卷中·答周道通书 — 传习录 — 王守仁

wú céng liǎng shēng zhì bèi dào dào tōng kěn qiè wéi dào zhī yì shū wèi xiāng niàn

〔1〕吴、曾两生至，备道道通恳切为道之意，殊慰相念。

ruò dào tōng zhēn kě wèi dǔ xìn hào xué zhě yǐ

若道通真可谓笃信好学者矣。

yōu bìng zhōng huì bù néng yǔ liǎng shēng xì lùn rán liǎng shēng yì zì yǒu zhì xiàng kěn yòng gōng zhě měi jiàn zhé jué yǒu jìn zài qū qū chéng bù néng wú fù yú liǎng shēng zhī yuǎn lái zài liǎng shēng zé yì shù jī wú fù qí yuǎn lái zhī yì yǐ

忧病中会不能与两生细论，然两生亦自有志向、肯用功者，，每见辄觉有进，在区区诚不能无负于两生之远来，在两生则亦庶几无负其远来之意矣。

lín bié yǐ cǐ cè zhì dào tōng yì qǐng shū shù yǔ

临别以此册致道通意，请书数语。

huāng kuì wú kě yán zhě zhé yǐ dào tōng lái shū zhōng suǒ wèn shù jié lüè xià zhuǎn yǔ fèng chóu

荒愦无可言者，辄以道通来书中所问数节，略下转语奉酬。

cǎo cǎo shū bù xiáng xì liǎng shēng dāng yì zì néng kǒu xī yě

草草殊不详细，两生当亦自能口悉也。

lái shū yún yòng gōng fū zhǐ shì lì zhì jìn lái yú xiān shēng huì yán shí shí tǐ yàn yù yì míng bái

来书云：用工夫只是“立志”，近来于先生诲言时时体验，愈益明白。

rán yú péng yǒu bù néng yī shí xiāng lí

然于朋友不能一时相离。

ruò de péng you jiǎng xí zé cǐ zhì cái jīng jiàn kuò dà cái yǒu shēng yì ruò sān wǔ rì bù dé péng yǒu xiāng jiǎng biàn jué wēi ruò yù shì biàn huì kùn yì shí huì wàng

若得朋友讲习，则此志才精健阔大，才有生意：若三五日不得朋友相讲，便觉微弱，遇事便会困，亦时会忘。

nǎi jīn wú péng you xiāng jiǎng zhī rì hái zhǐ jìng zuò huò kàn shū huò yóu yǎn jīng xíng fán yù mù cuò shēn xī qǔ yǐ péi yǎng zhì pō jué yì sī hé shì rán zhōng bù rú péng yǒu jiǎng jù jīng shén liú dòng shēng yì gèng duō yě

乃今无朋友相讲之日，还只静坐，或看书，或游衍经行，凡寓目、措身，悉取以培养志，颇觉意思和适：然终不如朋友讲聚，精神流动，生意更多也。

lí qún suǒ jū zhī rén dāng gèng yǒu hé fǎ yǐ chù zhī

离群索居之人，当更有何法以处之？

cǐ duàn zú yàn dào tōng rì yòng gōng fū suǒ de gōng fū dà lüè yì zhǐ shì rú cǐ yòng zhǐ yào wú jiàn duàn dào de chún shú hòu yì sī yòu zì bù tóng yǐ

”此段足验道通日用工夫所得，工夫大略亦只是如此用，只要无间断，到得纯熟后，意思又自不同矣。

dà dǐ wú rén wéi xué jǐn yào dà tóu nǎo zhǐ shì lì zhì suǒ wèi kùn wàng zhī bìng yì zhǐ shì zhì qiàn zhēn qiè

大抵吾人为学，紧要大头脑，只是“立志”所谓“困、忘”之病，亦只是志欠真切。

jīn hào sè zhī rén wèi cháng bìng yú kùn wàng zhǐ shì yī zhēn qiè ěr

今好色之人，未尝病于困忘，只是一真切耳。

zì jiā tòng xiáng zì jiā xū huì zhī de zì jiā xū huì sāo mó de

自家痛庠，自家须会知得，自家须会搔摩得；

jì zì zhī de tòng yǎng zì jiā xū bù néng bù sāo mó de

既自知得痛痒，自家须不能不搔摩得。

fó jiā wèi zhī fāng biàn fǎ mén xū shì zì jiā tiáo tíng zhēn zhuó tā rén zǒng nán yǔ lì yì gèng wú bié fǎ kě shè yě

佛家谓之“方便法门”，须是自家调停斟酌，他人总难与力，亦更无别法可设也。

lái shū yún shàng cài cháng wèn tiān xià hé sī hé lǜ

〔2〕来书云：“上蔡常问‘天下何思何虑’。

yī chuān yún

伊川云；

yǒu cǐ lǐ zhǐ shì fā de tài zǎo

“有此理，只是发得太早。

zài xué zhě gōng fū gù shì bì yǒu shì yān ér wù wàng rán yì xū shí de hé sī hé lǜ dǐ qì xiàng yī bìng kàn wéi shì

”在学者工夫，固是“必有事焉而勿忘”，然亦须识得“何思何虑”底气象，一并看为是。

ruò bù shí de zhè qì xiàng biàn yǒu zhèng yǔ zhù zhǎng zhī bìng

若不识得这气象，便有正与助长之病；

ruò rèn de hé sī hé lǜ ér wàng bì yǒu shì yān gōng fū kǒng rén duò yú wú yě

若认得“何思何虑”，而忘“必有事焉”工夫，恐人堕于“无”也。

xū shì bù zhì yú yǒu bù duò yú wú

须是不滞于“有”，不堕于“无”。

rán hu fǒu yě

然乎否也？

suǒ lùn yì xiāng qù bù yuǎn yǐ zhǐ shì qì wù wèi jǐn

”所论亦相去不远矣，只是契悟未尽。

shàng cài zhī wèn yǔ yī chuān zhī dá yì zhǐ shì shàng cài yī chuān zhī yì yǔ kǒng zǐ xì cí yuán zhǐ shāo yǒu bù tóng

上蔡之问，与伊川之答，亦只是上蔡、伊川之意，与孔子“系辞”原旨稍有不同。

xì yán hé sī hé lǜ shì yán suǒ sī suǒ lǜ zhǐ shì yí gè tiān lǐ gèng wú bié sī bié lǜ ěr fēi wèi wú sī wú lǜ yě

“系”言“何思何虑”，是言所思所虑只是一个天理，更无别思别虑耳，非谓无思无虑也。

gù yuē tóng guī ér shū tú yī zhì ér bǎi lǜ tiān xià hé sī hé lǜ

故曰：“同归而殊途，一致而百虑，天下何思何虑。

yún shū tú yún bǎi lǜ zé qǐ wèi wú sī wú lǜ yá

”云“殊途”，云“百虑”，则岂谓无思无虑邪？

xīn zhī běn tǐ jí shì tiān lǐ

心之本体即是天理。

tiān lǐ zhǐ shì yí gè gèng yǒu hé kě sī lǜ de

天理只是一个，更有何可思虑得？

tiān lǐ yuán zì jì rán bù dòng yuán zì gǎn ér suì tōng xué zhě yòng gōng suī qiān sī wàn lǜ zhǐ shì yào fù tā běn lái tǐ yòng ér yǐ bú shì yǐ sī yì qù ān pái sī suǒ chū lái

天理原自寂然不动，原自感而遂通，学者用功，虽千思万虑，只是要复他本来体用而已，不是以私意去安排思索出来。

gù míng dào yún jūn zǐ zhī xué mò ruò kuò rán ér dà gōng wù lái ér shùn yìng

故明道云：“君子之学，莫若廓然而大公，物来而顺应。

ruò yǐ sī yì qù ān pái sī suǒ biàn shì yòng zhì zì sī yǐ

”若以私意去安排思索便是用智自私矣。

hé sī hé lǜ zhèng shì gōng fū

“何思何虑”正是工夫。

zài shèng rén fēn shàng biàn shì zì rán de zài xué zhě fēn shàng biàn shì miǎn rán de

在圣人分上，便是自然的：在学者分上，便是勉然的。

yī chuān què shì bǎ zuò xiào yàn kàn le zhuó yǐ yǒu fā de tài zǎo zhī shuō

伊川却是把作效验看了，斫以有“发得太早”之说。

jì ér yún què hǎo yòng gōng zé yǐ zì jué qí qián yán zhī yǒu wèi jǐn yǐ

既而云：“却好用功”，则已自觉其前言之有未尽矣。

lián xī zhǔ jìng zhī lùn yì shì cǐ yì

濂溪主静之论亦是此意。

jīn dào tōng zhī yán suī yǐ bù wèi wú jiàn rán yì wèi miǎn shàng yǒu liǎng shì yě

今道通之言，虽已不为无见，然亦未免尚有两事也。

lái shū yún fán xué zhě cái xiǎo de zuò gōng fū biàn yào shí de shèng rén qì xiàng

〔3〕来书云：“凡学者才晓得做工夫，便要识得圣人气象。

gài rèn de shèng rén qì xiàng bǎ zuò zhǔn dì nǎi jiù níng de zuò gōng fū qù shān bú huì chà shān shì zuò shèng gōng fū

盖认得圣人气象，把做准的，乃就宁地做工夫去，纔不会差，纔是作圣工夫。

盖认得圣人气象，把做准的，乃就宁地做工夫去，才不会差，才是作圣工夫。

wèi zhī shì fǒu

未知是否？

xiān rèn shèng rén qì xiàng xī rén cháng yǒu shì yán yǐ rán yì qiàn yǒu tóu nǎo shèng rén qì xiàng zì shì shèng rén de wǒ cóng hé chù shí rèn

”先认圣人气象，昔人尝有是言矣，然亦欠有头脑，圣人气象自是圣人的，我从何处识认？

ruò bù jiù zì jǐ liáng zhī shàng zhēn qiè tǐ rèn rú yǐ wú xīng zhī chēng ér quán qīng zhòng wèi kāi zhī jìng ér zhào yán chī zhēn suǒ wèi yǐ xiǎo rén zhī fù ér dù jūn zǐ zhī xīn yǐ

若不就自己良知上真切体认，如以无星之称而权轻重，未开之镜而照妍媸，真所谓以小人之腹，而度君子之心矣。

shèng rén qì xiàng hé yóu rèn de

圣人气象何由认得？

zì jǐ liáng zhī yuán yǔ shèng rén yì bān ruò tǐ rèn de zì jǐ liáng zhī míng bái zé shèng rén qì xiàng bù zài shèng rén ér zài wǒ yǐ

自己良知原与圣人一般，若体认得自己良知明白，则圣人气象不在圣人而在我矣。

chéng zǐ cháng yún

程子尝云；

qū zhe yáo xué tā xíng shì wú tā xǔ duō cōng míng ruì zhì ān néng rú bǐ zhī dòng róng zhōu xuán zhōng lǐ

“觑着尧学他行事，无他许多聪明睿智，安能如彼之动容周旋中礼？

yòu yún xīn tōng yú dào rán hòu néng biàn shì fēi

”又云“心通于道，然后能辨是非。

jīn qiě shuō tōng yú dào zài hé chǔ

”今且说通于道在何处？

cōng míng ruì zhì cóng hé chù chū lái

聪明睿智从何处出来？

lái shū yún shì shàng mó liàn

〔4〕来书云：“事上磨练。

yī rì zhī nèi bù guǎn wú shì zhǐ yī yì péi yǎng běn yuán

一日之内，不管无事，只一意培养本原。

ruò yù shì lái gǎn huò zì jǐ yǒu gǎn xīn shàng jì yǒu jué ān kě wèi wú shì

若遇事来感，或自己有感，心上既有觉，安可谓无事？

dàn yīn shì níng xīn yī huì dà duàn jué de shì lǐ dāng rú cǐ zhī rú wú shì chù zhī jǐn wú xīn ér yǐ

但因事凝心一会，大段觉得事理当如此，只如无事处之，尽吾心而已。

rán réng yǒu chǔ de shàn yǔ wèi shàn hé yě

然仍有处得善与未善，何也？

rén huò shì lái de duō xū yào cì dì yǔ chù měi yīn cái lì bù zú zhé wèi suǒ kùn suī jí lì fú qǐ ér jīng shén yǐ jué shuāi ruò

人或事来得多，须要次第与处，每因才力不足，辄为所困，虽极力扶起而精神已觉衰弱。

yù cǐ wèi miǎn yào shí fēn tuì xǐng níng bù liǎo shì bù kě bù jiā péi yǎng

遇此未免要十分退省，宁不了事，不可不加培养。

rú hé

如何？

suǒ shuō gōng fū jiù dào tōng fēn shàng yě zhǐ shì rú cǐ yòng rán wèi miǎn yǒu chū rù zài

”所说工夫，就道通分上也只是如此用，然未免有出入在。

fán rén wéi xué zhōng shēn zhǐ wèi zhè yī shì

凡人为学，终身只为这一事。

zì shǎo zhì lǎo zì cháo zhì mù bù lùn yǒu shì wú shì zhǐ shì zuò de zhè yī jiàn suǒ wèi bì yǒu shì yān zhě yě

自少至老，自朝至暮，不论有事无事，只是做得这一件，所谓“必有事焉”者也。

ruò shuō níng bù liǎo shì bù kě bù jiā péi yǎng què shì shàng wèi liǎng shì yě

若说“宁不了事，不可不加培养”，却是尚为两事也。

bì yǒu shì yān ér wù wàng wù zhù shì wù zhī lái dàn jǐn wú xīn zhī liáng zhī yǐ yīng zhī suǒ wèi zhōng shù wéi dào bù yuǎn yǐ

“必有事焉而勿忘勿助”，事物之来，但尽吾心之良知以应之，所谓“忠恕违道不远”矣。

fán chù de yǒu shàn yǒu wèi shàn jí yǒu kùn dùn shī cì zhī huàn zhě jiē shì qiān yú huǐ yù de sàng bù néng shí zhì qí liáng zhī ěr

凡处得有善有未善及有困顿失次之患者，皆是牵于毁誉得丧，不能实致其良知耳。

ruò néng shí zhì qí liáng zhī rán hòu jiàn de píng rì suǒ wèi shàn zhě wèi bì shì shàn suǒ wèi mò shàn zhě què kǒng zhèng shì qiān yú huǐ yù de sàng zì zéi qí liáng zhī zhě yě

若能实致其良知，然后见得平日所谓善者未必是善，所谓末善者，却恐正是牵于毁誉得丧，自贼其良知者也。

lái shū yún zhì zhī zhī shuō chūn jiān zài chéng huì yì yǐ pō zhī yòng lì jué de bǐ jiù yóu wéi jiǎn yì

〔5〕来书云：“致知之说，春间再承诲益，已颇知用力，觉得比旧尤为简易。

dàn bǐ xīn zé wèi yǔ chū xué yán zhī hái xū dài gé wù yì sī shǐ zhī zhī xià shǒu chù

但鄙心则谓与初学言之，还须带“格物”意思，使之知下手处。

běn lái zhì zhī gé wù yī bìng xià dàn zài chū xué wèi zhī xià shǒu yòng gōng hái shuō yǔ gé wù fāng xiǎo de zhì zhī yún yún

本来“致知”“格物一并下，但在初学未知下手用功，还说与“格物”，方晓得“致知”云云”。

gé wù shì zhì zhī gōng fū zhī de zhì zhī biàn yǐ zhī de gé wù ruò shì wèi zhī gé wù zé shì zhì zhī gōng fū yì wèi cháng zhī yě

“格物”是“致知”功夫，知得“致知”便已知得“格物”：若是未知“格物”，则是“致知”工夫亦未尝知也。

jìn yǒu yī shū yǔ yǒu rén lùn cǐ pō xī jīn wǎng yī tòng xì guān zhī dāng zì xiàn yǐ

近有一书与友人论此颇悉，今往一通，细观之，当自见矣。

lái shū yún jīn zhī wèi zhū lù zhī biàn zhě shàng wèi yǐ měi duì péng yǒu yán zhèng xué bù míng yǐ jiǔ qiě bù xū wǎng fèi xīn lì wèi zhū lù zhēng shì fēi zhǐ yī xiān shēng lì zhì èr zì diǎn huà rén

〔6〕来书云：“今之为朱、陆之辨者尚未已：每对朋友言，正学不明已久，且不须枉费心力为朱、陆争是非，只依先生“立志”二字点化人。

ruò qí rén guǒ néng biàn de cǐ zhì lái jué yì yào zhī cǐ xué yǐ shì dà duàn míng bái le

若其人果能辨得此志来，决意要知此学，已是大段明白了；

zhū lù suī bù biàn bǐ zì néng fēn de

朱，陆虽不辨，彼自能分得。

yòu cháng jiàn péng yǒu zhōng jiàn yǒu rén yì xiān shēng zhī yán zhě zhé wèi dòng qì

又常见朋友中见有人议先生之言者，辄为动气；

xī zài zhū lù èr xiān shēng suǒ yǐ jìn hòu shì fēn fēn zhī yì zhě yì jiàn èr xiān shēng gōng fū yǒu wèi chún shú fēn míng yì yǒu dòng qì zhī bìng ruò míng dào zé wú cǐ yǐ

昔在朱，陆二先生所以近后世纷纷之议者，亦见二先生工夫有未纯熟，分明亦有动气之病：若明道则无此矣。

guān qí yǔ wú shī shè lùn jiè fu zhī xué yún wèi wǒ jǐn dá zhū jiè fu bù yǒu yì yú tā bì yǒu yì yú wǒ yě

观其与吴师涉论介甫之学云：“为我尽达诸介甫，不有益于他，必有益于我也。

qì xiàng hé děng cóng róng

”气象何等从容！

cháng jiàn xiān shēng yú rén shū zhōng yì yǐn cǐ yán yuàn péng yǒu jiē rú cǐ rú hé

常见先生与人书中亦引此言，愿朋友皆如此，如何？

cǐ jié yì lùn de jí shì jí shì yuàn dào tōng biàn yǐ gào yú tóng zhì gè zì qiě lùn zì jǐ shì fēi mò lùn zhū lù shì fēi yě

”此节议论得极是极是，愿道通遍以告于同志，各自且论自己是非，莫论朱、陆是非也。

yǐ yán yǔ bàng rén qí bàng qiǎn ruò zì jǐ bù néng shēn tǐ shí jiàn ér tú rù ěr chū kǒu náo náo dù rì shì yǐ shēn bàng yě qí bàng shēn yǐ

以言语谤人，其谤浅，若自己不能身体实践，而徒入耳出口，呶呶度日，是以身谤也，其谤深矣。

fán jīn tiān xià zhī lùn yì wǒ zhě gǒu néng qǔ yǐ wéi shàn jiē shì dǐ lì qiē cuō wǒ yě zé zài wǒ wú fēi jǐng tì xiū xǐng jìn dé zhī de yǐ

凡今天下之论议我者，苟能取以为善，皆是砥砺切磋我也，则在我无非警惕修省进德之地矣。

xī rén wèi gōng wú zhī duǎn zhě shì wú shī shī yòu kě wù hu

昔人谓攻吾之短者是吾师，师又可恶乎？

lái shū yún yǒu yǐn chéng zǐ rén shēng ér jìng yǐ shàng bù róng shuō cái shuō xìng biàn yǐ bù shì xìng

〔7〕来书云：“有引程子“人生而静，以上不容说，才说性便已不是性。

hé gù bù róng shuō hé gù bú shì xìng

”何故不容说.．何故不是性？

huì ān dá yún bù róng shuō zhě wèi yǒu xìng zhī kě yán bú shì xìng zhě yǐ bù néng wú qì zhì zhī zá yǐ

晦庵答云：“不容说者，未有性之可言：不是性者，已不能无气质之杂矣。

èr xiān shēng zhī yán jiē wèi néng xiǎo měi kàn shū zhì cǐ zhé wèi yī huò qǐng wèn

”二先生之言皆未能晓，每看书至此，辄为一惑，请问。

shēng zhī wèi xìng shēng zì jí shì qì zì yóu yán qì jí shì xìng yě qì jí shì xìng

“生之谓性”，生字即是气字，犹言“气即是性”也：气即是性；

rén shēng ér jìng yǐ shàng bù róng shuō cái shuō qì jí shì xìng jí yǐ luò zài yī biān bú shì xìng zhī běn yuán yǐ

“人生而静，以上不容说”，才说“气即是性”，即已落在一边，不是性之本原矣。

mèng zǐ xìng shàn shì cóng běn yuán shàng shuō

孟子性善，是从本原上说。

rán xìng shàn zhī duān xū zài qì shàng shǐ jiàn de ruò wú qì yì wú kě jiàn yǐ

然性善之端，须在气上始见得，若无气亦无可见矣。

cè yǐn xiū wù cí ràng shì fēi jí shì qì

恻隐、羞恶、辞让、是非即是气。

chéng zǐ wèi lùn xìng bù lùn qì bù bèi

程子谓“论性不论气，不备；

lùn qì bù lùn xìng bù míng

论气不论性，不明。

yì shì wéi xué zhě gè rèn yī biān zhǐ de rú cǐ shuō

”亦是为学者各认一边，只得如此说。

ruò jiàn de zì xìng míng bái shí qì jí shì xìng xìng jí shì qì yuán wú xìng qì zhī kě fēn yě

若见得自性明白时，气即是性，性即是气，原无性、气之可分也。