huáng yǐ fāng wèn xiān shēng gé zhì zhī shuō suí shí gé wù yǐ zhì qí zhī zé zhī shì yī jié zhī zhī fēi quán tǐ zhī zhī yě hé yǐ dào de pǔ bó rú tiān yuān quán rú yuān dì wèi
〔1〕黄以方问：“先生格致之说，随时格物以致其知，则知是一节之知，非全体之知也，何以到得‘溥博如天，渊泉如渊’地位？
xiān shēng yuē rén xīn shì tiān yuān
”先生曰：“人心是天渊。
xīn zhī běn tǐ wú suǒ bù gāi yuán shì yí gè tiān zhǐ wèi sī yù zhàng ài zé tiān zhī běn tǐ shī le xīn zhī lǐ wú qióng jìn yuán shì yí gè yuān zhǐ wèi sī yù zhì sāi zé yuān zhī běn tǐ shī le
心之本体，无所不该，原是一个天，只为私欲障碍，则天之本体失了：心之理无穷尽，原是一个渊，只为私欲窒塞，则渊之本体失了。
rú jīn niàn niàn zhì zhēn zhī jiāng cǐ zhàng ài zhì sāi yī qí qù jǐn zé běn tǐ yǐ fù biàn shì tiān yuān le
如今念念致真知，将此障碍窒塞一齐去尽，则本体已复，便是天、渊了。
nǎi zhǐ tiān yǐ shì zhī yuē bǐ rú miàn qián jiàn tiān shì zhāo zhāo zhī tiān sì wài jiàn tiān yě zhǐ shì chǎo chǎo zhī tiān
”乃指天以示之曰：“比如面前见天，是昭昭之天，四外见天，也只是眧眧之天。
zhǐ wéi xǔ duō fáng zi qiáng bì zhē bì biàn bú jiàn tiān zhī quán tǐ ruò chè qù fáng zi qiáng bì zǒng shì yí gè tiān yǐ
只为许多房子墙壁遮蔽，便不见天之全体，若撤去房子墙壁，总是一个天矣。
bù kě dào gēn qián tiān shì zhāo zhāo zhī tiān wài miàn yòu bú shì zhāo zhāo zhī tiān yě
不可道跟前天是昭昭之天，外面又不是昭昭之天也。
yú cǐ biàn jiàn yī jié zhī zhī jí quán tǐ zhī zhī quán tǐ zhī zhī jí yī jié zhī zhī zǒng shì yí gè běn tǐ
于此便见一节之知即全体之知，全体之知即一节之知，总是一个本体。
xiān shēng yuē shèng xián fēi wú gōng yè qì jié dàn qí xún zhe zhè tiān lǐ zé biàn shì dào bù kě yǐ shì gōng qì jié míng yǐ
〔2〕先生曰：“圣贤非无功业气节：但其循着这天理则便是道，不可以事功气节名矣。
fā fèn wàng shí shì shèng rén zhī zhì rú cǐ zhēn wú yǒu yǐ shí
〔3〕“‘发愤忘食’是圣人之志如此，真无有已时。
lè yǐ wàng yōu shì shèng rén zhī dào rú cǐ zhēn wú yǒu qi shí
‘乐以忘忧’是圣人之道如此，真无有戚时。
kǒng bù bì yún dé bù dé yě
恐不必云得不得也。
xiān shēng yuē wǒ bèi zhì zhī zhǐ shì míng suí fēn xiàn suǒ jí
〔4〕先生曰：“我辈致知，只是名随分限所及；
jīn rì liáng zhī jiàn zài rú cǐ zhǐ suí jīn rì suǒ zhī kuò chōng dào dǐ míng rì liáng zhī yòu yǒu kāi wù biàn cóng míng rì suǒ zhī kuò chōng dào dǐ rú cǐ fāng shì jīng yī gōng fū
今日良知见在如此，只随今日所知扩充到底，明日良知又有开悟，便从明日所知扩充到底，如此方是精一功夫。
yú rén lùn xué yì xū suí rén fēn xiàn suǒ jí
与人论学，亦须随人分限所及；
rú shù yǒu zhèi xiē méng yá zhǐ bǎ zhèi xiē shuǐ qù guàn gài méng yá zài zhǎng biàn yòu jiā shuǐ zì gǒng bǎ yǐ zhì hé bào guàn gài zhī gōng jiē shì suí qí fēn xiàn suǒ jí ruò xiē xiǎo méng yá yǒu yī tǒng shuǐ zài jǐn yào qīng shàng biàn jìn huài tā le
如树有这些萌芽，只把这些水去灌溉，萌芽再长，便又加水，自拱把以至合抱，灌溉之功皆是随其分限所及，若些小萌芽，有一桶水在，尽要倾上，便浸坏他了。
wèn zhī xíng hé yī
〔5〕问知行合一。
xiān shēng yuē cǐ xū shi wǒ lì yán zōng zhǐ jīn rén xué wèn zhǐ yīn zhī xíng fēn zuò liǎng jiàn gù yǒu yī niàn fā dòng suī shì bù shàn rán què wèi zēng xíng biàn bù qù jìn zhǐ
先生曰：“此须识我立言宗旨，今人学问，只因知、行分作两件，故有一念发动，虽是不善，然却未曾行，便不去禁止。
wǒ jīn shuō gè zhī xíng hé yī zhèng yào rén xiǎo de yī niàn fā dòng chù biàn jí shì xíng le
我今说个‘知、行合一’，正要人晓得一念发动处，便即是行了；
fā dòng chù yǒu bù shàn jiù jiāng zhè bu shàn de niàn kè dào le xū yào chè gēn chè dǐ bù shǐ nà yī niàn bù shàn qián fú zài xiōng zhōng cǐ shì wǒ lì yán zōng zhǐ
发动处有不善，就将这不善的念克倒了，须要彻根彻底不使那一念不善潜伏在胸中：此是我立言宗旨。
shèng rén wú suǒ bù zhī zhǐ shì zhī gè tiān lǐ wú suǒ bù néng zhǐ shì néng gè tiān lǐ
〔6〕“圣人无所不知，只是知个天理：无所不能，只是能个天理。
shèng rén běn tǐ míng bái gù shì shì zhī gè tiān lǐ suǒ zài biàn qù jǐn gè tiān lǐ bú shì běn tǐ míng hòu què yú tiān xià shì wù dōu biàn zhī de biàn zuò de lái yě
圣人本体明白，故事事知个天理所在，便去尽个天理：不是本体明后，却于天下事物都便知得，便做得来也。
tiān xià shì wù rú míng wù dù shù cǎo mù niǎo shòu zhī lèi bù shèng qí fán shèng rén xū shì běn tǐ míng liǎo yì hé yuán néng jǐn zhī de
天下事物，如名物度数、草木鸟兽之类，不胜其烦，圣人须是本体明了，亦何缘能尽知得。
dàn bù bì zhī de shèng rén zì bù xiāo qiú zhī qí suǒ dāng zhī de shèng rén zì néng wèn rén rú zi rù tài miào měi shì wèn zhī lèi
但不必知的，圣人自不消求知，其所当知的，圣人自能问人：如‘子入太庙，每事问’之类。
xiān rú wèi suī zhī yì wèn jìng jǐn zhī zhì
先儒谓‘虽知亦问，敬谨之至’；
cǐ shuō bù kě tōng
此说不可通。
shèng rén yú lǐ yuè míng wù bù bì jǐn zhī rán tā zhī de yí gè tiān lǐ biàn zì yǒu xǔ duō jié wén dù shù chū lái bù zhī néng wèn yì jí shì tiān lǐ jié wén suǒ zài
圣人于礼乐名物，不必尽知，然他知得一个天理，便自有许多节文度数出来，不知能问，亦即是天理节文所在。
wèn xiān shēng cháng wèi shàn è zhǐ shì yī wù
〔7〕问：“先生尝谓善、恶只是一物。
shàn è liǎng duān rú bīng tàn xiāng fǎn rú hé wèi zhǐ yī wù
善、恶两端，如冰、炭相反，如何谓只一物？
xiān shēng yuē zhì shàn zhě xīn zhī běn tǐ
”先生曰：“至善者，心之本体。
běn tǐ shàng cái guò dāng xiē zǐ biàn shì è le
本体上才过当些子，便是恶了；
bú shì yǒu yí gè shàn què yòu yǒu yí gè è lái xiāng duì yě
不是有一个善，却又有一个恶来相对也。
gù shàn è zhǐ shì yī wù
故善、恶只是一物。
zhí yīn wén xiān shēng zhī shuō zé zhī chéng zǐ suǒ wèi shàn gù xìng yě è yì bù kě bù wèi zhī xìng
”直因闻先生之说，则知程子所谓“善固性也，恶亦不可不谓之性。
yòu yuē shàn è jiē tiān lǐ
”又曰：“善、恶皆天理。
wèi zhī è zhě běn fēi è dàn yú běn xìng shàng guò yǔ bù jí zhī jiān ěr
谓之恶者，本非恶，但于本性上过与不及之间耳。
qí shuō jiē wú kě yí
”其说皆无可疑。
xiān shēng cháng wèi rén dàn de hào shàn rú hǎo hǎo sè è wù rú è wù chòu biàn shì shèng rén
〔8〕先生尝谓“人但得好善如好好色，恶恶如恶恶臭，便是圣人。
zhí chū wén zhī jué shén yì hòu lǐ yàn de lái cǐ gè gōng fū zhuó shí shì nán
”直初闻之，觉甚易，后礼验得来，此个功夫着实是难。
rú yī niàn suī zhī hào shàn è wù rán bù zhī bù jué yòu jiā zá qù le
如一念虽知好善、恶恶，然不知不觉，又夹杂去了。
cái yǒu jiā zá biàn bú shì hào shàn rú hǎo hǎo sè è wù rú è wù chòu de xīn
才有夹杂，便不是好善如好好色、恶恶如恶恶臭的心。
shàn néng shí shí de hǎo shì wú yī niàn bù shàn yǐ è néng shí shí de è shì wú niàn jí è yǐ
善能实实的好，是无一念不善矣：恶能实实的恶，是无念及恶矣。
rú hé bú shì shèng rén
如何不是圣人？
gù shèng rén zhī xué zhǐ shì yī chéng ér yǐ
故圣人之学，只是一诚而已。
wèn xiū dào shuō yán shuài xìng zhī wèi dào shǔ shèng rén fēn shàng shì xiū dào zhī wèi jiào shǔ xián rén fēn shàng shì
〔9〕问“修道说”言“率性之谓道”属圣人分上事，“修道之谓教”属贤人分上事。
xiān shēng rì zhòng rén yì shuài xìng yě dàn shuài xìng zài shèng rén fēn shàng jiào duō gù shuài xìng zhī wèi dào shǔ shèng rén shì
先生日：﹁众人亦率性也，但率性在圣人分上较多，故﹃率性之谓道﹄属圣人事；
shèng rén yì xiū dào yě dàn xiū dào zài xián rén fēn shàng duō gù xiū dào zhī wèi jiào shǔ xián rén shì
圣人亦修道也，但修道在贤人分上多，故“修道之谓教”属贤人事。
yòu rì zhōng yōng yī shū dà dǐ jiē shì shuō xiū dào de shì gù hòu miàn fán shuō jūn zǐ shuō yán yuān shuō zǐ lù jiē shì néng xiū dào de
”又日：“《中庸》一书，大抵皆是说修道的事：故后面凡说君子，说颜渊，说子路，皆是能修道的；
shuō xiǎo rén shuō xián zhī yú bù xiào shuō shù mín jiē shì bù néng xiū dào de
说小人，说贤、知、愚不肖，说庶民，皆是不能修道的；
qí tā yán shùn wén zhōu gōng zhòng ní zhì chéng zhì shèng zhī lèi zé yòu shèng rén zhī zì néng xiū dào zhě yě
其它言舜、文、周公、仲尼，至诚至圣之类，则又圣人之自能修道者也。
wèn rú zhě dào sān gēng shí fēn sǎo dàng xiōng zhōng sī lǜ kōng kōng jìng jìng yǔ shì shì zhī jìng zhǐ yì bān liǎng xià jiē bù yòng cǐ shí hé suǒ fēn bié
〔10〕问：“儒者到三更时分，扫荡胸中思虑，空空静静，与释氏之静只一般，两下皆不用，此时何所分别？
xiān shēng rì dòng jìng zhǐ shì yí gè
﹂先生日：“动、静只是一个。
nà sān gēng shí fēn kōng kōng jìng jìng de zhǐ shì cún tiān lǐ jí shì rú jīn yìng shì jiē wù de xīn rú jīn yìng shì jiē wù de xīn yì shì xún cǐ lǐ biàn shì nà sān gēng shí fēn kōng kōng jìng jìng de xīn
那三更时分，空空静静的，只是存天理，即是如今应事接物的心，如今应事接物的心，亦是循此理，便是那三更时分空空静静的心。
gù dòng jìng zhǐ shì yí gè fēn bié bù dé
故动、静只是一个，分别不得。
zhī de dòng jìng hé yī shì shì háo lí chà chù yì zì mò yǎn yǐ
知得动、静合一，释氏毫厘差处亦自莫掩矣。
mén rén zài zuò yǒu dòng zhǐ shén jīn chí zhě
〔11〕门人在座，有动止甚矜持者。
xiān shēng yuē rén ruò jīn chí tài guò zhōng shì yǒu bì
先生曰：“人若矜持太过，终是有弊。
yuē jīn de tài guò rú hé yǒu bì
”曰：“衿得太过，如何有弊？
rì rén zhǐ yǒu xǔ duō jīng shén ruò zhuān zài róng mào shàng yòng gōng zé yú zhōng xīn zhào guǎn bù jí zhě duō yǐ
”日：“人只有许多精神，若专在容貌上用功，则于中心照管不及者多矣。
yǒu tài zhí shuài zhě xiān shēng yuē rú jīn jiǎng cǐ xué què wài miàn quán bù jiǎn shù yòu fēn xīn yǔ shì wéi èr yǐ
”有太直率者，先生曰：“如今讲此学，却外面全不检束，又分心与事为二矣。
mén rén zuò wén sòng you xíng wèn xiān shēng yuē zuò wén zì bù miǎn fèi sī zuò le hòu yòu yī èr rì cháng jì zài huái
〔12〕门人作文送友行，问先生曰：“作文字不免费思，作了后又一二日常记在怀。
yuē wén zì sī suǒ yì wú hài
”曰：“文字思索亦无害；
dàn zuò le cháng jì zài huái zé wéi wén suǒ lèi xīn zhōng yǒu yī wù yǐ cǐ zé wèi kě yě
但作了常记在怀，则为文所累，心中有一物矣，此则未可也。
yòu zuò shī sòng rén
”又作诗送人。
xiān shēng kàn shī bì wèi yuē fán zuò wén zì yào suí wǒ fēn xiàn suǒ jí
先生看诗毕，谓曰：“凡作文字要随我分限所及；
ruò shuō de tài guò le yì fēi xiū cí lì chéng yǐ
若说得太过了，亦非修辞立诚矣。
wén gōng gé wù zhī shuō zhǐ shì shǎo tóu nǎo
〔13〕“文公‘格物’之说，只是少头脑。
rú suǒ wèi chá zhī yú niàn lǜ zhī wēi cǐ yī jù bù gāi yǔ qiú zhī wén zì zhī zhōng yàn zhī yú shì wéi zhī zhe suǒ zhī jiǎng lùn zhī jì hùn zuò yī lì kàn shì wú qīng zhòng yě
如所谓‘察之于念虑之微’，此一句不该与‘求之文字之中，验之于事为之着，索之讲论之际’混作一例看，是无轻重也。
wèn yǒu suǒ fèn zhì yī tiáo
〔14〕问有所忿懥一条。
xiān shēng yuē fèn zhì jǐ jiàn rén xīn zěn néng wú de zhǐ shì bù kě yǒu ěr
先生曰：“忿懥几件，人心怎能无得，只是不可有耳。
fán rén fèn zhì zhe le yī fēn yì sī biàn nù dé guò dāng fēi kuò rán dà gōng zhī tǐ le
凡人忿懥，着了一分意思，便怒得过当，非廓然大公之体了。
gù yǒu suǒ fèn zhì biàn bù dé qí zhèng yě
故有所忿懥，便不得其正也。
rú jīn yú fán fèn zhì děng jiàn zhǐ shì gè wù lái shùn yìng bú yào zhe yī fēn yì sī biàn xīn tǐ kuò rán dà gōng de qí běn tǐ zhī zhèng le
如今于凡忿懥等件，只是个物来顺应，不要着一分意思，便心体廓然大公，得其本体之正了。
qiě rú chū wài jiàn rén xiāng dòu qí bú shì de wǒ xīn yì nù rán suī nù què cǐ xīn kuò rán bù céng dòng xiē zǐ qì
且如出外见人相斗，其不是的，我心亦怒：然虽怒，却此心廓然，不曾动些子气。
rú jīn nù rén yì de rú cǐ fāng shān shì zhèng
如今怒人，亦得如此，方才是正。
xiān shēng cháng yán fó shì bù zháo xiāng qí shí zhe le xiāng wú rú zhe xiāng qí shí bù zháo xiāng
〔15〕先生尝言：“佛氏不着相，其实着了相，吾儒着相，其实不着相。
qǐng wèn
”请问。
yuē fú pà fù zǐ lèi què táo le fù zǐ pà jūn chén lèi què táo le jūn chén pà fū fù lèi què táo le fū fù dōu shì wèi gè jūn chén fù zǐ fū fù zhe le xiāng biàn xū táo bì
曰：“佛怕父子累，却逃了父子，怕君臣累，却逃了君臣，怕夫妇累，却逃了夫妇，都是为个君臣、父子、夫妇着了相，便须逃避。
rú wú rú yǒu gè fù zǐ hái tā yǐ rén yǒu gè jūn chén hái tā yǐ yì yǒu gè fū fù hái tā yǐ bié hé zēng zhe fù zǐ jūn chén fū fù de xiāng
如吾儒有个父子，还他以仁，有个君臣，还他以义，有个夫妇，还他以别，何曾着父子、君臣、夫妇的相？