lái shū yún jìn shí xué zhě wù wài yí nèi bó ér guǎ yào gù xiān shēng tè chàng chéng yì yī yì zhēn biān gāo huāng chéng dà huì yě wú zǐ dòng jiàn shí bì rú cǐ yǐ yì jiāng tóng yǐ jiù zhī hu
〔1〕来书云：“近时学者务外遗内，博而寡要，故先生特倡‘诚意’一义，针砭膏肓，诚大惠也“吾子洞见时弊如此矣，亦将同以救之乎？
rán zé bǐ rén zhī xīn wú zǐ gù yǐ yī jù dào jǐn fù hé yán zāi
然则鄙人之心，吾子固已一句道尽，复何言哉！
fù hé yán zāi
复何言哉！
ruò chéng yì zhī shuō zì shì shèng mén jiào rén yòng gōng dì yī yì dàn jìn shì xué zhě nǎi zuò dì èr yì kàn gù shāo yǔ tí duō jǐn yào chū lái fēi bǐ rén suǒ néng tè chàng yě
若“诚意”之说，自是圣门教人用功第一义：但近世学者乃作第二义看，故稍与提掇紧要出来，非鄙人所能特倡也。
lái shū yún dàn kǒng lì shuō tài gāo yòng gōng tài jié hòu shēng shī chuán yǐng xiǎng miù wù wèi miǎn zhuì yú fó shì míng xīn jiàn xìng dìng huì dùn wù zhī jī wú guài wén zhě jiàn yí
〔2〕来书云：但恐立说太高，用功太捷，后生师传，影响谬误，未免坠于佛氏明心、见性，定慧，顿悟之机，无怪闻者见疑。
qū qū gé zhì chéng zhèng zhī shuō shì jiù xué zhě běn xīn rì yòng shì wéi jiān tǐ jiū jiàn lǚ shí dì yòng gōng shì duō shǎo cì dì duō shǎo jī lěi zài zhèng yǔ kōng xū dùn wù zhī shuō xiāng fǎn
区区格、致、诚、正之说，是就学者本心、日用事为间，体究践履，实地用功，是多少次第、多少积累在，正与空虚顿悟之说相反；
wén zhě běn wú qiú wèi shèng rén zhī zhì yòu wèi cháng jiǎng jiū qí xiáng suì yǐ jiàn yí yì wú zú guài ruò wú zǐ zhī gāo míng zì dāng yī yǔ zhī xià biàn liǎo rán yǐ nǎi yì wèi lì shuō tài gāo yòng gōng tài jié hé yá
闻者本无求为圣人之志，又未尝讲究其详，遂以见疑，亦无足怪：若吾子之高明，自当一语之下便了然矣：乃亦谓立说太高，用功太捷，何邪？
lái shū yún suǒ yù zhī xíng bìng jìn bù yí fēn bié qián hòu jí zhōng yōng zūn dé xìng ér dào wèn xué zhī gōng jiāo yǎng hù fā nèi wài běn mò yī yǐ guàn zhī zhī dào
〔3〕来书云：“所喻知、行并进，不宜分别前后，即《中庸》尊德性而道问学之功，交养互发，内外本末，一以贯之之道。
rán gōng fū cì dì bù néng wú xiān hòu zhī chà rú zhī shí nǎi shí zhī tāng nǎi yǐn zhī lù nǎi xíng
然工夫次第，不能无先后之差：如知食乃食，知汤乃饮，知路乃行。
wèi yǒu bú jiàn shì wù xiān yǒu shì shì cǐ yì háo lí shū hū zhī jiān fēi wèi jié rán yǒu děng jīn rì zhī zhī ér míng rì nǎi xíng yě jì yún jiāo yǎng hù fā nèi wài běn mò yī yǐ guàn zhī zé zhī xíng bìng jìn zhī shuō wú fù kě yí yǐ
未有不见是物，先有是事：此亦毫厘倏忽之间，非谓截然有等，今日知之，而明日乃行也”既云“交养互发，内外本末一以贯之”，则知行并进之说，无复可疑矣。
yòu yún gōng fū cì dì néng bù wú xiān hòu zhī chà
又云“工夫次第能不无先后之差。
wú nǎi zì xiāng máo dùn yǐ hū
”无乃自相矛盾已乎？
zhī shí nǎi shí děng shuō cǐ yóu míng bái yì jiàn
知食乃食等说，此尤明白易见。
dàn wú zǐ wèi jìn wén zhàng bì zì bù chá ěr
但吾子为近闻障蔽自不察耳。
fū rén bì yǒu yù shí zhī xīn rán hòu zhī shí yù shí zhī xīn jí shì yì jí shì xíng zhī shǐ yǐ shí wèi zhī měi è dài rù kǒu ér hòu zhī qǐ yǒu bù dài rù kǒu ér yǐ xiān zhī shí wèi zhī měi è zhě yá
夫人必有欲食之心，然后知食，欲食之心即是意，即是行之始矣：食味之美恶待入口而后知，岂有不待入口而已先知食味之美恶者邪？
bì yǒu yù xíng zhī xīn rán hòu zhī lù jí shì yì jí shì xíng zhī shǐ yǐ lù qí zhī xiǎn yí bì dài shēn qīn lǚ lì ér hòu zhī qǐ yǒu bù dài shēn qīn lǚ lì ér yǐ xiān zhī lù qí zhī xiǎn yí zhě yá
必有欲行之心，然后知路，即是意、即是行之始矣：路岐之险夷，必待身亲履历而后知，岂有不待身亲履历而已先知路岐之险夷者邪？
zhī tāng yǐn zhī yī fú yǐ cǐ lì zhī jiē wú kě yí
知汤饮，知衣服，以此例之，皆无可疑。
ruò rú wú zǐ zhī yù shì nǎi suǒ wèi bú jiàn shì wù ér xiān yǒu shì shì zhě yǐ
若如吾子之喻，是乃所谓不见是物，而先有是事者矣。
wú zǐ yòu wèi cǐ yì háo lí shū hū zhī jiān fēi wèi jié rán yǒu děng jīn rì zhī zhī ér míng rì nǎi xíng yě shì yì chá zhī shàng yǒu wèi jīng
吾子又谓“此亦毫厘倏忽之间，非谓截然有等，今日知之，而明日乃行也是亦察之尚有未精。
rán jiù rú wú zǐ zhī shuō zé zhī xíng zhī wèi hé yī bìng jìn yì zì duàn wú kě yí yǐ
然就如吾子之说，则知行之为合一并进，亦自断无可疑矣。
lái shū yún zhēn zhī jí suǒ yǐ wéi xíng bù xíng bù zú wèi zhī zhī cǐ wéi xué zhě chī jǐn lì jiào bǐ wu gōng xíng zé kě
〔4〕来书云：“真知即所以为行，不行不足谓之知，此为学者吃紧立教，俾务躬行则可。
ruò zhēn wèi xíng jí shì zhī kǒng qí zhuān qiú běn xīn suì yí wù lǐ bì yǒu àn ér bù dá zhī chù yì qǐ shèng mén zhī xíng bìng jìn zhī chéng fǎ zāi
若真谓行即是知，恐其专求本心，遂遗物理，必有暗而不达之处，抑岂圣门知行并进之成法哉？
zhī zhī zhēn qiè dǔ shí chù
”知之真切笃实处。
jì shì xíng xíng zhī míng jué jīng chá chù
既是行，行之明觉精察处。
jí shì zhī zhī xíng gōng fū běn bù kě lí
即是知，知行工夫，本不可离。
zhǐ wèi hòu shì xué zhě fēn zuò liǎng jié yòng gōng xiān què zhī xíng běn tǐ gù yǒu hé yī bìng jìn zhī shuō zhēn zhī jí suǒ yǐ wéi xíng bù xíng bù zú wèi zhī zhī
只为后世学者分作两截用功，先却知、行本体，故有合一并进之说，真知即所以为行，不行不足谓之知。
yún zhī shí nǎi shí děng shuō kě jiàn qián yǐ lüè yán zhī yǐ
云“知食乃食”等说，可见前已略言之矣。
cǐ suī chī jǐn jiù bì ér fā rán zhī xíng zhī tǐ běn lái rú shì
此虽吃紧救弊而发，然知、行之体本来如是。
fēi yǐ jǐ yì yì yáng qí jiān gū wéi shì shuō yǐ gǒu yī shí zhī xiào zhě yě
非以己意抑扬其间，姑为是说，以苟一时之效者也。
zhuān qiú běn xīn suì yí wù lǐ cǐ gài shī qí běn xīn zhě yě fu wù lǐ bù wài yú wú xīn wài wú xīn ér qiú wù lǐ wú wù lǐ yǐ
“专求本心，遂遗物理，”此盖失其本心者也：夫物理不外于吾心，外吾心而求物理，无物理矣。
yí wù lǐ ér qiú wú xīn wú xīn yòu hé wù yá
遗物理而求吾心，吾心又何物邪？
xīn zhī tǐ xìng yě xìng jì lǐ yě
心之体，性也，性既理也。
gù yǒu xiào qīn zhī xīn jí yǒu xiào zhī lǐ wú xiào qīn zhī xīn jí wú xiào zhī lǐ yǐ
故有孝亲之心，即有孝之理，无孝亲之心，即无孝之理矣。
yǒu zhōng jūn zhī xīn jí yǒu zhōng zhī lǐ wú zhōng jūn zhī xīn jí wú zhōng zhī lǐ yǐ
有忠君之心，即有忠之理，无忠君之心，即无忠之理矣。
lǐ qǐ wài yú wú xīn xié
理岂外于吾心邪？
huì ān wèi rén zhī suǒ yǐ wéi xué zhě yǔ lǐ ér yǐ xīn suī zhǔ hu yī shēn ér shí guǎn hu tiān xià zhī lǐ lǐ suī sàn zài wàn shì ér shí bù wài hū yī rén zhī xīn
晦庵谓“人之所以为学者与理而已：心虽主乎一身，而实管乎天下之理：理虽散在万事，而实不外乎一人之心”。
shì qí yī fēn yī hé zhī jiān ér wèi miǎn yǐ qǐ xué zhě xīn lǐ wèi èr zhī bì
是其一分一合之间，而未免已启学者心、理为二之弊。
cǐ hòu shì suǒ yǐ yǒu zhuān qiú běn xīn suì yí wù lǐ zhī huàn zhèng yóu bù zhī xīn jí lǐ ěr
此后世所以有“专求本心，遂遗物理”之患，正由不知心即理耳。
fu wài xīn yǐ qiú wù lǐ shì yǐ yǒu yín ér bù dá zhī chù cǐ gào zi yì wài zhī shuō mèng zǐ suǒ yǐ wèi zhī bù zhī yì yě
夫外心以求物理，是以有訚而不达之处：此告子义外之说，孟子所以谓之不知义也。
xīn yī ér yǐ yǐ qí quán tǐ cè dá ér yán wèi zhī rén yǐ qí dé yí ér yán wèi zhī yì yǐ qí tiáo lǐ ér yán wèi zhī lǐ
心一而已，以其全体恻怛而言，谓之仁，以其得宜而言谓之义，以其条理而言谓之理。
bù kě wài xīn yǐ qiú rén bù kě wài xīn yǐ qiú yì dú kě wài xīn yǐ qiú lǐ hu
不可外心以求仁，不可外心以求义，独可外心以求理乎？
wài xīn yǐ qiú lǐ cǐ zhī xíng zhī suǒ yǐ èr yě
外心以求理，此知、行之所以二也。
qiú lǐ yú wú xīn cǐ shèng mén zhī xíng hé yī zhī jiào wú zǐ yòu hé yí hu
求理于吾心，此圣门知、行合一之教，吾子又何疑乎！
lái shū yún suǒ shì dà xué gǔ běn wèi zhì qí běn tǐ zhī zhī
〔5〕来书云：“所释大学古本谓“致其本体之知”。
cǐ gù mèng zǐ jìn xīn zhī zhǐ
此固孟子尽心之旨。
zhū zǐ yì yǐ xū líng zhī jué wèi cǐ xīn zhī liàng
朱子亦以虚灵知觉为此心之量。
rán jìn xīn yóu yú zhī xìng
然尽心由于知性。
zhì zhī zài yú gé wù
致知在于格物。
jìn xīn yóu yú zhī xìng
”“尽心由于知性。
zhì zhī zài yú gé wù
致知在于格物”。
cǐ yǔ rán yǐ
此语然矣。
rán ér tuī běn wú zǐ zhī yì zé qí suǒ yǐ wéi shì yǔ zhě shàng yǒu wèi míng yě
然而推本吾子之意，则其所以为是语者，尚有未明也。
zhū zǐ yǐ jìn xīn zhī xìng zhī tiān wèi wù gé zhī zhì
朱子以尽心知性知天为物格知致。
yǐ cún xīn yǎng xìng shì tiān wèi chéng yì zhèng xīn xiū shēn
以存心养性事天为诚意正心修身。
yǐ yāo shòu bù èr xiū shēn yǐ sì wèi zhī zhì rén jǐn
以殀寿不贰修身以俟为知至仁尽。
shèng rén zhī shì
圣人之事。
ruò bǐ rén zhī jiàn zé yǔ zhū zǐ zhèng xiāng fǎn yǐ
若鄙人之见，则与朱子正相反矣。
fu jìn xīn zhī xìng zhī tiān zhě shēng zhī ān xíng shèng rén zhī shì yě
夫尽心知性知天者，生知安行，圣人之事也。
cún xīn yǎng xìng shì tiān zhě xué zhī lì xíng xián rén zhī shì yě
存心养性事天者，学知利行，贤人之事也。
yāo shòu bù èr xiū shēn yǐ sì zhě kùn zhī miǎn xíng xué zhě zhī shì yě
夭寿不贰，修身以俟者，困知勉行，学者之事也。
qǐ kě zhuān yǐ jìn xīn zhī xìng wèi zhī cún xīn yǎng xìng wéi xíng hu
岂可专以尽心知性为知，存心养性为行乎？
wú zǐ zhòu wén cǐ yán bì yòu yǐ wéi dà hài yǐ
吾子骤闻此言，必又以为大骇矣。
rán qí jiān shí wú kě yí zhě
然其间实无可疑者。
yī wèi wú zǐ yán zhī
一为吾子言之。
fu xīn zhī tǐ xìng yě
夫心之体，性也。
xìng zhī yuán tiān yě
性之原，天也。
néng jǐn qí xīn shì néng jǐn qí xìng yǐ
能尽其心，是能尽其性矣。
zhōng yōng yún wéi tiān xià zhì chéng
中庸云，“惟天下至诚。
wèi néng jǐn qí xìng
为能尽其性”。
yòu yún zhī tiān dì zhī huà yù
又云，“知天地之化育”。
zhì zhū guǐ shén ér wú yí zhī tiān yě
“质诸鬼神而无疑，知天也”。
cǐ wéi shèng rén ér hòu néng rán
此惟圣人而后能然。
gù yuē cǐ shēng zhī ān xíng shèng rén zhī shì yě
故曰，此生知安行，圣人之事也。
cún qí xīn zhě wèi néng jǐn qí xīn zhě yě
存其心者，未能尽其心者也。
gù xū jiā cún zhī zhī gōng
故须加存之之功。
bì cún zhī jì jiǔ bù dài yú cún ér zì wú bù cún rán hòu kě yǐ jìn ér yán jǐn
必存之既久，不待于存，而自无不存，然后可以进而言尽。
gài zhī tiān zhī zhī rú zhī zhōu zhī xiàn zhī zhī
盖知天之知，如知州知县之知。
zhī zhōu zé yī zhōu zhī shì jiē jǐ shì yě
知州，则一州之事皆己事也。
zhī xiàn zé yī xiàn zhī shì jiē jǐ shì yě
知县，则一县之事皆己事也。
shì yǔ tiān wèi yī zhě yě
是与天为一者也。
shì tiān zé rú zi zhī shì fù chén zhī shì jūn
事天则如子之事父，臣之事君。
yóu yǔ tiān wèi èr yě
犹与天为二也。
tiān zhī suǒ yǐ mìng yú wǒ zhě xīn yě xìng yě
天之所以命于我者，心也，性也。
wú dàn cún zhī ér bù gǎn shī yǎng zhī ér bù gǎn hài rú fù mǔ quán ér shēng zhī zi quán ér guī zhī zhě yě
吾但存之而不敢失，养之而不敢害，如“父母全而生之，子全而归之”者也。
gù yuē cǐ xué zhī lì xíng xián rén zhī shì yě
故曰，此学知利行，贤人之事也。
zhì yú yāo shòu bù èr zé yǔ cún qí xīn zhě yòu yǒu jiàn yǐ
至于夭寿不贰，则与存其心者又有间矣。
cún qí xīn zhě suī wèi néng jǐn qí xīn gù jǐ yī xīn yú wéi shàn
存其心者，虽未能尽其心，固己一心于为善。
shí yǒu bù cún zé cún zhī ér yǐ
时有不存，则存之而已。
jīn shǐ zhī yāo shòu bù èr shì yóu yǐ yāo shòu èr qí xīn zhě yě
今使之夭寿不贰，是犹以夭寿贰其心者也。
yóu yǐ yāo shòu èr qí xīn shì qí wéi shàn zhī xīn yóu wèi néng yī yě
犹以夭寿贰其心，是其为善之心犹未能一也。
cún zhī shàng yǒu suǒ wèi kě ér hé jǐn zhī kě yún hū
存之尚有所未可，而何尽之可云乎？
jīn qiě shǐ zhī bù yǐ yāo shòu èr qí wéi shàn zhī xīn
今且使之不以殀寿贰其为善之心。
ruò yuē sǐ shēng yāo shòu jiē yǒu dìng mìng wú dàn yī xīn yú wéi shàn xiū wú zhī shēn yǐ sì tiān mìng ér yǐ
若曰死生殀寿，皆有定命，吾但一心于为善，修吾之身以俟天命而已。
shì qí píng rì shàng wèi zhī yǒu tiān mìng yě
是其平日尚未知有天命也。
shì tiān suī yǔ tiān wèi èr rán jǐ zhēn zhī tiān mìng zhī suǒ zài
事天虽与天为二，然己真知天命之所在。
dàn wéi gōng jìng fèng cheng zhī ér yǐ ěr
但惟恭敬奉承之而已耳。
ruò sì zhī yún zhě zé shàng wèi néng zhēn zhī tiān mìng zhī suǒ zài yóu yǒu suǒ sì zhě yě
若俟之云者，则尚未能真知天命之所在，犹有所俟者也。
gù yuē suǒ yǐ lì mìng
故曰，所以立命。
lì zhě chuàng lì zhī lì
立者，创立之立。
rú lì dé lì yán lì gōng lì míng zhī lèi
如立德，立言，立功，立名之类。
fán yán lì zhě jiē shì xī wèi cháng yǒu ér jīn shǐ jiàn lì zhī wèi
凡言立者，皆是昔未尝有，而今始建立之谓。
kǒng zǐ suǒ wèi bù zhī mìng wú yǐ wéi jūn zǐ zhě yě
孔子所谓“不知命，无以为君子”者也。
gù yuē cǐ kùn zhī miǎn xíng xué zhě zhī shì yě
故曰，此困知勉行，学者之事也。
jīn yǐ jìn xīn zhī xìng zhī tiān wèi gé wù zhì zhī shǐ chū xué zhī shì shàng wèi néng bù èr qí xīn zhě
今以尽心知性知天为格物致知，使初学之士，尚未能不贰其心者。
ér jù zé zhī yǐ shèng rén shēng zhī ān xíng zhī shì
而遽责之以圣人生知安行之事。
rú bǔ fēng zhuō yǐng máng rán mò zhī suǒ cuò
如捕风捉影，茫然莫知所措。
qí xīn jǐ hé ér bù zhì yú lǜ tiān xià ér lù yě
其心几何而不至于“率天下而路”也？
jīn shì zhì zhī gé wù zhī bì yì jū rán kě jiàn yǐ
今世致知格物之弊，亦居然可见矣。
wú zǐ suǒ wèi wù wài yí nèi bó ér guǎ yào zhě wú nǎi yì shì guò yú
吾子所谓务外遗内，博而寡要者，无乃亦是过欤？
cǐ xué wèn zuì jǐn yào chù
此学问最紧要处。
yú cǐ ér chà jiāng wú wǎng ér bù chà yǐ
于此而差，将无往而不差矣。
cǐ bǐ rén zhī suǒ yǐ mào tiān xià zhī fēi xiào wàng qí shēn zhī xiàn yú zuì lù náo náo qí yán qí bù róng jǐ zhě yě
此鄙人之所以冒天下之非笑，忘其身之陷于罪戮，呶呶其言，其不容己者也。
lái shū yún wén yǔ xué zhě nǎi wèi jí wù qióng lǐ zhī shuō yì shì wán wù sàng zhì yòu qǔ qí yàn fán jiù yuē hán yǎng běn yuán shǔ shuō biāo shì xué zhě zhǐ wèi wǎn nián dìng lùn cǐ yì kǒng fēi
〔6〕来书云：“闻语学者，乃谓“即物穷理”之说亦是玩物丧志，又取其“厌繁就约”“涵养本原”数说标示学者，指为晚年定论，此亦恐非。
zhū zǐ suǒ wèi gé wù yún zhě zài jí wù ér qióng qí lǐ yě
朱子所谓格物云者，在即物而穷其理也。
jí wù qióng lǐ shì jiù shì shì wù wù shàng qiú qí suǒ wèi dìng lǐ zhě yě shì yǐ wú xīn ér qiú lǐ yú shì shì wù wù zhī zhōng xī xīn yǔ lǐ wèi èr yǐ
即物穷理是就事事物物上求其所谓定理者也，是以吾心而求理于事事物物之中，析心与理为二矣；
fu qiú lǐ yú shì shì wù wù zhě rú qiú xiào zhī lǐ yú qí qīn zhī wèi yě qiú xiào zhī lǐ yú qí qīn zé xiào zhī lǐ qí guǒ zài yú wú zhī xīn xié
夫求理于事事物物者，如求孝之理于其亲之谓也：求孝之理于其亲，则孝之理其果在于吾之心邪？
yì guǒ zài yú qīn zhī shēn yá
抑果在于亲之身邪？
jiǎ ér guǒ zài yú qīn zhī shēn zé qīn méi zhī hòu wú xīn suì wú xiào zhī lǐ yú
假而果在于亲之身，则亲没之后，吾心遂无孝之理欤？
jiàn rú zǐ zhī rù jǐng bì yǒu cè yǐn zhī lǐ
见孺子之入井，必有恻隐之理；
shì cè yǐn zhī lǐ guǒ zài yú rú zǐ zhī shēn yú
是恻隐之理果在于孺子之身欤？
yì zài yú wú xīn zhī liáng zhī yú
抑在于吾心之良知欤？
qí huò bù kě yǐ cóng zhī yú jǐng yú
其或不可以从之于井欤？
qí huò kě yǐ shǒu ér yuán zhī yú
其或可以手而援之欤？
shì jiē suǒ wèi lǐ yě
是皆所谓理也。
shì guǒ zài yú rú zǐ zhī shēn yú
是果在于孺子之身欤？
yì guǒ chū yú wú xīn zhī liáng zhī yú
抑果出于吾心之良知欤？
yǐ shì lì zhī wàn shì wàn wù zhī lǐ mò bù jiē rán
以是例之，万事万物之理莫不皆然。
shì kě yǐ zhī xī xīn yǔ lǐ wèi èr zhī fēi yǐ
是可以知析心与理为二之非矣。
fu xī xīn yǔ lǐ ér wèi èr cǐ gào zi yì wài zhī shuō mèng zǐ zhī suǒ shēn pì yě wù wài yí nèi bó ér guǎ yào wú zǐ jì yǐ zhī zhī yǐ shì guǒ hé wèi ér rán zāi
夫析心与理而为二，此告子义外之说，孟子之所深辟也：“务外遗内，博而寡要”，吾子既已知之矣，是果何谓而然哉？
wèi zhī wán wù sàng zhì shàng yóu yǐ wéi bù kě yú
谓之玩物丧志，尚犹以为不可欤？
ruò bǐ rén suǒ wèi zhì zhī gé wù zhě zhì wú xīn zhī liáng zhī yú shì shì wù wù yě
若鄙人所谓致知格物者，致吾心之良知于事事物物也。
wú xīn zhī liáng zhī jí suǒ wèi tiān lǐ yě
吾心之良知，即所谓“天理”也。
zhì wú xīn liáng zhī zhī tiān lǐ yú shì shì wù wù zé shì shì wù wù jiē de qí lǐ yǐ
致吾心良知之“天理”于事事物物，则事事物物皆得其理矣。
zhì wú xīn zhī liáng zhī zhě zhì zhī yě
致吾心之良知者，致知也。
shì shì wù wù jiē de qí lǐ zhě gé wù yě
事事物物皆得其理者，格物也。
shì hé xīn yǔ lǐ ér wèi yī zhě yě
是合心与理而为一者也。
hé xīn yǔ lǐ ér wèi yī zé fán qū qū qián zhī suǒ yún yǔ zhū zǐ wǎn nián zhī lùn jiē kě yǐ bù yán ér yù yǐ
合心与理而为一，则凡区区前之所云，与朱子晚年之论，皆可以不言而喻矣。
lái shū yún rén zhī xīn tǐ běn wú bù míng
〔7〕来书云：“人之心体，本无不明。
ér qì jū wù bì xiǎn yǒu bù hūn
而气拘物蔽，鲜有不昏。
fēi xué wèn sī biàn yǐ míng tiān xià zhī lǐ zé shàn è zhī jī zhēn wàng zhī biàn bù néng zì jué rèn qíng zì yì
非学问思辨，以明天下之理，则善恶之机，真妄之辨，不能自觉，任情恣意。
qí hài yǒu bù kě shèng yán zhě yǐ
其害有不可胜言者矣。
cǐ duàn dà lüè sì shì ér fēi
”此段大略，似是而非。
gài chéng yán jiù shuō zhī bì
盖承沿旧说之弊。
bù kě yǐ bù biàn yě fu xué wèn sī biàn xíng jiē suǒ yǐ wéi xué
不可以不辨也，夫学问思辨行，皆所以为学。
wèi yǒu xué ér bù xíng zhě yě
未有学而不行者也。
rú yán xué xiào zé bì fú láo fèng yǎng gōng xíng xiào dào rán hòu wèi zhī xué
如言学孝，则必服劳奉养，躬行孝道，然后谓之学。
qǐ tú xuán kōng kǒu ěr jiǎng shuō ér suì kě yǐ wèi zhī xué xiào hu
岂徒悬空口耳讲说，而遂可以谓之学孝乎？
xué shè zé bì zhāng gōng xié shǐ yǐn mǎn zhōng de
学射，则必张弓挟矢，引满中的。
xué shū zé bì shēn zhǐ zhí bǐ cāo gū rǎn hàn
学书，则必伸纸执笔，操觚染翰。
jǐn tiān xià zhī xué wú yǒu bù xíng ér kě yǐ yán xué zhě
尽天下之学，无有不行而可以言学者。
zé xué zhī shǐ gù yǐ jí shì xíng yǐ
则学之始，固已即是行矣。
dǔ zhě dūn shí dǔ hòu zhī yì
笃者，敦实笃厚之意。
yǐ xíng yǐ
已行矣。
ér dūn dǔ qí xíng bù xī qí gōng zhī wèi ěr
而敦笃其行，不息其功之谓尔。
gài xué zhī bù néng yǐ wú yí zé yǒu jiàn
盖学之不能以无疑，则有间。
wèn jí xué yě jí xíng yě
问即学也，即行也。
yòu bù néng wú yí zé yǒu sī
又不能无疑，则有思。
sī jí xué yě jí xíng yě
思即学也，即行也。
yòu bù néng wú yí zé yǒu biàn
又不能无疑，则有辨。
biàn jí xué yě jí xíng yě
辨即学也，即行也。
biàn jì míng yǐ sī jì shèn yǐ wèn jì shěn yǐ xué jì néng yǐ yòu cóng ér bù xī qí gōng yān sī zhī wèi dǔ xíng
辨既明矣，思既慎矣，问既审矣，学既能矣，又从而不息其功焉，斯之谓笃行。
fēi wèi xué wèn sī biàn zhī hòu ér shǐ cuò zhī yú xíng yě
非谓学问思辨之后而始措之于行也。
shì gù yǐ qiú néng qí shì ér yán wèi zhī xué
是故以求能其事而言，谓之学。
yǐ qiú jiě qí huò ér yán wèi zhī wèn
以求解其惑而言，谓之问。
yǐ qiú tōng qí shuō ér yán wèi zhī sī
以求通其说而言，谓之思。
yǐ qiú jīng qí chá ér yán wèi zhī biàn
以求精其察而言，谓之辨。
yǐ qiú lǚ qí shí ér yán wèi zhī xíng
以求履其实而言，谓之行。
gài xī qí gōng ér yán zé yǒu wǔ
盖析其功而言，则有五。
hé qí shì ér yán zé yī ér yǐ
合其事而言，则一而已。
cǐ qū qū xīn lǐ hé yī zhī tǐ zhī xíng bìng jìn zhī gōng suǒ yǐ yì yú hòu shì zhī shuō zhě zhèng zài yú shì
此区区心理合一之体，知行并进之功，所以异于后世之说者，正在于是。
jīn wú zǐ tè jǔ xué wèn sī biàn yǐ qióng tiān xià zhī lǐ ér bù jí dǔ xíng
今吾子特举学问思辨以穷天下之理，而不及笃行。
shì zhuān yǐ xué wèn sī biàn wèi zhī ér wèi qióng lǐ wèi wú xíng yě yǐ
是专以学问思辨为知，而谓穷理为无行也已。
tiān xià qǐ yǒu bù xíng ér xué zhě yá
天下岂有不行而学者邪？
qǐ yǒu bù wǎn ér suì kě wèi zhī qióng lǐ zhě yá
岂有不挽而遂可谓之穷理者邪？
míng dào yún zhǐ qióng lǐ biàn jìn xìng zhì mìng
明道云，“只穷理便尽性至命”。
gù bì rén jí rén ér hòu wèi zhī néng qióng rén zhī lǐ
故必仁极仁，而后谓之能穷仁之理。
yì jí yì ér hòu wèi zhī néng qióng yì zhī lǐ
义极义，而后谓之能穷义之理。
rén jí rén zé jǐn rén zhī xìng yǐ
仁极仁，则尽仁之性矣。
yì jí yì zé jǐn yì zhī xìng yǐ
义极义，则尽义之性矣。
xué zhì yú qióng lǐ zhì yǐ ér shàng wèi cuò zhī yú xíng
学至于穷理至矣，而尚未措之于行。
tiān xià níng yǒu shì yá
天下宁有是邪？
shì gù zhī bù xíng zhī bù kě yǐ wéi xué zé zhī bù xíng zhī bù kě yǐ wèi qióng lǐ yǐ
是故知不行之不可以为学，则知不行之不可以为穷理矣。
zhī bù xíng zhī bù kě yǐ wèi qióng lǐ zé zhī zhī xíng zhī hé yī bìng jìn ér bù kě yǐ fēn wéi liǎng jié shì yǐ
知不行之不可以为穷理，则知知行之合一并进，而不可以分为两节事矣。
fu wàn shì wàn wù zhī lǐ bù wài yú wú xīn
夫万事万物之理，不外于吾心。
ér bì yuē qióng tiān xià zhī lǐ
而必曰穷天下之理。
shì dài yǐ wú xīn zhī liáng zhī wèi wèi zú ér bì wài qiú yú tiān xià zhī guǎng yǐ bì bǔ zēng yì zhī
是殆以吾心之良知为未足，而必外求于天下之广，以裨补增益之。
shì yóu xī xīn yǔ lǐ ér wèi èr yě
是犹析心与理而为二也。
fu xué wèn sī biàn dǔ xíng zhī gōng suī qí kùn miǎn zhì yú rén yī jǐ bǎi ér kuò chōng zhī jí zhì yú jìn xìng zhī tiān yì bù guò zhì wú xīn zhī liáng zhī ér yǐ
夫学问思辨笃行之功，虽其困勉至于人一己百，而扩充之极，至于尽性知天，亦不过致吾心之良知而已。
liáng zhī zhī wài qǐ fù yǒu jiā yú háo mò hu
良知之外，岂复有加于毫末乎？
jīn bì yuē qióng tiān xià zhī lǐ ér bù zhī fǎn qiú zhū qí xīn zé fán suǒ wèi shàn è zhī jī zhēn wàng zhī biàn zhě shě wú xīn zhī liáng zhī yì jiāng hé suǒ zhì qí tǐ chá hu
今必曰穷天下之理，而不知反求诸其心，则凡所谓善恶之机，真妄之辨者，舍吾心之良知，亦将何所致其体察乎？
wú zǐ suǒ wèi qì jū wù bì zhě jū cǐ bì cǐ ér yǐ
吾子所谓气拘物蔽者，拘此蔽此而已。
jīn yù qù cǐ zhī bì bù zhī zhì lì yú cǐ ér yù yǐ wài qiú
今欲去此之蔽，不知致力于此，而欲以外求。
shì yóu mù zhī bù míng zhě bù wu fú yào tiáo lǐ yǐ zhì qí mù ér tú chāng chāng rán qiú míng yú qí wài
是犹目之不明者，不务服药调理以治其目，而徒伥伥然求明于其外。
míng qǐ kě yǐ zì wài ér de zāi
明岂可以自外而得哉？
rèn qíng zì yì zhī hài yì yǐ bù néng jīng chá tiān lǐ yú cǐ xīn zhī liáng zhī ér yǐ
任情恣意之害，亦以不能精察天理于此心之良知而已。
cǐ chéng háo lí qiān lǐ zhī miù zhě bù róng yú bù biàn
此诚毫厘千里之谬者，不容于不辨。
wú zǐ wú wèi qí lùn zhī tài kè yě
吾子毋谓其论之太刻也。
lái shū yún jiào rén yǐ zhì zhī míng dé ér jiè qí jí wù qióng lǐ shì shǐ hūn àn zhī shì shēn jū duān zuò bù wén jiào gào suì néng zhì yú zhī zhì ér dé míng hu
〔8〕来书云：“教人以致知明德，而戒其即物穷理，试使昏暗之士，深居端坐，不闻教告，遂能至于知致而德明乎？
zòng lìng jìng ér yǒu jué shāo wù běn xìng zé yì dìng huì wú yòng zhī jiàn guǒ néng zhī gǔ jīn dá shì biàn ér zhì yòng yú tiān xià guó jiā zhī shí fǒu hu
纵令静而有觉，稍悟本性，则亦定慧无用之见：果能知古今，达事变而致用于天下国家之实否乎？
qí yuē zhī zhě yì zhī tǐ wù zhě yì zhī yòng gé wù rú gé jūn xīn zhī fēi zhī gé
其曰：“知者意之体，物者意之用，格物如格君心之非之格。
yǔ suī chāo wù dú de bù zhǒng chén jiàn yì kǒng yú dào wèi xiāng wěn hé
”语虽超悟，独得不踵陈见，抑恐于道未相吻合？
qū qū lùn zhì zhī gé wù zhèng suǒ yǐ qióng lǐ wèi cháng jiè rén qióng lǐ shǐ zhī shēn jū duān zuò ér yī wú suǒ shì yě
区区论致知格物，正所以穷理，未尝戒人穷理，使之深居端坐而一无所事也。
ruò wèi jí wù qióng lǐ rú qián suǒ yún wù wài ér yí nèi zhě zé yǒu suǒ bù kě ěr
若谓即物穷理，如前所云务外而遗内者，则有所不可耳。
hūn àn zhī shì guǒ néng suí shì suí wù jīng chá cǐ xīn zhī tiān lǐ yǐ zhì qí běn rán zhī liáng zhī zé suī yú bì míng suī róu bì qiáng dà běn lì ér dá dào xíng jiǔ jīng zhī shǔ kě yī yǐ guàn zhī ér wú yí yǐ shàng hé huàn qí wú zhì yòng zhī shí hu
昏暗之士，果能随事随物精察此心之天理，以致其本然之良知，则虽愚必明，虽柔必强，大本立而达道行，九经之属，可一以贯之而无遗矣：尚何患其无致用之实乎？
bǐ wán kōng xū jìng zhī tú zhèng wéi bù néng suí shì suí wù jīng chá cǐ xīn zhī tiān lǐ yǐ zhì qí běn rán zhī liáng zhī ér yí qì lún lǐ jì miè xū wú yǐ wéi cháng shì yǐ yào zhī bù kě yǐ zhì jiā guó tiān xià
彼顽空虚静之徒，正惟不能随事随物精察此心之天理，以致其本然之良知，而遗弃伦理、寂灭虚无以为常，是以要之不可以治家国天下。
shú wèi shèng rén qióng lǐ jìn xìng zhī xué ér yì yǒu shì bì zāi
孰谓圣人穷理尽性之学，而亦有是弊哉！
xīn zhě shēn zhī zhǔ yě ér xīn zhī xū líng míng jué jí suǒ wèi běn rán zhī liáng zhī yě
心者，身之主也，而心之虚灵明觉，即所谓本然之良知也。
qí xū líng míng jué zhī liáng zhī yìng gǎn ér dòng zhě wèi zhī yì
其虚灵明觉之良知应感而动者，谓之意。
yǒu zhī ér hòu yǒu yì wú zhī zé wú yì yǐ
有知而后有意，无知则无意矣。
zhī fēi yì zhī tǐ hu
知非意之体乎？
yì zhī suǒ yòng bì yǒu qí wù wù jí shì yě
意之所用，必有其物，物即事也。
rú yì yòng yú shì qīn jì shì qīn wéi yī wù yì yòng yú zhì mín jí zhì mín wèi yī wù yì yòng yú dú shū jí dú shū wèi yī wù yì yòng yú tīng sòng jí tīng sòng wèi yī wù
如意用于事亲，既事亲为一物，意用于治民，即治民为一物，意用于读书，即读书为一物，意用于听讼，即听讼为一物。
fán yì zhī suǒ yòng wú yǒu wú wù zhě yǒu shì yì jí yǒu shì wù wú shì yì jí wú shì wù yǐ
凡意之所用，无有无物者：有是意即有是物，无是意即无是物矣。
wù fēi yì zhī yòng hu
物非意之用乎？
gé zì zhī yì yǒu yǐ zhì zì zhī xun zhě rú gé yú wén zǔ yǒu miáo lái gé shì yǐ zhì xun zhě yě
“格”字之义，有以“至”字之训者，如“格于文祖”，“有苗来格”，是以“至”训者也。
rán gé yú wén zǔ bì chún xiào chéng jìng yōu míng zhī jiān wú yī bù dé qí lǐ ér hòu wèi zhī gé yǒu miáo zhī wán shí yǐ wén dé dàn fū ér hòu gé zé yì jiān yǒu zhèng zì zhī yì zài qí jiān wèi kě zhuān yǐ zhì zì jǐn zhī yě
然“格于文祖”，必纯孝诚敬，幽明之间无一不得其理，而后谓之“格”：有苗之顽，实以文德诞敷而后格，则亦兼有“正”字之义在其间，未可专以“至”字尽之也。
rú gé qí fēi xīn dà chén gé jūn xīn zhī fēi zhī lèi shì zé yī jiē zhèng qí bù zhèng yǐ guī yú zhèng zhī yì ér bù kě yǐ zhì zì wèi xun yǐ
如“格其非心”，“大臣格君心之非”之类，是则一皆“正其不正以归于正”之义，而不可以“至”字为训矣。
qiě dà xué gé wù zhī xun yòu ān zhī qí bù yǐ zhèng zì wèi xun ér bì yǐ zhì zì wèi yì hu
且《大学》“格物”之训，又安知其不以“正”字为训，而必以“至”字为义乎？
rú yǐ zhì zì wèi yì zhě bì yuē qióng zhì shì wù zhī lǐ ér hòu qí shuō shǐ tōng
如以“至”字为义者，必曰“穷至事物之理”，而后其说始通。
shì qí yòng gōng zhī yào quán zài yī qióng zì yòng lì zhī de quán zài yī lǐ zì yě
是其用功之要，全在一“穷”字，用力之地，全在一“理”字也。
ruò shǎng qù yī qióng xià qù yī lǐ zì ér zhí yuē zhì zhī zài zhì wù qí kě tōng hu
若上去一穷，下去一理字，而直曰“致知在至物”，其可通乎？
fu qióng lǐ jìn xìng shèng rén zhī chéng xùn jiàn yú xì cí zhě yě
夫“穷理尽性”，圣人之成训，见于系辞者也。
gǒu gé wù zhī shuō ér guǒ jí qióng lǐ zhī yì zé shèng rén hé bù zhí yuē zhì zhī zài qióng lǐ ér bì wèi cǐ zhuǎn zhé bù wán zhī yǔ yǐ qǐ hòu shì zhī bì yá
苟“格物”之说而果即“穷理”之义，则圣人何不直曰“致知在穷理”，而必为此转折不完之语，以启后世之弊邪？
gài dà xué gé wù zhī shuō zì yǔ xì cí qióng lǐ dà zhǐ suī tóng ér wēi yǒu fèn biàn qióng lǐ zhě jiān gé zhì chéng zhèng ér wèi gōng yě
盖《大学》“格物”之说，自与“系辞，”“穷理”大旨虽同，而微有分辨：“穷理”者，兼格致诚正而为功也。
gù yán qióng lǐ zé gé zhì chéng zhèng zhī gōng jiē zài qí zhōng yán gé wù zé bì jiān jǔ zhì zhī chéng yì zhèng xīn ér hòu qí gōng shǐ bèi ér mì
故言“穷理”，则格、致、诚、正之功皆在其中，言“格物”，则必兼举致知、诚意、正心，而后其功始备而密。
jīn piān jǔ gé wù ér suì wèi zhī qióng lǐ cǐ suǒ yǐ zhuān yǐ qióng lǐ shǔ zhī ér wèi gé wù wèi cháng yǒu xíng
今偏举“格物”而遂谓之“穷理”，此所以专以“穷理”属“知”，而谓“格物”未常有行。
fēi wéi bù dé gé wù zhī zhǐ bìng qióng lǐ zhī yì ér shī zhī yǐ
非惟不得“格物”之旨，幷“穷理”之义而失之矣。
cǐ hòu shì zhī xué suǒ yǐ xī zhī xíng wéi xiān hòu liǎng jié rì yǐ zhī lí jué liè ér shèng xué yì yǐ cán huì zhě qí duān shí shǐ yú cǐ
此后世之学所以析知、行为先后两截，日以支离决裂，而圣学益以残晦者，其端实始于此。
wú zǐ gài yì wèi miǎn chéng yán jī xí zé jiàn yǐ wéi yú dào wèi xiāng wěn hé bù wéi guò yǐ
吾子盖亦未免承沿积习，则见以为“于道未相吻合”，不为过矣。
lái shū yún wèi zhì zhī zhī gōng jiāng rú hé wèi wēn qīng rú hé wèi fèng yǎng jí shì chéng yì fēi bié yǒu suǒ wèi gé wù cǐ yì kǒng fēi
〔9〕来书云：“谓致知之功，将如何为温清、如何为奉养即是“诚意”，非别有所谓“格物”，此亦恐非”。
cǐ nǎi wú zǐ zì yǐ jǐ yì chuǎi duó bǐ jiàn ér wéi shì shuō fēi bǐ rén zhī suǒ yǐ gào wú zǐ zhě yǐ
此乃吾子自以己意揣度鄙见而为是说，非鄙人之所以告吾子者矣。
ruò guǒ rú wú zǐ zhī yán níng fù yǒu kě tōng hu
若果如吾子之言，宁复有可通乎！
gài bǐ rén zhī jiàn zé wèi yì yù wēn qīng yì yù fèng yǎng zhě suǒ wèi yì yě ér wèi kě wèi zhī chéng yì bì shí xíng qí wēn qīng fèng yǎng zhī yì wù qiú zì qiè ér wú zì qī rán hòu wèi zhī chéng yì
盖鄙人之见，则谓意欲温清、意欲奉养者，所谓“意”也，而未可谓之“诚意”：必实行其温清奉养之意，务求自慊而无自欺，然后谓之“诚意”。
zhī rú hé ér wèi wēn qīng zhī jié
知如何而为温清之节，
zhī rú hé ér wèi fèng yǎng zhī yi zhě
知如何而为奉养之宜者，
suǒ wèi zhī yě
所谓“知”也，
ér wèi kě wèi zhī zhì zhī bì zhì qí zhī rú hé wèi wēn qīng zhī jié zhě zhī zhī
而未可谓之“致知”：必致其知如何为温清之节者之知，
ér shí yǐ zhī wēn qīng
而实以之温清，
zhì qí zhī rú hé wèi fèng yǎng zhī yi zhě zhī zhī
致其知如何为奉养之宜者之知，
ér shí yǐ zhī fèng yǎng
而实以之奉养，
rán hòu wèi zhī zhì zhī
然后谓之“致知”。
wēn qīng zhī shì
温清之事，
fèng yǎng zhī shì
奉养之事，
suǒ wèi wù yě
所谓“物”也，
ér wèi kě wèi zhī gé wù bì qí yú wēn qīng zhī shì yě
而未可谓之“格物”：必其于温清之事也，
yī rú qí liáng zhī zhī suǒ zhī dāng rú hé wèi wēn qīng zhī jié zhě ér wèi zhī
一如其良知之所知当如何为温清之节者而为之，
wú yī háo zhī bù jìn
无一毫之不尽，
yú fèng yǎng zhī shì yě
于奉养之事也，
yī rú qí liáng zhī zhī suǒ zhī dāng rú hé wèi fèng yǎng zhī yi zhě ér wèi zhī
一如其良知之所知当如何为奉养之宜者而为之，
wú yī háo zhī bù jìn
无一毫之不尽，
rán hòu wèi zhī gé wù
然后谓之“格物”。
wēn qīng zhī wù gé rán hòu zhī wēn qīng zhī liáng zhī shǐ zhì fèng yǎng zhī wù gé rán hòu zhī fèng yǎng zhī liáng zhī shǐ zhì
温清之物格，然后知温清之良知始致：奉养之物格，然后知奉养之良知始致。
gù yuē wù gé ér hòu zhī zhì zhì qí zhī wēn qīng zhī liáng zhī ér hòu wēn qīng zhī yì shǐ chéng zhì qí zhī fèng yǎng zhī liáng zhī ér hòu fèng yǎng zhī yì shǐ chéng
故曰“物格而后知至”：致其知温清之良知，而后温清之意始诚：致其知奉养之良知，而后奉养之意始诚。
gù yuē zhī zhì ér hòu yì chéng
故曰“知至而后意诚”；
cǐ qū qū chéng yì zhì zhī gé wù zhī shuō gài rú cǐ wú zǐ gèng shú sī zhī jiāng yì wú kě yí zhě yǐ
此区区“诚意、致知、格物”之说盖如此：吾子更熟思之，将亦无可疑者矣。
lái shū yún dào zhī dà duān yì yú míng bái suǒ wèi liáng zhī liáng néng yú fū yú fù kě yǔ jí zhě
〔10〕来书云：道之大端，易于明白，所谓“良知，良能”，愚夫愚妇可与及者。
zhì yú jié mù shí biàn zhī xiáng háo lí qiān lǐ zhī miù bì dài xué ér hòu zhī
至于节目时变之详，毫厘千里之谬，必待学而后知。
jīn yǔ xiào yú wēn qīng dìng shěng shú bù zhī zhī
今语孝于温清定省，孰不知之？
zhì yú shùn zhī bù gào ér qǔ
至于舜之不告而娶，
wǔ zhī bù zàng ér xīng shī
武之不葬而兴师，
yǎng zhì yǎng kǒu
养志、养口，
xiǎo zhàng
小杖，
dà zhàng
大杖，
gē gǔ
割股，
lú mù děng shì
庐墓等事，
chǔ cháng
处常，
chǔ biàn
处变，
guò yǔ bù jí zhī
过与不及之，
bì xū tǎo lùn shì fēi
必须讨论是非，
yǐ wéi zhì shì zhī běn
以为制事之本，
rán hòu xīn tǐ wú bì
然后心体无蔽，
lín shì wú shī dào zhī dà duān yì yú míng bái
临事无失”道之大端易于明白，
cǐ yǔ chéng rán
此语诚然。
gù hòu zhī xué zhě hū qí yì yú míng bái zhě ér fú yóu ér qiú qí nán yú míng bái zhě yǐ wéi xué cǐ qí suǒ yǐ dào zài ěr ér qiú zhū yuǎn shì zài yì ér qiú zhū nán yě
顾后之学者忽其易于明白者而弗由，而求其难于明白者以为学，此其所以“道在迩而求诸远，事在易而求诸难“也。
mèng zǐ yún fu dào ruò dà lù rán qǐ nán zhī zāi
孟子云：“夫道若大路然，岂难知哉？
rén bìng bù yóu ěr
人病不由耳。
liáng zhī liáng néng yú fū yú fù yǔ shèng rén tóng dàn wéi shèng rén néng zhì qí liáng zhī ér yú fū yú fù bù néng zhì cǐ shèng yú zhī suǒ yóu fēn yě
”良知、良能，愚夫、愚妇与圣人同：但惟圣人能致其良知，而愚夫、愚妇不能致，此圣愚之所由分也。
jié mù shí biàn shèng rén fu qǐ bù zhī dàn bù zhuān yǐ cǐ wéi xué ér qí suǒ wèi xué zhě zhèng wéi zhì qí zhēn zhī yǐ jīng chá cǐ xīn zhī tiān lǐ ér yǔ hòu shì zhī xué bù tóng ěr
节目时变，圣人夫岂不知，但不专以此为学：而其所谓学者，正惟致其真知，以精察此心之天理，而与后世之学不同耳。
wú zǐ wèi xiá liáng zhī zhī zhì ér jí jí yān gù shì zhī yōu cǐ zhèng qiú qí lí yú míng bái zhě yǐ wéi xué zhī bì yě
吾子未暇良知之致，而汲汲焉顾是之忧，此正求其离于明白者以为学之蔽也。
fu liáng zhī zhī yú jié mù shí biàn yóu guī ju chǐ dù zhī yú fāng yuán cháng duǎn yě jié mù shí biàn zhī bù kě yù dìng yóu fāng yuán cháng duǎn zhī bù kě shèng qióng yě
夫良知之于节目时变，犹规矩尺度之于方圆长短也：节目时变之不可预定，犹方圆长短之不可胜穷也。
gù guī ju chéng lì zé bù kě qī yǐ fāng yuán ér tiān xià zhī fāng yuán bù kě shèng yòng yǐ chǐ dù chéng chén zé bù kě qī yǐ cháng duǎn ér tiān xià zhī cháng duǎn bù kě shèng yòng yǐ liáng zhī chéng zhì zé bù kě qī yǐ jié mù shí biàn ér tiān xià zhī jié mù shí biàn bù kě shèng yīng yǐ
故规矩诚立，则不可欺以方圆，而天下之方圆不可胜用矣：尺度诚陈，则不可欺以长短，而天下之长短不可胜用矣：良知诚致，则不可欺以节目时变，而天下之节目时变不可胜应矣。
háo lí qiān lǐ zhī miào bù yú wú xīn liáng zhī yī niàn zhī wēi ér chá zhī yì jiāng hé suǒ yòng qí xué hu
毫厘千里之缪，不于吾心良知一念之微而察之，亦将何所用其学乎！
shì bù yǐ guī jǔ ér yù dìng tiān xià zhī fāng yuán bù yǐ chǐ dù ér yù jǐn tiān xià zhī cháng duǎn wú jiàn qí guāi zhāng miù lì rì láo ér wú chéng yě yǐ
是不以规矩而欲定天下之方圆，不以尺度而欲尽天下之长短，吾见其乖张谬戾，日劳而无成也已。
wú zǐ wèi yǔ xiào yú wēn qīng dìng shěng shú bù zhī zhī
吾子谓“语孝于温清定省，孰不知之。
rán ér néng zhì qí zhī zhě xiān yǐ
”然而能致其知者鲜矣。
ruò wèi cū zhī wēn qīng dìng shěng zhī yí jié ér suì wèi zhī néng zhì qí zhī zé fán zhī jūn zhī dāng rén zhě jiē kě wèi zhī néng zhì qí rén zhī zhī zhī chén zhī dāng zhōng zhě jiē kě wèi zhī néng zhì qí zhōng zhī zhī zé tiān xià shú fēi zhì zhī zhě yá
若谓粗知温清定省之仪节，而遂谓之能致其知，则凡知君之当仁者，皆可谓之能致其仁之知，知臣之当忠者，皆可谓之能致其忠之知，则天下孰非致知者邪？
yǐ shì ér yán kě yǐ zhī zhì zhī zhī bì zài yú xíng ér bù xíng zhī bù kě yǐ wèi zhì zhī yě míng yǐ
以是而言可以知致知之必在于行，而不行之不可以为致知也，明矣。
zhī xíng hé yī zhī tǐ bù yì jiào rán yǐ hū
知、行合一之体，不益较然矣乎？
fu shùn zhī bù gào ér qǔ qǐ shùn zhī qián yǐ yǒu bù gào ér qǔ zhě wèi zhī zhǔn zé gù shùn dé yǐ kǎo zhī hé diǎn wèn zhū hé rén ér wèi cǐ yá
夫舜之不告而娶，岂舜之前已有不告而娶者为之准则，故舜得以考之何典，问诸何人，而为此邪？
yì yì qiú zhū qí xīn yī niàn zhī liáng zhī quán qīng zhòng zhī yi bù dé yǐ ér wèi cǐ yá
抑亦求诸其心一念之良知，权轻重之宜，不得已而为此邪？
wǔ zhī bù zàng ér xīng shī qǐ wǔ zhī qián yǐ yǒu bù zàng ér xīng shī zhě wèi zhī zhǔn zé gù wǔ dé yǐ kǎo zhī hé diǎn wèn zhū hé rén ér wèi cǐ yá
武之不葬而兴师，岂武之前已有不葬而兴师者为之准则，故武得以考之何典，问诸何人，而为此邪？
yì yì qiú zhū qí xīn yī niàn zhī liáng zhī quán qīng zhòng zhī yi bù dé yǐ ér wèi cǐ yá
抑亦求诸其心一念之良知，权轻重之宜，不得已而为此邪？
shǐ shùn zhī xīn ér fēi chéng wèi wú hòu wǔ zhī xīn ér fēi chéng yú wèi jiù mín zé qí bù gào ér qǔ yǔ bù zàng ér xīng shī nǎi bù xiào bù zhōng zhī dà zhě
使舜之心而非诚为无后，武之心而非诚于为救民，则其不告而娶与不葬而兴师，乃不孝、不忠之大者。
ér hòu zhī rén bù wu zhì qí liáng zhī yǐ jīng chá yì lǐ yú cǐ xīn gǎn yìng chóu cù zhī jiān gù yù xuán kōng tǎo lùn cǐ děng biàn cháng zhī shì zhí zhī yǐ wéi zhì shì zhī běn yǐ qiú lín shì zhī wú shī qí yì yuǎn yǐ
而后之人不务致其良知，以精察义理于此心感应酬酢之间，顾欲悬空讨论此等变常之事，执之以为制事之本，以求临事之无失，其亦远矣。
qí yú shù duān jiē kě lèi tuī zé gǔ rén zhì zhī zhī xué cóng kě zhī yǐ
其余数端，皆可类推，则古人致知之学，从可知矣。
lái shū yún wèi dà xué gé wù zhī shuō
〔11〕来书云：“谓《大学》“格物”之说，
zhuān qiú běn xīn
专求本心，
yóu kě qiān hé zhì yú liù jīng sì shū suǒ zài duō wén duō jiàn
犹可牵合：至于六经、四书所载“多闻多见”，
qián yán wǎng xíng
“前言往行”，
hào gǔ mǐn qiú
“好古敏求”，
bó xué shěn wèn
“博学审问”，
wēn gù zhī xīn bó xué xiáng shuō
“温故知新”、“博学详说”，
hǎo wèn hǎo chá
“好问好察”，
shì jiē míng bái qiú yú shì wéi zhī jì zī yú lùn shuō zhī jiān zhě
是皆明白求于事为之际、资于论说之间者，
yòng gōng jié mù gù bù róng wěn yǐ
用功节目固不容紊矣。
gé wù zhī yì qián yǐ xiáng xī qiān hé zhī yí xiǎng yǐ bù sì fù jiě yǐ
”“格物”之义，前已详悉，牵合之疑，想已不俟复解矣。
zhì yú duō wén duō jiàn
至于“多闻多见”，
nǎi kǒng zǐ yīn zǐ zhāng zhī wù wài hào gāo
乃孔子因子张之务外好高，
tú yù yǐ duō wén duō jiàn wéi xué
徒欲以多闻多见为学，
ér bù néng qiú zhū qí xīn
而不能求诸其心，
yǐ quē yí dài
以阙疑殆，
cǐ qí yán xíng suǒ yǐ bù miǎn yú yóu huǐ
此其言行所以不免于尤悔，
ér suǒ wèi jiàn wén zhě
而所谓见闻者，
shì yǐ zī qí wù wài hào gāo ér yǐ gài suǒ yǐ jiù zi zhāng duō wén duō jiàn zhī bìng
适以资其务外好高而已：盖所以救子张多闻多见之病，
ér fēi yǐ shì jiào zhī wéi xué yě fū zǐ cháng yuē gài yǒu bù zhī ér zuò zhī zhě
而非以是教之为学也：夫子尝曰：“盖有不知而作之者，
wǒ wú shì yě
我无是也。
shì yóu mèng zǐ shì fēi zhī xīn rén jiē yǒu zhī zhī yì yě
”是犹孟子“是非之心，人皆有之”之义也。
cǐ yán zhèng suǒ yǐ míng dé xìng zhī liáng zhī fēi yóu yú wén jiàn ěr
此言正所以明德性之良知非由于闻见耳。
ruò yuē duō wén zé qí shàn zhě ér cóng zhī duō jiàn ér shi zhī zé shì zhuān qiú zhū jiàn wén zhī mò ér yǐ luò zài dì èr yì yǐ gù yuē zhī zhī cì yě
若曰“多闻择其善者而从之，多见而识之”，则是专求诸见闻之末，而已落在第二义矣，故曰“知之次也。
fu yǐ jiàn wén zhī zhī wèi cì zé suǒ wèi zhī zhī shàng zhě guǒ ān suǒ zhǐ hu
”夫以见闻之知为次，则所谓知之上者果安所指乎？
shì kě yǐ kuī shèng mén zhì zhī yòng lì zhī de yǐ
是可以窥圣门致知用力之地矣。
fū zǐ wèi zǐ gòng yuē cì yě rǔ yǐ yǔ wèi duō xué ér shi zhī zhě yú
夫子谓子贡曰：“赐也，汝以予为多学而识之者欤？
fēi yě yǔ yī yǐ guàn zhī
非也，予一以贯之。
shǐ chéng zài yú duō xué ér shi zé fū zǐ hú nǎi miù wéi shì shuō yǐ qī zǐ gòng zhě yá
”使诚在于“多学而识”，则夫子胡乃谬为是说，以欺子贡者邪？
yī yǐ guàn zhī fēi zhì qí liáng zhī ér hé
“一以贯之”，非致其良知而何？
yì yuē jūn zǐ duō shí qián yán wǎng xíng yǐ chù qí dé
《易》曰：“君子多识前言往行，以畜其德。
fu yǐ chù qí dé wèi xīn zé fán duō shí qián yán wǎng xíng zhě shú fēi chù dé zhī shì cǐ zhèng zhī xíng hé yī zhī gōng yǐ
”夫以畜其德为心，则凡多识前言往行者，孰非畜德之事：此正知、行合一之功矣。
hào gǔ mǐn qiú zhě hào gǔ rén zhī xué ér mǐn qiú cǐ xīn zhī lǐ ěr
“好古敏求”者，好古人之学，而敏求此心之理耳。
xīn jí lǐ yě
心即理也。
xué zhě xué cǐ xīn yě qiú zhě qiú cǐ xīn yě
学者，学此心也：求者，求此心也。
yú zi yún xué wèn zhī dào wú tā qiú qí fàng xīn ér yǐ yǐ
盂子云：“学问之道无他，求其放心而已矣。
fēi ruò hòu shì guǎng jì bó sòng gǔ rén zhī yán cí yǐ wéi hào gǔ ér jí jí rán wéi yǐ qiú gōng míng lì dá zhī jù yú wài zhě yě
”非若后世广记博诵古人之言词，以为好古，而汲汲然惟以求功名利达之具于外者也。
bó xué shěn wèn qián yán yǐ jǐn
“博学、审问”，前言已尽。
wēn gù zhī xīn zhū zǐ yì yǐ wēn gù shǔ zhī zūn dé xìng yǐ dé xìng qǐ kě yǐ wài qiú zāi
“温故、知新”，朱子亦以“温故”属之“尊德性”矣：德性岂可以外求哉？
wéi fu zhī xīn bì yóu yú wēn gù ér wēn gù nǎi suǒ yǐ zhī xīn zé yì kě yǐ yàn zhī xíng zhī fēi liǎng jié yǐ
惟夫“知新”必由于“温故”，而“温故”乃所以“知新”，则亦可以验知、行之非两节矣。
bó xué ér xiáng shuō zhī zhě jiāng yǐ fǎn shuō yuē yě
“博学而详说之者，将以反说约也。
ruò wú fǎn yuē zhī yún zé bó xué xiáng shuō zhě guǒ hé shì yá
”若无“反约”之云，则“博学．详说”者，果何事邪？
shùn zhī hǎo wèn hǎo chá wéi yǐ yòng zhōng ér zhì qí jīng yī yú dào xīn ěr
舜之“好问好察”，惟以用中而致其精一于道心耳。
dào xīn zhě liáng zhī zhī wèi yě
道心者，良知之谓也。
jūn zǐ zhī xué
君子之学，
hé cháng lí qù shì wéi ér fèi lùn shuō dàn qí cóng shì yú shì wéi lùn shuō zhě
何尝离去事为而废论说：但其从事于事为、论说者，
yào jiē zhī xíng hé yī zhī gōng
要皆知、行合一之功，
zhèng suǒ yǐ zhì qí běn xīn zhī liáng zhī
正所以致其本心之良知，
ér fēi ruò shì zhī tú shì kǒu ěr tán shuō yǐ wéi zhī zhě
而非若世之徒事口耳谈说以为知者，
fēn zhī xíng wéi liǎng shì
分知、行为两事，
ér guǒ yǒu jié mù xiān hòu zhī kě yán yě
而果有节目先后之可言也。
lái shū yún yáng mò zhī wèi rén yì xiāng yuàn zhī cí zhōng xìn yáo shùn zi zhī zhī shàn ràng tāng wǔ chu xiàng zhī fàng fá zhōu gōng mǎng cāo zhī shè fǔ mán wú yìn zhèng yòu yān shì cóng
〔12〕来书云：“杨、墨之为仁义，乡愿之辞忠信，尧、舜、子之之禅让，汤，武，楚项之放伐，周公，莽操之摄辅，谩无印证，又焉适从？
qiě yú gǔ jīn shì biàn lǐ yuè míng wù wèi cháng kǎo shí shǐ guó jiā yù xìng míng táng jiàn pì yōng zhì lì lǜ cǎo fēng shàn rén jiāng hé suǒ zhì qí yòng hu
且于古今事变，礼乐、名物，未常考识，使国家欲兴明堂，建辟雍，制历律，草封禅，人将何所致其用乎？
gù lún yǔ yuē shēng ér zhī zhī zhě yì lǐ ěr
故《论语》曰“生而知之”者，义理耳。
ruò fú lǐ yuè míng wù gǔ jīn shì biàn yì bì dài xué ér hòu yǒu yǐ yàn qí xíng shì zhī shí
若夫礼乐，名物，古今事变，亦必待学而后有以验其行事之实。
cǐ zé kě wèi dìng lùn yǐ
此则可谓定论矣。
suǒ yù yáng mò xiāng yuàn yáo shùn zi zhī tāng wǔ chu xiàng zhōu gōng mǎng cāo zhī biàn yǔ qián shùn wǔ zhī lùn dà lüè kě yǐ lèi tuī gǔ jīn shì biàn zhī yí qián yú liáng zhī zhī shuō yǐ yǒu guī ju chǐ dù zhī yù dāng yì wú sì duō zhuì yǐ
”所喻杨、墨、乡愿、尧、舜、子之、汤、武、楚项、周公、莽、操之辨，与前舜、武之论，大略可以类推，古今事变之疑，前于良知之说，已有规矩尺度之喻，当亦无俟多赘矣。
zhì yú míng táng pì yōng zhū shì shì shàng wèi róng yú wú yán zhě rán qí shuō shén zhǎng gū jiù wú zǐ zhī yán ér qǔ zhèng yān zé wú zǐ zhī huò jiāng yì kě shǎo shì yǐ
至于明堂、辟雍诸事，似尚未容于无言者：然其说甚长，姑就吾子之言而取正焉，则吾子之惑将亦可少释矣。
fu míng táng pì yōng zhī zhì shǐ jiàn yú lǚ shì zhī yuè lìng hàn rú zhī xun shū liù jīng sì shū zhī zhōng wèi cháng xiáng jí yě
夫明堂，辟雍之制，始见于吕氏之“月令”，汉儒之训疏，六经、四书之中，未尝详及也。
qǐ lǚ shì hàn rú zhī zhī nǎi xián yú sān dài zhī xián shèng hu
岂吕氏、汉儒之知，乃贤于三代之贤圣乎？
qí xuān zhī shí míng táng shàng yǒu wèi huǐ zé yōu lì zhī shì zhōu zhī míng táng jiē wú yàng yě
齐宣之时，明堂尚有未毁，则幽、厉之世，周之明堂皆无恙也。
yáo shùn máo cì tǔ jiē míng táng zhī zhì wèi bì bèi ér bù hài qí wèi zhì yōu lì zhī míng táng gù yóu wén wǔ chéng kāng zhī jiù ér wú jiù yú qí luàn hé yá
尧、舜茅茨土阶，明堂之制未必备，而不害其为治幽、厉之明堂，固犹文武成康之旧，而无救于其乱：何邪？
qǐ néng yǐ bù rěn rén zhī xīn ér xíng bù rěn rén zhī zhèng zé suī máo cì tǔ jiē gù yì míng táng yě yǐ yōu lì zhī xīn ér xíng yōu lì zhī zhèng zé suī míng táng yì bào zhèng suǒ zì chū zhī de yá
岂能“以不忍人之心，而行不忍人之政”，则虽茅茨土阶，固亦明堂也：以幽、厉之心，而行幽、厉之政，则虽明堂，亦暴政所自出之地邪？
wǔ dì zhào jiǎng yú hàn ér wǔ hòu shèng zuò yú táng qí zhì luàn hé rú yá
武帝肇讲于汉，而武后盛作于唐，其治乱何如邪？
tiān zǐ zhī xué yuē pì yōng zhū hóu zhī xué yuē pàn gōng jiē xiàng dì xíng ér wèi zhī míng ěr
天子之学曰辟雍，诸侯之学曰泮宫，皆象地形而为之名耳。
rán sān dài zhī xué qí yào jiē suǒ yǐ míng rén lún fēi yǐ pì bù pì pàn bù pàn wéi zhòng qīng yě
然三代之学，其要皆所以明人伦，非以辟不辟，泮不泮为重轻也。
kǒng zǐ yún rén ér bù rén rú lǐ hé
孔子云：“人而不仁，如礼何！
rén ér bù rén rú lè hé
人而不仁，如乐何！
zhì lǐ zuò yuè bì jù zhōng hé zhī dé shēng wèi lǜ ér shēn wéi dù zhě rán hòu kě yǐ yǔ cǐ
”制礼作乐，必具中和之德，声为律而身为度者，然后可以语此。
ruò fú qì shù zhī mò yuè gōng zhī shì zhù shǐ zhī shǒu
若夫器数之末，乐工之事，祝史之守。
gù zēng zǐ yuē jūn zǐ suǒ guì hu dào zhě sān biān dòu zhī shì zé yǒu sī cún yě
故曾子曰：“君子所贵乎道者三，笾豆之事，则有司存也。
yáo mìng xī hé qīn ruò hào tiān lì xiàng rì yuè xīng chén qí zhòng zài yú jìng shòu rén shí yě
”尧“命羲和，钦若昊天，历象日月星辰”，其重在于“敬授人时”也。
shùn zài xuán jī yù héng qí zhòng zài yú yǐ qí qī zhèng yě
舜“在璇玑玉衡”，其重在于“以齐七政”也。
shì jiē jí jí rán yǐ rén mín zhī xīn ér xíng qí yǎng mín zhī zhèng zhì lì míng shí zhī běn gù zài yú cǐ yě
是皆汲汲然以仁民之心而行其养民之政，治历明时之本，固在于此也。
xī hé lì shǔ zhī xué
羲和历数之学，
gāo qì wèi bì néng zhī yě
皋、契未必能之也，
yǔ jì wèi bì néng zhī yě
禹、稷未必能之也，
yáo shùn zhī zhī ér bù biàn wù
尧、舜之知而不遍物，
suī yáo shùn yì wèi bì néng zhī yě rán zhì yú jīn xún xī hé zhī fǎ ér shì xiū zhī
虽尧、舜亦未必能之也：然至于今循羲和之法而世修之，
suī qǔ zhī xiǎo huì zhī rén
虽曲知小慧之人，
xīng shù qiǎn lòu zhī shì
星术浅陋之士，
yì néng tuī bù zhàn hóu ér wú suǒ tè
亦能推步占侯而无所忒。
zé shì hòu shì qǔ zhī xiǎo huì zhī rén fǎn xián yú yǔ jì yáo shùn zhě yá
则是后世曲知小慧之人，反贤于禹、稷、尧、舜者邪？
fēng shàn zhī shuō yóu wéi bù jīng shì nǎi hòu shì nìng rén yú shì suǒ yǐ qiú mèi yú qí shàng chàng wèi kuā chǐ yǐ dàng jūn xīn ér mǐ guó zàn gài qī tiān wǎng rén wú chǐ zhī dà zhě jūn zǐ zhī suǒ bù dào sī mǎ xiàng rú zhī suǒ yǐ jiàn jī yú tiān xià hòu shì yě
“封禅”之说尤为不经，是乃后世佞人谀士所以求媚于其上，倡为夸侈，以荡君心而靡国赞：盖欺天罔人无耻之大者，君子之所不道，司马相如之所以见讥于天下后世也。
wú zǐ nǎi yǐ shì wèi rú zhě suǒ yí xué dài yì wèi zhī sī yá
吾子乃以是为儒者所宜学，殆亦未之思邪？
fu shèng rén zhī suǒ yǐ wèi shèng zhě yǐ qí shēng ér zhī zhī yě
夫圣人之所以为圣者，以其生而知之也。
ér shì lún yǔ zhě yuē shēng ér zhī zhī zhě yì lǐ ěr
而释论语者曰：“‘生而知之’者，义理耳。
ruò fú lǐ yuè míng wù gǔ jīn shì biàn yì bì dài xué ér hòu yǒu yǐ yàn qí xíng shì zhī shí
若夫礼乐、名物、古今事变：亦必待学而后有以验其行事之实；
fu lǐ yuè míng wù zhī lèi guǒ yǒu guān yú zuò shèng zhī gōng yě ér shèng rén yì bì dài xué ér hòu néng zhī yān zé shì shèng rén yì bù kě yǐ wèi zhī shēng zhī yǐ
”夫礼乐、名物之类，果有关于作圣之功也，而圣人亦必待学而后能知焉，则是圣人亦不可以谓之“生知”矣。
wèi shèng rén wèi shēng zhī zhě
谓圣人为“生知”者，
zhuān zhǐ yì lǐ ér yán
专指义理而言，
ér bù yǐ lǐ yuè míng wù zhī lèi
而不以礼乐、名物之类，
zé shì lǐ yuè míng wù zhī lèi wú guān yú zuò shèng zhī gōng yǐ
则是礼乐、名物之类无关于作圣之功矣，
shèng rén zhī suǒ yǐ wèi zhī shēng zhī zhě
圣人之所以谓之“生知”者，
zhuān zhǐ yì lǐ ér bù yǐ lǐ yuè míng wù zhī lèi
专指义理而不以礼乐、名物之类，
zé shì xué ér zhī zhī zhě
则是“学而知之”者，
yì wéi dāng xué zhī cǐ yì lǐ ér yǐ
亦惟当学知此义理而已。
kùn ér zhī zhī zhě yì wéi dāng kùn zhī cǐ yì lǐ ér yǐ
“困而知之”者，亦惟当困知此义理而已。
jīn xué zhě zhī xué shèng rén yú shèng rén zhī suǒ néng zhī zhě wèi néng xué ér zhī zhī ér gù jí jí yān qiú zhī shèng rén zhī suǒ bù néng zhī zhě yǐ wéi xué wú nǎi shī qí suǒ yǐ xī shèng zhī fāng yú
今学者之学圣人，于圣人之所能知者，未能“学而知之”，而顾汲汲焉求知圣人之所不能知者以为学，无乃失其所以希圣之方欤？
fán cǐ jiē jiù wú zǐ zhī suǒ huò zhě ér shāo wéi zhī fēn shì mò jí hu bá běn sè yuán zhī lùn yě
凡此皆就吾子之所惑者而稍为之分释，末及乎拔本塞源之论也。
fu bá běn sè yuán zhī lùn bù míng yú tiān xià
〔13〕夫拔本塞源之论不明于天下，
zé tiān xià zhī xué shèng rén zhě
则天下之学圣人者，
jiāng rì fán rì nán
将日繁日难，
sī rén lún yú qín shòu yí dí
斯人沦于禽兽夷狄，
ér yóu zì yǐ wéi shèng rén zhī xué wú zhī shuō suī huò zàn míng yú yī shí
而犹自以为圣人之学：吾之说虽或暂明于一时，
zhōng jiāng dòng jiě yú xi ér bīng jiān yú dōng
终将冻解于西而冰坚于东，
wù shì yú qián ér yún wěng yú hòu
雾释于前而云滃于后，
náo náo yān wēi kùn yǐ sǐ
呶呶焉危困以死，
ér zú wú jiù yú tiān xià zhī fēn háo yě yǐ
而卒无救于天下之分毫也已。
fu shèng rén zhī xīn yǐ tiān dì wàn wù wèi yī tǐ qí shì tiān xià zhī rén wú wài nèi yuǎn jìn fán yǒu xuè qì jiē qí kūn dì chì zǐ zhī qīn mò bù yù ān quán ér jiào yǎng zhī yǐ suì qí wàn wù yī tǐ zhī niàn
夫圣人之心，以天地万物为一体，其视天下之人，无外内远近：凡有血气，皆其昆弟赤子之亲，莫不欲安全而教养之，以遂其万物一体之念。
tiān xià zhī rén xīn qí shǐ yì fēi yǒu yì yú shèng rén yě tè qí jiān yú yǒu wǒ zhī sī gé yú wù yù zhī bì dà zhě yǐ xiǎo tōng zhě yǐ sāi rén gè yǒu xīn zhì yǒu shì qí fù zi xiōng dì rú chóu chóu zhě
天下之人心，其始亦非有异于圣人也，特其间于有我之私，隔于物欲之蔽，大者以小，通者以塞，人各有心，至有视其父、子、兄、弟如仇雠者。
shèng rén yǒu yōu zhī shì yǐ tuī qí tiān dì wàn wù yī tǐ zhī rén yǐ jiào tiān xià shǐ zhī jiē yǒu yǐ kè qí sī qù qí bì yǐ fù qí xīn tǐ zhī tóng rán
圣人有忧之，是以推其天地万物一体之仁以教天下，使之皆有以克其私，去其蔽，以复其心体之同然。
qí jiào zhī dà duān zé yáo shùn yǔ zhī xiāng shòu shòu suǒ wèi dào xīn wéi wēi wéi jīng wéi yī yǔn zhí jué zhōng ér qí jié mù zé shùn zhī mìng qì suǒ wèi fù zǐ yǒu qīn jūn chén yǒu yì fū fù yǒu bié zhǎng yòu yǒu xù péng yǒu yǒu xìn wǔ zhě ér yǐ
其教之大端，则尧、舜、禹之相授受，所谓“道心惟微，惟精惟一，允执厥中”：而其节目，则舜之命契，所谓“父子有亲，君臣有义，夫妇有别，长幼有序，朋友有信”五者而已。
táng yú sān dài zhī shì jiào zhě wéi yǐ cǐ wéi jiào ér xué zhě wéi yǐ cǐ wéi xué
唐、虞、三代之世，教者惟以此为教，而学者惟以此为学。
dàng shì zhī shí rén wú yì jiàn jiā wú yì xí ān cǐ zhě wèi zhī shèng miǎn cǐ zhě wèi zhī xián ér bèi cǐ zhě suī qí qǐ míng rú zhū yì wèi zhī bù xiào
当是之时，人无异见，家无异习，安此者谓之圣，勉此者谓之贤，而背此者，虽其启明如朱，亦谓之不肖。
xià zhì lǘ jǐng tián yě nóng gōng shāng gǔ zhī jiàn mò bù jiē yǒu shì xué ér wéi yǐ chéng qí dé xíng wèi wu
下至闾井、田野、农、工、商、贾之贱，莫不皆有是学，而惟以成其德行为务。
hé zhě
为什么呢？
wú yǒu wén jiàn zhī zá jì sòng zhī fán cí zhāng zhī mí làn gōng lì zhī chí zhú ér dàn shǐ xiào qí qīn dì qí zhǎng xìn qí péng yǒu yǐ fù qí xīn tǐ zhī tóng rán shì gài xìng fēn zhī suǒ gù yǒu ér fēi yǒu jiǎ yú wài zhě zé rén yì shú bù néng zhī hu
无有闻见之杂，记诵之烦，辞章之靡滥，功利之驰逐，而但使孝其亲，弟其长，信其朋友，以复其心体之同然：是盖性分之所固有，而非有假于外者，则人亦孰不能之乎？
xué xiào zhī zhōng wéi yǐ chéng dé wéi shì ér cái néng zhī yì huò yǒu cháng yú lǐ yuè cháng yú zhèng jiào cháng yú shuǐ tǔ bō zhí zhě zé jiù qí chéng dé ér yīn shǐ yì jīng qí néng yú xué jiào zhī zhōng
学校之中，惟以成德为事：而才能之异，或有长于礼乐，长于政教，长于水土播植者，则就其成德，而因使益精其能于学挍之中。
dài fu jǔ dé ér rèn zé shǐ zhī zhōng shēn jū qí zhí ér bù yì
迨夫举德而任，则使之终身居其职而不易。
yòng zhī zhě wéi zhī tóng xīn yī dé
用之者惟知同心一德，
yǐ gòng ān tiān xià zhī mín
以共安天下之民，
shì cái zhī chēng fǒu
视才之称否，
ér bù yǐ chóng bēi wèi qīng zhòng
而不以崇卑为轻重，
láo yì wèi měi è xiào yòng zhě yì wéi zhī tóng xīn yī dé
劳逸为美恶：效用者亦惟知同心一德，
yǐ gòng ān tiān xià zhī mín
以共安天下之民，
gǒu dāng qí néng
苟当其能，
zé zhōng shēn chǔ yú fán jù ér bù yǐ wèi láo
则终身处于烦剧而不以为劳，
ān yú bēi suǒ ér bù yǐ wèi jiàn
安于卑琐而不以为贱。
dàng shì zhī shí tiān xià zhī rén xī xī hào hào jiē xiāng shì rú yī jiā zhī qīn
当是之时，天下之人熙熙皞皞，皆相视如一家之亲。
qí cái zhì zhī xià zhě zé ān qí nóng gōng shāng gǔ zhī fēn gè qín qí yè yǐ xiāng shēng xiāng yǎng ér wú yǒu hu xī gāo mù wài zhī xīn
其才质之下者，则安其农、工、商、贾之分，各勤其业，以相生相养，而无有乎希高慕外之心。
qí cái néng zhī yì ruò gāo kuí jì qì zhě zé chū ér gè xiào qí néng
其才能之异，若皋、夔、稷、契者，则出而各效其能。
ruò yī jiā zhī wu huò yíng qí yī shí huò tōng qí yǒu wú huò bèi qí qì yòng jí móu bìng lì yǐ qiú suì qí yǎng shì fǔ yù zhī yuàn wéi kǒng dāng qí shì zhě zhī huò dài ér zhòng jǐ zhī lèi yě
若一家之务，或营其衣食，或通其有无，或备其器用，集谋并力，以求遂其仰事俯育之愿，惟恐当其事者之或怠而重己之累也。
gù jì qín qí jia ér bù chǐ qí bù zhī jiào shì qì zhī shàn jiào jí jǐ zhī shàn jiào yě kuí sī qí lè ér bù chǐ yú bù míng lǐ shì yí zhī tōng lǐ jí jǐ zhī tōng lǐ yě
故稷勤其稼，而不耻其不知教，视契之善教，即己之善教也：夔司其乐，而不耻于不明礼，视夷之通礼，即己之通礼也。
gài qí xīn xué chún míng
盖其心学纯明，
ér yǒu yǐ quán qí wàn wù yī tǐ zhī rén
而有以全其万物一体之仁，
gù qí jīng shén liú guàn
故其精神流贯，
zhì qì tōng dá
志气通达，
ér wú yǒu hu rén jǐ zhī fēn
而无有乎人己之分，
wù wǒ zhī jiān pì zhī yī rén zhī shēn
物我之间：譬之一人之身，
mù shì
目视，
ěr tīng
耳听，
shǒu chí
手持，
zú xíng
足行，
yǐ jì yī shēn zhī yòng
以济一身之用，
mù bù chǐ qí wú cōng
目不耻其无聪，
ér ěr zhī suǒ shè
而耳之所涉，
mù bì yíng yān
目必营焉，
zú bù chǐ qí wú zhí
足不耻其无执，
ér shǒu zhī suǒ tàn
而手之所探，
zú bì qián yān gài qí yuán qì chōng zhōu
足必前焉：盖其元气充周，
xuè mài dí dàng
血脉条畅，
shì yǐ yǎng kē hū xī
是以痒疴呼吸，
gǎn chù shén yìng
感触神应，
yǒu bù yán ér yù zhī miào
有不言而喻之妙。
cǐ shèng rén zhī xué zhuó yǐ zhì yì zhì jiǎn yì zhī yì cóng xué yì néng ér cái yì chéng zhě zhèng yǐ dà duān wéi zài fù xīn tǐ zhī tóng rán ér zhī shí jì néng fēi suǒ yǔ lùn yě
此圣人之学斫以至易至简，易知易从，学易能而才易成者，正以大端惟在复心体之同然，而知识技能非所与论也。
sān dài zhī shuāi
〔14〕三代之衰，
wáng dào xī ér bà shù chàng kǒng mèng jì méi
王道熄而霸术倡：孔、孟既没，
shèng xué huì ér xié shuō héng jiào zhě bù fù yǐ cǐ wéi jiào
圣学晦而邪说横：教者不复以此为教，
ér xué zhě bù fù yǐ cǐ wéi xué
而学者不复以此为学，
bà zhě zhī tú
霸者之徒，
qiè qǔ xiān wáng zhī jìn sì zhě
窃取先王之近似者，
jiǎ zhī yú wài yǐ nèi jì qí sī jǐ zhī yù
假之于外以内济其私己之欲，
tiān xià mǐ rán ér zōng zhī
天下靡然而宗之，
shèng rén zhī dào suì yǐ wú sāi
圣人之道遂以芜塞。
xiāng fǎng xiāng xiào rì qiú suǒ yǐ fù qiáng zhī shuō qīng zhà zhī móu gōng fá zhī jì yī qiè qī tiān wǎng rén gǒu yī shí zhī de yǐ liè qǔ shēng lì zhī shù ruò guǎn shāng sū zhāng zhī zhǔ zhě zhì bù kě míng shù
相仿相效，日求所以富强之说，倾诈之谋，攻伐之计，一切欺天罔人，苟一时之得，以猎取声利之术，若管、商、苏、张之属者，至不可名数。
jì qí jiǔ yě dòu zhēng jié duó bù shèng qí huò sī rén lún yú qín shòu yí dí ér bà shù yì yǒu suǒ bù néng xíng yǐ
既其久也，斗争劫夺，不胜其祸，斯人沦于禽兽、夷狄，而霸术亦有所不能行矣。
shì zhī rú zhě kǎi rán bēi shāng sōu liè xiān shèng wáng zhī diǎn yī cǎo fǎ zhì ér duō shí xiū bǔ yú wēi jìn zhī yú gài qí wèi xīn liáng yù yǐ wǎn huí xiān wáng zhī dào
世之儒者慨然悲伤，搜猎先圣王之典一草法制而掇拾修补于煨烬之余，盖其为心良欲以挽回先王之道。
shèng xué jì yuǎn
圣学既远，
bà shù zhī chuán jī zì yǐ shēn
霸术之传积渍已深，
suī zài xián zhī
虽在贤知，
jiē bù miǎn yú xí rǎn
皆不免于习染，
qí suǒ yǐ jiǎng míng xiū shì
其所以讲明修饰，
yǐ qiú xuān chàng guāng fù yú shì zhě
以求宣畅光复于世者，
jǐn shì yǐ zēng bà zhě zhī fān lí
仅是以增霸者之藩篱，
ér shèng xué zhī mén qiáng
而圣学之门墙，
suì bù fù kě dǔ yú shì hū yǒu xun zhān zhī xué
遂不复可睹：于是乎有训𧮪之学，
ér chuán zhī yǐ wéi míng
而传之以为名，
yǒu jì sòng zhī xué
有记诵之学，
ér yán zhī yǐ wéi bó
而言之以为博，
yǒu cí zhāng zhī xué
有词章之学，
ér chǐ zhī yǐ wéi lì ruò shì zhě
而侈之以为丽：若是者，
fēn fēn jí jí
纷纷籍籍，
qún qǐ jiǎo lì yú tiān xià
群起角立于天下，
yòu bù zhī qí jǐ jiā
又不知其几家，
wàn jìng qiān xī
万径千蹊，
mò zhī suǒ shì
莫知所适。
shì zhī xué zhě rú rù bǎi xì zhī chǎng
世之学者如入百戏之场，
huān xuè tiào liáng chěng qí dòu qiǎo xiàn xiào zhēng yán zhě
欢谑跳踉、骋奇斗巧、献笑争妍者，
sì miàn ér jìng chū
四面而竞出，
qián zhān hòu pàn
前瞻后盼，
yìng jiē bù huáng
应接不遑，
ér ěr mù xuàn mào
而耳目眩瞀，
jīng shén huǎng huò
精神恍惑，
rì yè áo yóu yān xī qí jiān
日夜遨游淹息其间，
rú bìng kuáng sàng xīn zhī rén
如病狂丧心之人，
mò zì zhī qí jiā yè zhī suǒ guī shí jūn shì zhǔ yì jiē hūn mí diān dǎo yú qí shuō
莫自知其家业之所归：时君世主亦皆昏迷颠倒于其说，
ér zhōng shēn cóng shì yú wú yòng zhī xū wén
而终身从事于无用之虚文，
mò zì zhī qí suǒ wèi
莫自知其所谓。
jiān yǒu jué qí kōng shū miù wàng zhī lí qiān zhì ér zhuó rán zì fèn yù yǐ jiàn zhū xíng shì zhī shí zhě jí qí suǒ dǐ yì bù guò wèi fù qiáng gōng lì wǔ bà zhī shì yè ér zhǐ
间有觉其空疏谬妄：支离牵滞，而卓然自奋，欲以见诸行事之实者，极其所抵，亦不过为富强功利、五霸之事业而止。
shèng rén zhī xué rì yuǎn rì huì ér gōng lì zhī xí yù qū yù xià qí jiān suī cháng gǔ huò yú fú lǎo ér fú lǎo zhī shuō zú yì wèi néng yǒu yǐ shèng qí gōng lì zhī xīn suī yòu cháng shé zhōng yú qún rú ér qún rú zhī lùn zhōng yì wèi néng yǒu yǐ pò qí gōng lì zhī jiàn
圣人之学日远日晦，而功利之习愈趋愈下：其间虽尝瞽惑于佛、老，而佛、老之说卒亦未能有以胜其功利之心：虽又尝折衷于群儒，而群儒之论终亦未能有以破其功利之见。
gài zhì yú jīn gōng lì zhī dú lún jiā yú rén zhī xīn suǐ ér xí yǐ chéng xìng yě jǐ qiān nián yǐ
盖至于今，功利之毒沦浃于人之心髓，而习以成性也，几千年矣。
xiāng jīn yǐ zhī xiāng zhá yǐ shì xiāng zhēng yǐ lì xiāng gāo yǐ jì néng xiāng qǔ yǐ shēng yù qí chū ér shì yě lǐ qián gǔ zhě zé yù jiān fu bīng xíng diǎn lǐ lè zhě yòu yù yǔ yú quán zhóu chù jùn xiàn zé sī fān niè zhī gāo jū tái jiàn zé wàng zǎi zhí zhī yào
相矜以知，相轧以势，相争以利，相高以技能，相取以声誉：其出而仕也，理钱谷者则欲兼夫兵刑，典礼乐者又欲与于铨轴，处郡县则思藩臬之高，居台谏则望宰执之要。
gù bù néng qí shì zé bù dé yǐ jiān qí guān bù tōng qí shuō zé bù kě yǐ yào qí yù jì sòng zhī guǎng shì yǐ zhǎng qí áo yě zhī shí zhī duō shì yǐ xíng qí è yě wén jiàn zhī bó shì yǐ sì qí biàn yě cí zhāng zhī fù shì yǐ shì qí wěi yě
故不能其事则不得以兼其官，不通其说则不可以要其誉：记诵之广，适以长其敖也：知识之多，适以行其恶也：闻见之博，适以肆其辨也：辞章之富，适以饰其伪也。
shì yǐ gāo kuí jì qì suǒ bù néng jiān zhī shì ér jīn zhī chū xué xiǎo shēng jiē yù tōng qí shuō jiū qí shù
是以皋、夔、稷、契所不能兼之事，而今之初学小生皆欲通其说，究其术。
qí chēng míng jiàn hào wèi cháng bù yuē wú yù yǐ gòng chéng tiān xià zhī wu ér qí chéng xīn shí yì zhī suǒ zài yǐ wéi bù rú shì zé wú yǐ jì qí sī ér mǎn qí yù yě
其称名僭号，未尝不曰吾欲以共成天下之务，而其诚心实意之所在，以为不如是则无以济其私而满其欲也。
wū hū yǐ ruò shì zhī jī rǎn yǐ ruò shì zhī xīn zhì ér yòu jiǎng zhī yǐ ruò shì zhī xué shù yi qí wén wú shèng rén zhī jiào ér shì zhī yǐ wéi zhuì yóu nà záo zé qí yǐ liáng zhī wèi wèi zú ér wèi shèng rén zhī xué wèi wú suǒ yòng yì qí shì yǒu suǒ bì zhì yǐ
呜呼，以若是之积染，以若是之心志，而又讲之以若是之学术，宜其闻吾圣人之教，而视之以为赘疣衲凿：则其以良知为未足，而谓圣人之学为无所用，亦其势有所必至矣！
wū hū shì shēng sī shì ér shàng hé yǐ qiú shèng rén zhī xué hu
呜呼，士生斯世，而尚何以求圣人之学乎！
shàng hé yǐ lùn shèng rén zhī xué hu
尚何以论圣人之学乎！
shì shēng sī shì ér yù yǐ wéi xué zhě bù yì láo kǔ ér fán nán hu
士生斯世，而欲以为学者，不亦劳苦而繁难乎！
bù yì jū zhì ér xiǎn jiān hu
不亦拘滞而险艰乎！
wū hū kě bēi yě yǐ
呜呼，可悲也已！
suǒ xìng tiān lǐ zhī zài rén xīn zhōng yǒu suǒ bù kě mǐn ér liáng zhī zhī míng wàn gǔ yī rì zé qí wén wú bá běn sè yuán zhī lùn bì yǒu cè rán ér bēi qī rán ér tòng fèn rán ér qǐ pèi rán ruò jué jiāng hé ér yǒu suǒ bù kě yù zhě yǐ
所幸天理之在人心，终有所不可泯，而良知之明，万古一日，则其闻吾拔本塞源之论，必有恻然而悲，戚然而痛，愤然而起，沛然若决江河，而有所不可御者矣。
fēi fū háo jié zhī shì wú suǒ dài ér xīng qǐ zhě wú shuí yǔ wàng hu
非夫豪杰之士，无所待而兴起者，吾谁与望乎？