tiān shè rì yuè liè xīng chén diào yīn yáng zhāng sì shí rì yǐ bào zhī yè yǐ xi zhī fēng yǐ gàn zhī yǔ lù yǐ rú zhī
天设日月，列星辰，调阴阳，张四时，日以暴之，夜以息之，风以干之，雨露以濡之。
qí shēng wù yě mò jiàn qí suǒ yǎng ér wù zhǎng
其生物也，莫见其所养而物长；
qí shā wù yě mò jiàn qí suǒ sàng ér wù wáng
其杀物也，莫见其所丧而物亡。
cǐ zhī wèi shén míng
此之谓神明。
shèng rén xiàng zhī gù qí qǐ fú yě bú jiàn qí suǒ yóu ér fú qǐ
圣人象之，故其起福也，不见其所由而福起；
qí chú huò yě bú jiàn qí suǒ yǐ ér huò chú
其除祸也，不见其所以而祸除。
yuǎn zhī zé ěr yán zhī zé shū
远之则迩，延之则疎；
jī zhī fú de chá zhī bù xū
稽之弗得，察之不虚；
rì jì wú suàn suì jì yǒu yú
日计无算，岁计有余。
fu shī zhī zhì yě mò jiàn qí xíng ér tàn yǐ zhòng yǐ
夫湿之至也，莫见其形，而炭已重矣；
fēng zhī zhì yě mò jiàn qí xiàng ér mù yǐ dòng yǐ
风之至也，莫见其象，而木已动矣。
rì zhī xíng yě bú jiàn qí yí qí jì bèi rì ér chí cǎo mù wèi zhī mǐ
日之行也，不见其移，骐骥倍日而驰，草木为之靡；
xuán péng wèi zhuǎn ér rì zài qí qián
悬熢未转，而日在其前。
gù tiān zhī qiě fēng cǎo mù wèi dòng ér niǎo yǐ xiáng yǐ
故天之且风，草木未动而鸟已翔矣；
qí qiě yǔ yě yīn yì wèi jí ér yú yǐ yǐ
其且雨也，阴曀未集而鱼已矣；
yǐ yīn yáng zhī qì xiāng dòng yě
以阴阳之气相动也。
gù hán shǔ zào shī yǐ lèi xiāng cóng
故寒暑燥湿，以类相从；
shēng xiǎng jí chú yǐ yīn xiāng yìng yě
声响疾除，以音相应也。
gù yì yuē míng hè zài yīn qí zi hé zhī
故《易》曰：“鸣鹤在阴，其子和之。
gāo zōng liàng àn sān nián bù yán sì hǎi zhī nèi jì rán wú shēng
”高宗谅暗，三年不言，四海之内寂然无声；
yī yán shēng rán dà dòng tiān xià
一言声然，大动天下。
shì yǐ tiān xīn qù yín zhě yě gù yī dòng qí běn ér bǎi zhī jiē yīng ruò chūn yǔ zhī guàn wàn wù yě hún rán ér liú pèi rán ér shī wú dì ér bù shù wú wù ér bù shēng
是以天心呿唫者也，故一动其本而百枝皆应，若春雨之灌万物也，浑然而流，沛然而施，无地而不澍，无物而不生。
gù shèng rén zhě huái tiān xīn shēng rán néng dòng huà tiān xià zhě yě
故圣人者怀天心，声然能动化天下者也。
gù jīng chéng gǎn yú nèi xíng qì dòng yú tiān zé jǐng xīng jiàn huáng lóng xià xiáng fèng zhì lǐ quán chū jiā gǔ shēng hé bù mǎn yì hǎi bù róng bō
故精诚感于内，形气动于天，则景星见，黄龙下，祥凤至，醴泉出，嘉谷生，河不满溢，海不溶波。
gù shī yún huái róu bǎi shén jí hé qiáo yuè
故《诗》云：“怀柔百神，及河峤岳。
nì tiān bào wù zé rì yuè báo shí wǔ xīng shī xíng sì shí gàn guāi zhòu míng xiāo guāng shān bēng chuān hé dōng léi xià shuāng
”逆天暴物，则日月薄蚀，五星失行，四时干乖，昼冥宵光，山崩川涸，冬雷夏霜。
shī yuē zhēng yuè fán shuāng wǒ xīn yōu shāng
《诗》曰：“正月繁霜，我心忧伤。
tiān zhī yú rén yǒu yǐ xiāng tōng yě
”天之与人有以相通也。
gù guó wēi wáng ér tiān wén biàn shì huò luàn ér hóng ní jiàn wàn wù yǒu yǐ xiāng lián jīng jìn yǒu yǐ xiāng dàng yě
故国危亡而天文变，世惑乱而虹蜺见，万物有以相连，精祲有以相荡也。
gù shén míng zhī shì bù kě yǐ zhì qiǎo wèi yě bù kě yǐ jīn lì zhì yě
故神明之事，不可以智巧为也，不可以筋力致也。
tiān dì suǒ bāo yīn yáng suǒ ǒu yǔ lù suǒ rú huà shēng wàn wù yáo bì yù zhū fěi cuì dài mào wén cǎi míng lǎng rùn zé ruò rú mó ér bù wán jiǔ ér bù yú xī zhòng bù néng lǚ lǔ bān bù néng zào cǐ zhī wèi dà qiǎo
天地所包，阴阳所呕，雨露所濡，化生万物，瑶碧玉珠，翡翠玳瑁，文彩明朗，润泽若濡，摩而不玩，久而不渝，奚仲不能旅，鲁般不能造，此之谓大巧。
sòng rén yǒu yǐ xiàng wéi qí jūn wèi chǔ yè zhě sān nián ér chéng jīng kē háo máng fēng shā yán zé luàn zhī chǔ yè zhī zhōng ér bù kě zhī yě
宋人有以象为其君为楮叶者，三年而成，茎柯豪芒，锋杀颜泽，乱之楮叶之中而不可知也。
liè zǐ yuē shǐ tiān dì sān nián ér chéng yī yè zé wàn wù zhī yǒu yè zhě guǎ yǐ
列子曰：“使天地三年而成一叶，则万物之有叶者寡矣。
fu tiān dì zhī shī huà yě ǒu zhī ér shēng chuī zhī ér luò qǐ cǐ qì qì zāi
”夫天地之施化也，呕之而生，吹之而落，岂此契契哉！
gù fán kě dù zhě xiǎo yě
故凡可度者，小也；
kě shǔ zhě shǎo yě
可数者，少也。
zhì dà fēi dù zhī suǒ néng jí yě
至大，非度之所能及也；
zhì zhòng fēi shù zhī suǒ néng lǐng yě
至众，非数之所能领也。
gù jiǔ zhōu bù kě qǐng mǔ yě bā jí bù kě dào lǐ yě tài shān bù kě zhàng chǐ yě jiāng hǎi bù kě dòu hú yě
故九州不可顷亩也，八极不可道里也，太山不可丈尺也，江海不可斗斛也。
gù dà rén zhě yǔ tiān de hé dé rì yuè hé míng guǐ shén hé líng yǔ sì shí hé xìn
故大人者，与天地合德，日月合明，鬼神合灵，与四时合信。
gù shèng rén huái tiān qì bào tiān xīn zhí zhōng hán hé bù xià miào táng ér yǎn sì hǎi biàn xí yì sú mín huà ér qiān shàn ruò xìng zhū jǐ néng yǐ shén huà yě
故圣人怀天气，抱天心，执中含和，不下庙堂而衍四海，变习易俗，民化而迁善，若性诸己，能以神化也。
shī yún shén zhī tīng zhī zhōng hé qiě píng
《诗》云：“神之听之，终和且平。
fu guǐ shén shì zhī wú xíng tīng zhī wú shēng rán ér jiāo tiān wàng shān chuān dǎo cí ér qiú fù yú duì ér qǐng yǔ bǔ shì ér jué shì
”夫鬼神视之无形，听之无声，然而郊天望山川，祷祠而求福，雩兑而请雨，卜筮而决事。
shī yún shén zhī gé sī bù kě dù sī shěn kě shè sī
《诗》云：“神之格思，不可度思，矧可射思！
cǐ zhī wèi yě
”说的就是这种情况。
tiān zhì qí gāo de zhì qí hòu yuè zhào qí yè rì zhào qí zhòu yīn yáng huà liè xīng lǎng fēi qí dào ér wù zì rán
天至其高，地致其厚，月照其夜，日照其昼，阴阳化，列星朗，非其道而物自然。
gù yīn yáng sì shí fēi shēng wàn wù yě
故阴阳四时，非生万物也；
yǔ lù shí jiàng fēi yǎng cǎo mù yě
雨露时降，非养草木也。
shén míng jiē yīn yáng hé ér wàn wù shēng yǐ
神明接，阴阳和，而万物生矣。
gù gāo shān shēn lín fēi wéi hǔ bào yě
故高山深林，非为虎豹也；
dà mù mào zhī fēi wéi fēi niǎo yě
大木茂枝，非为飞鸟也；
liú yuán qiān lǐ yuān shēn bǎi cè fēi wéi jiāo lóng yě
流源千里，渊深百侧，非为蛟龙也；
zhì qí gāo chóng chéng qí guǎng dà shān jū mù qī cháo zhī xué cáng shuǐ qián lù xíng gè dé qí suǒ níng yān
致其高崇，成其广大，山居木栖，巢枝穴藏，水潜陆行，各得其所宁焉。
fu dà shēng xiǎo duō shēng shǎo tiān zhī dào yě
夫大生小，多生少，天之道也。
gù qiū fù bù néng shēng yún yǔ yíng shuǐ bù néng shēng yú biē zhě xiǎo yě
故丘阜不能生云雨，荥水不能生鱼鳖者，小也。
niú mǎ zhī qì zhēng shēng jī shī jī shī zhī qì zhēng bù néng shēng niú mǎ
牛马之气蒸生虮虱，虮虱之气蒸不能生牛马。
gù huà shēng yú wài fēi shēng yú nèi yě
故化生于外，非生于内也。
fu jiāo lóng fú qǐn yú yuān ér luǎn gē yú líng téng shé xióng míng yú shàng fēng cí míng yú xià fēng ér huà chéng xíng jīng zhī zhì yě
夫蛟龙伏寝于渊而卵割于陵，螣蛇雄鸣于上风、雌鸣于下风而化成形，精之至也。
gù shèng rén yǎng xīn mò shàn yú chéng zhì chéng ér néng dòng huà yǐ
所以圣人修养心性没有比修炼精诚更好的了，如达到至精至诚的境界，就能感动化育对象。
jīn fú dào zhě cáng jīng yú nèi qī shén yú xīn jìng mò tián dàn sòng miào xiōng zhōng xié qì wú suǒ liú zhì sì zhī jié zú máo zhēng lǐ xiè zé jī shū diào lì bǎi mài jiǔ qiào mò bù shùn bǐ qí suǒ jū shén zhě de qí wèi yě qǐ jié gān ér máo xiū zhī zāi
今夫道者，藏精于内，栖神于心，静漠恬淡，讼缪胸中，邪气无所留滞，四枝节族，毛蒸理泄，则机枢调利，百脉九窍莫不顺比，其所居神者得其位也，岂节柑而毛修之哉！
shèng zhǔ zài shàng kuò rán wú xíng jì rán wú shēng guān fǔ ruò wú shì cháo tíng ruò wú rén
圣主在上，廓然无形，寂然无声，官府若无事，朝廷若无人。
wú yǐn shì wú yì mín wú láo yì wú yuān xíng
无隐士，无轶民，无劳役，无冤刑。
sì hǎi zhī nèi mò bù yǎng shàng zhī dé xiàng zhǔ zhè zhǐ yí dí zhī guó chóng yì ér zhì
四海之内莫不仰上之德，象主这指，夷狄之国重译而至。
fēi hù biàn ér jiā shuō zhī yě tuī qí chéng xīn shī zhī tiān xià ér yǐ yǐ
非户辩而家说之也，推其诚心，施之天下而已矣。
shī yuē huì cǐ zhōng guó yǐ suí sì fāng
《诗》曰：“惠此中国，以绥四方。
nèi shùn ér wài níng yǐ
”内顺而外宁矣。
tài wáng dǎn fù chù yún dí rén gōng zhī zhàng cè ér qù bǎi xìng xié yòu fú lǎo fù fǔ zèng yú liáng shān ér guó hu qí zhōu fēi lìng zhī suǒ néng zhào yě
太王亶父处郧，狄人攻之，杖策而去，百姓携幼扶老，负釜甑，逾梁山，而国乎歧周，非令之所能召也。
qín mù gōng wèi yě rén shí jùn mǎ ròu zhī shāng yě yǐn zhī měi jiǔ hán zhī zhàn yǐ qí sǐ lì bào fēi quàn zhī suǒ zé yě
秦穆公为野人食骏马肉之伤也，饮之美酒，韩之战，以其死力报，非券之所责也。
mì zi zhì zhí fù wū mǎ qī wǎng guān huà yān jiàn yè yú zhě de xiǎo jí shì zhī fēi xíng zhī suǒ néng jìn yě
密子治直父，巫马期往观化焉，见夜渔者得小即释之，非刑之所能禁也。
kǒng zǐ wèi lǔ sī kòu dào bù shí yí shì gǔ bù yù gǔ tián yú jiē ràng cháng ér bān bái bù dài fù fēi fǎ zhī suǒ néng zhì yě
孔子为鲁司寇，道不拾遗，市贾不预贾，田渔皆让长，而斑白不戴负，非法之所能致也。
fu shǐ zhī suǒ yǐ shè yuǎn guàn láo zhě nǔ lì yě
夫矢之所以射远贯牢者，弩力也；
qí suǒ yǐ zhōng de pōu wēi zhě zhèng xīn yě
其所以中的剖微者，正心也。
shǎng shàn fá bào zhě zhèng lìng yě
赏善罚暴者，政令也；
qí suǒ yǐ néng xíng zhě jīng chéng yě
其所以能行者，精诚也。
gù nǔ suī qiáng bù néng dú zhōng lìng suī míng bù néng dú xíng bì zì jīng qì suǒ yǐ yǔ zhī shī dào
故弩虽强不能独中，令虽明不能独行，必自精气所以与之施道。
gù lǔ dào yǐ bèi mín ér mín fú cóng zhě chéng xīn fú shī yě
故掳道以被民，而民弗从者，诚心弗施也。
tiān dì sì shí fēi shēng wàn wù yě shén míng jiē yīn yáng hé ér wàn wù shēng zhī
天地四时，非生万物也，神明接阴阳和，而万物生之。
shèng rén zhī zhì tiān xià fēi yì mín xìng yě gān xún qí suǒ yǒu ér dí dàng zhī gù yīn zé dà huà zé xì yǐ
圣人之治天下，非易民性也，柑循其所有而涤荡之，故因则大，化则细矣。
yǔ záo lóng mén pì yī quē jué jiāng jùn hé dōng zhù zhī hǎi yīn shuǐ zhī liú yě
禹凿龙门，辟伊阙，决江濬河，东注之海，因水之流也。
hòu jì kěn cǎo fā zī fèn tǔ shù gǔ shǐ wǔ zhǒng gè dé qí yí yīn dì zhī shì yě
后稷垦草发菑，粪土树谷，使五种各得其宜，因地之势也。
tāng wǔ gé chē sān bǎi chéng jiǎ zú sān qiān rén tǎo bào luàn zhì xià shāng yīn mín zhī yù yě
汤、武革车三百乘，甲卒三千人，讨暴乱，制夏、商，因民之欲也。
gù néng yīn zé wú dí yú tiān xià yǐ
故能因，则无敌于天下矣。
fu wù yǒu yǐ zì rán ér hòu rén shì yǒu zhì yě
夫物有以自然，而后人事有治也。
gù liáng jiàng bù néng zhuó jīn qiǎo yě bù néng shuò mù jīn zhī shì bù kě zhuó ér mù zhī xìng bù kě shuò yě
故良匠不能斵金，巧冶不能烁木，金之势不可斵而木之性不可铄也。
shān zhí ér wèi qì jiàn mù ér wèi zhōu shuò tiě ér wèi rèn zhù jīn ér wèi zhōng yīn qí kě yě
埏埴而为器，箭木而为舟，铄铁而为刃，铸金而为钟，因其可也。
jià mǎ fú niú lìng jī sī yè lìng gǒu shǒu mén yīn qí rán yě
驾马服牛，令鸡司夜，令狗守门，因其然也。
mín yǒu hào sè zhī xìng gù yǒu dà hūn zhī lǐ
民有好色之性，故有大婚之礼；
yǒu yǐn shí zhī xìng gù yǒu dà xiǎng zhī yì
有饮食之性，故有大飨之谊；
yǒu xǐ lè zhī xìng gù yǒu zhōng gǔ guǎn xián zhī yīn
有喜乐之性，故有钟鼓管弦之音；
yǒu bēi āi zhī xìng gù yǒu shuāi jīng kū yǒng zhī jié
有悲哀之性，故有衰经哭踊之节。
gù xiān wáng zhī zhì fǎ yě yīn mín zhī suǒ hǎo ér wèi zhī jié wén zhě yě
故先王之制法也，因民之所好而为之节文者也。
yīn qí hào sè ér zhì hūn yīn zhī lǐ gù nán nǚ yǒu bié
因其好色而制婚姻之礼，故男女有别；
yīn qí xǐ yīn ér zhèng yā sòng zhī shēng gù fēng sú bù liú
因其喜音而正《雅》《颂》之声，故风俗不流；
yīn qí níng jiā shì lè qī zǐ jiào zhī yǐ shùn gù fù zǐ yǒu qīn
因其宁家室、乐妻子，教之以顺，故父子有亲；
yīn qí xǐ péng you ér jiào zhī yǐ tì shè zhǎng yòu yǒu xù
因其喜朋友而教之以悌，赦长幼有序。
rán hòu xiū cháo pìn yǐ míng guì jiàn xiǎng yǐn xí shè yǐ míng zhǎng yòu shí sōu zhèn lǚ yǐ xí yòng bīng yě rù xué yǎng xù yǐ xiū rén lún
然后修朝聘以明贵贱，飨饮习射以明长幼，时搜振旅以习用兵也，入学痒序以修人伦。
cǐ jiē rén zhī suǒ yǒu yú xìng ér shèng rén zhī suǒ jiàng chéng yě
此皆人之所有于性，而圣人之所匠成也。
gù wú qí xìng bù kě jiào xùn
故无其性，不可教训；
yǒu qí xìng wú qí yǎng bù néng zūn dào
有其性，无其养，不能尊道。
jiǎn zhī xìng wèi sī rán fēi děi gōng nǚ zhǔ yǐ rè tāng ér chōu qí tǒng jì zé bù néng chéng sī
茧之性为丝，然非得工女煮以热汤而抽其统纪，则不能成丝。
luǎn zhī huà wèi chú fēi cí cí ǒu nuǎn fù fú lěi rì jī jiǔ zé bù néng wéi chú
卵之化为雏，非慈雌呕暖覆伏，累日积久则不能为雏。
rén zhī xìng yǒu rén yì zhī zī fēi shèng rén wéi zhī fǎ dù ér jiào dǎo zhī zé bù kě shǐ xiāng fāng
人之性有仁义之资，非圣人为之法度而教导之，则不可使乡方。
gù xiān wáng zhī jiào yě yīn qí suǒ xǐ yǐ quàn shàn yīn qí suǒ è yǐ jìn jiān gù xíng fá bù yòng ér wēi xíng rú liú zhèng lìng yuē shěng ér huà yào rú shén
故先王之教也，因其所喜以劝善，因其所恶以禁奸，故刑罚不用而威行如流，政令约省而化耀如神。
gù yīn qí xìng zé tiān xià tīng cóng fú qí xìng zé fǎ xiàn ér bù yòng
故因其性则天下听从，拂其性则法县而不用。
xī zhě wǔ dì sān wáng zhī lì zhèng shī jiào bì yòng cān wǔ
昔者，五帝三王之莅政施教，必用参五。
hé wèi cān wǔ
何谓参五？
yǎng qǔ xiàng yú tiān fǔ qǔ dù yú de zhōng qǔ fǎ yú rén nǎi lì míng táng zhī cháo xíng míng táng zhī lìng yǐ diào yīn yáng zhī qì yǐ hé sì shí zhī jié yǐ pì jí bìng zhī cáo
仰取象于天，俯取度于地，中取法于人，乃立明堂之朝，行明堂之令，以调阴阳之气，以和四时之节，以辟疾病之曹。
fǔ shì dì lǐ yǐ zhì dù liàng chá líng lù shuǐ zé féi dūn gāo xià zhī yi lì shì shēng cái yǐ chú jī hán zhī huàn
俯视地理，以制度量，察陵陆水泽肥墩高下之宜，立事生财，以除饥寒之患。
zhōng kǎo hu rén dé yǐ zhì lǐ yuè xíng rén yì zhī dào yǐ zhì rén lún ér chú bào luàn zhī huò
中考核人的品德，以制定礼乐，推行仁义之道，理顺人与人之间的伦理关系，从而清除暴乱的祸根。
nǎi chéng liè jīn mù shuǐ huǒ tǔ zhī xìng gù lì fù zǐ zhī qīn ér chéng jiā
乃澄列金木水火土之性，故立父子之亲而成家；
bié qīng zhuó wǔ yīn liù lǜ xiāng shēng zhī shù yǐ lì jūn chén zhī yì ér chéng guó
别清浊五音六律相生之数，以立君臣之义而成国；
chá sì shí jì mèng zhī xù yǐ lì zhǎng yòu zhī lǐ ér chéng guān
察四时季孟之序，以立长幼之礼而成官；
cǐ zhī wèi cān
此之谓参。
zhì jūn chén zhī yì fù zǐ zhī qīn fū fù zhī biàn zhǎng yòu zhī xù péng yǒu zhī jì cǐ zhī wèi wǔ
制君臣之义，父子之亲，夫妇之辨，长幼之序，朋友之际，此之谓五。
nǎi liè dì ér zhōu zhī fēn zhí ér zhì zhī zhù chéng ér jū zhī gē zhái ér yì zhī fēn cái ér yī shí zhī lì dà xué ér jiào huì zhī sù xīng yè mèi ér láo lì zhī
乃裂地而州之，分职而治之，筑城而居之，割宅而异之，分财而衣食之，立大学而教诲之，夙兴夜寐而劳力之。
cǐ zhì zhī gāng jì yě
此治之纲纪也。
rán de qí rén zé jǔ shī qí rén zé fèi
然得其人则举，失其人则废。
yáo zhì tiān xià zhèng jiào píng dé rùn qià
尧治天下，政教平，德润洽。
zài wèi qī shí zài nǎi qiú suǒ shǔ tiān xià zhī tǒng lìng sì yuè yáng cè lòu
在位七十载，乃求所属天下之统，令四岳扬侧陋。
sì yuè jǔ shùn ér jiàn zhī yáo yáo nǎi qī yǐ èr nǚ yǐ guān qí nèi rèn yǐ bǎi guān yǐ guān qí wài
四岳举舜而荐之尧，尧乃妻以二女，以观其内，任以百官，以观其外。
jì rù dà lù liè fēng léi yǔ ér bù mí nǎi shǔ yǐ jiǔ zǐ zèng yǐ zhāo huá zhī yù ér chuán tiān xià yān
既入大麓，烈风雷雨而不迷，乃属以九子，赠以昭华之玉，而传天下焉。
yǐ wéi suī yǒu fǎ dù ér zhū fú néng tǒng yě
以为虽有法度，而朱弗能统也。
fu wù wèi cháng yǒu zhāng ér bù chí chéng ér bù huǐ zhě yě wéi shèng rén néng shèng ér bù shuāi yíng ér bù kuī
夫物未尝有张而不弛，成而不毁者也，惟圣人能盛而不衰，盈而不亏。
shén nóng zhī chū zuò qín yě yǐ guī shén
神农之初作琴也，以归神；
jí qí yín yě fǎn qí tiān xīn
及其淫也，反其天心。
kuí zhī chū zuò yuè yě jiē hé liù lǜ ér diào wǔ yīn yǐ tōng bā fēng
夔之初作乐也，皆合六律而调五音，以通八风；
jí qí shuāi yě yǐ chén miǎn yín kāng bù gù zhèng zhì zhì yú miè wáng
及其衰也，以沉湎淫康，不顾政治，至于灭亡。
cāng jié zhī chū zuò shū yǐ biàn zhì bǎi guān lǐng lǐ wàn shì yú zhě dé yǐ bù wàng zhì zhě dé yǐ zhì yuǎn
苍颉之初作书，以辩治百官，领理万事，愚者得以不忘，智者得以志远；
zhì qí shuāi yě wèi hǎo kè wěi shū yǐ jiě yǒu zuì yǐ shā bù gū
至其衰也，为好刻伪书，以解有罪，以杀不辜。
tāng zhī chū zuò yòu yě yǐ fèng zōng miào xiān jiào zhī jù jiǎn shì zú xí shè yù yǐ jiè bù yú
汤之初作囿也，以奉宗庙鲜轿之具，简士卒，习射御，以戒不虞；
jí zhì qí shuāi yě chí chěng liè shè yǐ duó mín shí ba mín zhī lì
及至其衰也，驰骋猎射以夺民时，罢民之力。
yáo zhī jǔ yǔ qì hòu jì gāo yáo zhèng jiào píng jiān guǐ xi yù sòng zhǐ ér yī shí zú xián zhě quàn shàn ér bù xiào zhě huái qí dé
尧之举禹、契、后稷、皋陶，政教平，奸宄息，狱讼止而衣食足，贤者劝善而不肖者怀其德；
jí zhì qí mò péng dǎng bǐ zhōu gè tuī qí yǔ fèi gōng qū sī nèi wài xiāng tuī jǔ jiān rén zài cháo ér xián zhě yǐn chǔ
及至其末，朋党比周，各推其与，废公趋私，内外相推举，奸人在朝而贤者隐处。
gù yì zhī shī yě guà shū zhī shī yě fū lè zhī shī yě yín shī zhī shī yě pì lǐ zhī shī yě zé chūn qiū zhī shī yě cì
故《易》之失也卦，《书》之失也敷，乐之失也淫，《诗》之失也辟，礼之失也责，《春秋》之失也刺。
tiān dì zhī dào jí zé fǎn yíng zé sǔn wǔ sè suī lǎng yǒu shí ér yū
天地之道，极则反，盈则损，五色虽朗，有时而渝；
mào mù fēng cǎo yǒu shí ér luò
茂木丰草，有时而落；
wù yǒu lóng shā bù dé zì ruò
物有隆杀，不得自若。
gù shèng rén shì qióng ér gèng wéi fǎ bì ér gǎi zhì fēi lè biàn gǔ yì cháng yě jiāng yǐ jiù bài fú shuāi chù yín jì fēi yǐ diào tiān dì zhī qì shùn wàn wù zhī yi yě
故圣人事穷而更为，法弊而改制，非乐变古易常也，将以救败扶衰，黜淫济非，以调天地之气，顺万物之宜也。
shèng rén tiān fù dì zǎi rì yuè zhào yīn yáng diào sì shí huà wàn wù bù tóng wú gù wú xīn wú shū wú qīn gù néng fǎ tiān
圣人天覆地载，日月照，阴阳调，四时化，万物不同，无故无新，无疏无亲，故能法天。
tiān bù yī shí de bù yī lì rén bù yī shì shì yǐ xù yè bù dé bù duō duān qū xíng bù dé bù shū fāng
天不一时，地不一利，人不一事，是以绪业不得不多端，趋行不得不殊方。
wǔ xíng yì qì ér jiē shì diào liù yì yì kē ér jiē tóng dào
五行异气而皆适调，六艺异科而皆同道。
wēn huì róu liáng zhě shī zhī fēng yě
温惠柔良者，《诗》之风也；
chún páng dūn hòu zhě shū zhī jiào yě
淳庞敦厚者，《书》之教也；
qīng míng tiáo dá zhě yì zhī yì yě
清明条达者，《易》之义也；
gōng jiǎn zūn ràng zhě lǐ zhī wèi yě
恭俭尊让者，《礼》之为也；
kuān yù jiǎn yì zhě lè zhī huà yě
宽裕简易者，《乐》之化也；
cì jǐ biàn yì zhě chūn qiū zhī mǐ yě
刺几辩义者，《春秋》之靡也。
gù yì zhī shī guǐ lè zhī shī yín shī zhī shī yú shū zhī shī jū lǐ zhī shī zhì chūn qiū zhī shī zǐ
故《易》之失鬼，《乐》之失淫，《诗》之失愚，《书》之失拘，《礼》之失忮，《春秋》之失訾。
liù zhě shèng rén jiān yòng ér cái zhì zhī
六者，圣人兼用而财制之。
shī běn zé luàn de běn zé zhì
失本则乱，得本则治。
qí měi zài diào qí shī zài quán
其美在调，其失在权。
shuǐ huǒ jīn mù tǔ gǔ yì wù ér jiē rèn guī ju quán héng zhǔn shéng yì xíng ér jiē shī dān qīng jiāo qī bù tóng ér jiē yòng gè yǒu suǒ shì wù gè yǒu yi
水火金木土谷异物而皆任，规矩权衡准绳异形而皆施，丹青胶漆不同而皆用，各有所适，物各有宜。
lún yuán yú fāng yuán cóng héng héng shì shī biàn yě
轮圆舆方，辕从衡横，势施便也。
jùn yù chí fú yù bù dài bù yàn xīn gōu bù yàn gù chù dì yí yě
骏欲驰，服欲步，带不厌新，钩不厌故，处地宜也。
guān jū xìng yú niǎo ér jūn zǐ měi zhī wèi qí cí xióng zhī bù guāi jū yě
关雎兴于鸟，而君子美之，为其雌雄之不乖居也；
lù míng xìng yú shòu jūn zǐ dà zhī qǔ qí jiàn shí ér xiāng hū yě
鹿鸣兴于兽，君子大之，取其见食而相呼也。
hóng zhī zhàn jūn bài jūn huò ér chūn qiū dà zhī qǔ qí bù gǔ bù chéng liè yě
泓之战，军败君获，而《春秋》大之，取其不鼓不成列也；
sòng bó jī zuò shāo ér sǐ chūn qiū dà zhī qǔ qí bù yú lǐ ér xíng yě
宋伯姬坐烧而死，《春秋》大之，取其不逾礼而行也。
chéng gōng lì shì qǐ zú duō zāi fāng zhǐ suǒ yán ér qǔ yī gài yān ěr
成功立事，岂足多哉，方指所言而取一概焉尔。
wáng qiáo chì sōng qù chén āi zhī jiān lí qún tè zhī fēn xī yīn yáng zhī hé shí tiān de zhī jīng hū ér chū gù xī ér rù xīn xū qīng jǔ chéng yún yóu wù kě wèi yǎng xìng yǐ ér wèi kě wèi xiào zǐ yě
王乔、赤松去尘埃之间，离群慝之纷，吸阴阳之和，食天地之精，呼而出故，吸而入新， 虚轻举，乘云游雾，可谓养性矣，而未可谓孝子也。
zhōu gōng zhū guǎn shū cài shū yǐ píng guó ěr luàn kě wèi zhōng chén yě ér wèi kě wèi dì yě
周公诛管叔、蔡叔，以平国饵乱，可谓忠臣也，而未可谓弟也。
tāng fàng jié wǔ wáng fá zhòu yǐ wéi tiān xià qù cán chú zéi kě wèi huì jūn ér wèi kě wèi zhōng chén yǐ
汤放桀，武王伐纣，以为天下去残除贼，可谓惠君，而未可谓忠臣矣。
lè yáng gōng zhōng shān wèi néng xià zhōng shān pēng qí zi ér shí zhī yǐ shì wēi kě wèi liáng jiàng ér wèi kě wèi cí fù yě
乐羊攻中山，未能下，中山烹其子而食之以示威，可谓良将，而未可谓慈父也。
gù kě hu kě ér bù kě hu bù kě
故可乎可，而不可乎不可；
bù kě hu bù kě ér kě hu kě
不可乎不可，而可乎可。
shùn xǔ yóu yì xíng ér jiē shèng yī yǐn bó yí yì dào ér jiē rén jī zǐ bǐ gàn yì qū ér jiē xián
舜、许由异行而皆圣，伊尹、伯夷异道而皆仁，箕子、比干异趋而皆贤。
gù yòng bīng zhě huò qīng huò zhòng huò tān huò lián cǐ sì zhě xiāng fǎn ér bù kě yī wú yě
故用兵者，或轻或重，或贪或廉，此四者相反，而不可一无也。
qīng zhě yù fā zhòng zhě yù zhǐ tān zhě yù qǔ lián zhě bù lì fēi qí yǒu
轻者欲发，重者欲止，贪者欲取，廉者不利非其有。
gù yǒng zhě kě lìng jìn dòu ér bù kě lìng chí láo
故勇者可令进斗，而不可令持牢；
zhòng de kě lìng zhí gù ér bù kě lìng lìng dí
重得可令埴固，而不可令凌敌；
tān zhě kě lìng jìn qǔ ér bù kě lìng shǒu zhí
贪者可令进取，而不可令守职；
lián zhě kě lìng shǒu fèn ér bù kě lìng jìn qǔ
廉者可令守分，而不可令进取；
xìn zhě kě lìng chí yuē ér bù kě lìng yìng biàn
信者可令持约，而不可令应变。
wǔ zhě xiāng fǎn shèng rén jiān yòng ér cái shǐ zhī
五者相反，圣人兼用而财使之。
fu tiān dì bù bāo yī wù yīn yáng bù shēng yī lèi
夫天地不包一物，阴阳不生一类。
hǎi bù ràng shuǐ lǎo yǐ chéng qí dà shān bù ràng tǔ shí yǐ chéng qí gāo
海不让水潦以成其大，山不让土石以成其高。
fu shǒu yī yú ér yí wàn fāng qǔ yī wù ér qì qí yú zé de zhě zhě xiān ér suǒ zhì zhě qiǎn yǐ
夫守一隅而遗万方，取一物而弃其余，则得者者鲜，而所治者浅矣。
zhì dà zhě dào bù kě yǐ xiǎo de guǎng zhě zhì bù kě yǐ xiá wèi gāo zhě shì bù kě yǐ fán mín zhòng zhě jiào bù kě yǐ kē
治大者道不可以小，地广者制不可以狭，位高者事不可以烦，民众者教不可以苛。
fu shì suì nán zhì yě
夫事碎，难治也；
fǎ fán nán xíng yě
法烦，难行也；
qiú duō nán dàn yě
求多，难澹也。
cùn ér dù zhī zhì zhàng bì chà
寸而度之，至丈必差；
xǐ ér chēng zhī zhì shí bì guò
铣而称之，至石必过；
shí chèng zhàng liáng jìng ér guǎ shī
石秤丈量，径而寡失；
jiǎn sī shǔ mǐ fán ér bù chá
简丝数米，烦而不察。
gù dà jiào yì wèi zhì qǔ biàn nán wéi huì
故大较易为智，曲辩难为慧。
gù wú yì yú zhì ér yǒu yì yú fán zhě shèng rén bù wéi
故无益于治而有益于烦者，圣人不为；
wú yì yú yòng ér yǒu yì yú fèi zhě zhì zhě fú xíng yě
无益于用而有益于费者，智者弗行也。
gù gōng bù yàn yuē shì bù yàn shěng qiú bù yàn guǎ
故功不厌约，事不厌省，求不厌寡。
gōng yuē yì chéng yě
功约，易成也；
shì shěng yì zhì yě
事省，易治也；
qiú guǎ yì dàn yě
求寡，易澹也。
zhòng yì zhī yú yǐ rèn rén yì yǐ
众易之，于以任人，易矣！
kǒng zǐ yuē xiǎo biàn pò yán xiǎo lì pò yì xiǎo yì pò dào xiǎo jiàn bù dá bì jiǎn
孔子曰：“小辩破言，小利破义，小艺破道，小见不达，必简。
hé yǐ wēi shé gù néng yuǎn
河以逶蛇，故能远；
shān yǐ ling chi gù néng gāo
山以陵迟，故能高；
dào yǐ yōu yóu gù néng huà
道以优游，故能化。
fu chè yú yī shì chá yú yī cí shěn yú yī jì kě yǐ qū shuō ér wèi kě guǎng yīng yě
夫彻于一事，察于一辞，审于一技，可以曲说，而未可广应也。
liǎo cài chéng háng piān ōu yǒu chēng xīn ér cuàn shǔ mǐ ér chuī kě yǐ zhì xiǎo ér wèi kě yǐ zhì dà yě
蓼菜成行，翩瓯有，秤薪而爨，数米而炊，可以治小，而未可以治大也。
yuán zhōng guī fāng zhōng ju dòng chéng shòu zhǐ chéng fāng kě yǐ yú wǔ ér bù kě yǐ chén jūn dí bēi ér shí xǐ jué ér yǐn guàn ér hòu kuì kě yǐ yǎng shǎo ér bù kě yǐ xiǎng zhòng
员中规，方中矩，动成兽，止成方，可以愉舞，而不可以陈军涤杯而食，洗爵而饮，盥而后馈，可以养少，而不可以飨众。
jīn fú jì zhě tú gē pēng shā bō gǒu shāo shǐ diào píng wǔ wèi zhě páo yě
今夫祭者，屠割烹杀，剥狗烧豕，调平五味者，庖也；
chén fǔ guǐ liè zūn zǔ shè biān dòu zhě zhù yě
陈簠簋，列樽俎，设笾豆者，祝也；
zī míng shèng fú yuān mò ér bù yán shén zhī suǒ yī zhě shī yě
齐明盛服，渊默而不言，神之所依者，尸也。
zǎi zhù suī bù néng shī bù yuè zūn zǔ ér dài zhī
宰、祝虽不能，尸不越樽俎而代之。
gù zhāng sè zhě xiǎo xián jí ér dà xián huǎn
故张瑟者，小弦急而大弦缓；
lì shì zhě jiàn zhě láo ér guì zhě yì
立事者，贱者劳而贵者逸。
shùn wèi tiān zǐ dàn wǔ xián zhī qín gē nán fēng zhī shī ér tiān xià zhì
舜为天子，弹五弦之琴，歌《南风》之诗，而天下治。
zhōu gōng yáo rú bù shōu yú qián zhōng gǔ bù jiě yú xuán ér sì yí fú
周公肴孺不收于前，钟鼓不解于悬，而四夷服。
zhào zhèng zhòu jué yù ér yè lǐ shū yù shǐ guān gài jiē yú jùn xiàn fù jī qū liú shù wǔ lǐng yǐ bèi yuè zhù xiū chéng yǐ shǒu hú rán jiān xié méng shēng dào zéi qún jū shì yù fán ér luàn yù shēng
赵政昼决狱而夜理书，御史冠盖接于郡县，复稽趋留，戍五岭以备越，筑修城以守胡，然奸邪萌生，盗贼群居，事愈烦而乱愈生。
gù fǎ zhě zhì zhī jù yě bǎi fēi suǒ yǐ wèi zhì yě
故法者，治之具也，百非所以为治也。
ér yóu gōng shǐ zhōng zhī jù ér fēi suǒ yǐ zhōng yě
而犹弓矢，中之具，而非所以中也。
huáng dì yuē máng máng mèi mèi yīn tiān zhī wēi yǔ yuán tóng qì
黄帝说：“广大混沌，顺应上天的威严，与元气同一。”
gù tóng qì zhě dì tóng yì zhě wáng tóng lì zhě bà wú yī yān zhě wáng
”故同气者帝，同义者王，同力者霸，无一焉者亡。
gù rén zhǔ yǒu fá guó zhī zhì yì quǎn qún háo xióng jī yè wū kù bīng dòng ér róng mǎ jīng
故人主有伐国之志，邑犬群嗥，雄鸡夜呜，库兵动而戎马惊。
jīn rì jiě yuàn qiè bīng jiā lǎo gān wò xiàng wú jù rén yāo zī bù shēng
今日解怨惬兵，家老甘卧，巷无聚人，妖菑不生。
fēi fǎ zhī yīng yě jīng qì zhī dòng yě
非法之应也，精气之动也。
gù bù yán ér xìn bù shī ér rén bù nù ér wēi shì yǐ tiān xīn dòng huà zhě yě
故不言而信，不施而仁，不怒而威，是以天心动化者也。
shī ér rén yán ér xìn nù ér wēi shì yǐ jīng chéng gǎn zhī zhě yě
施而仁，言而信，怒而威，是以精诚感之者也。
shī ér bù rén yán ér bù xìn nù ér bù wēi shì yǐ wài mào wèi zhī zhě yě
施而不仁，言而不信，怒而不威，是以外貌为之者也。
gù yǒu dào yǐ tǒng zhī fǎ suī shǎo suī yǐ huà yǐ
故有道以统之，法虽少，虽以化矣；
wú dào yǐ xíng zhī fǎ suī zhòng zú yǐ luàn yǐ
无道以行之，法虽众，足以乱矣。
zhì shēn tài shàng yǎng shén qí cì yǎng xíng
治身，太上养神，其次养形；
zhì guó tài shàng yǎng huà qí cì zhèng fǎ
治国，太上养化，其次正法。
shén qīng zhì píng bǎi jié jiē níng yǎng xìng zhī běn yě
神清志平，百节皆宁，养性之本也；
féi jī fū chōng cháng fù gōng shì yù yǎng shēng zhī wèi yě
肥肌肤，充肠腹，供嗜欲，养生之未也。
mín jiāo ràng zhēng chù bēi wěi lì zhēng shòu guǎ lì shì zhēng jiù láo rì huà shàng qiān shàn ér bù zhī qí suǒ yǐ rán cǐ zhì zhī shàng yě
民交让争处卑，委利争受寡，力事争就劳，日化上迁善而不知其所以然，此治之上也。
lì shǎng ér quàn shàn wèi xíng ér bù wéi fēi fǎ lìng zhèng yú shàng ér bǎi xìng fú yú xià cǐ zhì zhī wèi yě
利赏而劝善，畏刑而不为非，法令正于上而百姓服于下，此治之未也。
shàng shì yǎng běn ér xià shì shì wèi cǐ tài píng zhī suǒ yǐ bù qǐ yě
上世养本而下世事未，此太平之所以不起也。
fu yù zhì zhī zhǔ bu shi chū ér kě yǔ xìng zhì zhī chén bù wàn yī yǐ wàn yī qiú bu shi chū cǐ suǒ yǐ gàn suì bù yī huì yě
夫欲治之主不世出，而可与兴治之臣不万一，以万一求不世出，此所以干岁不一会也。
shuǐ zhī xìng nào yǐ qīng qióng gǔ zhī wū shēng yǐ qīng tái bù zhì qí xìng yě
水之性，淖以清，穷谷之污，生以青苔，不治其性也。
jué qí suǒ liú ér shēn zhī cí qí suǒ jué ér gāo zhī shǐ de xún shì ér xíng chéng shuāi ér liú suī yǒu fǔ cī liú jiàn fú néng wū yě
掘其所流而深之，茨其所决而高之，使得循势而行，乘衰而流，虽有腐髊流渐，弗能污也。
qí xìng fēi yì yě tōng zhī yǔ bù tōng yě
其性非异也，通之与不通也。
fēng sú yóu cǐ yě
风俗犹此也。
chéng jué qí shàn zhì fáng qí xié xīn qǐ qí shàn dào sāi qí jiān lù yǔ tóng chū yī dào zé mín xìng kě shàn fēng sú kě měi yě
诚决其善志，防其邪心，启其善道，塞其奸路，与同出一道，则民性可善，风俗可美也。
suǒ yǐ guì biǎn què zhě fēi guì qí suí bìng ér diào yào guì qí yè xī mài xuè zhī bìng zhī suǒ cóng shēng yě
所以贵扁鹊者，非贵其随病而调药，贵其擪息脉血，知病之所从生也。
suǒ yǐ guì shèng rén zhě fēi guì suí zuì ér jiàn xíng yě guì qí zhī luàn zhī suǒ yóu qǐ yě
所以贵圣人者，非贵随罪而鉴刑也，贵其知乱之所由起也。
ruò bù xiū qí fēng sú ér zòng zhī yín pì nǎi suí zhī yǐ xíng shéng zhī yǐ fǎ suī cán zéi tiān xià fú néng jìn yě
若不修其风俗，而纵之淫辟，乃随之以刑，绳之以法，虽残贼天下，弗能禁也。
yǔ yǐ xià wáng jié yǐ xià wáng
禹以夏王，桀以夏亡；
tāng yǐ yīn wáng zhòu yǐ yīn wáng
汤以殷王，纣以殷亡；
fēi fǎ dù bù cún yě jì gāng bù zhāng fēng sú huài yě
非法度不存也，纪纲不张，风俗坏也。
sān dài zhī fǎ bù wáng ér shì bù zhì zhě wú sān dài zhī zhì yě
三代之法不亡，而世不治者，无三代之智也。
liù lǜ jù cún ér mò néng tīng zhě wú shī kuàng zhī ěr yě
六律具存，而莫能听者，无师旷之耳也。
gù fǎ suī zài bì dài shèng ér hòu zhì
故法虽在，必待圣而后治；
lǜ suī jù bì dài ěr ér hòu tīng
律虽具，必待耳而后听。
gù guó zhī suǒ yǐ cún zhě fēi yǐ yǒu fǎ yě yǐ yǒu xián rén yě
故国之所以存者，非以有法也，以有贤人也；
qí suǒ yǐ wáng zhě fēi yǐ wú fǎ yě yǐ wú xián rén yě
其所以亡者，非以无法也，以无贤人也。
jìn xiàn gōng yù fá yú gōng zhī qí cún yān wèi zhī qǐn bù ān xí shí bù gān wèi ér bù gǎn jiā bīng yān
晋献公欲伐虞，宫之奇存焉，为之寝不安席，食不甘味，而不敢加兵焉。
lù yǐ bǎo yù jùn mǎ gōng zhī qí jiàn ér bù tīng yán ér bù yòng yuè jiāng ér qù xún xi fá zhī bīng bù xuè rèn bào bǎo qiān mǎ ér qù
赂以宝玉骏马，宫之奇谏而不听，言而不用，越疆而去，荀息伐之，兵不血刃，抱宝牵马而去。
gù shǒu bù dài qú ér gù gōng bù dài chōng jiàng ér chéng bá de xián zhī yǔ shī xián yě
故守不待渠而固，攻不待冲降而成拔，得贤之与失贤也。
gù zāng wǔ zhòng yǐ qí zhì cún lǔ ér tiān xià mò néng wáng yě
故臧武仲以其智存鲁，而天下莫能亡也；
qú bó yù yǐ qí rén níng wèi ér tiān xià mò néng wēi yě
璩伯玉以其仁宁卫，而天下莫能危也。
yì yuē fēng qí wū bù qí jiā kuī qí hù yuè qí wú rén
《易》曰：“丰其屋，蔀其家，窥其户，阅其无人。
wú rén zhě fēi wú zhòng shù yě yán wú shèng rén yǐ tǒng lǐ zhī yě
”无人者，非无众庶也，言无圣人以统理之也。
mín wú lián chǐ bù kě zhì yě
民无廉耻，不可治也；
fēi xiū lǐ yì lián chǐ bù lì
非修礼义，廉耻不立。
mín bù zhī lǐ yì fǎ fú néng zhèng yě
民不知礼义，法弗能正也；
fēi chóng shàn fèi chǒu bù xiàng lǐ yì
非崇善废丑，不向礼义。
wú fǎ bù kě yǐ wèi zhì yě
无法不可以为治也。
bù zhī lǐ yì bù kě yǐ xíng fǎ
不知礼义不可以行法。
fǎ néng shā bù xiào zhě ér bù néng shǐ rén wèi kǒng céng zhī xíng
法能杀不孝者，而不能使人为孔、曾之行。
fǎ néng xíng qiè dào zhě ér bù néng shǐ rén wèi bó yí zhī lián
法能刑窃盗者，而不能使人为伯夷之廉。
kǒng zǐ dì zǐ qī shí yǎng tú sān qiān rén jiē rù xiào chū tī yán wéi wén zhāng xíng wéi yí biǎo jiào zhī suǒ chéng yě
孔子弟子七十，养徒三千人，皆入孝出梯，言为文章，行为仪表，教之所成也。
mò zǐ fú yì zhě bǎi bā shí rén jiē kě shǐ fù huǒ dǎo rèn sǐ bù huán zhǒng huà zhī suǒ zhì yě
墨子服役者百八十人，皆可使赴火蹈刃，死不还踵，化之所致也。
fu kè jī fū chán pí gé bèi chuàng liú xiě zhì nán yě rán yuè wèi zhī yǐ qiú róng yě
夫刻肌肤，镵皮革，被创流血，至难也，然越为之，以求荣也。
shèng wáng zài shàng míng hào wù yǐ shì zhī jīng fěi yù yǐ dǎo zhī qīn xián ér jìn zhī jiàn bù xiào ér tuì zhī wú bèi chuàng liú xiě zhī kǔ ér yǒu gāo shì zūn xiǎn zhī míng mín shú bù cóng
圣王在上，明好恶以示之，经诽誉以导之，亲贤而进之，贱不肖而退之，无被创流血之苦，而有高世尊显之名，民孰不从？
gǔ zhě fǎ shè ér bù fàn xíng cuò ér bù yòng fēi kě xíng ér bù xíng yě bǎi gōng wéi shí shù jì xián xī lǐ yì xiū ér rèn xián dé yě
古者法设而不犯，刑错而不用，非可刑而不刑也，百工维时，庶绩咸熙，礼义修而任贤德也。
gù jǔ tiān xià zhī gāo yǐ wéi sān gōng yī guó zhī gāo yǐ wéi jiǔ qīng yī xiàn zhī gāo yǐ wéi èr shí qī dài fū yī xiāng zhī gāo yǐ wéi bā shí yī yuán shì
故举天下之高以为三公，一国之高以为九卿，一县之高以为二十七大夫，一乡之高以为八十一元士。
gù zhì guò wàn rén zhě wèi zhī yīng qiān rén zhě wèi zhī jùn bǎi rén zhě wèi zhī háo shí rén zhě wèi zhī jié
故智过万人者谓之英，千人者谓之俊，百人者谓之豪，十人者谓之杰。
míng yú tiān dào chá yú dì lǐ tōng yú rén qíng dà zú yǐ róng zhòng dé zú yǐ huái yuǎn xìn zú yǐ yī yì zhī zú yǐ zhī biàn zhě rén zhī yīng yě
明于天道，察于地理，通于人情，大足以容众，德足以怀远，信足以一异，知足以知变者，人之英也。
dé zú yǐ jiào huà xíng zú yǐ yǐn yì rén zú yǐ de zhòng míng zú yǐ zhào xià zhě rén zhī jùn yě
德足以教化，行足以隐义，仁足以得众，明足以照下者，人之俊也。
xíng zú yǐ wèi yí biǎo zhī zú yǐ jué xián yí lián zú yǐ fēn cái xìn kě shǐ shǒu yuē zuò shì kě fǎ chū yán kě dào zhě rén zhī háo yě
行足以为仪表，知足以决嫌疑，廉足以分财，信可使守约，作事可法，出言可道者，人之豪也。
shǒu zhí ér bù fèi chù yì ér bù bǐ jiàn nán bù gǒu miǎn jiàn lì bù gǒu de zhě rén zhī jié yě
守职而不废，处义而不比，见难不苟免，见利不苟得者，人之杰也。
yīng jùn háo jié gè yǐ xiǎo dà zhī cái chù qí wèi de qí yi yóu běn liú wèi yǐ chóng zhì qīng shàng chàng ér mín hé shàng dòng ér xià suí sì hǎi zhī nèi yī xīn tóng guī bèi tān bǐ ér xiàng yì lǐ qí yú huà mín yě ruò fèng zhī yáo cǎo mù wú zhī ér bù mǐ
英俊豪杰，各以小大之材处其位，得其宜，由本流未，以重制轻，上唱而民和，上动而下随，四海之内，一心同归，背贪鄙而向义理，其于化民也，若凤之摇草木，无之而不靡。
jīn shǐ yú jiào zhī shǐ bù shèn lín xián suī yán xíng fá mín fú cóng yě
今使愚教知，使不肾临贤，虽严刑罚，民弗从也；
xiǎo bù néng zhì dà ruò bù néng shǐ qiáng yě
小不能制大，弱不能使强也。
gù shèng zhǔ zhě jǔ xián yǐ lì gōng bù xiào zhǔ jǔ qí suǒ yǔ tóng
故圣主者举贤以立功，不肖主举其所与同。
wén wáng jǔ dà gōng wàng zhào gōng shuǎng ér wáng huán gōng rèn guǎn zhòng xí péng ér bà cǐ jǔ xián yǐ lì gōng yě fū chāi yòng tài zǎi pǐ ér miè qín rèn lǐ sī zhào gāo ér wáng cǐ jǔ suǒ yǔ tóng
文王举大公望、召公爽而王，桓公任管仲、隰朋而霸，此举贤以立功也，夫差用太宰嚭而灭，秦任李斯、赵高而亡，此举所与同。
gù guān qí suǒ jǔ ér zhì luàn kě jiàn yě
故观其所举，而治乱可见也；
chá qí dǎng yǔ ér xián bù xiào kě lùn yě
察其党与，而贤不肖可论也。
fu shèng rén zhī qū zhě yǐ qiú shēn yě
夫圣人之屈者，以求伸也；
wang zhě yǐ qiú zhí yě
枉者，以求直也；
gù suī chū xié pì zhī dào xíng yōu mèi zhī tu jiāng yù yǐ zhí dà dào chéng dà gōng
故虽出邪辟之道，行幽昧之涂，将欲以直大道，成大功。
yóu chū lín zhī zhōng bù dé zhí dào zhěng nì zhī rén bù dé bù rú zú yě
犹出林之中不得直道，拯溺之人不得不儒足也。
yī yǐn yōu tiān xià zhī bù zhì tiáo hé wǔ wèi fù dǐng zǔ ér xíng wǔ jiù jià wǔ jiù tāng jiāng yù yǐ zhuó wèi qīng yǐ wēi wèi níng yě
伊尹忧天下之不治，调和五味，负鼎俎而行，五就架，五就汤，将欲以浊为清，以危为宁也。
zhōu gōng gǔ gōng zhōu shì fǔ yì chéng wáng guǎn shū cài shū fèng gōng zi lù fù ér yù wéi luàn zhōu gōng zhū zhī yǐ dìng tiān xià yuán bù dé yǐ yě
周公股肱周室，辅翼成王，管叔、蔡叔奉公子禄父而欲为乱，周公诛之以定天下，缘不得已也。
guǎn zǐ yōu zhōu shì zhī bēi zhū hóu zhī lì zhēng yí dí fá zhōng guó mín bù dé níng chǔ gù méng chǐ rǔ ér bù sǐ jiāng yù yǐ yōu yí dí zhī huàn píng yí dí zhī luàn yě
管子忧周室之卑，诸侯之力征，夷狄伐中国，民不得宁处，故蒙耻辱而不死，将欲以忧夷狄之患，平夷狄之乱也。
kǒng zǐ yù xíng wáng dào dōng xī nán běi qī shí shuō ér wú suǒ ǒu gù yīn wèi fū rén mí zi xiá ér yù tōng qí dào
孔子欲行王道，东西南北七十说而无所偶，故因卫夫人、弥子暇而欲通其道。
cǐ jiē yù píng xiǎn chú huì yóu míng míng zhì zhāo zhào dòng yú quán ér tǒng yú shàn zhě yě
此皆欲平险除秽，由冥冥至招诏，动于权而统于善者也。
fu guān zhú zhě yú qí fǎn yě ér guān xíng zhě yú qí zhōng yě
夫观逐者于其反也，而观行者于其终也。
gù shùn fàng dì zhōu gōng shā xiōng yóu zhī wèi rén yě
故舜放弟，周公杀兄，犹之为仁也；
wén gōng shù mù céng yú jià yáng yóu zhī wèi zhī yě
文公树木，曾于架羊，犹之为知也。
dāng jīn zhī shì chǒu bì tuō shàn yǐ zì lì jiě yá bì méng zhèng yǐ zì wèi pì
当今之世，丑必托善以自力解，邪必蒙正以自为辟。
yóu bù lùn guó shì bù zé guān xíng bù pì wū yuē yī yǐn zhī dào yě
游不论国，仕不择官，行不辟污，曰“伊尹之道也。
fēn bié zhēng cái qīn qī xiōng dì gòu yuàn gǔ ròu xiāng zéi yuē zhōu gōng zhī yì yě
”分别争财，亲戚兄弟搆怨，骨肉相贼，曰“周公之义也。
xíng wú lián chǐ rǔ ér bù sǐ yuē guǎn zǐ zhī qū yě
”行无廉耻，辱而不死，曰“管子之趋也。
háng huò lù qù shì mén lì sī fèi gōng bǐ zhōu ér qǔ róng yuē kǒng zǐ zhī shù yě
”行货赂，趣势门，立私废公，比周而取容，曰“孔子之术也”。
cǐ shǐ jūn zǐ xiǎo rén fēn rán xiáo luàn mò zhī qí shì fēi zhě yě
此使君子小人纷然淆乱，莫知其是非者也。
gù bǎi chuān bìng liú bù zhù hǎi zhě bù wéi chuān gǔ
故百川并流，不注海者不为川谷；
qū xíng jí chí bù guī shàn zhě bù wéi jūn zǐ gù shàn yán guī hu kě xíng shàn xíng guī hu rén yì
趋行蹐驰，不归善者不为君子，故善言归乎可行，善行归乎仁义。
tián zǐ fāng duàn yú mù qīng jué lù ér zhòng qí shēn bù yǐ yù shāng shēng bù yǐ lì lěi xíng
田子方、段于木轻爵禄而重其身，不以欲伤生，不以利累形。
li kè jié gǔ gōng zhī lì lǐng lǐ bǎi guān jí mù wàn mín shǐ qí jūn shēng wú fèi shì sǐ wú yí yōu cǐ yì xíng ér guī yú shàn zhě
李克竭股肱之力，领理百官辑穆万民，使其君生无废事，死无遗忧，此异行而归于善者。
zhāng yí sū qín jiā wú cháng jū shēn wú dìng jūn yuē cóng héng zhī shì wèi qīng fù zhī móu zhuó luàn tiān xià náo huá zhū hóu shǐ bǎi xìng bù chěng qǐ jū huò cóng huò héng huò hé zhòng ruò huò fǔ fù qiáng cǐ yì xíng ér guī yú chǒu zhě yě
张仪、苏秦家无常居，身无定君，约从衡之事，为倾覆之谋，浊乱天下，挠滑诸侯，使百姓不逞启居，或从或横，或合众弱，或辅富强，此异行而归于丑者也。
gù jūn zi zhī guò yě yóu rì yuè zhī shí hé hài yú míng
故君子之过也，犹日月之蚀，何害于明！
xiǎo rén zhī kě yě yóu gǒu zhī zhòu fèi chī zhī yè jiàn hé yì yú shàn
小人之可也，犹狗之昼吠，鸱之夜见，何益于善！
fu zhī zhě bù wàng fā zé shàn ér wèi zhī jì yì ér xíng zhī gù shì chéng ér gōng zú lài yě shēn sǐ ér míng zú chēng yě
夫知者不妄发，择善而为之，计义而行之，故事成而功足赖也，身死而名足称也。
suī yǒu zhī néng bì yǐ rén yì wèi zhī běn rán hòu kě lì yě
虽有知能，必以仁义为之本，然后可立也。
zhī néng jí chí bǎi shì bìng xíng shèng rén yī yǐ rén yì wèi zhī zhǔn shéng zhōng zhī zhě wèi zhī jūn zǐ fú zhōng zhě wèi zhī xiǎo rén
知能蹐驰，百事并行，圣人一以仁义为之准绳，中之者谓之君子，弗中者谓之小人。
jūn zǐ suī sǐ wáng qí míng bù miè xiǎo rén suī dé shì qí zuì bù xú
君子虽死亡，其名不灭，小人虽得势，其罪不徐。
shǐ rén zuǒ jù tiān xià zhī tú ér yòu wěn hóu yú zhě bù wéi yě shēn guì yú tiān xià yě
使人左据天下之图而右刎喉，愚者不为也，身贵于天下也。
sǐ jūn qīn zhī nán shì sǐ ruò guī yì zhòng yú shēn yě
死君亲之难，视死若归，义重于身也。
tiān xià dà lì yě bǐ zhī shēn zé xiǎo
天下，大利也，比之身则小；
shēn zhī zhòng yě bǐ zhī yì zé qīng
身之重也，比之义则轻。
yì suǒ quán yě
义，所全也。
shī yuē kǎi tì jūn zǐ qiú fù bù huí
《诗》曰：“恺悌君子，求福不回。
yán yǐ xìn yì wéi zhǔn shéng yě
”言以信义为准绳也。
yù chéng bà wáng zhī yè zhě bì děi shèng zhě yě
欲成霸王之业者，必得胜者也。
néng dé shèng zhě bì qiáng zhě yě
能得胜者，必强者也。
néng qiáng zhě bì yòng rén lì zhě yě
能强者，必用人力者也。
néng yòng rén lì zhě bì děi rén xīn zhě yě
能用人力者，必得人心者也。
néng dé rén xīn zhě bì zì dé zhě yě
能得人心者，必自得者也。
gù xīn zhě shēn zhī běn yě
故心者，身之本也；
shēn zhě guó zhī běn yě
身者，国之本也。
wèi yǒu de jǐ ér shī rén zhě yě wèi yǒu shī jǐ ér dé rén zhě yě
未有得己而失人者也，未有失己而得人者也。
gù wèi zhì zhī běn wu zài níng mín
故为治之本，务在宁民；
níng mín zhī běn zài yú zú yòng
宁民之本，在于足用；
zú yòng zhī běn zài yú wù duó shí
足用之本，在于勿夺时；
wù duó shí zhī běn zài yú shěng shì shěng shì zhī běn zài yú jié yòng
勿夺时之本，在于省事，省事之本，在于节用；
jié yòng zhī běn zài yú fǎn xìng
节用之本，在于反性。
wèi yǒu néng yáo qí běn ér jìng qí mò zhuó qí yuán ér qīng qí liú zhě yě
未有能摇其本而静其末，浊其源而清其流者也。
gù zhī xìng zhī qíng zhě bù wu xìng zhī suǒ wú yǐ wéi
故知性之情者，不务性之所无以为；
zhī mìng zhī qíng zhě bù yōu mìng zhī suǒ wú nài hé
知命之情者，不忧命之所无奈何。
gù bù gāo guān shì zhě fēi ài mù yě
故不高官室者，非爱木也；
bù dà zhōng dǐng zhě fēi ài jīn yě
不大钟鼎者，非爱金也。
zhí xíng xìng mìng zhī qíng ér zhì dù kě yǐ wèi wàn mín yí
直行性命之情，而制度可以为万民仪。
jīn mù yuè wǔ sè kǒu jué zī wèi ěr yín wǔ shēng qī qiào jiāo zhēng yǐ hài qí xìng rì yǐn xié yù ér jiāo qí shēn fū diào shēn fú néng zhì nài tiān xià hé
今目悦五色，口嚼滋味，耳淫五声，七窍交争以害其性，日引邪欲而浇其身夫调，身弗能治，奈天下何！
gù zì yǎng de qí jié zé yǎng mín de qí xīn yǐ
故自养得其节，则养民得其心矣。
suǒ wèi yǒu tiān xià zhě fēi wèi qí lǚ shì wèi shòu chuán jí chēng zūn hào yě yán yùn tiān xià zhī lì ér dé tiān xià zhī xīn
所谓有天下者，非谓其履势位、受传籍、称尊号也，言运天下之力而得天下之心。
zhòu zhī de zuǒ dōng hǎi yòu liú shā qián jiāo zhǐ hòu yōu dōu shī qǐ róng guān zhì pǔ shuǐ shì yì yǒu yú wàn rán jiē dào shǐ ér shēn páng jǐ ér zhàn
纣之地，左东海，右流沙，前交趾，后幽都，师起容关，至浦水，士亿有余万，然皆倒矢而身，傍戟而战。
wǔ wáng zuǒ cāo huáng yóu yòu zhí bái máo yǐ huī zhī zé wǎ jiě ér zǒu suì tǔ bēng ér xià
武王左操黄铀、右执白旄以麾之，则瓦解而走，遂土崩而下。
zhòu yǒu nán miàn zhī míng ér wú yī rén zhī dé cǐ shī tiān xià yě
纣有南面之名，而无一人之德，此失天下也。
gù jié zhòu bù wéi wáng tāng wǔ bù wéi fàng
故桀、纣不为王，汤、武不为放。
zhōu chǔ fēng gǎo zhī de
周处酆镐之地，
fāng bù guò bǎi lǐ
方不过百里，
ér shì zhòu mù zhī yě
而誓纣牧之野，
rù jù yīn guó
入据殷国，
cháo chéng tāng zhī miào
朝成汤之庙，
biǎo shāng róng zhī jiān
表商容之间，
fēng bǐ gàn zhī mù
、封比干之墓，
jiě jī zǐ zhī qiú
解箕子之囚，
nǎi zhé bào huǐ gǔ
乃折抱毁鼓，
jiāng wǔ bīng
僵五兵，
zòng niú mǎ
纵牛马，
jìn hù ér cháo tiān xià
搢笏而朝天下，
bǎi xìng gē ōu ér lè zhī
百姓歌沤而乐之，
zhū hóu zhí qín ér cháo zhī
诸侯执禽而朝之，
de mín xīn yě
得民心也。
hé lǘ fá chu wǔ zhàn rù yún shāo gāo fǔ zhī sù pò jiǔ lóng zhī zhōng biān jīng píng wáng zhī mù shě zhāo wáng zhī gōng
阖闾伐楚，五战入郧，烧高府之粟，破九龙之钟，鞭荆平王之墓，舍昭王之宫。
zhāo wáng bēn suí bǎi xìng fù xiōng xié yòu fú lǎo ér suí zhī nǎi xiāng shuài ér wèi zhì yǒng zhī kòu jiē fāng mìng fèn bì ér wèi zhī dòu
昭王奔随，百姓父兄携幼扶老而随之，乃相率而为至勇之寇，皆方命奋臂而为之斗。
dāng cǐ zhī shí wú jiāng zú yǐ háng liè zhī gè zhì qí sǐ què wú bīng fù chu de
当此之时，无将卒以行列之，各致其死，却吴兵，复楚地。
líng gōng zuò zhāng huá zhī tái fā qián qián zhī yì wài nèi sāo dòng bǎi xìng bà bì qì jí chéng mín zhī yuàn ér lì gōng zǐ bǐ bǎi xìng fàng bì ér qù zhī è yú qián xī shí mǎng yǐn shuǐ zhěn kuài ér sǐ
灵工作章华之台，发干黔之役，外内搔动，百姓罢敝，弃疾乘民之怨而立公子比，百姓放臂而去之，饿于干谿，食莽饮水，枕块而死。
chǔ guó shān chuān bù biàn tǔ dì bù yì mín xìng bù shū zhāo wáng zé xiāng shuài ér xùn zhī líng wáng zé bèi pàn ér qù zhī de mín zhī yǔ shī mín yě
楚国山川不变，土地不易，民性不殊，昭王则相率而殉之，灵王则倍畔而去之，得民之与失民也。
gù tiān zǐ dé dào shǒu zài sì yí
故天子得道，守在四夷；
tiān zǐ shī dào shǒu zài zhū hóu
天子失道，守在诸侯。
zhū hóu dé dào shǒu zài sì lín zhū hóu shī dào shǒu zài sì jìng
诸侯得道，守在四邻：诸侯失道，守在四境。
gù tāng chù háo qī shí lǐ wén wáng chù fēng bǎi lǐ jiē lìng xíng jìn zhǐ yú tiān xià
故汤处毫七十里，文王处酆百里，皆令行禁止于天下。
zhōu zhī shuāi yě róng fá fán bó yú chu qiū yǐ guī
周之衰也，戎伐凡伯于楚丘以归。
gù dé dào zé yǐ bǎi lǐ zhī de lìng yú zhū hóu shī dào zé yǐ tiān xià zhī dà wèi yú jì zhōu
故得道则以百里之地令于诸侯，失道则以天下之大畏于冀州。
gù yuē wú shì qí bù wú duó yě shì wú bù kě duó
故曰：无恃其不吾夺也，恃吾不可夺。
xíng kě duó zhī dào ér fēi cuàn shì zhī xíng wú yì yú chí tiān xià yǐ
行可夺之道而非篡拭之行，无益于持天下矣。
fán rén zhī suǒ yǐ shēng zhě yī yǔ shí yě
凡人之所以生者，衣与食也。
jīn qiú zhī míng shì zhī zhōng suī yǎng zhī yǐ chú huàn yī zhī yǐ qǐ xiù bù néng lè yě
今囚之冥室之中，虽养之以刍豢，衣之以绮绣，不能乐也。
yǐ mù zhī wú jiàn ěr zhī wú wén chuān xì xué jiàn yǔ líng zé kuài rán ér tàn zhī kuàng kāi hù fā pú cóng míng míng jiàn zhāo zhāo hu
以目之无见，耳之无闻，穿隙穴，见雨零，则快然而叹之，况开户发脯，从冥冥见炤炤乎！
cóng míng míng jiàn zhāo zhāo yóu shàng sì rán ér xǐ yòu kuàng chū shì zuò táng jiàn rì yuè guāng hu
从冥冥见炤炤，犹尚肆然而喜，又况出室坐堂，见日月光乎！
jiàn rì yuè guāng kuàng rán ér lè yòu kuàng dēng tài shān lǚ shí fēng yǐ wàng bā huāng shì tiān zhě ruò gài jiāng hé ruò dài yòu kuàng wàn wù zài qí jiān zhě hu
见日月光，旷然而乐，又况登泰山，履石封，以望八荒，视天者若盖，江河若带，又况万物在其间者乎？
qí wéi lè qǐ bù dà zāi
其为乐岂不大哉！
qiě lóng cái ěr xíng jù ér wú néng wén yě
且聋才，耳形具而无能闻也；
máng zhě mù xíng cún ér wú néng jiàn yě
盲者目形存而无能见也。
fu yán zhě suǒ yǐ tōng jǐ yú rén yě
夫言者，所以通己于人也；
wén zhě suǒ yǐ tōng rén yú jǐ yě
闻者，所以通人于己也。
yīn zhě bù yán lóng zhě bù wén jì yīn qiě lóng rén dào bù tōng gù yǒu yīn lóng zhī bìng zhě suī pò jiā qiú yī bù gù qí fèi
瘖者不言，聋者不闻，既瘖且聋，人道不通，故有瘖聋之病者，虽破家求医，不顾其费。
qǐ dú xíng hái yǒu yīn lóng zāi xīn zhì yì yǒu zhī
岂独形骸有瘖聋哉，心志亦有之。
fu zhǐ zhī jū yě mò bù shì shēn yě xīn zhī sāi yě mò zhī wù tōng yě bù míng yú lèi yě
夫指之拘也，莫不事申也，心之塞也，莫知务通也，不明于类也。
fu guān liù yì zhī guǎng chóng qióng dào dé zhī yuān shēn dá hu yuán shàng zhì hū wú xià yùn hu wú jí xiáng hu wú xíng guǎng yú sì hǎi chóng yú tài shān fù yú jiāng hé kuàng rán ér tōng zhāo rán ér míng tiān dì zhī jiān wú suǒ xì lì qí suǒ yǐ jiān guān qǐ bù dà zāi
夫观六艺之广崇，穷道德之渊深，达乎元上，至乎无下，运乎无极，翔乎无形，广于四海，崇于太山，富于江河，旷然而通，昭然而明，天地之间无所系戾，其所以监观，岂不大哉！
rén zhī suǒ zhī zhě qiǎn ér wù biàn wú qióng nǎng bù zhī ér jīn zhī zhī fēi zhī yì duō yě wèn xué zhī suǒ jiā yě
人之所知者浅，而物变无穷，曩不知而今知之，非知益多也，问学之所加也。
fu wù cháng jiàn zé shi zhī cháng wèi zé néng zhī gù yīn qí huàn zé zào qí bèi fàn qí nán zé de qí biàn
夫物常见则识之，常为则能之，故因其患则造其备，犯其难则得其便。
fu yǐ yī shì zhī shòu ér guān qiān suì zhī zhī jīn gǔ zhī lùn suī wèi cháng gèng yě qí dào lǐ sù jù kě bù wèi yǒu shù hu
夫以一世之寿，而观千岁之知，今古之论虽未尝更也，其道理素具，可不谓有术乎！
rén yù zhī gāo xià ér bù néng jiào zhī yòng guǎn zhǔn zé yuè
人欲知高下而不能，教之用管准则悦；
yù zhī qīng zhòng ér wú yǐ yǔ zhī yǐ quán héng zé xǐ
欲知轻重而无以，予之以权衡则喜；
yù zhī yuǎn jìn ér bù néng jiào zhī yǐ jīn mù zé kuài shè
欲知远近而不能，教之以金目则快射；
yòu kuàng zhī yīng wú fāng ér bù qióng zāi
又况知应无方而不穷哉！
fàn dà nàn ér bù shè jiàn fán yīng ér bù huò yàn rán zì dé qí wéi lè yě qǐ zhí yī shuō zhī kuài zāi
犯大难而不慑，见烦缨而不惑，晏然自得，其为乐也，岂直一说之快哉！
fu dào yǒu xíng zhě jiē shēng yān qí wèi qīn yì qi yǐ
夫道，有形者皆生焉，其为亲亦戚矣；
xiǎng gǔ shí qì zhě jiē shòu yān qí wèi jūn yì huì yǐ
享谷食气者皆受焉，其为君亦惠矣；
zhū yǒu zhì zhě jiē xué yān qí wèi shī yì bó yǐ
诸有智者皆学焉，其为师亦博矣。
shè zhě shù fā bù zhōng rén jiào zhī yǐ yí zé xǐ yǐ yòu kuàng shēng yí zhě hu
射者数发不中，人教之以仪则喜矣，又况生仪者乎！
rén mò bù zhī xué zhī yǒu yì yú jǐ yě rán ér bù néng zhě xī xì hài rén yě
人莫不知学之有益于己也，然而不能者，嘻戏害人也。
rén jiē duō yǐ wú yòng hài yǒu yòng gù zhì bù bó ér rì bù zú
人皆多以无用害有用，故智不博而日不足。
yǐ záo guān chí zhī lì gēng zé tián yě bì pì yǐ
以凿观池之力耕，则田野必辟矣。
yǐ jī tǔ shān zhī gāo xiū dī fáng zé shuǐ yòng bì zú yǐ
以积土山之高修堤防，则水用必足矣。
yǐ shí gǒu mǎ hóng yàn zhī fèi yǎng shì zé míng yù bì róng yǐ
以食狗马鸿雁之费养士，则名誉必荣矣。
yǐ gē liè bó yì zhī rì sòng shī dú shū wén shí bì bó yǐ
以戈猎博弈之日诵诗读书，闻识必博矣。
gù bù xué zhī yǔ xué yě yóu yīn lóng zhī bǐ yú rén yě
故不学之与学也，犹瘖聋之比于人也。
fán xué zhě néng míng yú tiān rén zhī fèn tōng yú zhì luàn zhī běn chéng xīn qīng yì yǐ cún zhī jiàn qí zhōng shǐ kě wèi zhī lüè yǐ
凡学者能明于天人之分，通于治乱之本，澄心清意以存之，见其终始，可谓知略矣。
tiān zhī suǒ wéi qín shòu cǎo mù
天之所为，禽兽草木；
rén zhī suǒ wéi lǐ jié zhì dù gòu ér wèi gōng shì zhì ér wèi zhōu yú shì yě
人之所为，礼节制度，构而为宫室，制而为舟舆是也。
zhì zhī suǒ yǐ wèi běn zhě rén yì yě
治之所以为本者，仁义也；
suǒ yǐ wèi wèi zhě fǎ dù yě
所以为未者，法度也。
fán rén zhī suǒ yǐ shì shēng zhě běn yě
凡人之所以事生者，本也；
qí suǒ yǐ shì sǐ zhě wèi yě
其所以事死者，未也。
běn mò yī tǐ yě
本末，一体也；
qí liǎng ài zhī yī xìng yě
其两爱之，一性也。
xiān běn hòu mò wèi zhī jūn zǐ
先本后末，谓之君子；
yǐ wèi hài běn wèi zhī xiǎo rén
以未害本，谓之小人。
jūn zǐ yǔ xiǎo rén zhī xìng fēi yì yě suǒ zài xiān hòu ér yǐ yǐ
君子与小人之性非异也，所在先后而已矣。
cǎo mù hóng zhě wèi běn ér shā zhě wèi wèi
草木，洪者为本，而杀者为未。
qín shòu zhī xìng dà zhě wéi shǒu ér xiǎo zhě wèi wěi
禽兽之性，大者为首，而小者为尾。
mò dà yú běn zé zhé wěi dà yú yào zé bù diào yǐ
末大于本则折，尾大于要则不掉矣。
gù shí qí kǒu ér bǎi jié féi guàn qí běn ér zhī yè měi tiān dì zhī xìng yě
故食其口而百节肥，灌其本而枝叶美，天地之性也。
tiān dì zhī shēng wù yě yǒu běn mò qí yǎng wù yě yǒu xiān hòu
天地之生物也有本末，其养物也有先后。
rén zhī yú zhì yě qǐ de wú zhōng shǐ zāi
人之于治也，岂得无终始哉？
gù rén yì zhě zhì zhī běn yě
故仁义者，治之本也。
jīn bù zhī shì xiū qí běn ér wu zhì qí wèi shì shì qí gēn ér guàn qí zhī yě
今不知事修其本，而务治其未，是释其根而灌其枝也。
qiě fǎ zhī shēng yě yǐ fǔ rén yì
且法之生也，以辅仁义。
jīn zhòng fǎ ér qì yì shì guì qí guān lǚ ér wàng qí tóu zú yě
今重法而弃义，是贵其冠履而忘其头足也。
gù rén yì zhě bù hòu jī zhě yě
故仁义者，不厚基者也。
bù yì qí hòu ér zhāng qí guǎng zhě huǐ bù guǎng qí jī ér zēng qí gāo zhě fù
不益其厚而张其广者毁，不广其基而增其高者覆。
zhào zhèng bù zēng qí dé ér lèi qí gāo gù miè
赵政不增其德而累其高，故灭；
zhì bó bù xíng rén yì ér wu guǎng de gù wáng qí guó
智伯不行仁义而务广地，故亡其国。
yǔ yuē bù dà qí dòng bù néng rèn zhòng
语曰：“不大其栋，不能任重。
zhòng mò ruò guó dòng mò ruò dé
重莫若国，栋莫若德。
guó zhǔ zhī yǒu mín yě yóu chéng zhī yǒu jī mù zhī yǒu gēn
”国主之有民也，犹城之有基，木之有根。
gēn shēn zé běn gù jī měi zé shàng níng
根深则本固，基美则上宁。
wǔ dì sān wáng zhī dào tiān xià zhī gāng jì zhì zhī yí biǎo yě
五帝三王之道，天下之纲纪，治之仪表也。
jīn shāng yāng zhī qǐ sāi shēn zi zhī sān fú hán fēi zhī gū fèn zhāng yí sū qín zhī cóng héng jiē duó qǔ zhī quán yī qiè zhī shù yě fēi zhì zhī dà běn shì zhī héng cháng kě bó wén ér shì chuán zhě yě
今商鞅之启塞，申子之三符，韩非之孤愤，张仪苏秦之从衡，皆掇取之权，一切之术也，非治之大本，事之恒常，可博闻而世传者也。
zǐ náng běi ér quán chu běi bù kě yǐ wèi yōng
子囊北而全楚，北不可以为庸；
xián gāo dàn ér cún zhèng dàn bù kě yǐ wèi cháng
弦高诞而存郑，诞不可以为常。
jīn fú yā sòng zhī shēng jiē fā yú cí běn yú qíng gù jūn chén yǐ mù fù zǐ yǐ qīn
今夫《雅》《颂》之声，皆发于词，本于情，故君臣以睦，父子以亲。
gù sháo xià zhī lè yě shēng jìn hu jīn shí rùn hu cǎo mù
故《韶》《夏》之乐也，声浸乎金石，润乎草木。
jīn qǔ yuàn sī zhī shēng shī zhī yú xián guǎn wén qí yīn zhě bù yín zé bēi yín zé luàn nán nǚ zhī biàn bēi zé gǎn yuàn sī zhī qì qǐ suǒ wèi lè zāi
今取怨思之声，施之于弦管、闻其音者，不淫则悲，淫则乱男女之辩，悲则感怨思之气，岂所谓乐哉？
zhào wáng qiān liú yú fáng líng sī gù xiāng zuò wéi shān shuǐ zhī ǒu wén zhě mò bù yǔn tì
赵王迁流于房陵，思故乡，作为《山水》之呕，闻者莫不殒涕。
jīng kē xi cì qín wáng gāo jiàn lí sòng yì wèi jī zhù ér gē yú yì shuǐ zhī shàng wén zhě mò bù míng mù liè pí fà zhí chuān guān
荆轲西刺秦王，高渐离、宋意为击筑而歌于易水之上，闻者莫不瞑目裂毗，发植穿冠。
yīn yǐ cǐ shēng wéi lè ér rù zōng miào qǐ gǔ zhī suǒ wèi lè zāi
因以此声为乐而入宗庙，岂古之所谓乐哉！
gù qì miǎn gè yú kě fú ér bù kě hǎo yě
故弃冕铬舆，可服而不可好也；
tài gēng zhī hé kě shí ér bù kě shì yě
太羹之和，可食而不可嗜也；
zhū xián lòu yuè yí chàng ér sān tàn kě tīng ér bù kě kuài yě
朱弦漏越，一唱而三叹，可听而不可快也。
gù wú shēng zhě zhèng qí kě tīng zhě yě
故无声者，正其可听者也；
qí wú wèi zhě zhèng qí zú wèi zhě yě
其无味者，正其足味者也。
fèi shēng qīng yú ěr jiān wèi kuài yú kǒu fēi qí guì yě
吠声清于耳，兼味快于口，非其贵也。
gù shì bù běn yú dào dé zhě bù kě yǐ wèi yí
故事不本于道德者，不可以为仪；
yán bù hé hu xiān wáng zhě bù kě yǐ wéi dào
言不合乎先王者，不可以为道；
yīn bù tiáo hu yā sòng zhě bù kě yǐ wéi lè
音不调乎《雅》《颂》者，不可以为乐。
gù wǔ zǐ zhī yán suǒ yǐ biàn shuō duó qǔ yě fēi tiān xià zhī tōng yì yě
故五子之言，所以便说掇取也，非天下之通义也。
shèng wáng zhī shè zhèng shī jiào yě bì chá qí zhōng shǐ qí xuán fǎ lì yí bì yuán qí běn mò bù gǒu yǐ yī shì bèi yī wù ér yǐ yǐ
圣王之设政施教也，必察其终始，其县法立仪，必原其本末，不苟以一事备一物而已矣。
jiàn qí zào ér sī qí gōng guān qí yuán ér zhī qí liú gù bó shī ér bù jié mí jiǔ ér bù gòu
见其造而思其功，观其源而知其流，故博施而不竭，弥久而不垢。
fu shuǐ chū yú shān ér rù yú hǎi jia shēng yú tián ér cáng yú cāng shèng rén jiàn qí suǒ shēng zé zhī qí suǒ guī yǐ
夫水出于山而入于海，稼生于田而藏于仓，圣人见其所生，则知其所归矣。
gù shùn shēn cáng huáng jīn yú zhǎn yán zhī shān suǒ yǐ sāi tān bǐ zhī xīn yě
故舜深藏黄金于崭岩之山，所以塞贪鄙之心也。
yí dí wèi jiǔ yǔ yǐn ér gān zhī suì
仪狄为酒，禹饮而甘之，遂。
shū yí dí ér jué zhǐ jiǔ suǒ yǐ è liú ér zhī xíng yě
疏仪狄而绝旨酒，所以遏流而之行也。
shī yán wèi píng gōng gǔ zhāo gē bēi bǐ zhī yīn shī kuàng yuē cǐ wáng guó zhī lè yě
师延为平公鼓朝歌北鄙之音，师旷曰：“此亡国之乐也。
tài xī ér fǔ zhī suǒ yǐ fáng yín pì zhī fēng yě
”大息而抚之，所以防淫辟之风也。
gù mín zhī shū ér dé shuāi zhī shù ér hòu shuāi zhī quàn qì ér xìn shuāi zhī xiè jī ér shí shuāi yě
故民知书而德衰，知数而厚衰，知券契而信衰，知械机而实衰也。
qiǎo zhà cáng yú xiōng zhōng zé chún bái bù bèi ér shén dé bù quán yǐ
巧诈藏于胸中，则纯白不备，而神德不全矣。
qín bù wū ér èr shí wǔ xián gè yǐ qí shēng yīng
琴不呜，而二十五弦各以其声应；
zhóu bù yùn ér sān shí zhóu gè yǐ qí lì xuán
轴不运，而三十轴各以其力旋。
xián yǒu huǎn jí xiǎo dà rán hòu chéng qū chē yǒu láo yì dòng jìng ér hòu néng zhì yuǎn
弦有缓急小大然后成曲，车有劳逸动静而后能致远。
shǐ yǒu shēng zhě nǎi wú shēng zhě yě néng zhì qiān lǐ zhě nǎi bù dòng zhě yě
使有声者乃无声者也，能致千里者乃不动者也。
gù shàng xià yì dào zé zhì tóng dào zé luàn
故上下异道则治，同道则乱。
wèi gāo ér dào dà zhě cóng shì dà ér dào xiǎo zhě xiōng
位高而道大者从，事大而道小者凶。
gù xiǎo kuài hài yì xiǎo huì hài dào xiǎo biàn hài zhì kē xuē shāng dé
故小 ‘快害义，小慧害道，小辩害治，苛削伤德。
dà zhèng bù xiǎn gù mín yì dào
大政不险，故民易道；
zhì zhì kuān yù gù xià bù xiāng zéi
至治宽裕，故下不相贼；
zhì zhōng fù sù gù mín wú nì qíng
至忠复素，故民无匿情。
shāng yāng wèi qín lì xiāng zuò zhī fǎ ér bǎi xìng yuàn yǐ
商鞅为秦立相坐之法，而百姓怨矣；
wú qǐ wèi chu jiǎn jué lù zhī lìng ér gōng chén pàn yǐ
吴起为楚减爵禄之令，而功臣畔矣。
shāng yāng zhī lì fǎ yě wú qǐ zhī yòng bīng yě
商鞅之立法也，吴起之用兵也。
tiān xià zhī shàn zhě yě
天下之善者也。
rán shāng yāng zhī fǎ wáng qín chá yú dāo bǐ zhī jī ér bù zhī zhì luàn zhī běn yě
然商秧之法亡秦，察于刀笔之迹，而不知治乱之本也；
wú qǐ yǐ bīng ruò chu xí yú xíng chén zhī shì ér bù zhī miào zhàn zhī quán yě
同样，就是吴起的军事用兵削弱了楚国，这是因为吴起只熟悉布阵打仗的事，而不懂得宫廷的权谋。
jìn xiàn gōng zhī fá lì de qí nǚ fēi bù shàn yě rán ér shǐ sū tàn zhī jiàn qí sì shì zhī bèi huò yě
晋献公之伐俪，得其女，非不善也，然而史苏叹之，见其四世之被祸也。
wú wáng fū chāi pò qí ài líng shèng jìn huáng chí fēi bù jié yě ér yú kěn yōu zhī jiàn qí bì qín yú yuè yě
吴王夫差破齐艾陵，胜晋黄池，非不捷也，而于肯忧之，见其必擒于越也。
xiǎo bái bēn gōng zhòng ěr bēn cáo fēi bù kùn yě ér bào shū jiù fàn suí ér fǔ zhī zhī qí kě yǔ zhì yú bà yě
小白奔宫，重耳奔曹，非不困也，而鲍叔、咎犯随而辅之，知其可与至于霸也。
gōu jiàn qī yú kuài jī xiū zhèng bù dài mó lǜ bù xiū zhī huò zhī wèi fú yě
勾践栖于会稽，修政不殆，谟虑不休，知祸之为福也。
xiāng zi zài shèng ér yǒu yōu sè wèi fú zhī wèi huò yě
襄子再胜而有忧色，畏福之为祸也。
gù qí huán gōng wáng wèn yáng zhī tián ér bà zhì bó jiān sān jìn zhī de ér wáng
故齐桓公亡汶阳之田而霸，智伯兼三晋之地而亡。
shèng rén jiàn huò fú yú zhòng bì zhī nèi ér lǜ huàn yú jiǔ fú zhī wài zhě yě
圣人见祸福于重闭之内，而虑患于九拂之外者也。
yuán cán yī suì zài shōu fēi bù lì yě rán ér wáng fǎ jìn zhī zhě wèi qí cán sāng yě
原蚕一岁再收，非不利也，然而王法禁之者，为其残桑也。
lí xiān dào shú ér nóng wú rù zhī bù yǐ xiǎo lì shāng dà huò yě
离先稻熟，而农无褥之，不以小利伤大获也。
jiā lǎo yì fàn ér shí shū qì ér xiǎng zǐ fù tiào ér shàng táng guì ér zhēn gēng fēi bù fèi yě rán ér bù kě shěng zhě wèi qí hài yì yě
家老异饭而食，殊器而享，子妇跳而上堂，跪而斟羹，非不费也，然而不可省者，为其害义也。
dài méi ér jié yán pìn nà ér qǔ fù chū miǎn ér qīn yíng fēi bù fán yě rán ér bù kě yì zhě suǒ yǐ fáng yín yě
待媒而结言，聘纳而取妇，初絻而亲迎，非不烦也，然而不可易者，所以防淫也。
shǐ mín jū chǔ xiāng sī yǒu zuì xiāng jué yú yǐ jǔ jiān fēi bù duó yě rán ér shāng hé mù zhī xīn ér gòu chóu chóu zhī yuàn
使民居处相司，有罪相觉，于以举奸，非不掇也，然而伤和睦之心，而构仇讐之怨。
gù shì yǒu záo yī kǒng ér shēng bǎi xì cái yī wù ér shēng wàn yè zhě suǒ záo bù zú yǐ wéi biàn ér suǒ kāi zú yǐ wéi bài
故事有凿一孔而生百隙，材一物而生万叶者，所凿不足以为便，而所开足以为败；
suǒ shù bù zú yǐ wéi lì ér suǒ shēng zú yǐ wèi huì
所树不足以为利，而所生足以为秽。
yú zhě huò yú xiǎo lì ér wàng qí dà hài chāng yáng qù zǎo shī ér rén fú kù zhě wèi qí lái lǐng qióng yě
愚者惑于小利，而忘其大害，昌羊去蚤虱而人弗库者，为其来岭穷也；
li zhí shǔ ér bù kě tuō yú tíng zhě wèi bó jī yě
狸执鼠而不可脱于庭者，为搏鸡也。
gù shì yǒu lì yú xiǎo ér hài yú dà de yú cǐ ér wáng yú bǐ zhě
故事有利于小而害于大，得于此而亡于彼者。
gù xíng qí zhě huò shí liǎng ér lù qióng huò yǔ qī ér qǔ shèng
故行棋者，或食两而路穷，或予踦而取胜。
tōu lì bù kě yǐ wéi xíng ér zhì shù bù kě yǐ wéi fǎ
偷利不可以为行，而智术不可以为法。
gù rén zhī rén cái zhī měi zhě yě
故仁知，人材之美者也。
suǒ wèi rén zhě ài rén yě
所谓仁者，爱人也；
suǒ wèi zhī zhě zhī rén yě
所谓知者，知人也。
ài rén zé wú nüè xíng yǐ zhī rén zé wú luàn zhèng yǐ
爱人则无虐刑矣，知人则无乱政矣。
zhì yóu wén lǐ zé wú jì miù zhī shì yǐ
治由文理，则无悸谬之事矣；
xíng bù qīn làn zé wú bào nüè zhī xíng yǐ
刑不侵滥，则无暴虐之行矣。
shàng wú fán luàn zhī zhì xià wú yuàn wàng zhī xīn zé bǎi cán chú ér zhōng hé zuò yǐ cǐ sān dài zhī suǒ chāng
上无烦乱之治，下无怨望之心，则百残除而中和作矣，此三代之所昌。
gù shū yuē néng zhé qiě huì lí mín huái zhī
故《书》曰：“能哲且惠，黎民怀之。
hé yōu huān dōu hé qiān yǒu miáo
何忧讙兜，何迁有苗。
zhì bó yǒu wǔ guò rén zhī cái ér bù miǎn yú shēn sǐ rén shǒu zhě bù ài rén yě
”智伯有五过人之材，而不免于身死人手者，不爱人也。
qí wáng jiàn yǒu sān guò rén zhī qiǎo ér shēn lǔ yú qín zhě bù zhī xián yě
齐王建有三过人之巧，而身虏于秦者，不知贤也。
gù rén mò dà yú ài rén zhī mò dà yú zhī rén
故仁莫大于爱人，知莫大于知人。
èr zhě bù lì suī chá huì jié qiǎo qú lù jí lì bù miǎn yú luàn yě
二者不立，虽察慧捷巧，劬禄疾力，不免于乱也。