传习录 · 王守仁 · Chapter 3 of 17

卷上·门人薛侃录

PinyinModern Translation
Size

kǎn wèn chí zhì rú xīn tòng

〔1〕侃问:“持志如心痛。

yī xīn zài tòng rén ān yǒu gōng fū shuō xián yǔ guǎn xián shì

一心在痛,人安有工夫说闲语,管闲事”?

xiān shēng yuē chū xué gōng fū rú cǐ yòng yì hǎo

先生曰:“初学工夫如此用亦好。

dàn yào shǐ zhī chū rù wú shí mò zhī qí xiāng

但要使知‘出入无时,莫知其乡’。

xīn zhī shén míng yuán shì rú cǐ

心之神明,原是如此。

gōng fū fāng yǒu zhe luò

工夫方有着落。

ruò zhǐ sǐ sǐ shǒu zhe kǒng yú gōng fū shàng yòu fā bìng

若只死死守着,恐于工夫上又发病”。

kǎn wèn zhuān hán yǎng ér bù wu jiǎng qiú jiāng rèn yù zuò lǐ

〔2〕侃问:“专涵养而不务讲求,将认欲作理。

zé rú zhī hé

则如之何”?

xiān shēng yuē rén xū shì zhī xué jiǎng qiú yì zhǐ shì hán yǎng

先生曰:“人须是知学讲求,亦只是涵养。

bù jiǎng qiú zhǐ shì hán yǎng zhī zhì bù qiè

不讲求,只是涵养之志不切”。

yuē hé wèi zhī xué

曰:“何谓知学”?

yuē qiě dào wèi hé ér xué

曰:“且道为何而学?

xué gè shén

学个甚”?

yuē cháng wén xiān shēng jiào

曰:“尝闻先生教。

xué shì xué cún tiān lǐ

学是学存天理。

xīn zhī běn tǐ jí shì tiān lǐ

心之本体,即是天理。

tǐ rèn tiān lǐ zhǐ yào zì xīn dì wú sī yì

体认天理,只要自心地无私意”。

yuē rú cǐ zé zhǐ xū kè qù sī yì biàn shì

曰:“如此则只须克去私意便是。

yòu chóu shén lǐ yù bù míng

又愁甚理欲不明”?

yuē zhèng kǒng zhèi xiē sī yì rèn bù zhēn

曰:“正恐这些私意认不真”?

yuē zǒng shì zhì wèi qiè

曰:“总是志未切。

zhì qiè mù shì ěr tīng jiē zài cǐ

志切,目视耳听皆在此。

ān yǒu rèn bù zhēn de dào lǐ

安有认不真的道理?

shì fēi zhī xīn rén jiē yǒu zhī

是非之心,人皆有之。

bù jiǎ wài qiú

不假外求。

jiǎng qiú yì zhǐ shì tǐ dāng zì xīn suǒ jiàn

讲求亦只是体当自心所见。

bù chéng qù xīn wài bié yǒu gè jiàn

不成去心外别有个见”。

xiān shēng wèn zài zuò zhī you cǐ lái gōng fū hé sì

〔3〕先生问在坐之友,此来工夫何似?

yī you jǔ xū míng yì sī

一友举虚明意思。

xiān shēng yuē cǐ shì shuō guāng jǐng

先生曰:“此是说光景”。

yī you xù jīn xī yì tóng

一友叙今昔异同。

xiān shēng yuē cǐ shì shuō xiào yàn

先生曰:“此是说效验”。

èr you wǎng rán

二友惘然。

qǐng shì

请是。

xiān shēng yuē wú bèi jīn rì yòng gōng zhǐ shì yào wéi shàn zhī xīn zhēn qiè

先生曰:“吾辈今日用功,只是要为善之心真切。

cǐ xīn zhēn qiè jiàn shàn jí qiān yǒu guò jí gǎi fāng shì zhēn qiè gōng fū

此心真切,见善即迁,有过即改,方是真切工夫。

rú cǐ zé rén yù rì xiāo tiān lǐ rì míng

如此则人欲日消,天理日明。

ruò zhǐ guǎn qiú guāng jǐng shuō xiào yàn què shì zhù zhǎng wài chí bìng tòng bú shì gōng fū

若只管求光景,说效验,却是助长外驰病痛,不是工夫”。

péng yǒu guān shū duō yǒu zhāi yì huì ān zhě

〔4〕朋友观书,多有摘议晦庵者。

xiān shēng yuē shì yǒu xīn qiú yì jí bú shì

先生曰:“是有心求异,即不是。

wú shuō yǔ huì ān shí yǒu bù tóng zhě wèi rù mén xià shǒu chù yǒu háo lí qiān lǐ zhī fēn

吾说与晦庵时有不同者,为入门下手处有毫厘千里之分。

bù dé bù biàn

不得不辩。

rán wú zhī xīn yǔ huì ān zhī xīn wèi cháng yì yě

然吾之心与晦庵之心,未尝异也。

ruò qí yú wén xī jiě de míng dāng chù rú hé dòng dé yī zì

若其余文羲解得明当处,如何动得一字”?

xī yuān wèn shèng rén kě xué ér zhì

〔5〕希渊问:“圣人可学而至。

rán bó yí yī yǐn yú kǒng zǐ cái lì zhōng bù tóng

然伯夷伊尹于孔子,才力终不同。

qí tóng wèi zhī shèng zhě ān zài

其同谓之圣者安在”?

xiān shēng yuē shèng rén zhī suǒ yǐ wèi shèng zhǐ shì qí xīn chún hu tiān lǐ ér wú rén yù zhī zá

先生曰,“圣人之所以为圣,只是其心纯乎天理,而无人欲之杂。

yóu jīng jīn zhī suǒ yǐ wèi jīng dàn yǐ qí chéng sè zú ér wú tóng qiān zhī zá yě

犹精金之所以为精,但以其成色足而无铜铅之杂也。

rén dào chún hu tiān lǐ fāng shì shèng

人到纯乎天理方是圣。

jīn dào zú sè fāng shì jīng

金到足色方是精。

rán shèng rén zhī cái lì yì yǒu dà xiǎo bù tóng

然圣人之才力,亦有大小不同。

yóu jīn zhī fēn liǎng yǒu qīng zhòng

犹金之分两有轻重。

yáo shùn yóu wàn yì

尧舜犹万镒。

wén wáng kǒng zǐ yóu jiǔ qiān yì

文王孔子犹九千镒。

yǔ tāng wǔ wáng yóu qī bā qiān yì

禹汤武王犹七八千镒。

bó yí yī yǐn yóu sì wǔ qiān yì

伯夷伊尹犹四五千镒。

cái lì bù tóng ér chún hu tiān lǐ zé tóng

才力不同,而纯乎天理则同。

jiē kě wèi zhī shèng rén

皆可谓之圣人。

yóu fēn liǎng suī bù tóng ér zú sè zé tóng

犹分两虽不同,而足色则同。

jiē kě wèi zhī jīng jīn

皆可谓之精金。

yǐ wǔ qiān yì zhě ér rén yú wàn yì zhī zhōng qí zú sè tóng yě

以五千镒者而人于万镒之中,其足色同也。

yǐ yí yǐn ér cè zhī yáo kǒng zhī jiān

以夷尹而厕之尧孔之间。

qí chún hu tiān lǐ tóng yě

其纯乎天理同也。

gài suǒ yǐ wèi jīng jīn zhě zài zú sè ér bù zài fēn liǎng

盖所以为精金者,在足色,而不在分两。

suǒ yǐ wèi shèng zhě zài chún hu tiān lǐ ér bù zài cái lì yě

所以为圣者,在纯乎天理,而不在才力也。

gù suī fán rén

故虽凡人。

ér kěn wéi xué shǐ cǐ xīn chún hu tiān lǐ zé yì kě wèi shèng rén

而肯为学,使此心纯乎天理,则亦可为圣人。

yóu yī liǎng zhī jīn cǐ zhī wàn yì

犹一两之金,此之万镒。

fēn liǎng suī xuán jué ér qí dào zú sè chù kě yǐ wú kuì

分两虽悬绝,而其到足色处,可以无愧。

gù yuē rén jiē kě yǐ wéi yáo shùn zhě yǐ cǐ

故曰‘人皆可以为尧舜’者以此。

xué zhě xué shèng rén bù guò shì qù rén yù ér cún tiān lǐ ěr

学者学圣人,不过是去人欲而存天理耳。

yóu liàn jīn ér qiú qí zú sè

犹炼金而求其足色。

jīn zhī chéng sè suǒ zhēng bù duō zé duàn liàn zhī gōng shěng ér gōng yì chéng

金之成色,所争不多,则煅炼之工省,而功易成。

chéng sè yù xià zé duàn liàn yù nán

成色愈下,则煅炼愈难。

rén zhī qì zhì qīng zhuó cuì bó

人之气质,清浊粹驳。

yǒu zhōng rén yǐ shàng zhōng rén yǐ xià

有中人以上,中人以下。

qí yú dào yǒu shēng zhī ān xíng xué zhī lì xíng qí xià zhě bì xū rén yī jǐ bǎi rén shí jǐ qiān

其于道,有生知安行,学知利行,其下者,必须人一己百,人十己千。

jí qí chéng gōng zé yī

及其成功则一。

hòu shì bù zhī zuò shèng zhī běn shì chún hu tiān lǐ

后世不知作圣之本是纯乎天理。

què zhuān qù zhī shí cái néng shàng qiú shèng rén

却专去知识才能上求圣人。

yǐ wéi shèng rén wú suǒ bù zhī wú suǒ bù néng

以为圣人无所不知,无所不能。

wǒ xū shì jiāng shèng rén xǔ duō zhī shí cái néng zhú yī lǐ huì shǐ de

我须是将圣人许多知识才能,逐一理会始得。

gù bù wu qù tiān lǐ shàng kàn gōng fū

故不务去天理上看工夫。

tú bì jīng jié lì

徒弊精竭力。

cóng cè zi shàng zuān yán míng wù shàng kǎo suǒ xíng jì shàng bǐ nǐ

从册子上钻研,名物上考索,形迹上比拟。

zhī shí yù guǎng ér rén yù yù zī

知识愈广而人欲愈滋。

cái lì yù duō ér tiān lǐ yù bì

才力愈多而天理愈蔽。

zhèng rú jiàn rén yǒu wàn yì jīng jīn bù wu duàn liàn chéng sè qiú wú kuì yú bǐ zhī jīng chún

正如见人有万镒精金,不务煅炼成色,求无愧于彼之精纯。

ér nǎi wàng xī fēn liǎng wu tóng bǐ zhī wàn yì

而乃妄希分两,务同彼之万镒。

xī qiān tóng tiě zá rán ér tóu

锡铅铜铁,杂然而投。

fēn liǎng yù zēng ér chéng sè yù xià

分两愈增,而成色愈下。

jì qí shāo mò wú fù yǒu jīn yǐ

既其梢末,无复有金矣”。

shí yuē rén zài bàng yuē xiān shēng cǐ yù zú yǐ pò shì rú zhī lí zhī huò

时曰仁在傍曰:“先生此喻,足以破世儒支离之惑。

dà yǒu gōng yú hòu xué

大有功于后学”。

xiān shēng yòu yuē wú bèi yòng lì zhǐ qiú rì jiǎn bù qiú rì zēng

先生又曰:“吾辈用力,只求日减,不求日增。

jiǎn dé yī fēn rén yù biàn shì fù dé yī fēn tiān lǐ

减得一分人欲,便是复得一分天理。

hé děng qīng kuài tuō sǎ

何等轻快脱洒?

hé děng jiǎn yì

何等简易”?

shì dé wèn yuē gé wù zhī shuō rú xiān shēng suǒ jiào míng bái jiǎn yì rén rén jiàn de

〔6〕士德问曰:“格物之说,如先生所教,明白简易,人人见得。

wén gōng cōng míng jué shì yú cǐ fǎn yǒu wèi shěn

文公聪明绝世,于此反有未审。

hé yě

何也”?

xiān shēng yuē wén gōng jīng shén qì pò dà

先生曰:“文公精神气魄大。

shì tā zǎo nián hé xià biàn yào jì wǎng kāi lái

是他早年合下便要继往开来。

gù yī xiàng zhǐ jiù kǎo suǒ zhù shù shàng yòng gōng

故一向只就考索著述上用功。

ruò xiān qiē jǐ zì xiū zì rán bù xiá jí cǐ

若先切己自修,自然不暇及此。

dào de dé shèng hòu guǒ yōu dào zhī bù míng rú kǒng zǐ tuì xiū liù jí shān fán jiù jiǎn kāi shì lái xué yì dà duàn bù fèi shén kǎo suǒ

到得德盛后,果忧道之不明,如孔子退修六籍,删繁就简,开示来学,亦大段不费甚考索。

wén gōng zǎo suì biàn zhe xǔ duō shū

文公早岁便着许多书。

wǎn nián fāng huǐ shì dào zuò le

晚年方悔是倒做了”。

shì dé yuē wǎn nián zhī huǐ rú wèi xiàng lái dìng běn zhī wù

士德曰:“晚年之悔,如谓‘向来定本之悟’。

yòu wèi suī dú de shū hé yì yú wú shì

又谓‘虽读得书,何益于吾事’?

yòu wèi cǐ yǔ shǒu shū jí ní yán yǔ quán wú jiāo shè shì tā dào cǐ fāng huǐ cóng qián yòng gōng zhī cuò fāng qù qiē jǐ zì xiū yǐ

又谓‘此与守书籍,泥言语,全无交涉’,是他到此方悔从前用功之错,方去切己自修矣”。

yuē rán

曰:“然。

cǐ shì wén gōng bù kě jí chù

此是文公不可及处。

tā lì liàng dà

他力量大。

yī huǐ biàn zhuǎn

一悔便转。

kě xī bù jiǔ jí qù shì

可惜不久即去世。

píng rì xǔ duō cuò chǔ jiē bù jí gǎi zhèng

平日许多错处皆不及改正”。

kǎn qù huā wèn cǎo

〔7〕侃去花问草。

yīn yuē tiān dì jiān hé shàn nán péi è nán qù

因曰:“天地间何善难培,恶难去”?

xiān shēng yuē wèi péi wèi qù ěr

先生曰:“未培未去耳”。

shǎo jiàn yuē cǐ děng kàn shàn è jiē cóng qū qiào qǐ niàn

少间曰:“此等看善恶,皆从躯壳起念。

biàn huì cuò

便会错”。

kǎn wèi dá

侃未达。

yuē tiān dì shēng yì huā cǎo yì bān

曰:“天地生意,花草一般。

hé zēng yǒu shàn è zhī fēn

何曾有善恶之分?

zi yù guān huā zé yǐ huā wéi shàn yǐ cǎo wèi è

子欲观花,则以花为善,以草为恶。

rú yù yòng cǎo shí fù yǐ cǎo wéi shàn yǐ

如欲用草时,复以草为善矣。

cǐ děng shàn è jiē yóu rǔ xīn hào wù suǒ shēng

此等善恶,皆由汝心好恶所生。

gù zhī shì cuò

故知是错”。

yuē rán zé wú shàn wú è hu

曰:“然则无善无恶乎”?

yuē wú shàn wú è zhě lǐ zhī jìng

曰:“无善无恶者理之静。

yǒu shàn yǒu è zhě qì zhī dòng

有善有恶者气之动。

bù dòng yú qì jí wú shàn wú è

不动于气,即无善无恶。

shì wèi zhì shàn

是谓至善”。

yuē fó shì yì wú shàn wú è

曰:“佛氏亦无善无恶。

hé yǐ yì

何以异”?

yuē fó shì zhe zài wú shàn wú è shàng biàn yī qiè dōu bù guǎn

曰:“佛氏着在无善无恶上,便一切都不管。

bù kě yǐ zhì tiān xià

不可以治天下。

shèng rén wú shàn wú è

圣人无善无恶。

zhǐ shì wú yǒu zuò hǎo wú yǒu zuò è

只是无有作好,无有作恶。

bù dòng yú qì

不动于气。

rán zūn wáng zhī dào huì qí yǒu jí

然遵王之道,会其有极。

biàn zì yī xún tiān lǐ

便自一循天理。

biàn yǒu gè cái chéng fǔ xiāng

便有个裁成辅相”。

yuē cǎo jì fēi è jí cǎo bù yí qù yǐ

曰:“草既非恶,即草不宜去矣”?

yuē rú cǐ què shì fó lǎo yì jiàn

曰“如此却是佛老意见。

cǎo ruò shì ài hé fáng rǔ qù

草若是碍,何妨汝去”?

yuē rú cǐ yòu shì zuò hǎo zuò è

曰:“如此又是作好作恶”。

yuē bù zuò hào wù fēi shì quán wú hào wù

曰:“不作好恶,非是全无好恶。

què shì wú zhī jué de rén

却是无知觉的人。

wèi zhī bù zuò zhě zhǐ shì hào wù yī xún yú lǐ

谓之不作者,只是好恶一循于理。

bù qù yòu zhe yī fēn yì sī

不去,又着一分意思。

rú cǐ jí shì bù céng hào wù yì bān

如此即是不曾好恶一般”。

yuē qù cǎo rú hé shì yī xún yú mái bù zhuó yì sī

曰:“去草如何是一循于埋,不着意思”?

yuē cǎo yǒu fáng ài lǐ yì yi qù

曰:“草有妨碍,理亦宜去。

qù zhī ér yǐ

去之而已。

ǒu wèi jí qù yì bù lèi xīn

偶未即去,亦不累心。

ruò zhe le yī fēn yì sī jí xīn tǐ biàn yǒu yí lèi biàn yǒu xǔ duō dòng qì chù

若着了一分意思,即心体便有贻累,便有许多动气处”。

yuē rán zé shàn è quán bù zài wù

曰:“然则善恶全不在物”。

yuē zhī zài rǔ xīn

曰“只在汝心。

xún lǐ biàn shì shàn

循理便是善。

dòng qì biàn shì è

动气便是恶”。

yuē bì jìng wù wú shàn è

曰:“毕竟物无善恶”。

yuē zài xīn rú cǐ

曰:“在心如此。

zài wù yì rán shì rú wéi bù zhī cǐ shě xīn zhú wù

在物亦然,世儒惟不知此,舍心逐物。

jiāng gé wù zhī xué cuò kàn le

将格物之学错看了。

zhōng rì chí qiú yú wài zhǐ zuò de gè yì xí ér qǔ

终日驰求于外,只做得个义袭而取。

zhōng shēn xíng bù zháo xí bù chá

终身行不着,习不察”。

yuē rú hǎo hǎo sè rú è wù chòu zé rú hé

曰:“如好好色,如恶恶臭,则如何”?

yuē cǐ zhèng shì yī xún yú lǐ

曰:“此正是一循于理。

shì tiān lǐ hé rú cǐ

是天理合如此。

běn wú sī yì zuò hǎo zuò è

本无私意作好作恶”。

yuē rú hǎo hǎo sè rú è wù chòu

曰:“如好好色,如恶恶臭。

ān dé fēi yì

安得非意”?

yuē què shì chéng yì

曰:“却是诚意。

bú shì sī yì

不是私意。

chéng yì zhǐ shì xún tiān lǐ

诚意只是循天理。

suī shì xún tiān lǐ yì zhe bù dé yī fēn yì

虽是循天理,亦着不得一分意。

gù yǒu suǒ fèn zhì hǎo lè zé bù de qí zhèng

故有所忿懥好乐,则不得其正。

xū shì kuò rán dà gōng fāng shì xīn zhī běn tǐ

须是廓然大公,方是心之本体。

zhī cǐ jí zhī wèi fā zhī zhōng bó shēng yuē xiān shēng yún cǎo yǒu fáng ài lǐ yì yi qù

知此即知未发之中”,伯生曰:“先生云:‘草有妨碍,理亦宜去’。

yuán hé yòu shì qū qiào qǐ niàn

缘何又是躯壳起念”?

yuē cǐ xū rǔ xīn zì tǐ dāng

曰:“此须汝心自体当。

rǔ yào qù cǎo shì shèn me xīn

汝要去草,是甚么心?

zhōu mào shū chuāng qián cǎo bù chú shì shèn me xīn

周茂叔窗前草不除,是甚么心”?

xiān shēng wèi xué zhě yuē wéi xué xū de gè tóu nǎo gōng fū fāng yǒu kàn luò

〔8〕先生谓学者曰:“为学须得个头脑,工夫方有看落。

zòng wèi néng wú jiàn rú zhōu zhī yǒu duò yī tí biàn xǐng

纵未能无间,如舟之有舵,一提便醒。

bù rán suī cóng shì yú xué zhǐ zuò gè yì xí ér qǔ

不然,虽从事于学,只做个义袭而取。

zhǐ shì xíng bù zháo xí bù chá fēi dà běn dá dào yě

只是行不着,习不察,非大本达道也”。

yòu yuē jiàn de shí héng shuō shù shuō jiē shì

又曰:“见得时,横说竖说皆是。

ruò yú cǐ chù tōng bǐ chù bù tōng zhǐ shì wèi jiàn de

若于此处通,彼处不通,只是未见得”。

huò wèn wéi xué yǐ qīn gù bù miǎn yè jǔ zhī lèi

〔9〕或问:“为学以亲故,不免业举之累”。

xiān shēng yuē yǐ qīn zhī gù ér yè jǔ wèi lèi yú xué zé zhì tián yǐ yǎng qí qīn zhě yì yǒu lèi yú xué hu

先生曰:“以亲之故而业举为累于学,则治田以养其亲者亦有累于学乎?

xiān zhèng yún wéi huàn duó zhì

先正云‘惟患夺志’。

dàn kǒng wéi xué zhī zhì bù zhēn qiè ěr

但恐为学之志不真切耳”。

chóng yī wèn xún cháng yì sī duō máng

〔10〕崇一问:“寻常意思多忙。

yǒu shì gù máng wú shì yì máng

有事固忙,无事亦忙。

hé yě

何也”?

xiān shēng yuē tiān dì qì jī yuán wú yī xī zhī tíng

先生曰:“天地气机,元无一息之停。

rán yǒu gè zhǔ zǎi

然有个主宰。

gù bù xiān bù hòu bù jí bù huǎn

故不先不后,不急不缓。

suī qiān biàn wàn huà ér zhǔ zǎi cháng dìng

虽千变万化,而主宰常定。

rén de cǐ ér shēng

人得此而生。

ruò zhǔ zǎi dìng shí yǔ tiān yùn yì bān bù jì

若主宰定时,与天运一般不忌。

suī chóu zuò wàn biàn cháng shì cóng róng zì zài

虽酬酢万变,常是从容自在。

suǒ wèi tiān jūn tài rán bǎi tǐ cóng lìng

所谓‘天君泰然,百体从令’。

ruò wú zhǔ zǎi biàn zhǐ shì zhè qì bēn fàng

若无主宰,便只是这气奔放。

rú hé bù máng

如何不忙”?

xiān shēng yuē wéi xué dà bìng zài hǎo míng

〔11〕先生曰:“为学大病在好名”。

kǎn yuē cóng qián suì zì wèi cǐ bìng yǐ qīng

侃曰:“从前岁,自谓此病已轻。

cǐ lái jīng chá nǎi zhī quán wèi

此来精察,乃知全未。

qǐ bì wù wài wéi rén

岂必务外为人?

zhǐ wén yù ér xǐ wén huǐ ér mèn jí shì cǐ bìng fā lái

只闻誉而喜,闻毁而闷,即是此病发来”。

yuē zuì shì

曰:“最是。

míng yǔ shí duì

名与实对。

wù shí zhī xīn zhòng yī fēn zé wu míng zhī xīn qīng yī fēn

务实之心重一分,则务名之心轻一分。

quán shì wù shí zhī xīn jí quán wú wu míng zhī xīn

全是务实之心,即全无务名之心。

ruò wù shí zhī xīn rú jī zhī qiú shí kě zhī qiú yǐn ān dé gèng yǒu gōng fū hǎo míng

若务实之心,如饥之求食,渴之求饮,安得更有工夫好名”?

yòu yuē jí mò shì ér míng bù chēng

又曰:“‘疾没世而名不称’。

chēng zì qù shēng dú

称字去声读。

yì shēng wén guò qíng jūn zǐ chǐ zhī zhī yì

亦‘声闻过情,君子耻之’之意。

shí bù chēng míng shēng yóu kě bǔ

实不称名,生犹可补。

méi zé wú jí yǐ

没则无及矣。

sì shí wǔ shí ér wú wén shì bù wén dào fēi wú shēng wén yě

‘四十五十而无闻’,是不闻道,非无声闻也。

kǒng zǐ yún shì wén yě fēi dá yě

孔子云,‘是闻也,非达也’。

ān kěn yǐ cǐ wàng rén

安肯以此忘人”?

kǎn duō huǐ

〔12〕侃多悔。

xiān shēng yuē huǐ wù shì qù bìng zhī yào

先生曰:“悔悟是去病之药。

yǐ gǎi zhī wèi guì

以改之为贵。

ruò liú zhì yú zhōng zé yòu yīn yào fā bìng

若留滞于中,则又因药发病”。

dé zhāng yuē wén xiān shēng yǐ jīng jīn yù shèng yǐ fēn liǎng yù shèng rén zhī fèn liàng yǐ duàn liàn yù xué zhě zhī gōng

〔13〕德章曰:“闻先生以精金喻圣,以分两喻圣人之分量,以煅炼喻学者之工

fu

夫。

zuì wéi shēn qiè

最为深切。

wéi wèi yáo shùn wèi wàn yì kǒng zǐ wèi jiǔ qiān yì

惟谓尧舜为万镒,孔子为九千镒。

yí wèi ān

疑未安”。

xiān shēng yuē cǐ yòu shì qū qiào shàng qǐ niàn gù tì shèng rén zhēng fēn liǎng

先生曰:“此又是躯壳上起念,故替圣人争分两。

ruò bù cóng qū qiào shàng qǐ niàn jí yáo shùn wàn yì bù wéi duō kǒng zǐ jiǔ qiān yì bù wéi shǎo

若不从躯壳上起念,即尧舜万镒不为多,孔子九千镒不为少。

yáo shùn wàn yì zhǐ shì kǒng zǐ de

尧舜万镒,只是孔子的。

kǒng zǐ wāng qiān yì zhǐ shì yáo shùn de

孔子尢千镒,只是尧舜的。

yuán wú bǐ wǒ

原无彼我。

suǒ yǐ wèi zhī shèng

所以谓之圣。

zhǐ lùn jīng yī bù lùn duō guǎ

只论精一,不论多寡。

zhǐ yào cǐ xīn chún hu tiān lǐ chù tóng

只要此心纯乎天理处同。

biàn tóng wèi zhī shèng

便同谓之圣。

ruò shì lì liàng qì pò rú hé jǐn tóng de

若是力量气魄,如何尽同得?

hòu rú zhī zài fēn liǎng shàng jiào liàng suǒ yǐ liú rù gōng lì

后儒只在分两上较量,所以流入功利。

ruò chú qù le cǐ jiào fēn liǎng de xīn gè rén jìn zhe zì jǐ lì liàng jīng shén zhī zài cǐ xīn chún tiān lǐ shàng yòng gōng jí rén rén zì yǒu gè gè yuán chéng biàn néng dà yǐ chéng dà xiǎo yǐ chéng xiǎo

若除去了此较分两的心,各人尽着自己力量精神,只在此心纯天理上用功,即人人自有,个个圆成,便能大以成大,小以成小。

bù jiǎ wài mù wú bù jù zú

不假外慕,无不具足。

cǐ biàn shì shí shí luò luò míng shàn chéng shēn de shì

此便是实实落落,明善诚身的事。

hòu rú bù míng shèng xué

后儒不明圣学。

bù zhī jiù zì jǐ xīn dì liáng zhī liáng néng shàng tǐ rèn kuò chōng

不知就自己心地良知良能上体认扩充。

què qù qiú zhī qí suǒ bù zhī qiú néng qí suǒ bù néng

却去求知其所不知,求能其所不能。

yī wèi zhǐ shì xī gāo mù dà

一味只是希高慕大。

bù zhī zì jǐ shì jié zhòu xīn dì

不知自己是桀纣心地。

dòng zhé yào zuò yáo shùn shì yè

动辄要做尧舜事业。

rú hé zuò de

如何做得?

zhōng nián lù lù zhì yú lǎo sǐ

终年碌碌,至于老死。

jìng bù zhī chéng jiù le gè shèn me

竟不知成就了个甚么。

kě āi yě yǐ

可哀也已”。

kǎn wèn xiān rú yǐ xīn zhī jìng wèi tǐ xīn zhī dòng wèi yòng

〔14〕侃问:“先儒以心之静为体,心之动为用。

rú hé

如何”?

xiān shēng yuē xīn bù kě yǐ dòng jìng wèi tǐ yòng

先生曰:“心不可以动静为体用。

dòng jìng shí yě

动静时也。

jí tǐ ér yán yòng zài tǐ

即体而言用在体。

jí yòng ér yán tǐ zài yòng

即用而言体在用。

shì wèi tǐ yòng yī yuán

是谓‘体用一源’。

ruò shuō jìng kě yǐ jiàn qí tǐ dòng kě yǐ jiàn qí yòng què bù fáng

若说静可以见其体,动可以见其用,却不妨”。

wèn shàng zhì xià yú rú hé bù kě yí

〔15〕问:“上智下愚,如何不可移”?

xiān shēng yuē bú shì bù kě yí

先生曰,不是不可移。

zhǐ shì bù kěn yí

只是不肯移”。

wèn zi xià mén rén wèn jiāo zhāng

〔16〕问“子夏门人问交”章。

xiān shēng yuē zi xià xīng yán xiǎo zi zhī jiāo

先生曰:“子夏星言小子之交。

zi zhāng shì yán chéng rén zhī jiāo

子张是言成人之交。

ruò shàn yòng zhī yì jù shì

若善用之,亦俱是”。

zi rén wèn xué ér shí xí zhī bù yì yuè hū

〔17〕子仁问:“‘学而时习之,不亦说乎’?

xiān rú yǐ xué wèi xiào xiān jué zhī suǒ wéi

先儒以学为效先觉之所为。

rú hé

如何”?

xiān shēng yuē xué shì xué qù rén yù cún tiān lǐ

先生曰:“学是学去人欲,存天理。

cóng shì yú qù rén yù cún tiān lǐ zé zì zhèng zhū xiān jué kǎo zhū gǔ xùn

从事于去人欲存天理,则自正诸先觉,考诸古训。

zì xià xǔ duō jiān biàn sī suǒ cún shěng kè zhì gōng fū

自下许多间辨思索存省克治工夫。

rán bù guò yù qù cǐ xīn zhī rén yù cún wú xīn zhī tiān lǐ ěr

然不过欲去此心之人欲,存吾心之天理耳。

ruò yuē xiào xiān jué zhī suǒ wéi zé zhǐ shuō de xué zhōng yī jiàn shì

若曰效先觉之所为,则只说得学中一件事。

shì yì shì zhuān qiú zhū wài le

事亦似专求诸外了。

shí xí zhě zuò rú shī fēi zhuān xí zuò yě

‘时习’者,‘坐如尸’,非专习坐也。

zuò shí xí cǐ xīn yě

坐时习此心也。

lì rú zhāi fēi zhuān xí lì yě

‘立如斋’,非专习立也。

lì shí xí cǐ xīn yě

立时习此心也。

shuō shì lǐ yì zhī shuō wǒ xīn zhī shuō

‘说’是‘理义之说我心’之‘说’。

rén xīn běn zì shuō lǐ yì

人心本自说理义。

rú mù běn shuō sè ěr běn shuō shēng

如目本说色,耳本说声。

wéi wéi rén yù suǒ bì suǒ lèi shǐ yǒu bù shuō

惟为人欲所蔽所累,始有不说。

jīn rén yù rì qù zé lǐ xī rì qià jiā

今人欲日去,则理羲日洽浃。

ān dé bù shuō

安得不说”?

guó yīng wèn zēng zǐ sān xǐng suī qiè

〔18〕国英问:“曾子三省虽切。

kǒng shì wèi wén yī guàn shí gōng fū

恐是未闻一贯时工夫”。

xiān shēng yuē yī guàn shì fū zǐ jiàn zēng zǐ wèi de yòng gōng zhī yào gù gào zhī

先生曰:“一贯是夫子见曾子未得用功之要,故告之。

xué zhě guǒ néng zhōng shù shàng yòng lì qǐ bù shì yī guàn

学者果能忠恕上用力,岂不是一贯?

yī rú shù zhī gēn běn guàn rú shù zhī zhī yè

一如树之根本,贯如树之枝叶。

wèi zhǒng gēn hé zhī yè zhī kě de

未种根,何枝叶之可得?

tǐ yòng yī yuán tǐ wèi lì yòng ān cóng shēng

体用一源,体未立,用安从生!

wèi zēng zǐ yú qí yòng chǔ gài yǐ suí shì jīng chá ér lì xíng zhī

谓‘曾子于其用处盖已随事精察而力行之。

dàn wèi zhī qí tǐ zhī yī

但未知其体之一’。

cǐ kǒng wèi jǐn

此恐未尽”。

huáng chéng fu wèn rǔ yǔ huí yě shú yù zhāng

〔19〕黄诚甫问:“汝与回也孰愈”章。

xiān shēng yuē zǐ gòng duō xué ér shi zài wén jiàn shàng yòng lì

先生曰:“子贡多学而识,在闻见上用力。

yán zǐ zài xīn dì shàng yòng gōng

颜子在心地上用功。

gù shèng rén jiān yǐ qǐ zhī

故圣人间以启之。

ér zǐ gòng suǒ duì yòu zhī zài zhī jiàn shàng

而子贡所对,又只在知见上。

gù shèng rén tàn xī zhī

故圣人叹惜之。

fēi xǔ zhī yě

非许之也”。

yán zǐ bù qiān nù bù èr guò yì shì yǒu wèi fā zhī zhōng shǐ néng

〔20〕颜子不迁怒,不贰过,亦是有未发之中始能。

zhòng shù zhě bì péi qí gēn

〔21〕种树者必培其根。

zhòng dé zhě bì yǎng qí xīn

种德者必养其心。

yù shù zhī zhǎng bì yú shǐ shēng shí shān qí fán zhī

欲树之长,必于始生时删其繁枝。

yù dé zhī shèng bì yú shǐ xué shí qù fu wài hǎo

欲德之盛,必于始学时去夫外好。

rú wài hǎo shī wén zé jīng shén rì jiàn lòu xiè zài shī wén shǎng qù

如外好诗文,则精神日渐漏泄在诗文上去。

fán bǎi wài hǎo jiē rán

凡百外好皆然。

yòu yuē wǒ cǐ lùn xué shì wú zhōng shēng yǒu de gōng fū

又曰:“我此论学,是无中生有的工夫。

zhū gōng xū yào xìn de jí

诸公须要信得及。

zhǐ shì lì zhì

只是立志。

xué zhě yī niàn wéi shàn zhī zhì rú shù zhī zhǒng dàn wù zhù wù wàng zhǐ guǎn péi zhí jiāng qù

学者一念为善之志,如树之种,但勿助勿忘,只管培植将去。

zì rán rì yè zī zhǎng

自然日夜滋长。

shēng qì rì wán zhī yè rì mào

生气日完,枝叶日茂。

shù chū shēng shí biàn chōu fán zhī

树初生时,便抽繁枝。

yì xū kān luò

亦须刊落。

rán hòu gēn gàn néng dà

然后根干能大。

chū xué shí yì rán

初学时亦然。

gù lì zhì guì zhuān yī

故立志贵专一”。

yīn lùn xiān shēng zhī mén

〔22〕因论先生之门。

mǒu rén zài hán yǎng shàng yòng gōng mǒu rén zài shí jiàn shàng yòng gōng

某人在涵养上用功,某人在识见上用功。

xiān shēng yuē zhuān hán yǎng zhě rì jiàn qí bù zú

先生曰:“专涵养者,日见其不足。

zhuān shí jiàn zhě rì jiàn qí yǒu yú

专识见者,日见其有余。

rì bù zú zhě rì yǒu yú yǐ

日不足者,日有余矣。

rì yǒu yú zhě rì bù zú yǐ

日有余者,日不足矣”。

liáng rì fú wèn jū jìng qióng lǐ shì liǎng shì

〔23〕梁日孚问:“居敬穷理是两事。

xiān shēng yǐ wéi yī shì

先生以为一事。

hé rú

何如”?

xiān shēng yuē tiān dì jiān zhǐ yǒu cǐ yī shì

先生曰:“天地间只有此一事。

ān yǒu liǎng shì

安有两事?

ruò lùn wàn shū lǐ yí sān bǎi wēi yí sān qiān yòu hé zhǐ liǎng

若论万殊,礼仪三百,威仪三千,又何止两?

gōng qiě dào jū jìng shì rú hé

公且道居敬是如何?

qióng lǐ shì rú hé

穷理是如何”?

yuē jū jìng shì cún yǎng gōng fū

曰:“居敬是存养工夫。

qióng lǐ shì qióng shì wù zhī lǐ

穷理是穷事物之理”。

yuē cún yǎng gè shén

曰:“存养个甚”?

yuē shì cún yǎng cǐ xīn zhī tiān lǐ

曰:“是存养此心之天理”。

yuē rú cǐ yì zhǐ shì qióng lǐ yǐ

曰:“如此亦只是穷理矣”。

yuē qiě dào rú hé qióng shì wù zhī lǐ

曰:“且道如何穷事物之理”?

yuē rú shì qīn biàn yào qióng xiào zhī lǐ

曰:“如事亲,便要穷孝之理。

shì jūn biàn yào qióng zhōng zhī lǐ

事君,便要穷忠之理”。

yuē zhōng yǔ xiào zhī lǐ zài jūn qīn shēn shàng

曰:“忠与孝之理,在君亲身上?

zài zì jǐ xīn shàng

在自己心上?

ruò zài zì jǐ xīn shàng yì zhǐ shì qióng cǐ xīn zhī lǐ yǐ

若在自己心上,亦只是穷此心之理矣。

qiě dào rú hé shì jìng

且道如何是敬”?

yuē zhǐ shì zhǔ yī

曰:“只是主一”。

rú hé shì zhǔ yī

“如何是主一”?

yuē rú dú shū biàn yī xīn zài dú shū shàng

曰:“如读书,便一心在读书上。

jiē shì biàn yī xīn zài jiē shì shàng

接事,便一心在接事上”。

yuē rú cǐ zé yǐn jiǔ biàn yī xīn zài yǐn jiǔ shàng hào sè biàn yī xīn zài hào sè shàng

曰:“如此则饮酒便一心在饮酒上,好色便一心在好色上。

què shì zhú wù

却是逐物。

chéng shén jū jìng gōng fū

成甚居敬功夫”?

rì fú qǐng wèn yuē yī zhě tiān lǐ

日孚请问,曰:“一者,天理。

zhǔ yī shì yī xīn zài tiān lǐ shàng

主一是一心在天理上。

ruò zhǐ zhī zhǔ yī bù zhī yī jí shì lǐ yǒu shì shí biàn shì zhú wù wú shì shí biàn shì kàn kōng

若只知主一,不知一即是理,有事时便是逐物,无事时便是看空。

wéi qí yǒu shì wú shì yī xīn jiē zài tiān lǐ shàng yòng gōng

惟其有事无事,一心皆在天理上用功。

suǒ yǐ jū jìng yì jí shì qióng lǐ

所以居敬亦即是穷理。

jiù qióng lǐ zhuān yī chù shuō biàn wèi zhī jū jìng

就穷理专一处说,便谓之居敬。

jiù jū jìng jīng mì chù shuō biàn wèi zhī qióng lǐ

就居敬精密处说,便谓之穷理。

què bú shì jū jìng le bié yǒu gè xīn qióng lǐ

却不是居敬了,别有个心穷理。

qióng lǐ shí bié yǒu gè xīn jū jìng

穷理时,别有个心居敬。

míng suī bù tóng

名虽不同。

gōng fū zhǐ shì yī shì

功夫只是一事。

jiù rú yì yán jìng yǐ zhí nèi yì yǐ fāng wài

就如易言‘敬以直内,义以方外’。

jìng jí shì wú shì shí xī xī jí shì yǒu shì shí jìng

敬即是无事时羲,羲即是有事时敬。

liǎng jù hé shuō yī jiàn

两句合说一件。

rú kǒng zǐ yán xiū jǐ yǐ jìng jí bù xū yán yì

如孔子言‘修己以敬’,即不须言义。

mèng zǐ yán jí yì jí bù xū yán jìng

孟子言集义,即不须言敬。

huì de shí héng shuō shù shuō gōng fū zǒng shì yì bān

会得时,横说竖说,工夫总是一般。

ruò ní wén zhú jù bù shí běn lǐng jí zhī lí jué liè

若泥文逐句,不识本领,即支离决裂。

gōng fū dōu wú xià luò

工夫都无下落”。

wèn qióng lǐ hé yǐ jí shì jìn xìng

问:“穷理何以即是尽性”?

yuē xīn zhī tǐ xìng yě

曰:“心之体,性也。

xìng jí lǐ yě

性即理也。

qióng rén zhī lǐ zhēn yào rén jí rén

穷仁之理,真要仁极仁。

qióng yì zhī lǐ zhēn yào yì jí yì

穷义之理,真要义极义。

rén yì zhǐ shì wú xìng

仁义只是吾性。

gù qióng lǐ jí shì jìn xìng

故穷理即是尽性。

rú mèng zǐ shuō chōng qí cè yǐn zhī xīn zhì rén bù kě shèng yòng

如孟子说‘充其恻隐之心,至仁不可胜用’。

zhè biàn shì qióng lǐ gōng fū

这便是穷理工夫”。

rì fú yuē xiān rú wèi yī cǎo yī mù yì jiē yǒu lǐ

日孚曰:“先儒谓‘一草一木亦皆有理。

bù kě bù chá

不可不察’。

rú hé

如何”?

xiān shēng yuē fu wǒ zé bù xiá

先生曰:“夫我则不暇。

gōng qiě xiān qù lǐ huì zì jǐ xìng qíng

公且先去理会自己性情。

xū néng jìn rén zhī xìng rán hòu néng jìn wù zhī xìng

须能尽人之性,然后能尽物之性”。

rì fú sǒng rán yǒu wù

日孚悚然有悟。

wéi gàn wèn zhī rú hé shì xīn zhī běn tǐ

〔24〕惟干问:“知如何是心之本体”?

xiān shēng yuē zhī shì lǐ zhī líng chù

先生曰:“知是理之灵处。

jiù qí zhǔ zǎi chù shuō biàn wèi zhī xīn

就其主宰处说便谓之心。

jiù qí bǐng fù chù shuō biàn wèi zhī xìng

就其禀赋处说便谓之性。

hái tí zhī tóng wú bù zhī ài qí qīn wú bù zhī jìng qí xiōng

孩提之童,无不知爱其亲,无不知敬其兄。

zhǐ shì zhè gè líng néng bù wéi sī yù zhē gé chōng tuò de jǐn biàn wán quán shì tā běn tǐ

只是这个灵能不为私欲遮隔,充拓得尽,便完全是他本体。

biàn yǔ tiān de hé dé

便与天地合德。

zì shèng rén yǐ xià bù néng wú bì

自圣人以下,不能无蔽。

gù xū gé wù yǐ zhì qí zhī

故须格物以致其知”。

shǒu héng wèn dà xué gōng fū zhǐ shì chéng yì

〔25〕守衡问:“大学工夫只是诚意。

chéng yì gōng fū zhǐ shì gé wù xiū qí zhì píng

诚意工夫只是格物修齐治平。

zhǐ chéng yì jǐn yǐ

只诚意尽矣。

yòu yǒu zhèng xīn zhī gōng

又有正心之功。

yǒu suǒ niàn zhì hǎo lè zé bù de qí zhèng

有所念懥好乐,则不得其正。

hé yě

何也”?

xiān shēng yuē cǐ yào zì sī de zhī

先生曰:“此要自思得之。

zhī cǐ zé zhī wèi fā zhī zhōng yǐ

知此则知未发之中矣”。

shǒu héng zài sān qǐng

守衡再三请。

yuē wéi xué gōng fū yǒu qiǎn shēn

曰:“为学工夫有浅深。

chū shí ruò bù zhuó shí yòng yì qù hǎo shàn wù è rú hé néng wéi shàn qù è

初时若不着实用意去好善恶恶,如何能为善去恶?

zhè zhāo shí yòng yì biàn shì chéng yì

这着实用意,便是诚意。

rán bù zhī xīn zhī běn tǐ yuán wú yī wù yī xiàng zhuó yì qù hǎo shàn wù è biàn yòu duō le zhè fēn yì sī biàn bú shì kuò rán dà gōng

然不知心之本体原无一物,一向着意去好善恶恶,便又多了这分意思,便不是廓然大公。

shū suǒ wèi wú yǒu zuò hǎo zuò è fāng shì běn tǐ

书所谓‘无有作好作恶’,方是本体。

suǒ yǐ shuō yǒu suǒ fèn zhì hǎo lè zé bù de qí zhèng

所以说有所忿懥好乐,则不得其正。

zhèng xīn zhǐ shì chéng yì gōng fū lǐ miàn

正心只是诚意工夫里面。

tǐ dāng zì jiā xīn tǐ cháng yào jiàn kōng héng píng zhè biàn shì wèi fā zhī zhōng

体当自家心体,常要鉴空衡平,这便是未发之中”。

zhèng zhī wèn jiè jù shì jǐ suǒ bù zhī shí gōng fū

〔26〕正之问:“戒惧是己所不知时工夫。

shèn dú shì jǐ suǒ dú zhī shí gōng fū

慎独是己所独知时工夫。

cǐ shuō rú hé

此说如何”?

xiān shēng yuē zhǐ shì yí gè gōng fū

先生曰:“只是一个工夫。

wú shì shí gù shì dú zhī

无事时固是独知。

yǒu shì shí yì shì dú zhī

有事时亦是独知。

rén ruò bù zhī yú cǐ dú zhī zhī de yòng lì zhī zài rén suǒ gòng zhī chù yòng gōng biàn shì zuò wěi biàn shì jiàn jūn zǐ ér hòu yàn rán

人若不知于此独知之地用力,只在人所共知处用功,便是作伪,便是‘见君子而后厌然’。

cǐ dú zhī chù biàn shì chéng de méng yá

此独知处便是诚的萌芽。

cǐ chù bù lùn shàn niàn è niàn gèng wú xū jiǎ

此处不论善念恶念,更无虚假。

yī shì bǎi shì yī cuò bǎi cuò

一是百是,一错百错。

zhèng shì wáng bà yì lì chéng wěi shàn è jiè tóu

正是王霸义利诚伪善恶界头。

yú cǐ yī lì lì dìng biàn shì duān běn chéng yuán biàn shì lì chéng

于此一立立定,便是端本澄源,便是立诚。

gǔ rén xǔ duō chéng shēn de gōng fū

古人许多诚身的工夫。

jīng shén mìng mài quán tǐ zhī zài cǐ chù

精神命脉,全体只在此处。

zhēn shì mò jiàn mò xiǎn wú shí wú chǔ wú zhōng wú shǐ

真是莫见莫显,无时无处,无终无始。

zhǐ shì cǐ gè gōng fū

只是此个工夫。

jīn ruò yòu fēn jiè jù wèi jǐ suǒ bù zhī

今若又分戒惧为己所不知。

jí gōng fū biàn zhī lí yì yǒu jiàn duàn

即工夫便支离,亦有间断。

jì jiè jù jí shì zhī

既戒惧,即是知。

jǐ ruò bù zhī shì shuí jiè jù

己若不知,是谁戒惧?

rú cǐ jiàn jiě biàn yào liú rù duàn miè chán dìng

如此见解,便要流入断灭禅定”。

yuē bù lùn shàn niàn è niàn gèng wú xū jiǎ

曰:“不论善念恶念,更无虚假。

zé dú zhī zhī de gèng wú wú niàn shí yá

则独知之地,更无无念时邪”?

yuē jiè jù yì shì niàn

曰:“戒惧亦是念。

jiè jù zhī niàn wú shí kě xi

戒惧之念,无时可息。

ruò jiè jù zhī xīn shāo yǒu bù cún bú shì hūn guì biàn yǐ liú rù è niàn

若戒惧之心稍有不存,不是昏瞆,便已流入恶念。

zì cháo zhì mù zì shǎo zhì lǎo ruò yào wú niàn jí shì jǐ bù zhī

自朝至暮,自少至老,若要无念,即是己不知。

cǐ chú shì hūn shuì chú shì gǎo mù sǐ huī

此除是昏睡,除是槁木死灰”。

zhì dào wèn xún zǐ yún yǎng xīn mò shàn yú chéng

〔27〕志道问:“荀子云:‘养心莫善于诚’。

xiān rú fēi zhī hé yě

先儒非之,何也”?

xiān shēng yuē cǐ yì wèi kě biàn yǐ wéi fēi

先生曰:“此亦未可便以为非。

chéng zì yǒu yǐ gōng fū shuō zhě

‘诚’字有以工夫说者。

chéng shì xīn zhī běn tǐ

诚是心之本体。

qiú fù qí běn tǐ biàn shì sī chéng de gōng fū

求复其本体,便是思诚的工夫。

míng dào shuō yǐ chéng jìng cún zhī yì shì cǐ yì

明道说‘以诚敬存之’,亦是此意。

dà xué yù zhèng qí xīn xiān chéng qí yì

大学‘欲正其心,先诚其意’。

xún zǐ zhī yán gù duō bìng rán bù kě yī lì chuī máo qiú cī

荀子之言固多病,然不可一例吹毛求疵。

dà fán kàn rén yán yǔ ruò xiān yǒu gè yì jiàn biàn yǒu guò dāng chù

大凡看人言语,若先有个意见,便有过当处。

wéi fù bù rén zhī yán mèng zǐ yǒu qǔ yú yáng hǔ

‘为富不仁’之言,孟子有取于阳虎。

cǐ biàn jiàn shèng xián dà gōng zhī xīn

此便见圣贤大公之心”。

xiāo huì wèn jǐ sī nán kè

〔28〕萧惠问:“己私难克。

nài hé

奈何”?

xiān shēng yuē jiāng rǔ jǐ sī lái tì rǔ kè

先生曰:“将汝己私来替汝克”。

yòu yuē rén xū yǒu wéi jǐ zhī xīn fāng néng kè jǐ

又曰:“人须有为己之心,方能克己。

néng kè jǐ fāng néng chéng jǐ

能克己,方能成己”。

xiāo huì yuē huì yì pō yǒu wéi jǐ zhī xīn

萧惠曰:“惠亦颇有为己之心。

bù zhī yuán hé bù néng kè jǐ

不知缘何不能克己”?

xiān shēng yuē qiě shuō rǔ yǒu wéi jǐ zhī xīn shì rú hé

先生曰“且说汝有为己之心是如何”。

huì liáng jiǔ yuē huì yì yī xīn yào zuò hǎo rén

惠良久曰:“惠亦一心要做好人。

biàn zì wèi pō yǒu wéi jǐ zhī xīn

便自谓颇有为己之心。

jīn sī zhī kàn lái yì zhǐ shì wèi de gè qū qiào de jǐ

今思之,看来亦只是为得个躯壳的己。

bù céng wèi gè zhēn jǐ

不曾为个真己”。

xiān shēng yuē zhēn jǐ hé zēng lí zhe qū qiào

先生曰:“真己何曾离着躯壳?

kǒng rǔ lián nà qū qiào de jǐ yě bù céng wèi

恐汝连那躯壳的己也不曾为。

qiě dào rǔ suǒ wèi qū qiào de jǐ qǐ bù shì ěr mù wéi bí sì zhī

且道汝所谓躯壳的己,岂不是耳目囗鼻四肢”?

huì yuē zhèng shì wèi cǐ mù biàn yào sè ěr biàn yào shēng kǒu biàn yào wèi sì zhī biàn yào yì lè suǒ yǐ bù néng kè

惠曰:“正是为此,目便要色,耳便要声,口便要味,四肢便要逸乐,所以不能克”。

xiān shēng yuē měi sè lìng rén mù máng

先生曰:“美色令人目盲。

měi shēng lìng rén ěr lóng

美声令人耳聋。

měi wèi lìng rén wéi shuǎng

美味令人囗爽。

chí chěng tián liè lìng rén fā kuáng zhè dōu shì hài rǔ ěr mù wéi bí sì zhī de

驰骋田猎令人发狂,这都是害汝耳目囗鼻四肢的。

qǐ de shì wèi rǔ ěr mù wéi bí sì zhī

岂得是为汝耳目囗鼻四肢?

ruò wéi kàn ěr mù wéi bí sì zhī shí biàn xū sī liang ěr rú hé tīng mù rú hé shì wéi rú hé yán sì zhī rú hé dòng

若为看耳目囗鼻四肢时,便须思量耳如何听,目如何视,囗如何言,四肢如何动。

bì xū fēi lǐ wù shì tīng yán dòng fāng cái chéng de gè ěr mù wéi bí sì zhī

必须非礼勿视听言动,方才成得个耳目囗鼻四肢。

zhè gè cái shì wéi zhe ěr mù wéi bí sì zhī

这个才是为着耳目囗鼻四肢。

rǔ jīn zhōng rì xiàng wài chí qiú wèi míng wéi lì zhè dōu shì wéi zhe qū qiào wài miàn de wù shì

汝今终日向外驰求,为名为利这都是为着躯壳外面的物事。

rǔ ruò wéi zhe ěr mù wéi bí sì zhī yào fēi lǐ wù shì tīng yán dòng shí qǐ shì rǔ zhī ěr mù wéi bí sì zhī zì néng wù shì tīng yán dòng

汝若为着耳目囗鼻四肢,要非礼勿视听言动时,岂是汝之耳目囗鼻四肢自能勿视听言动?

xū yóu rǔ xīn

须由汝心。

zhè shì tīng yán dòng jiē shì rǔ xīn

这视听言动,皆是汝心。

rǔ xīn zhī dòng fā qiào yú mù

汝心之动发窍于目。

rǔ xīn zhī tīng fā qiào yú ěr

汝心之听发窍于耳。

rǔ xīn zhī yán fā qiào yú wéi

汝心之言发窍于囗。

rǔ xīn zhī dòng fā qiào yú sì zhī

汝心之动发窍于四肢。

ruò wú rǔ xīn biàn wú ěr mù wéi bí

若无汝心,便无耳目囗鼻。

suǒ wèi rǔ xīn yì bù zhuān shì nà yī tuán xuè ròu

所谓汝心,亦不专是那一团血肉。

ruò shì nà yī tuán xuè ròu rú jīn yǐ sǐ de rén nà yī tuán xuè ròu hái zài

若是那一团血肉,如今已死的人,那一团血肉还在。

yuán hé bù néng shì tīng yán dòng

缘何不能视听言动?

suǒ wèi rǔ xīn què shì nà néng shì tīng yán dòng de

所谓汝心,却是那能视听言动的。

zhè gè biàn shì xìng biàn shì tiān lǐ

这个便是性,便是天理。

yǒu zhè gè xìng cái néng shēng zhè xìng zhī shēng lǐ

有这个性,才能生这性之生理。

biàn wèi zhī rén

便谓之仁。

zhè xìng zhī shēng lǐ fā zài mù biàn huì shì

这性之生理,发在目便会视。

fā zài ěr biàn huì tīng

发在耳便会听。

fā zài wéi biàn huì yán

发在囗便会言。

fā zài sì zhī biàn huì dòng

发在四肢便会动。

dōu zhǐ shì nà tiān lǐ fà shēng

都只是那天理发生。

yǐ qí zhǔ zǎi yī shēn gù wèi zhī xīn

以其主宰一身,故谓之心。

zhè xīn zhī běn tǐ yuán zhǐ shì gè tiān lǐ

这心之本体,原只是个天理。

yuán wú fēi lǐ

原无非礼。

zhè gè biàn shì rǔ zhī zhēn jǐ

这个便是汝之真己。

zhè gè zhēn jǐ shì qū qiào de zhǔ zǎi

这个真己,是躯壳的主宰。

ruò wú zhēn jǐ biàn wú qū qiào

若无真己,便无躯壳。

zhēn shì yǒu zhī jí shēng wú zhī jí sǐ

真是有之即生,无之即死。

rǔ ruò zhēn wèi nà gè qū qiào de jǐ bì xū yòng zhe zhè gè zhēn jǐ

汝若真为那个躯壳的己,必须用着这个真己。

biàn xū cháng cháng bǎo shǒu zhe zhè gè zhēn jǐ de běn tǐ

便须常常保守着这个真己的本体。

jiè shèn bù dǔ kǒng jù bù wén

戒慎不睹,恐惧不闻。

wéi kǒng kuī sǔn le tā yī xiē

惟恐亏损了他一些。

cái yǒu yī háo fēi lǐ méng dòng biàn rú dāo gē rú zhēn cì

才有一毫非礼萌动,便如刀割,如针刺。

rěn nài bù guò

忍耐不过。

bì xū qù le dāo bá le zhēn

必须去了刀,拔了针。

zhè cái shì yǒu wéi jǐ zhī xīn fāng néng kè jǐ

这才是有为己之心,方能克己。

rǔ jīn zhèng shì rèn zéi zuò zǐ

汝今正是认贼作子。

yuán hé què shuō yǒu wéi jǐ zhī xīn bù néng kè jǐ

缘何却说有为己之心,不能克己”?

yǒu yī xué zhě bìng mù

〔29〕有一学者病目。

qī qī shén yōu

戚戚甚忧。

xiān shēng yuē ěr dí nǎi guì mù jiàn xīn

先生曰,“尔苖乃贵目贱心”。

xiāo huì hǎo xiān shì

〔30〕萧惠好仙释。

xiān shēng jǐng zhī yuē wú yì zì yòu dǔ zhì èr shì

先生警之曰:“吾亦自幼笃志二氏。

zì wèi jì yǒu suǒ de wèi rú zhě wèi bù zú xué

自谓既有所得,谓儒者为不足学。

qí hòu jū yí sān zài jiàn de shèng rén zhī xué ruò shì qí jiǎn yì guǎng dà

其后居夷三载,见得圣人之学若是其简易广大。

shǐ zì tàn huǐ cuò yòng le sān shí nián qì lì

始自叹悔错用了三十年气力。

dà dǐ èr shì zhī xué qí miào yǔ shèng rén zhǐ yǒu háo lí zhī jiān

大抵二氏之学,其妙与圣人只有毫厘之间。

rǔ jīn suǒ xué nǎi qí tǔ jū

汝今所学,乃其土苴。

zhé zì xìn zì hào ruò cǐ

辄自信自好若此。

zhēn chī xiāo qiè fǔ shǔ ěr

真鸱鸮窃腐鼠耳”。

huì qǐng wèn èr shì zhī miào

惠请问二氏之妙。

xiān shēng yuē xiàng rǔ shuō shèng rén zhī xué jiǎn yì guǎng dà

先生曰:“向汝说圣人之学简易广大。

rǔ què bù wèn wǒ wù de

汝却不问我悟的。

zhǐ wèn wǒ huǐ de

只问我悔的”。

huì cán xiè

惠惭谢。

qǐng wèn shèng rén zhī xué

请问圣人之学。

xiān shēng yuē rǔ jīn zhǐ shì le rén shì wèn

先生曰:“汝今只是了人事问。

dài rǔ biàn gè zhēn yào qiú wèi shèng rén de xīn lái yǔ rǔ shuō

待汝辨个真要求为圣人的心来与汝说”。

huì zài sān qǐng

惠再三请。

xiān shēng yuē yǐ yǔ rǔ yī jù dào jǐn

先生曰:“已与汝一句道尽。

rǔ shàng zì bú huì

汝尚自不会”。

liú guān shí wèn wèi fā zhī zhōng shì rú hé

〔31〕刘观时问:“未发之中是如何”?

xiān shēng yuē rǔ dàn jiè shèn bù dǔ kǒng jù bù wén yǎng de cǐ xīn chún shì tiān lǐ biàn zì rán jiàn

先生曰:“汝但戒慎不睹,恐惧不闻,养得此心纯是天理,便自然见”。

guān shí qǐng lüè shì qì xiàng

观时请略示气象。

xiān shēng yuē yǎ zǐ chī kǔ guā yǔ nǐ shuō bù dé

先生曰:“哑子吃苦瓜,与你说不得。

nǐ yào zhī cǐ kǔ hái xū nǐ zì chī

你要知此苦,还须你自吃”。

shí yuē rén zài bàng yuē rú cǐ cái shì zhēn zhī jí shì xíng yǐ

时曰仁在傍曰:“如此才是真知即是行矣”。

yī shí zài zuò zhū you jiē yǒu shěng

一时在座诸友皆有省。

xiāo huì wèn sǐ shēng zhī dào

〔32〕萧惠问死生之道。

xiān shēng yuē zhī zhòu yè jí zhī sǐ shēng

先生曰:“知昼夜,即知死生”。

wèn zhòu yè zhī dào

问昼夜之道。

yuē zhī zhòu zé zhī yè

曰:“知昼则知夜”。

yuē zhòu yì yǒu suǒ bù zhī hu

曰:“昼亦有所不知乎”?

xiān shēng yuē rǔ néng zhī zhòu měng měng ér xìng chǔn chǔn ér shí

先生曰:“汝能知昼,懵懵而兴,蠢蠢而食。

xíng bù zhe xí bù chá

行不著,习不察。

zhōng rì hūn hūn zhǐ shì mèng zhòu

终日昏昏,只是梦昼。

wéi xi yǒu yǎng shùn yǒu cún

惟‘息有养,瞬有存’。

cǐ xīn xīng xīng míng míng tiān lǐ wú yī niàn jiàn duàn cái shì néng zhī zhòu

此心惺惺明明,天理无一念间断,才是能知昼。

zhè biàn shì tiān dé

这便是天德。

biàn shì tōng hu zhòu yè zhī dào ér zhī

便是通乎昼夜之道而知。

gèng yǒu shèn me sǐ shēng

更有甚么死生”?

mǎ zǐ shēn wèn xiū dào zhī jiào jiù shuō wèi shèng rén pǐn jié wú xìng zhī gù yǒu yǐ wéi fǎ yú tiān xià ruò lǐ yuè xíng zhèng zhī shǔ

〔33〕马子莘问:“修道之教,旧说谓圣人品节吾性之固有,以为法于天下,若礼乐刑政之属。

cǐ yì rú hé

此意如何”?

xiān shēng yuē dào jí xìng jí mìng

先生曰:“道即性即命。

běn shì wán wán quán quán zēng jiǎn bù dé bù jiǎ xiū shì de

本是完完全全,增减不得,不假修饰的。

hé xū yào shèng rén pǐn jié

何须要圣人品节?

què shì bù wán quán de duì xiàng

却是不完全的对象。

lǐ yuè xíng zhèng shì zhì tiān xià zhī fǎ gù yì kě wèi zhī jiào

礼乐刑政是治天下之法,固亦可谓之教。

dàn bú shì zi sī běn zhǐ

但不是子思本旨。

ruò rú xiān rú zhī shuō xià miàn yóu jiào rù dào de yuán hé shě le shèng rén lǐ yuè xíng zhèng zhī jiào bié shuō chū yī duàn jiè shèn kǒng jù gōng fū

若如先儒之说,下面由教入道的,缘何舍了圣人礼乐刑政之教,别说出一段戒慎恐惧工夫?

què shì shèng rén zhī gǎn wéi xū shè yǐ

却是圣人之敢为虚设矣”。

zi shēn qǐng wèn

子莘请问。

xiān shēng yuē zi sī xìng dào jiào jiē cóng běn yuán shàng shuō

先生曰:“子思性道教,皆从本原上说。

tiān mìng yú rén zé mìng biàn wèi zhī xìng

天命于人,则命便谓之性。

shuài xìng ér xíng zé xìng biàn wèi zhī dào

率性而行,则性便谓之道。

xiū dào ér xué zé dào biàn wèi zhī jiào

修道而学,则道便谓之教。

shuài xìng shì chéng zhě shì

率性是诚者事。

suǒ wèi zì chéng míng wèi zhī xìng yě

所谓‘自诚明,谓之性’也。

xiū dào shì chéng zhī zhě shì

修道是诚之者事。

suǒ wèi zì míng chéng wèi zhī jiào yě

所谓“自明诚,谓之教’也。

shèng rén shuài xìng ér xíng jí shì dào

圣人率性而行,即是道。

shèng rén yǐ xià wèi néng shuài xìng yú dào

圣人以下,未能率性于道。

wèi miǎn yǒu guò bù jí

未免有过不及。

gù xū xiū dào xiū dào zé xián zhī zhě bù dé ér guò yú bù xiào zhě bù dé ér bù jí

故须修道,修道则贤知者不得而过,愚不肖者不得而不及。

dōu yào xún zhe zhè gè dào zé dào biàn shì gè jiào

都要循着这个道,则道便是个教。

cǐ jiào zì yǔ tiān dào zhì jiào

此‘教’字与‘天道至教。

fēng yǔ shuāng lù wú fēi jiào yě zhī jiào tóng

风雨霜露,无非教也’之‘教’同。

xiū dào zì yǔ xiū dào yǐ rén tóng

‘修道’字与‘修道以仁’同。

rén néng xiū dào rán hòu néng bù wéi yú dào yǐ fù qí xìng zhī běn tǐ

人能修道,然后能不违于道,以复其性之本体。

zé yì shì shèng rén shuài xìng zhī dào yǐ

则亦是圣人率性之道矣。

xià miàn jiè shèn kǒng jù biàn shì xiū dào de gōng fū

下面戒慎恐惧便是修道的工夫。

zhōng hé biàn shì fù qí xìng zhī běn tǐ

中和便是复其性之本体。

rú yì suǒ wèi qióng lǐ jìn xìng yǐ zhì yú mìng

如易所谓‘穷理尽性,以至于命’。

zhōng hé wèi yù biàn shì jìn xìng zhì mìng

中和位育,便是尽性至命”。

huáng chéng fu wèn xiān rú yǐ kǒng zǐ gào yán yuān wèi bāng zhī wèn shì lì wàn shì cháng xíng zhī dào

〔34〕黄诚甫问:“先儒以孔子告颜渊为邦之问,是立万世常行之道。

rú hé

如何”?

xiān shēng yuē yán zǐ jù tǐ shèng rén

先生曰:“颜子具体圣人。

qí yú wèi bāng de dà běn dà yuán dōu yǐ wán bèi

其于为邦的大本大原,都已完备。

fū zǐ píng rì zhī zhī yǐ shēn

夫子平日知之已深。

dào cǐ dōu bù bì yán

到此都不必言。

zhǐ jiù zhì dù wén wéi shàng shuō

只就制度文为上说。

cǐ děng chù yì bù kě hū lüè

此等处亦不可忽略。

xū yào shì rú cǐ fāng jìn shàn

须要是如此方尽善。

yòu bù kě yīn zì jǐ běn lǐng shì dāng le biàn yú fáng fàn shàng shū kuò

又不可因自己本领是当了,便于防范上疏阔。

xū shì yào fàng zhèng shēng yuǎn nìng rén gài yán zǐ shì gè kè jǐ xiàng lǐ dé shàng yòng xīn de rén

须是要‘放郑声,远佞人’盖颜子是个克己向里德上用心的人。

kǒng zǐ kǒng qí wài miàn mò jié huò yǒu shū lüè gù jiù tā bù zú chù bāng bǔ shuō

孔子恐其外面末节,或有疏略,故就他不足处帮补说。

ruò zài tā rén xū gào yǐ wéi zhèng zài rén qǔ rén yǐ shēn xiū shēn yǐ dào xiū dào yǐ rén dá dào jiǔ jīng jí chéng shēn xǔ duō gōng fū fāng shǐ zuò de zhè gè fāng shì wàn shì cháng xíng zhī dào

若在他人,须告以为政在人,取人以身,修身以道,修道以仁,达道九经,及诚身许多工夫,方始做得这个,方是万世常行之道。

bù rán zhǐ qù xíng le xià shí chéng le yīn lù fú le zhōu miǎn zuò le sháo wǔ tiān xià biàn zhì de

不然,只去行了夏时,乘了殷辂,服了周冕,作了韶舞,天下便治得。

hòu rén dàn jiàn yán zǐ shì kǒng mén dì yī rén yòu wèn gè wèi bāng biàn bǎ zuò tiān dà shì kàn le

后人但见颜子是孔门第一人,又问个为邦,便把做天大事看了”。

cài xī yuān wèn wén gōng dà xué xīn běn xiān gé zhì ér hòu chéng yì gōng fū

〔35〕蔡希渊问:“文公大学新本,先格致而后诚意工夫。

shì yǔ shǒu zhāng cì dì xiāng hé

似与首章次第相合。

ruò rú xiān shēng cóng jiù běn zhī shuō jí chéng yì fǎn zài gé zhì zhī qián

若如先生从旧本之说,即诚意反在格致之前。

yú cǐ shàng wèi shì rán

于此尚未释然”。

xiān shēng yuē dà xué gōng fū jí shì míng míng dé

先生曰:“大学工夫即是明明德。

míng míng dé zhǐ shì gè chéng yì

明明德只是个诚意。

chéng yì de gōng fū zhǐ shì gé wù zhì zhī

诚意的工夫只是格物致知。

ruò yǐ chéng yì wéi zhǔ qù yòng gé wù zhì zhī de gōng fū jí gōng fū shǐ yǒu xià luò

若以诚意为主,去用格物致知的工夫,即工夫始有下落。

jí wéi shàn qù è wú fēi shì chéng yì de shì

即为善去恶,无非是诚意的事。

rú xīn běn xiān qù qióng gé shì wù zhī lǐ

如新本先去穷格事物之理。

jí máng máng dàng dàng dōu wú zhuó luò chù

即茫茫荡荡,都无着落处。

xū yòng tiān gè jìng zì fāng cái qiān chě de xiàng shēn xīn shàng lái

须用添个敬字,方才牵扯得向身心上来。

rán zhōng shì méi gēn yuán

然终是没根原。

ruò xū yòng tiān gè jìng zì yuán hé kǒng mén dào jiāng yí gè zuì jǐn yào de zì là le zhí dài qiān yú nián hòu yào rén lái bǔ chū

若须用添个敬字,缘何孔门倒将一个最紧要的字落了,直待千余年后要人来补出?

zhèng wèi yǐ chéng yì wéi zhǔ jí bù xū tiān jìng zì

正谓以诚意为主,即不须添敬字。

suǒ yǐ jǔ chū gè chéng yì lái shuō

所以举出个诚意来说。

zhèng shì xué wèn de dà tóu nǎo chù

正是学问的大头脑处。

yú cǐ bù chá zhēn suǒ wèi háo lí zhī chà qiān lǐ zhī miào

于此不察,真所谓毫厘之差,千里之缪。

dà dǐ zhōng yōng gōng fū zhǐ shì chéng shēn

大抵中庸工夫只是诚身。

chéng shēn zhī jí biàn shì zhì chéng

诚身之极便是至诚。

dà xué gōng fū zhǐ shì chéng yì

大学工夫只是诚意。

chéng yì zhī jí biàn shì zhì shàn

诚意之极便是至善。

gōng fū zǒng shì yì bān

工夫总是一般。

jīn shuō zhè lǐ bǔ gè jìng zì nà lǐ bǔ gè chéng zì wèi miǎn huà shé tiān zú

今说这里补个敬字,那里补个诚字,未免画蛇添足”。

Want to learn Chinese with visual scenes and structured paths?

Start Learning Chinese →