào lìng yuē shùn zhī zhě chāng nì zhī zhě wáng wèi bì rán yě gù yuē shǐ rén jū ér duō wèi
夫阴阳,四时、八位、十二度、二十四节各有孝令,曰“顺之者昌,逆之者亡”,未必然也,故曰“使人拘而多畏”。
fu chūn shēng xià zhǎng qiū shōu dōng cáng cǐ tiān dào zhī dà jīng yě fú shùn zé wú yǐ wéi tiān xià jì gāng
夫春生、夏长、秋收、冬藏,此天道之大经也,弗顺,则无以为天下纪纲。
gù yuē sì shí zhī dà shùn bù kě shī yě
故曰“四时之大顺,不可失也”。
fu rú zhě yǐ liù yì wéi fǎ liù yì jīng zhuàn yǐ qiān wàn shù lěi shì bù néng tōng qí xué dāng nián bù néng jiū qí lǐ
夫儒者,以六艺为法,六艺经传以千万数,累世不能通其学,当年不能究其礼。
gù yuē bó ér guǎ yào láo ér shǎo gōng
故曰“博而寡要,劳而少功”。
ruò fú liè jūn chén fù zǐ zhī lǐ xù fū fù zhǎng yòu zhī bié suī bǎi jiā fú néng yì yě
若夫列君臣、父子之礼,序夫妇、长幼之别,虽百家弗能易也。
mò zhě yì shàng yáo shùn yán qí dé xíng yuē táng gāo sān chǐ tǔ jiē sān děng máo cí bù jiǎn cǎi chuán bù zhuó
墨者亦上尧、舜,言其德行,曰“堂高三尺,土阶三等,茅茨不剪,采椽不斫;
fàn tǔ guǐ chuò tǔ xíng lì liáng zhī shí lí huò zhī gēng
饭土簋,歠土刑,粝梁之食,藜藿之羹;
xià rì gé yī dōng rì lù qiú
夏天穿葛布衣服,冬天穿鹿皮袍子。
qí sòng sǐ tóng guān sān cùn jǔ yīn bù jìn qí āi
”他们办理丧事,桐木棺材只有三寸厚,哭丧时哭声不足以表达哀伤。
jiào sāng lǐ bì yǐ cǐ wéi wàn mín lǜ
教丧礼,必以此为万民率。
gù tiān xià fǎ ruò cǐ zé zūn bēi wú bié yě
故天下法若此,则尊卑无别也。
fu shì yì shí yí shì yè bù bì tóng gù yuē jiǎn ér nán zūn yě
夫世异时移,事业不必同,故曰“俭而难遵”也。
yào yuē qiáng běn jié yòng zé rén jǐ jiā zú zhī dào yě
要曰“强本节用”,则人给家足之道也。
cǐ mò zǐ zhī suǒ cháng suī bǎi jiā bù néng fèi yě
此墨子之所长,虽百家不能废也。
fǎ jiā bù bié qīn shū bù shū guì jiàn yī duàn yú fǎ zé qīn qīn zūn zūn zhī ēn jué yǐ kě yǐ xíng yī shí zhī jì ér bù kě zhǎng yòng yě gù yuē yán ér shǎo ēn
法家不别亲疏,不殊贵贱,一断于法,则亲亲尊尊之恩绝矣,可以行一时之计,而不可长用也,故曰“严而少恩”。
ruò zūn zhǔ bēi chén míng fēn zhí bù dé xiāng yú yuè suī bǎi jiā bù néng gǎi yě
若尊主卑臣,明分职不得相逾越,虽百家不能改也。
míng jiā kē chá jiǎo rào shǐ rén bù dé fǎn qí yì tuán jué yú míng shí shī rén qíng gù yuē shǐ rén jiǎn ér shàn shī zhēn
名家苛察缴绕,使人不得反其意,剸决于名,时失人情,故曰“使人俭而善失真”。
ruò fú kòng míng zé shí cēn wǔ bù shī cǐ bù kě bù chá yě
至于根据名称要求实际,错综比较而不失误,这是不能不考察的。
dào jiā wú wéi yòu yuē wú bù wèi qí shí yì xíng qí cí nán zhī
道家主张无为,又说无所不为,其实践容易实行,其言辞难以理解。
qí shù yǐ xū wú wèi běn yǐ yīn xún wèi yòng
其方法以虚无为根本,以顺应自然为运用。
wú chéng shì wú cháng xíng gù néng jiū wàn wù zhī qíng
无成势,无常形,故能究万物之情。
bù wéi wù xiān hòu gù néng wéi wàn wù zhǔ
不为物先后,故能为万物主。
yǒu fǎ wú fǎ yīn shí wéi yè
有法度与无法度,根据时势来行事;
yǒu dù wú dù yīn wù xīng shè
有度无度,因物兴舍。
gù yuē shèng rén bù qiǎo shí biàn shì shǒu
故曰“圣人不巧,时变是守”。
xū zhě dào zhī cháng yě
虚者,道之常也;
yīn zhě jūn zhī gāng yě
因者,君之纲也。
qún chén bìng zhì shǐ gè zì míng yě
群臣一同到来,让他们各自表明自己的观点。
qí shí zhōng qí shēng zhě wèi zhī duān shí bù zhōng qí shēng zhě wèi zhī kuǎn
其实中其声者谓之端,实不中其声者谓之款。
kuǎn yán bù tīng jiān nǎi bù shēng xián bù xiào zì fēn bái hēi nǎi xíng
款言不听,奸乃不生,贤不肖自分,白黑乃形。
zài suǒ yù yòng ěr hé shì bù chéng
在所欲用耳,何事不成!
nǎi hé dà dào hùn hùn míng míng
于是合乎大道,混沌幽深。
guāng yào tiān xià fù fǎn wú míng
光耀天下,复反无名。
fán rén suǒ shēng zhě shén yě suǒ tuō zhě xíng yě
凡人所生者神也,所托者形也。
shén dà yòng zé jié xíng dà láo zé bì xíng shén lí zé sǐ
精神过度使用就会衰竭,形体过度劳累就会衰败,形神分离就会死亡。
sǐ zhě bù kě fù shēng lí zhě bù kě fù hé gù shèng rén zhòng zhī
死者不可复生,离者不可复合,故圣人重之。
yóu cǐ guān zhī shén zhě shēng zhī běn xíng zhě shēng zhī jù
由此观之,神者生之本,形者生之俱。
bù xiān dìng qí shén xíng ér yuē wǒ yǒu yǐ zhì tiān xià hé yóu zāi
不先定其神形,而曰“我有以治天下”,何由哉?
tài shǐ gōng jì zhǎng tiān guān bù zhì mín
太史公掌管天文历法,不治理百姓。
yǒu zǐ yuē qiān
他有个儿子叫司马迁。
qiān shēng lóng mén gēng mù hé shān zhī yáng
司马迁出生在龙门,在黄河之北、龙门山之南耕种放牧。
nián shí suì zé sòng gǔ wén
十岁时就能诵读古文。
èr shí ér nán yóu jiāng huái shàng kuài jī tàn yǔ xué kuī jiǔ yí fú yuán xiāng
二十而南游江、淮,上会稽,探禹穴,窥九疑,浮沅、湘。
běi shè wèn sì jiǎng yè qí lǔ zhī dōu guān fū zǐ yí fēng xiāng shè zōu yì
北涉汶、泗,讲业齐鲁之都,观夫子遗风,乡射邹峄;
è kùn fán xuē péng chéng guò liáng chu yǐ guī
厄困蕃、薛、彭城,过梁、楚以归。
yú shì qiān shì wèi láng zhōng fèng shǐ xī zhēng ba shǔ yǐ nán lüè qióng zuó kūn míng hái bào mìng
于是迁仕为郎中,奉使西征巴、蜀以南,略邛、莋、昆明,还报命。
shì suì tiān zǐ shǐ jiàn hàn jiā zhī fēng ér tài shǐ gōng liú zhì zhōu nán bù dé yǔ cóng shì fā fèn qiě zú
是岁,天子始建汉家之封,而太史公留滞周南,不得与从事,发愤且卒。
ér zi qiān shì fǎn jiàn fù yú hé luò zhī jiān
而子迁适反,见父于河、洛之间。
tài shǐ gōng zhí qiān shǒu ér qì yuē yǔ xiān zhōu shì zhī tài shǐ yě
太史公执迁手而泣曰:“予先,周室之太史也。
zì shàng shì cháng xiǎn gōng míng yú xià diǎn tiān guān shì
自上世尝显功名虞、夏,典天官事。
hòu shì zhōng shuāi jué yú yǔ hu
后世中衰,绝于予乎?
rǔ fù wèi tài shǐ zé xù wú zǔ yǐ
你如果能再做太史,就可以继承我们祖先的事业了。
jīn tiān zi jiē qiān suì zhī tǒng fēng tài shān ér yǔ bù dé cóng xíng shì mìng yě fū
今天子接千岁之统,封泰山,而予不得从行,是命也夫!
mìng yě fū
命也夫!
yǔ sǐ ěr bì wèi tài shǐ
予死,尔必为太史;
wèi tài shǐ wú wàng wú suǒ yù lùn zhù yǐ
为太史,毋忘吾所欲论著矣。
qiě fú xiào shǐ yú shì qīn zhōng yú shì jūn zhōng yú lì shēn
且夫孝,始于事亲,中于事君,终于立身;
yáng míng yú hòu shì yǐ xiǎn fù mǔ cǐ xiào zhī dà yě
扬名于后世,以显父母,此孝之大也。
fu tiān xià chēng zhōu gōng yán qí néng lùn gē wén wǔ zhī dé xuān zhōu zhào zhī fēng dá dài wáng wáng jì sī lǜ yuán jí gōng liú yǐ zūn hòu jì yě
夫天下称周公,言其能论歌文、武之德,宣周、召之风,达大王、王季思虑,爰及公刘,以尊后稷也。
yōu lì zhī hòu wáng dào quē lǐ yuè shuāi kǒng zǐ xiū jiù qǐ fèi lùn shī shū zuò chūn qiū zé xué zhě zhì jīn zé zhī
幽、厉之后,王道缺,礼乐衰,孔子修旧起废,论《诗》、《书》,作《春秋》,则学者至今则之。
zì huò lín yǐ lái sì bǎi yǒu yú suì ér zhū hóu xiāng jiān shǐ jì fàng jué
自获麟以来四百有余岁,而诸侯相兼,史记放绝。
jīn hàn xìng hǎi nèi yī tǒng míng zhǔ xián jūn zhōng chén yì shì yǔ wèi tài shǐ ér bù lùn zài fèi tiān xià zhī wén yǔ shén jù yān ěr qí niàn zāi
今汉兴,海内一统,明主贤君,忠臣义士,予为太史而不论载,废天下之文,予甚惧焉,尔其念哉!
qiān fǔ shǒu liú tì yuē xiǎo zi bù mǐn qǐng xī lùn xiān rén suǒ cì jiù wén bù gǎn quē
”迁俯首流涕曰:“小子不敏,请悉论先人所次旧闻,不敢阙。
zú sān suì ér qiān wèi tài shǐ lìng shǐ jì shí shì jīn guì zhī shū
”卒三岁,而迁为太史令,史记石室金鐀之书。
wǔ nián ér dāng tài chū yuán nián shí yī yuè jiǎ zǐ shuò dàn dōng zhì tiān lì shǐ gǎi jiàn yú míng táng zhū shén shòu jì
五年而当太初元年,十一月甲子朔旦冬至,天历始改,建于明堂,诸神受记。
tài shǐ gōng yuē xiān rén yǒu yán zì zhōu gōng zú wǔ bǎi suì ér yǒu kǒng zǐ kǒng zǐ zhì yú jīn wǔ bǎi suì yǒu néng shào ér míng zhī zhèng yì zhuàn jì chūn qiū běn shī shū lǐ lè zhī jì
太史公曰:“先人有言“‘自周公卒五百岁而有孔子,孔子至于今五百岁,有能绍而明之,正《易传》,继《春秋》,本《诗》、《书》、《礼》、《乐》之际。
yì zài sī hu
’意在斯乎!
yì zài sī hu
用意就在于此吧!
xiǎo zi hé gǎn ràng yān
小子何敢攘焉!
shàng dài fū hú suì yuē xī kǒng zǐ wèi hé zuò chūn qiū zāi
上大夫壶遂曰:“昔孔子为何作《春秋》哉?
tài shǐ gōng yuē yú wén zhī dǒng shēng zhōu dào fèi kǒng zǐ wèi lǔ sī kòu zhū hóu hài zhī dài fū yōng zhī
”太史公曰:“余闻之董生:‘周道废,孔子为鲁司寇,诸侯害之,大夫壅之。
kǒng zǐ zhī shí zhī bù yòng dào zhī bù xíng yě shì fēi èr bǎi sì shí èr nián zhī zhōng yǐ wéi tiān xià yí biǎo biǎn zhū hóu tǎo dài fū yǐ dá wáng shì ér yǐ yǐ
孔子知时之不用,道之不行也,是非二百四十二年之中,以为天下仪表,贬诸侯,讨大夫,以达王事而已矣。
zǐ yuē wǒ yù zài zhī kōng yán bù rú jiàn zhī yú xíng shì zhī shēn qiè zhù míng yě
’子曰:‘我欲载之空言,不如见之于行事之深切著明也。
chūn qiū shàng míng sān wáng zhī dào xià biàn rén shì zhī jīng jì bié xián yí míng shì fēi dìng yóu yǔ shàn shàn è è xián xián jiàn bù xiào cún wáng guó jì jué shì bǔ bì qǐ fèi wáng dào zhī dà zhě yě
’《春秋》上明三王之道,下辨人事之经纪,别嫌疑,明是非,定犹与,善善恶恶,贤贤贱不肖,存亡国,继绝世,补弊起废,王道之大者也。
yì zhe tiān dì yīn yáng sì shí wǔ xíng gù cháng yú biàn
《易》,著天地、阴阳、四时、五行,故长于变;
lǐ gāng jì rén lún gù cháng yú xíng
《礼》,纲纪人伦,故长于行;
shū jì xiān wáng zhī shì gù cháng yú zhèng
《书》,记先王之事,故长于政;
shī jì shān chuān xī gǔ qín shòu cǎo mù pìn mǔ cí xióng gù cháng yú fēng
《诗》,记山川、溪谷、禽兽、草木、牝牡、雌雄,故长于风;
lè lè suǒ yǐ lì gù cháng yú hé
《乐》,乐所以立,故长于和;
chūn qiū biàn shì fēi gù cháng yú zhì rén
《春秋》,辩是非,故长于治人。
shì gù lǐ yǐ jié rén lè yǐ fā hé shū yǐ dào shì shī yǐ dá yì yì yǐ dào huà chūn qiū yǐ dào yì
是故《礼》以节人,《乐》以发和,《书》以道事,《诗》以达意,《易》以道化,《春秋》以道义。
bō luàn shì fǎn zhī zhèng mò jìn yú chūn qiū
拨乱世反之正,莫近于《春秋》。
chūn qiū wén chéng shù wàn qí zhǐ shù qiān
《春秋》文成数万,其指数千。
wàn wù zhī sàn jù jiē zài chūn qiū
万物之散聚皆在《春秋》。
chūn qiū zhī zhōng shì jūn sān shí liù wáng guó wǔ shí èr zhū hóu bēn zǒu bù dé bǎo shè jì zhě bù kě shèng shǔ
《春秋》之中,弑君三十六,亡国五十二,诸侯奔走不得保社稷者不可胜数。
chá qí suǒ yǐ jiē shī qí běn yǐ
考察其原因,都是失去了根本。
gù yì yuē chà yǐ háo máo miù yǐ qiān lǐ
故《易》曰‘差以豪牦,谬以千里’。
gù chén shì jūn zi shì fù fēi yī zhāo yī xī zhī gù qí jiàn jiǔ yǐ
故‘臣弑君,子弑父,非一朝一夕之故,其渐久矣’。
yǒu guó zhě bù kě yǐ bù zhī chūn qiū qián yǒu chán ér bù jiàn hòu yǒu zéi ér bù zhī
有国者不可以不知《春秋》,前有谗而不见,后有贼而不知。
wéi rén chén zhě bù kě yǐ bù zhī chūn qiū shǒu jīng shì ér bù zhī qí yi zāo biàn shì ér bù zhī qí quán
为人臣者不可以不知《春秋》,守经事而不知其宜,遭变事而不知其权。
wéi rén jūn fù zhě ér bù tōng yú chūn qiū zhī yì zhě bì méng shǒu è zhī míng
为人君父者而不通于《春秋》之义者,必蒙首恶之名。
wéi rén chén zǐ bù tōng yú chūn qiū zhī yì zhě bì xiàn cuàn shì zhū sǐ zhī zuì
为人臣子不通于《春秋》之义者,必陷篡弑诛死之罪。
qí shí jiē wéi shàn wèi zhī ér bù zhī qí yì bèi zhī kōng yán bù gǎn cí
其实皆为善为之,而不知其义,被之空言不敢辞。
fū bù tōng lǐ yì zhī zhǐ zhì yú jūn bù jūn chén bù chén fù bù fù zi bù zǐ
夫不通礼义之指,至于君不君,臣不臣,父不父,子不子。
fū jūn bù jūn zé fàn chén bù chén zé zhū fù bù fù zé wú dào zi bù zǐ zé bù xiào cǐ sì háng zhě tiān xià zhī dà guò yě
夫君不君则犯,臣不臣则诛,父不父则无道,子不子则不孝:此四行者,天下之大过也。
yǐ tiān xià dà guò yǔ zhī shòu ér bù gǎn cí
以天下大过予之,受而不敢辞。
gù chūn qiū zhě lǐ yì zhī dà zōng yě
故《春秋》者,礼义之大宗也。
fu lǐ jìn wèi rán zhī qián fǎ shī yǐ rán zhī hòu
夫礼禁未然之前,法施已然之后;
fǎ zhī suǒ wéi yòng zhě yì jiàn ér lǐ zhī suǒ wéi jìn zhě nán zhī
法的作用容易看见,而礼的禁止作用难以知晓。
hú suì yuē kǒng zǐ zhī shí shàng wú míng jūn xià bù dé rèn yòng gù zuò chūn qiū chuí kōng wén yǐ duàn lǐ yì dāng yī wáng zhī fǎ
壶遂曰:“孔子之时,上无明君,下不得任用,故作《春秋》,垂空文以断礼义,当一王之法。
jīn fú zi shàng yù míng tiān zi xià de shǒu zhí wàn shì jì jù xián gè xù qí yi fū zǐ suǒ lùn yù yǐ hé míng
如今先生您上遇英明君主,下能恪尽职守,万事都已齐备,各得其所,您所论述的,究竟想阐明什么呢?
tài shǐ gōng yuē wěi wěi fǒu fǒu bù rán
”太史公曰:“唯唯,否否,不然。
yú wén zhī xiān rén yuē fú xī zhì chún hòu zuò yì bā guà
余闻之先人曰:‘伏羲至纯厚,作《易》八卦。
yáo shùn zhī shèng shàng shū zài zhī lǐ yuè zuò yān
尧、舜之盛,《尚书》载之,礼乐作焉。
tāng wǔ zhī jiàng shī rén gē zhī
汤、武之降,诗人歌之。
chūn qiū cǎi shàn biǎn è tuī sān dài zhī dé bāo zhōu shì fēi dú cì jī ér yǐ yě
《春秋》采善贬恶,推三代之德,褒周室,非独刺讥而已也。
hàn xìng yǐ lái zhì míng tiān zǐ huò fú ruì fēng shàn gǎi zhèng shuò yì fú sè shòu mìng wū mù qīng zé liú wǎng jí hǎi wài shū sú chóng yì kuǎn sāi qǐng lái xiàn jiàn zhě bù kě shèng dào
’汉兴已来,至明天子,获符瑞,封禅,改正朔,易服色,受命于穆清,泽流罔极,海外殊俗,重译款塞,请来献见者,不可胜道。
chén xià bǎi guān lì sòng shèng dé yóu bù néng xuān jǐn qí yì
臣下百官,力诵圣德,犹不能宣尽其意。
qiě shì xián néng yǐ ér bù yòng yǒu guó zhě chǐ yě
且士贤能矣,而不用,有国者耻也;
zhǔ shàng míng shèng dé bù bù wén yǒu sī zhī guò yě
主上明圣,德不布闻,有司之过也。
qiě yú zhǎng qí guān fèi míng shèng shèng dé bù zài miè gōng chén xián dài fū zhī yè bù shù duò xiān rén suǒ yán zuì mò dà yān
且余掌其官,废明圣盛德不载,灭功臣、贤大夫之业不述,堕先人所言,罪莫大焉。
yú suǒ wèi shù gù shì zhěng qí qí shì chuán fēi suǒ wèi zuò yě ér jūn bǐ zhī chūn qiū miù yǐ
余所谓述故事,整齐其世传,非所谓作也,而君比之《春秋》,谬矣。
yú shì lùn cì qí wén
于是论次其文。
shí nián ér zāo lǐ líng zhī huò yōu yú léi xiè
十年而遭李陵之祸,幽于累绁。
nǎi kuì rán ér tàn yuē shì yú zhī zuì fu
乃喟然而叹曰:“是余之罪夫!
shēn kuī bù yòng yǐ
身亏不用矣。
tuì ér shēn wéi yuē fu shī shū yǐn yuē zhě yù suì qí zhì zhī sī yě
”退而深惟曰:“夫《诗》、《书》隐约者,欲遂其志之思也。
zú shù táo táng yǐ lái zhì yú lín zhǐ zì huáng dì shǐ
”卒述陶唐以来,至于麟止,自黄帝始。
wǔ dì běn jì dì yī
《五帝本纪》第一,
xià běn jì dì èr
《夏本纪》第二,
yīn běn jì dì sān
《殷本纪》第三,
zhōu běn jì dì sì
《周本纪》第四,
qín běn jì dì wǔ
《秦本纪》第五,
shǐ huáng běn jì dì liù
《始皇本纪》第六,
xiàng yǔ běn jì dì qī
《项羽本纪》第七,
gāo zǔ běn jì dì bā
《高祖本纪》第八,
lǚ hòu běn jì dì jiǔ
《吕后本纪》第九,
xiào wén běn jì dì shí
《孝文本纪》第十,
xiào jǐng běn jì dì shí yī
《孝景本纪》第十一,
jīn shàng běn jì dì shí èr
《今上本纪》第十二。
sān dài shì biǎo dì yī
《三代世表》第一,
shí èr zhū hóu nián biǎo dì èr
《十二诸侯年表》第二,
liù guó nián biǎo dì sān
《六国年表》第三,
qín chu zhī jì yuè biǎo dì sì
《秦楚之际月表》第四,
hàn zhū hóu nián biǎo dì wǔ
《汉诸侯年表》第五,
gāo zǔ gōng chén nián biǎo dì liù
《高祖功臣年表》第六,
huì jǐng jiān gōng chén nián biǎo dì qī
《惠景间功臣年表》第七,
jiàn yuán yǐ lái hòu zhě nián biǎo dì bā
《建元以来侯者年表》第八,
wáng zǐ hòu zhě nián biǎo dì jiǔ
《王子侯者年表》第九,
hàn xìng yǐ lái jiàng xiàng míng chén nián biǎo dì shí
《汉兴以来将相名臣年表》第十。
lǐ shū dì yī lè shū dì èr lǜ shū dì sān lì shū dì sì tiān guān shū dì wǔ fēng shàn shū dì liù hé qú shū dì qī píng zhǔn shū dì bā
《礼书》第一,《乐书》第二,《律书》第三,《历书》第四,《天官书》第五,《封禅书》第六,《河渠书》第七,《平准书》第八。
wú tài bó shì jiā dì yī
《吴太伯世家》第一,
qí tài gōng shì jiā dì èr
《齐太公世家》第二,
lǔ zhōu gōng shì jiā dì sān
《鲁周公世家》第三,
yàn zhào gōng shì jiā dì sì
《燕召公世家》第四,
guǎn cài shì jiā dì wǔ
《管蔡世家》第五,
chén qǐ shì jiā dì liù
《陈杞世家》第六,
wèi kāng shū shì jiā dì qī
《卫康叔世家》第七,
sòng wēi zǐ shì jiā dì bā
《宋微子世家》第八,
jìn shì jiā dì jiǔ
《晋世家》第九,
chu shì jiā dì shí
《楚世家》第十,
yuè shì jiā dì shí yī
《越世家》第十一,
zhèng shì jiā dì shí èr
《郑世家》第十二,
zhào shì jiā dì shí sān
《赵世家》第十三,
wèi shì jiā dì shí sì
《魏世家》第十四,
hán shì jiā dì shí wǔ
《韩世家》第十五,
tián wán shì jiā dì shí liù
《田完世家》第十六,
kǒng zǐ shì jiā dì shí qī
《孔子世家》第十七,
chén shè shì jiā dì shí bā
《陈涉世家》第十八,
wài qī shì jiā dì shí jiǔ
《外戚世家》第十九,
chu yuán wáng shì jiā dì èr shí
《楚元王世家》第二十,
jīng yàn wáng shì jiā dì èr shí yī
《荆燕王世家》第二十一,
qí dào huì wáng shì jiā dì èr shí èr
《齐悼惠王世家》第二十二,
xiāo xiāng guó shì jiā dì èr shí sān
《萧相国世家》第二十三,
cáo xiàng guó shì jiā dì èr shí sì
《曹相国世家》第二十四,
liú hòu shì jiā dì èr shí wǔ
《留侯世家》第二十五,
chén chéng xiàng shì jiā dì èr shí liù
《陈丞相世家》第二十六,
jiàng hòu shì jiā dì èr shí qī
《绛侯世家》第二十七,
liáng xiào wáng shì jiā dì èr shí bā
《梁孝王世家》第二十八,
wǔ zōng shì jiā dì èr shí jiǔ
《五宗世家》第二十九,
sān wáng shì jiā dì sān shí
《三王世家》第三十。
bó yí liè zhuàn jīng yī
《伯夷列传》经一,
guǎn yàn liè zhuàn dì èr
《管晏列传》第二,
lǎo zi hán fēi liè zhuàn dì sān
《老子韩非列传》第三,
sī yǔ ráng jū liè zhuàn dì sì
《司与穰苴列传》第四,
sūn zi wú qǐ liè zhuàn dì wǔ
《孙子吴起列传》第五,
wǔ zǐ xū liè zhuàn dì liù
《伍子胥列传》第六,
zhòng ní dì zǐ liè zhuàn dì qī
《仲尼弟子列传》第七,
shāng jūn liè zhuàn dì bā
《商君列传》第八,
sū qín liè zhuàn dì jiǔ
《苏秦列传》第九,
zhāng yí liè zhuàn dì shí
《张仪列传》第十,
chū lǐ gān mào liè zhuàn dì shí yī
《樗里甘茂列传》第十一,
ráng hóu liè zhuàn dì shí èr
《穰侯列传》第十二,
bái qǐ wáng jiǎn liè zhuàn dì shí sān
《白起王翦列传》第十三,
mèng zǐ xún qīng liè zhuàn dì shí sì
《孟子荀卿列传》第十四,
píng yuán yú qīng liè zhuàn dì shí wǔ
《平原虞卿列传》第十五,
mèng cháng jūn liè zhuàn dì shí liù
《孟尝君列传》第十六,
wèi gōng zǐ liè zhuàn dì shí qī
《魏公子列传》第十七,
chūn shēn jūn liè zhuàn dì shí bā
《春申君列传》第十八,
fàn huī cài zé liè zhuàn dì shí jiǔ
《范睢蔡泽列传》第十九,
yuè yì liè zhuàn dì èr shí
《乐毅列传》第二十,
lián pō lìn xiāng rú liè zhuàn dì èr shí yī
《廉颇蔺相如列传》第二十一,
tián dān liè zhuàn dì èr shí èr
《田单列传》第二十二,
lǔ zhòng lián liè zhuàn dì èr shí sān
《鲁仲连列传》第二十三,
qū yuán jiǎ shēng liè zhuàn dì èr shí sì
《屈原贾生列传》第二十四,
lǚ bù wéi liè zhuàn dì èr shí wǔ
《吕不韦列传》第二十五,
cì kè liè zhuàn dì èr shí liù
《刺客列传》第二十六,
lǐ sī liè zhuàn dì èr shí qī
《李斯列传》第二十七,
méng tián liè zhuàn dì èr shí bā
《蒙恬列传》第二十八,
zhāng ěr chén yú liè zhuàn dì èr shí jiǔ
《张耳陈馀列传》第二十九,
wèi bào péng yuè liè zhuàn dì sān shí
《魏豹彭越列传》第三十,
qíng bù liè chuán dì sān shí yī
《黥布列传》第三十一,
huái yīn hóu hán xìn liè zhuàn dì sān shí èr
《淮阴侯韩信列传》第三十二,
hán wáng xìn lú wǎn liè zhuàn dì sān shí sān
《韩王信卢绾列传》第三十三,
tián dān liè zhuàn dì sān shí sì
《田儋列传》第三十四,
fán lì téng guàn liè zhuàn dì sān shí wǔ
《樊郦滕灌列传》第三十五,
zhāng chéng xiàng cāng liè zhuàn dì sān shí liù
《张丞相仓列传》第三十六,
lì shēng lù gǔ liè zhuàn dì sān shí qī
《郦生陆贾列传》第三十七,
fu jìn bēng fù chéng hóu liè zhuàn dì sān shí bā
《傅靳崩阝成侯列传》第三十八,
liú jìng shū sūn tōng liè zhuàn dì sān shí jiǔ
《刘敬叔孙通列传》第三十九,
jì bù luán bù liè chuán dì sì shí
《季布栾布列传》第四十,
yuán àng cháo cuò liè chuán dì sì shí yī
《爰盎朝错列传》第四十一,
zhāng shì zhī féng táng liè zhuàn dì sì shí èr
《张释之冯唐列传》第四十二,
wàn dàn zhāng shū liè zhuàn dì sì shí sān
《万石张叔列传》第四十三,
tián shū liè zhuàn dì sì shí sì
《田叔列传》第四十四,
biǎn què cāng gōng liè zhuàn dì sì shí wǔ
《扁鹊仓公列传》第四十五,
wú wáng pì liè zhuàn dì sì shí liù
《吴王濞列传》第四十六,
wèi qí wǔ ān liè zhuàn dì sì shí qī
《魏其武安列传》第四十七,
hán zhǎng rú liè zhuàn dì sì shí bā
《韩长孺列传》第四十八,
lǐ jiāng jūn liè zhuàn dì sì shí jiǔ
《李将军列传》第四十九,
wèi jiāng jūn piào qí liè zhuàn dì wǔ shí
《卫将军骠骑列传》第五十,
píng jīn zhǔ fù liè zhuàn dì wǔ shí yī
《平津主父列传》第五十一,
xiōng nú liè zhuàn dì wǔ shí èr
《匈奴列传》第五十二,
nán yuè liè zhuàn dì wǔ shí sān
《南越列传》第五十三,
mǐn yuè liè zhuàn dì wǔ shí sì
《闽越列传》第五十四,
cháo xiǎn liè zhuàn dì wǔ shí wǔ
《朝鲜列传》第五十五,
xī nán yí liè zhuàn dì wǔ shí liù
《西南夷列传》第五十六,
sī mǎ xiàng rú liè zhuàn dì wǔ shí qī
《司马相如列传》第五十七,
huái nán héng shān liè zhuàn dì wǔ shí bā
《淮南衡山列传》第五十八,
xún lì liè zhuàn dì wǔ shí jiǔ
《循吏列传》第五十九,
jí zhèng liè zhuàn dì liù shí
《汲郑列传》第六十,
rú lín liè zhuàn dì liù shí yī
《儒林列传》第六十一,
kù lì liè zhuàn dì liù shí èr
《酷吏列传》第六十二,
dà yuān liè zhuàn dì liù shí sān
《大宛列传》第六十三,
yóu xiá liè zhuàn dì liù shí sì
《游侠列传》第六十四,
nìng xìng liè zhuàn dì liù shí wǔ
《佞幸列传》第六十五,
huá jī liè zhuàn dì liù shí liù
《滑稽列传》第六十六,
rì zhě liè zhuàn dì liù shí qī
《日者列传》第六十七,
guī cè liè zhuàn dì liù shí bā
《龟策列传》第六十八,
huò zhí liè zhuàn dì liù shí jiǔ
《货殖列传》第六十九。
wéi hàn jì wǔ dì mò liú jiē sān dài jué yè
惟汉继五帝末流,接三代绝业。
zhōu dào jì fèi qín bō qù gǔ wén fén miè shī shū gù míng táng shí shì jīn guì yù bǎn tú jí sǎn luàn
周道既废,秦拨去古文,焚灭《诗》、《书》,故明堂、石室、金鐀、玉版图籍散乱。
hàn xìng xiāo hé cì lǜ lìng hán xìn shēn jūn fǎ zhāng cāng wèi zhāng chéng shū sūn tōng dìng lǐ yí zé wén xué bīn bīn shāo jìn shī shū wǎng wǎng jiān chū
汉兴,萧何次律令,韩信申军法,张苍为章程,叔孙通定礼仪,则文学彬彬稍进,《诗》、《书》往往间出。
zì cáo cān jiàn gài gōng yán huáng lǎo ér jiǎ yì hán cuò míng shēn cháo gōng sūn hóng yǐ rú xiǎn bǎi nián zhī jiān tiān xià yí wén gǔ shì mǐ bù bì jí
自曹参荐盖公言黄、老,而贾谊、韩错明申、朝,公孙弘以儒显,百年之间,天下遗文古事靡不毕集。
tài shǐ gōng réng fù zǐ xiāng jì qí zhí yuē wū xì
太史公仍父子相继■其职,曰:“于戏!
yú wéi xiān rén cháng zhǎng sī shì xiǎn yú táng yú
余维先人尝掌斯事,显于唐、虞;
zhì yú zhōu fù diǎn zhī
至于周,复典之。
gù sī mǎ shì shì zhǔ tiān gōng zhì yú yú hu qīn niàn zāi
故司马氏世主天宫,至于余乎,钦念哉!
wǎng luó tiān xià fàng shī jiù wén wáng jì suǒ xìng yuán shǐ chá zhōng jiàn shèng guān shuāi lùn kǎo zhī xíng shì lüè sān dài lù qín hàn shàng jì xuān yuán xià zhì yú cí zhe shí èr běn jì
”网罗天下放失旧闻,王迹所兴,原始察终,见盛观衰,论考之行事,略三代,录秦、汉,上记轩辕,下至于兹,著十二本纪;
jì kē tiáo zhī yǐ bìng shí yì shì nián chà bù míng zuò shí biǎo
既科条之矣,并时异世,年差不明,作十表;
lǐ yuè sǔn yì lǜ lì gǎi yì bīng quán shān chuān guǐ shén tiān rén zhī jì chéng bì tōng biàn zuò bā shū
礼乐损益,律历改易,兵权、山川、鬼神,天人之际,承敝通变,作八书;
èr shí bā xiù huán běi chén sān shí fú gòng yī gū yùn xíng wú qióng fǔ bì gǔ gōng zhī chén pèi yān zhōng xìn háng dào yǐ fèng zhǔ shàng zuò sān shí shì jiā
二十八宿环北辰,三十辐共一毂,运行无穷,辅弼股肱之臣配焉,忠信行道以奉主上,作三十世家;
fú yì tì tǎng bù lìng jǐ shī shí lì gōng míng yú tiān xià zuò qī shí liè zhuàn fán bǎi sān shí piān wǔ shí èr wàn liù qiān wǔ bǎi zì wèi tài shǐ gōng shū
扶义俶傥,不令己失时,立功名于天下,作七十列传:凡百三十篇,五十二万六千五百字,为《太史公书》。
xù lüè yǐ shí yí bǔ yì chěng yī jiān yán xié liù jīng yì chuán qí bǎi jiā zá yǔ zāng zhī míng shān fù zài jīng shī yǐ sì hòu shèng jūn zǐ
序略,以拾遗补蓺,成一家言,协《六经》异传,齐百家杂语,臧之名山,副在京师,以俟后圣君子。
dì qī shí qiān zhī zì xù yún ěr
第七十,迁之自叙云尔。
ér shí piān quē yǒu lù wú shū
而十篇缺,有录无书。
qiān jì bèi xíng zhī hòu wèi zhōng shū lìng zūn chǒng rèn zhí
迁既被刑之后,为中书令,尊宠任职。
gù rén yì zhōu cì shǐ rén ān yǔ qiān shū zé yǐ gǔ xián chén zhī yì
故人益州刺史任安予迁书,责以古贤臣之义。
qiān bào zhī yuē
迁报之曰:
shǎo qīng zú xià nǎng zhě rǔ cì shū jiào yǐ shèn yú jiē wù tuī xián jìn shì wèi wu
少卿足下:曩者辱赐书,教以慎于接物,推贤进士为务。
yì qì qín qín kěn kěn ruò wàng pū bù xiāng shī yòng ér liú sú rén zhī yán
意气勤勤恳恳,若望仆不相师用,而流俗人之言。
pū fēi gǎn rú shì yě
仆非敢如是也。
suī bà nú yì cháng cè wén zhǎng zhě yí fēng yǐ
虽罢驽,亦尝侧闻长者遗风矣。
gù zì yǐ wéi shēn cán chù huì dòng ér jiàn yóu yù yì fǎn sǔn shì yǐ yì yù ér wú shuí yǔ
顾自以为身残处秽,动而见尤,欲益反损,是以抑郁而无谁语。
yàn yuē shuí wèi wèi zhī shú lìng tīng zhī
谚曰:“谁为为之,孰令听之?
gài zhōng zǐ qī sǐ bó yá zhōng shēn bù fù gǔ qín
”盖钟子期死,伯牙终身不复鼓琴。
hé zé
为什么呢?
shì wèi zhī yǐ yòng nǚ wèi shuō jǐ róng
士为知已用,女为说己容。
ruò pū dà zhì yǐ kuī quē suī cái huái suí xíng xíng ruò yóu yí zhōng bù kě yǐ wèi róng shì zú yǐ fā xiào ér zì diǎn ěr
若仆大质已亏缺,虽材怀随、行,行若由、夷,终不可以为荣,适足以发笑而自点耳。
shū cí yi dá huì dōng cóng shàng lái yòu pò jiàn shì xiāng jiàn rì qiǎn cù cù wú xū yú zhī jiān de jié zhǐ yì
书辞宜答,会东从上来,又迫贱事,相见日浅,卒卒无须臾之间得竭指意。
jīn shǎo qīng bào bù cè zhī zuì shè xún yuè pò jì dōng pū yòu báo cóng shàng shàng yōng kǒng cu ran bù kě huì
今少卿抱不测之罪,涉旬月,迫季冬,仆又薄从上上雍,恐卒然不可讳。
shì pū zhōng yǐ bù de shū fèn mèn yǐ xiǎo zuǒ yòu zé cháng shì zhě hún pò sī hèn wú qióng
是仆终已不得舒愤懑以晓左右,则长逝者魂魄私恨无穷。
qǐng lüè chén gù lòu
请略陈固陋。
quē rán bù bào xìng wù guò
阙然不报,幸勿过。
pū wén zhī xiū shēn zhě zhì zhī fǔ yě
仆闻之:修身者,智之府也;
ài shī zhě rén zhī duān yě
爱施者,仁之端也;
qǔ yǔ zhě yì zhī fú yě
取予者,义之符也;
chǐ rǔ zhě yǒng zhī jué yě
耻辱者,勇之决也;
lì míng zhě xíng zhī jí yě shì yǒu cǐ wǔ zhě rán hòu kě yǐ tuō yú shì liè yú jūn zǐ zhī lín yǐ
立名者,行之极也:士有此五者,然后可以托于世,列于君子之林矣。
gù huò mò xin cǎn yú yù lì bēi mò tòng yú shāng xīn xíng mò chǒu yú rǔ xiān ér gòu mò dà yú gōng xíng
故祸莫忄朁于欲利,悲莫痛于伤心,行莫丑于辱先,而诟莫大于宫刑。
xíng yú zhī rén wú suǒ bǐ shù fēi yī shì yě suǒ cóng lái yuǎn yǐ
刑余之人,无所比数,非一世也,所从来远矣!
xī wèi líng gōng yǔ yōng qú zài kǒng zǐ shì chén
昔卫灵公与雍渠载,孔子适陈;
shāng yāng yīn jǐng jiān jiàn zhào liáng hán xīn
商鞅因景监见,赵良寒心;
tóng zi cān chéng yuán sī biàn sè zì gǔ ér chǐ zhī
同子参乘,爰丝变色:自古而耻之。
fu zhōng cái zhī rén shì guān yú huàn shù mò bù shāng qì kuàng kāng kǎi zhī shì hu
夫中材之人,事关于宦竖,莫不伤气,况忼慨之士乎!
rú jīn cháo suī fá rén nài hé lìng dāo jù zhī yú jiàn tiān xià háo jùn zāi
如今朝虽乏人,奈何令刀锯之余荐天下豪隽哉!
pū lài xiān rén xù yè de dài zuì niǎn gǔ xià èr shí yú nián yǐ
仆赖先人绪业,得待罪辇毂下,二十余年矣。
suǒ yǐ zì wéi shàng zhī bù néng nà zhōng xiào xìn yǒu jī cè cái lì zhī yù zì jié míng zhǔ
所以自惟:上之,不能纳忠效信,有奇策材力之誉,自结明主;
cì zhī yòu bù néng shí yí bǔ quē zhāo xián jìn néng xiǎn yán xué zhī shì
次之,又不能拾遗补阙,招贤进能,显岩穴之士;
wài zhī bù néng bèi háng wǔ gōng chéng yě zhàn yǒu zhǎn jiàng qiān qí zhī gōng
外之,不能备行伍,攻城野战,有斩将搴旗之功;
xià zhī bù néng lěi rì jī láo qǔ zūn guān hòu lù yǐ wéi zōng zú jiāo yóu guāng chǒng
下之,不能累日积劳,取尊官厚禄,以为宗族交游光宠。
sì zhě wú yī suì gǒu hé qǔ ān wú suǒ duǎn cháng zhī xiào kě jiàn yú cǐ yǐ
四者无一遂,苟合取容,无所短长之效,可见于此矣。
xiāng zhě pū yì cháng cè xià dài fū zhī liè péi wài tíng mò yì
乡者,仆亦尝厕下大夫之列,陪外廷末议。
bù yǐ cǐ shí yǐn wéi gāng jìn sī lǜ jīn yǐ kuī xíng wèi sǎo chú zhī lì zài tà róng zhī zhōng nǎi yù áng shǒu shēn méi lùn liè shì fēi bù yì qīng cháo tíng xiū dāng shì zhī shì yá
不以此时引维纲,尽思虑,今已亏形为扫除之隶,在阘茸之中,乃欲卬首信眉,论列是非,不亦轻朝廷,羞当世之士邪!
jiē hū
唉!
jiē hū
唉!
rú pū shàng hé yán zāi
如仆,尚何言哉!
shàng hé yán zāi
尚何言哉!
qiě shì běn mò wèi yì míng yě
且事本末未易明也。
pū shǎo fù bù jī zhī cái zhǎng wú xiāng qū zhī yù zhǔ shàng xìng yǐ xiān rén zhī gù shǐ de fèng bó jì chū rù zhōu wèi zhī zhōng
仆少负不羁之才,长无乡曲之誉,主上幸以先人之故,使得奉薄技,出入周卫之中。
pū yǐ wéi dài pén hé yǐ wàng tiān gù jué bīn kè zhī zhī wàng shì jiā zhī yè rì yè sī jié qí bù xiào zhī cái lì wu yī xīn yíng zhí yǐ qiú qīn mèi yú zhǔ shàng
仆以为戴盆何以望天,故绝宾客之知,忘室家之业,日夜思竭其不肖之材力,务壹心营职,以求亲媚于主上。
ér shì nǎi yǒu dà miù bù rán zhě
而事乃有大谬不然者。
fu pū yǔ lǐ líng jù jū mén xià sù fēi xiāng shàn yě qù shè yì lù wèi cháng xián bēi jiǔ jiē yīn qín zhī huan
夫仆与李陵俱居门下,素非相善也,趣舍异路,未尝衔杯酒接殷勤之欢。
rán pū guān qí wéi rén zì qí shì shì qīn xiào yǔ shì xìn lín cái lián qǔ yǔ yì fēn bié yǒu ràng gōng jiǎn xià rén cháng sī fèn bù gù shēn yǐ xùn guó jiā zhī jí
然仆观其为人自奇士,事亲孝,与士信,临财廉,取予义,分别有让,恭俭下人,常思奋不顾身以徇国家之急。
qí sù suǒ xù jī yě pū yǐ wéi yǒu guó shì zhī fēng
其素所畜积也,仆以为有国士之风。
fū rén chén chū wàn sǐ bù gù yī shēng zhī jì fù gōng jiā zhī nán sī yǐ qí yǐ
夫人臣出万死不顾一生之计,赴公家之难,斯已奇矣。
jīn jǔ shì yī bù dàng ér quán qū bǎo qī zǐ zhī chén suí ér méi niè qí duǎn pū chéng sī xīn tòng zhī
今举事壹不当,而全躯保妻子之臣随而媒孽其短,仆诚私心痛之!
qiě lǐ líng tí bù zú bù mǎn wǔ qiān shēn jiàn róng mǎ zhī de zú lì wáng tíng chuí ěr hǔ kǒu héng tiāo qiáng hú yǎng yì wàn zhī shī yǔ chán yú lián zhàn shí yú rì suǒ shā guò dāng
且李陵提步卒不满五千,深践戎马之地,足历王庭,垂饵虎口,横挑强胡,卬亿万之师,与单于连战十余日,所杀过当。
lǔ jiù sǐ fú shāng bù gěi zhān qiú zhī jūn zhǎng xián zhèn bù nǎi xī zhēng zuǒ yòu xián wáng jǔ yǐn gōng zhī mín yī guó gòng gōng ér wéi zhī
虏救死扶伤不给,旃裘之君长咸震怖,乃悉征左右贤王,举引弓之民,一国共攻而围之。
zhuǎn dòu qiān lǐ shǐ jǐn dào qióng jiù bīng bù zhì shì zú sǐ shāng rú jī
转斗千里,矢尽道穷,救兵不至,士卒死伤如积。
rán lǐ líng yī hū láo jūn shì wú bù qǐ gōng liú tì mò xuè yǐn qì zhāng kōng quān mào bái rèn běi shǒu zhēng sǐ dí
然李陵一呼劳军,士无不起,躬流涕,沫血饮泣,张空弮,冒白刃,北首争死敌。
líng wèi méi shí shǐ yǒu lái bào hàn gōng qīng wáng hóu jiē fèng shāng shàng shòu
陵未没时,使有来报,汉公卿王侯皆奉觞上寿。
hòu shù rì líng bài shū wén zhǔ shàng wèi zhī shí bù gān wèi tīng cháo bù yí
后数日,陵败书闻,主上为之食不甘味,听朝不怡。
dà chén yōu jù bù zhī suǒ chū
大臣忧惧,不知所出。
pū qiè bù zì liào qí bēi jiàn jiàn zhǔ shàng cǎn qī dá dào chéng yù xiào qí kuǎn kuǎn zhī yú
仆窃不自料其卑贱,见主上惨凄怛悼,诚欲效其款款之愚。
yǐ wéi lǐ líng sù yǔ shì dà fū jué gān fēn shǎo néng dé rén zhī sǐ lì suī gǔ míng jiàng bù guò yě
以为李陵素与士大夫绝甘分少,能得人之死力,虽古名将不过也。
shēn suī xiàn bài bǐ guān qí yì qiě yù de qí dāng ér bào hàn
身虽陷败,彼观其意,且欲得其当而报汉。
shì yǐ wú kě nài hé qí suǒ cuī bài gōng yì zú yǐ bào yú tiān xià
事已无可奈何,其所摧败,攻亦足以暴于天下。
pū huái yù chén zhī ér wèi yǒu lù shì huì zhào wèn jí yǐ cǐ zhǐ tuī yán líng gōng yù yǐ guǎng zhǔ shàng zhī yì sāi yá zì zhī cí
仆怀欲陈之,而未有路,适会召问,即以此指推言陵功,欲以广主上之意,塞睚眦之辞。
wèi néng jǐn míng míng zhǔ bù shēn xiǎo yǐ wéi pū jū èr shī ér wèi lǐ líng yóu shuì suì xià yú lǐ
未能尽明,明主不深晓,以为仆沮贰师,而为李陵游说,遂下于理。
quán quán zhī zhōng zhōng bù néng zì liè
拳拳之忠,终不能自列。
yīn wèi wū shàng zú cóng lì yì
因为诬上,卒从吏议。
jiā pín cái lù bù zú yǐ zì shú jiāo yóu mò jiù zuǒ yòu qīn jìn bù wéi yī yán
家贫,财赂不足以自赎,交游莫救,左右亲近不为一言。
shēn fēi mù shí dú yǔ fǎ lì wéi wǔ shēn yōu líng yǔ zhī zhōng shuí kě gào sù zhě
身非木石,独与法吏为伍,深幽囹圄之中,谁可告诉者!
cǐ zhèng shǎo qīng suǒ qīn jiàn pū xíng shì qǐ bù rán yá
此正少卿所亲见,仆行事岂不然邪?
lǐ líng jì shēng jiàng tuí qí jiā shēng ér pū yòu rōng yǐ cán shì zhòng wèi tiān xià guān xiào
李陵既生降,颓其家声,而仆又茸以蚕室,重为天下观笑。
bēi fū
可悲啊!
bēi fū
可悲啊!
shì wèi yì yī èr wèi sú rén yán yě
事未易一二为俗人言也。
pū zhī xiān rén fēi yǒu pōu fú dān shū zhī gōng wén shǐ xīng lì jìn hū bǔ zhù zhī jiān gù zhǔ shàng suǒ xì nòng chàng yōu chù zhī liú sú zhī suǒ qīng yě
仆之先人,非有剖符丹书之功,文史、星历,近乎卜祝之间,固主上所戏弄,倡优畜之,流俗之所轻也。
jiǎ lìng pū fú fǎ shòu zhū ruò jiǔ niú wáng yī máo yǔ lóu yǐ hé yì
假令仆伏法受诛,若九牛亡一毛,与蝼蚁何异!
ér shì yòu bù yǔ néng sǐ jié zhě bǐ tè yǐ wéi zhì qióng zuì jí bù néng zì miǎn zú jiù sǐ ěr
而世又不与能死节者比,特以为智穷罪极,不能自免,卒就死耳。
hé yě
为什么呢?
sù suǒ zì shù lì shǐ rán
平素自己所从事的职业必然使人们有这种看法。
rén gù yǒu yī sǐ sǐ yǒu zhòng yú tài shān huò qīng yú hóng máo yòng zhī suǒ qū yì yě
人固有一死,死有重于泰山,或轻于鸿毛,用之所趋异也。
tài shàng bù rǔ xiān
太上不辱先,
qí cì bù rǔ shēn
其次不辱身,
qí cì bù rǔ lǐ sè
其次不辱理色,
qí cì bù rǔ cí lìng
其次不辱辞令,
qí cì qū tǐ shòu rǔ
其次诎体受辱,
qí cì yì fú shòu rǔ
其次易服受辱,
qí cì guān mù suǒ bèi chuí chu shòu rǔ
其次关木索被箠楚受辱,
qí cì tī máo fà yīng jīn tiě shòu rǔ
其次剔毛发婴金铁受辱,
qí cì huǐ jī fū duàn zhī tǐ shòu rǔ
其次毁肌肤断支体受辱,
zuì xià fǔ xíng
最下腐刑,
jí yǐ
极矣。
chuán yuē xíng bù shàng dài fū cǐ yán shì jié bù kě bù lì yě
传曰“刑不上大夫”,此言士节不可不厉也。
měng hǔ chù shēn shān bǎi shòu zhèn kǒng jí qí zài jǐng kǎn zhī zhōng yáo wěi ér qiú shí jī wēi yuē zhī jiàn yě
猛虎处深山,百兽震恐,及其在阱槛之中,摇尾而求食,积威约之渐也。
gù shì yǒu huà dì wéi láo shì bù rù xuē mù wéi lì yì bú duì dìng jì yú xiān yě
故士有画地为牢势不入,削木为吏议不对,定计于鲜也。
jīn jiāo shǒu zú shòu mù suǒ bào jī fū shòu bǎng chuí yōu yú yuán qiáng zhī zhōng dāng cǐ zhī shí jiàn yù lì zé tóu qiāng de shì tú lì zé xīn tì xī
今交手足,受木索,暴肌肤,受榜箠,幽于圜墙之中,当此之时,见狱吏则头枪地,视徒隶则心惕息。
hé zhě
为什么呢?
jī wēi yuē zhī shì yě
积威约之势也。
jí yǐ zhì cǐ yán bù rǔ zhě suǒ wèi qiǎng yán ěr hé zú guì hu
及已至此,言不辱者,所谓强颜耳,曷足贵乎!
qiě xī bó bó yě jū yǒu lǐ
且西伯,伯也,拘牖里;
lǐ sī xiāng yě jù wǔ xíng
李斯,相也,具五刑;
huái yīn wáng yě shòu xiè yú chén
淮阴,王也,受械于陈;
péng yuè zhāng áo nán xiāng chēng gū xì yù jù zuì
彭越、张敖,南乡称孤,系狱具罪;
jiàng hòu zhū zhū lǚ quán qīng wǔ bó qiú yú qǐng shì
绛侯诛诸吕,权倾五伯,囚于请室;
wèi qí dà jiàng yě yī zhě guān sān mù
魏其,大将也,衣赭,关三木;
jì bù wèi zhū jiā qián nú
季布为朱家钳奴;
guàn fu shòu rǔ jū shì
灌夫受辱居室;
cǐ rén jiē shēn zhì wáng hóu jiàng xiàng shēng wén lín guó jí zuì zhì wǎng jiā bù néng yǐn jué zì cái
此人皆身至王侯将相,声闻邻国,及罪至罔加,不能引决自财。
zài chén āi zhī zhōng gǔ jīn yī tǐ ān zài qí bù rǔ yě
在尘埃之中,古今一体,安在其不辱也!
yóu cǐ yán zhī yǒng qiè shì yě
由此言之,勇怯,势也;
qiáng ruò xíng yě
强大与虚弱,取决于军事实力。
shěn yǐ hé zú guài hu
审矣,曷足怪乎!
qiě rén bù néng zǎo zì cái shéng mò zhī wài yǐ shāo líng yí zhì yú biān chuí zhī jiān nǎi yù yǐn jié sī bù yì yuǎn hu
且人不能蚤自财绳墨之外,已稍陵夷至于鞭箠之间,乃欲引节,斯不亦远乎!
gǔ rén suǒ yǐ zhòng shī xíng yú dài fū zhě dài wèi cǐ yě
古人所以重施刑于大夫者,殆为此也。
fū rén qíng mò bù tān shēng è sǐ niàn qīn qī gù qī zǐ zhì jī yú yì lǐ zhě bù rán nǎi yǒu bù dé yǐ yě
夫人情莫不贪生恶死,念亲戚,顾妻子,至激于义理者不然,乃有不得已也。
jīn pū bù xìng zǎo shī èr qīn wú xiōng dì zhī qīn dú shēn gū lì shǎo qīng shì pū yú qī zǐ hé rú zāi
今仆不幸,蚤失二亲,无兄弟之亲,独身孤立,少卿视仆于妻子何如哉?
qiě yǒng zhě bù bì sǐ jié qiè fū mù yì hé chǔ bù miǎn yān
且勇者不必死节,怯夫慕义,何处不勉焉!
pū suī qiè ruǎn yù gǒu huó yì pō shi qù jiù zhī fēn yǐ hé zhì zì chén ruò léi xiè zhī rǔ zāi
仆虽怯耎欲苟活,亦颇识去就之分矣,何至自湛溺累绁之辱哉!
qiě fú zāng huò bì qiè yóu néng yǐn jué kuàng ruò pū zhī bù dé yǐ hu
且夫臧获婢妾犹能引决,况若仆之不得已乎!
suǒ yǐ yǐn rěn gǒu huó hán fèn tǔ zhī zhōng ér bù cí zhě hèn sī xīn yǒu suǒ bù jìn bǐ mò shì ér wén cǎi bù biǎo yú hòu yě
所以隐忍苟活,函粪土之中而不辞者,恨私心有所不尽,鄙没世而文采不表于后也。
gǔ zhě fù guì ér míng mó miè bù kě shèng jì wéi tì tǎng fēi cháng zhī rén chēng yān
古者富贵而名摩灭,不可胜记,唯俶傥非常之人称焉。
gài xī bó jū ér yǎn zhōu yì
盖西伯拘而演《周易》;
zhòng ní ě ér zuò chūn qiū
仲尼厄而作《春秋》;
qū yuán fàng zhú nǎi fù lí sāo
屈原放逐,乃赋《离骚》;
zuǒ qiū shī míng jué yǒu guó yǔ sūn zi bìn jiǎo bīng fǎ xiū liè
左丘失明,厥有《国语》,孙子膑脚,《兵法》修列;
bù wéi qiān shǔ shì chuán lǚ lǎn
不韦迁蜀,世传《吕览》;
hán fēi qiú qín shuō nán gū fèn
韩非囚秦,《说难》、《孤愤》。
shī sān bǎi piān dà dī xián shèng fā fèn zhī suǒ wéi zuò yě
《诗》三百篇,大氐贤圣发愤之所为作也。
cǐ rén jiē yì yǒu suǒ yù jié bù dé tōng qí dào gù shù wǎng shì sī lái zhě
此人皆意有所郁结,不得通其道,故述往事,思来者。
jí rú zuǒ qiū wú mù sūn zi duàn zú zhōng bù kě yòng tuì lùn shū cè yǐ shū qí fèn sī chuí kōng wén yǐ zì xiàn
及如左丘无目,孙子断足,终不可用,退论书策以舒其愤,思垂空文以自见。
pū qiè bù xùn jìn zì tuō yú wú néng zhī cí wǎng luó tiān xià fàng shī jiù wén kǎo zhī xíng shì jī qí chéng bài xīng huài zhī lǐ fán bǎi sān shí piān yì yù yǐ jiū tiān rén zhī jì tōng gǔ jīn zhī biàn chéng yī jiā zhī yán
仆窃不逊,近自托于无能之辞,网罗天下放失旧闻,考之行事,稽其成败兴坏之理,凡百三十篇,亦欲以究天人之际,通古今之变,成一家之言。
cǎo chuàng wèi jiù shì huì cǐ huò xī qí bù chéng shì yǐ jiù jí xíng ér wú yùn sè
草创未就,适会此祸,惜其不成,是以就极刑而无愠色。
pū chéng yǐ zhe cǐ shū cáng zhī míng shān chuán zhī qí rén tōng yì dà dōu zé pū cháng qián rǔ zhī zé suī wàn bèi lù qǐ yǒu huǐ zāi
仆诚已著此书,藏之名山,传之其人,通邑大都,则仆偿前辱之责,虽万被戮,岂有悔哉!
rán cǐ kě wèi zhì zhě dào nán wéi sú rén yán yě
然此可为智者道,难为俗人言也。
qiě fù xià wèi yì jū xià liú duō bàng yì
且负下未易居,下流多谤议。
pū yǐ kǒu yǔ yù zāo cǐ huò zhòng wèi xiāng dǎng lù xiào wū rǔ xiān rén yì hé miàn mù fù shàng fù mǔ zhī qiū mù hu
仆以口语遇遭此祸,重为乡党戮笑,污辱先人,亦何面目复上父母之丘墓乎?
suī lèi bǎi shì gòu mí shén ěr
虽累百世,垢弥甚耳!
shì yǐ cháng yī rì ér jiǔ huí jū zé hū hū ruò yǒu suǒ wáng chū zé bù zhī suǒ rú wǎng
是以肠一日而九回,居则忽忽若有所亡,出则不知所如往。
měi niàn sī chǐ hàn wèi cháng bù fā bèi zhān yī yě
每念斯耻,汗未尝不发背沾衣也。
shēn zhí wèi guī gé zhī chén níng de zì yǐn shēn zāng yú yán xué yá
身直为闺阁之臣,宁得自引深臧于岩穴邪!
gù qiě cóng sú fú zhàn yǔ shí fǔ yǎng yǐ tōng qí kuáng huò
故且从俗浮湛,与时俯仰,以通其狂惑。
jīn shǎo qīng nǎi jiào yǐ tuī xián jìn shì wú nǎi yǔ pū zhī sī zhǐ miù hu
今少卿乃教以推贤进士,无乃与仆之私指谬乎?
jīn suī yù zì diāo zhuàn màn cí yǐ zì jiě wú yì yú sú bù xìn zhǐ qǔ rǔ ěr
今虽欲自雕瑑,曼辞以自解,无益,于俗不信,只取辱耳。
yào zhī sǐ rì rán hòu shì fēi nǎi dìng
要之死日,然后是非乃定。
shū bù néng jìn yì gù lüè chén gù lòu
书不能尽意,故略陈固陋。
qiān jì sǐ hòu qí shū shāo chū
迁既死后,其书稍出。
xuān dì shí qiān wài sūn píng tōng hóu yáng yùn zǔ shù qí shū suì xuān bù yān
宣帝时,迁外孙平通侯杨恽祖述其书,遂宣布焉。
wáng mǎng shí qiú fēng qiān hòu wèi shǐ tōng zǐ
王莽时,求封迁后,为史通子。
zàn yuē zì gǔ shū qì zhī zuò ér yǒu shǐ guān qí zǎi jí bó yǐ
赞曰:自古书契之作而有史官,其载籍博矣。
zhì kǒng shì zhuàn zhī shàng duàn táng yáo xià qì qín miào
至孔氏籑之,上断唐尧,下讫秦缪。
táng yú yǐ qián suī yǒu yí wén qí yǔ bù jīng gù yán huáng dì zhuān xū zhī shì wèi kě míng yě
唐、虞以前,虽有遗文,其语不经,故言黄帝、颛顼之事未可明也。
jí kǒng zǐ yīn lǔ shǐ jì ér zuò chūn qiū ér zuǒ qiū míng lùn jí qí běn shì yǐ wéi zhī chuán yòu zhuàn yì tóng wèi guó yǔ
及孔子因鲁史记而作《春秋》,而左丘明论辑其本事以为之传,又籑异同为《国语》。
yòu yǒu shì běn lù huáng dì yǐ lái zhì chūn qiū shí dì wáng gōng hóu qīng dài fū zǔ shì suǒ chū
又有《世本》,录黄帝以来至春秋时帝王、公、侯、卿、大夫祖世所出。
chūn qiū zhī hòu qī guó bìng zhēng qín jiān zhū hóu yǒu zhàn guó cè
春秋之后,七国并争,秦兼诸侯,有《战国策》。
hàn xìng fá qín dìng tiān xià yǒu chu hàn chūn qiū
汉兴伐秦定天下,有《楚汉春秋》。
gù sī mǎ qiān jù zuǒ shì guó yǔ cǎi shì běn zhàn guó cè shù chu hàn chūn qiū jiē qí hòu shì qì yú tiān hàn
故司马迁据《左氏》、《国语》,采《世本》、《战国策》,述《楚汉春秋》,接其后事,讫于天汉。
qí yán qín hàn xiáng yǐ
其言秦、汉,详矣。
zhì yú cǎi jīng zhí chuán fēn sǎn shù jiā zhī shì shén duō shū lüè huò yǒu dǐ wú
至于采经摭传,分散数家之事,甚多疏略,或有抵梧。
yì qí shè liè zhě guǎng bó guàn chuān jīng zhuàn chí chěng gǔ jīn shàng xià shù qiān zǎi jiān sī yǐ qín yǐ
亦其涉猎者广博,贯穿经传,驰骋古今,上下数千载间,斯以勤矣。
yòu qí shì fēi pō miào yú shèng rén lùn dà dào ér xiān huáng lǎo ér hòu liù jīng xù yóu xiá zé tuì chǔ shì ér jìn jiān xióng shù huò zhí zé chóng shì lì ér xiū jiàn pín cǐ qí suǒ bì yě
又,其是非颇缪于圣人,论大道而先黄、老而后六经,序游侠则退处士而进奸雄,述货殖则崇势利而羞贱贫,此其所蔽也。
rán zì liú xiàng yáng xióng bó jí qún shū jiē chēng qiān yǒu liáng shǐ zhī cái fú qí shàn xù shì lǐ biàn ér bù huá zhì ér bù lǐ qí wén zhí qí shì hé bù xū měi bù yǐn è gù wèi zhī shí lù
然自刘向、扬雄博极群书,皆称迁有良史之材,服其善序事理,辨而不华,质而不俚,其文直,其事核,不虚美,不隐恶,故谓之实录。
wū hū
乌呼!
yǐ qiān zhī bó wù qià wén ér bù néng yǐ zhī zì quán jì xiàn jí xíng yōu ér fā fèn shū yì xìn yǐ
以迁之博物洽闻,而不能以知自全,既陷极刑,幽而发愤,书亦信矣。
jī qí suǒ yǐ zì shāng dào xiǎo yǎ xiàng bó zhī lún
迹其所以自伤悼,《小雅》巷伯之伦。
fu wéi dà yá jì míng qiě zhé néng bǎo qí shēn nán yǐ zāi
夫唯《大雅》“既明且哲,能保其身”,难矣哉!