积善之方 — 了凡四训 — 袁黄

yì yuē jī shàn zhī jiā bì yǒu yú qìng

易曰：“积善之家，必有馀庆。

xī yán shì jiāng yǐ nǚ qī shū liáng gē ér lì xù qí zǔ zōng jī dé zhī zhǎng nì zhī qí zǐ sūn bì yǒu xīng zhě

”昔颜氏将以女妻叔梁纥，而历叙其祖宗积德之长，逆知其子孙必有兴者。

kǒng zǐ chēng shùn zhī dà xiào yuē zōng miào xiǎng zhī zǐ sūn bǎo zhī jiē zhì lùn yě

孔子称舜之大孝，曰：“宗庙飨之，子孙保之”，皆至论也。

shì yǐ wǎng shì zhēng zhī

试以往事徵之。

试以往事征之。

yáng shǎo shī róng jiàn níng rén

杨少师荣，建宁人。

shì yǐ jì dù wéi shēng jiǔ yǔ xī zhǎng héng liú chōng huǐ mín jū nì sǐ zhě shùn liú ér xià tā zhōu jiē lāo qǔ huò wù dú shǎo shī zēng zǔ jí zǔ wéi jiù rén ér huò wù yī wú suǒ qǔ xiāng rén chī qí yú

世以济渡为生，久雨溪涨，横流冲毁民居，溺死者顺流而下，他舟皆捞取货物，独少师曾祖及祖，惟救人，而货物一无所取，乡人嗤其愚。

dǎi shǎo shī fù shēng jiā jiàn yù yǒu shén rén huà wéi dào zhě yǔ zhī yuē rǔ zǔ fù yǒu yīn gōng zǐ sūn dāng guì xiǎn yi zàng mǒu dì

逮少师父生，家渐裕，有神人化为道者，语之曰：“汝祖父有阴功，子孙当贵显，宜葬某地。

suì yī qí suǒ zhǐ ér biǎn zhī jí jīn bái tù fén yě

”遂依其所指而窆之，即今白兔坟也。

hòu shēng shǎo shī ruò guàn dēng dì wèi zhì sān gōng jiā zēng zǔ zǔ fù rú qí guān

后生少师，弱冠登第，位至三公，加曾祖，祖，父，如其官。

zǐ sūn guì shèng zhì jīn shàng duō xián zhě

子孙贵盛，至今尚多贤者。

yín rén yáng zì chéng chū wèi xiàn lì cún xīn rén hòu shǒu fǎ gōng píng

鄞人杨自惩，初为县吏，存心仁厚，守法公平。

shí xiàn zǎi yán sù ǒu tà yī qiú xuè liú mǎn qián ér nù yóu wèi xi yáng guì ér kuān jiě zhī

时县宰严肃，偶挞一囚，血流满前，而怒犹未息，杨跪而宽解之。

zǎi yuē zěn nài cǐ rén yuè fǎ bèi lǐ bù yóu rén bù nù

宰曰：“怎奈此人越法悖理，不由人不怒。

zì chéng kòu shǒu yuē shàng shī qí dào mín sàn jiǔ yǐ rú de qí qíng āi jīn wù xǐ

自惩叩首曰：“上失其道，民散久矣，如得其情，哀矜勿喜；

xǐ qiě bù kě ér kuàng nù hu

喜且不可，而况怒乎？

zǎi wèi zhī jì yán

”宰为之霁颜。

jiā shén pín kuì yí yī wú suǒ qǔ yù qiú rén fá liáng cháng duō fāng yǐ jì zhī

家甚贫，馈遗一无所取，遇囚人乏粮，常多方以济之。

yī rì yǒu xīn qiú shù rén dài bǔ jiā yòu quē mǐ

一日，有新囚数人待哺，家又缺米；

gěi qiú zé jiā rén wú shí

给囚则家人无食；

zì gù zé qiú rén kān mǐn

自顾则囚人堪悯；

yǔ qí fù shāng zhī

与其妇商之。

fù yuē qiú cóng hé lái

妇曰：“囚从何来？

yuē zì kàng ér lái

曰：“自杭而来。

yán lù rěn jī cài sè kě jū

沿路忍饥，菜色可掬。

yīn chè jǐ zhī mǐ zhǔ zhōu yǐ shí qiú

因撤己之米，煮粥以食囚。

hòu shēng èr zi zhǎng yuē shǒu chén cì yuē shǒu zhǐ wèi nán běi lì bù shì láng

后生二子，长曰守陈，次曰守址，为南北吏部侍郎；

zhǎng sūn wèi xíng bù shì láng

长孙为刑部侍郎；

cì sūn wèi sì chuān lián xiàn yòu jù wèi míng chén

次孙为四川廉宪，又俱为名臣；

jīn chu tíng dé zhèng yì qí yì yě

今楚亭，德政，亦其裔也。

xī zhèng tǒng jiān shān mào qī chàng luàn yú fú jiàn shì mín cóng zéi zhě shén zhòng

昔正统间，邓茂七倡乱于福建，士民从贼者甚众；

cháo tíng qǐ yín xiàn zhāng dōu xiàn jiè nán zhēng yǐ jì qín zéi hòu wěi bù zhèng sī xiè dōu shì sōu shā dōng lù zéi dǎng

朝廷起鄞县张都宪楷南征，以计擒贼，后委布政司谢都事，搜杀东路贼党；

xiè qiú zéi zhōng dǎng fù cè jí fán bù fù zéi zhě mì shòu yǐ bái bù xiǎo qí yuē bīng zhì rì chā qí mén shǒu jiè jūn bīng wú wàng shā quán huó wàn rén

谢求贼中党附册籍，凡不附贼者，密授以白布小旗，约兵至日，插旗门首，戒军兵无妄杀，全活万人；

hòu xiè zhī zǐ qiān zhōng zhuàng yuán wèi zǎi fǔ

后谢之子迁，中状元，为宰辅；

sūn pī fù zhōng tàn huā

孙丕，复中探花。

pú tián lín shì xiān shì yǒu lǎo mǔ hào shàn cháng zuò fěn tuán shī rén qiú qǔ jí yǔ zhī wú juàn sè

莆田林氏，先世有老母好善，常作粉团施人，求取即与之，无倦色；

yī xiān huà wéi dào rén měi dàn suǒ shí liù qī tuán

一仙化为道人，每旦索食六七团。

mǔ rì rì yǔ zhī zhōng sān nián rú yī rì nǎi zhī qí chéng yě

母日日与之，终三年如一日，乃知其诚也。

yīn wèi zhī yuē wú shí rǔ sān nián fěn tuán hé yǐ bào rǔ

因谓之曰：“吾食汝三年粉团，何以报汝？

fǔ hòu yǒu yī dì zàng zhī zǐ sūn guān jué yǒu yī shēng má zi zhī shù

府后有一地，葬之，子孙官爵，有一升麻子之数。

qí zi yī suǒ diǎn zàng zhī chū shì jí yǒu jiǔ rén dēng dì lěi dài zān yīng shén shèng fú jiàn yǒu wú lín bù kāi bǎng zhī yáo

其子依所点葬之，初世即有九人登第，累代簪缨甚盛，福建有无林不开榜之谣。

féng zuó ān tài shǐ zhī fù wèi yì xiáng shēng

冯琢庵太史之父，为邑庠生。

lóng dōng zǎo qǐ fù xué lù yù yī rén dǎo wò xuě zhōng mén zhī bàn jiāng yǐ

隆冬早起赴学，路遇一人，倒卧雪中，扪之，半僵矣。

suì jiě jǐ mián qiú yī zhī qiě fú guī jiù sū

遂解己绵裘衣之，且扶归救苏。

mèng shén gào zhī yuē rǔ jiù rén yī mìng chū zhì chéng xīn wú qiǎn hán qí wèi rǔ zi

梦神告之曰：“汝救人一命，出至诚心，吾遣韩琦为汝子。

jí shēng zuó ān suì míng qí

”及生琢庵，遂名琦。

tāi zhōu yīng shàng shū zhuàng nián xí yè yú shān zhōng

台州应尚书，壮年习业于山中。

yè guǐ xiào jí wǎng wǎng jīng rén gōng bù jù yě

夜鬼啸集，往往惊人，公不惧也；

yī xī wén guǐ yún mǒu fù yǐ fu jiǔ kè bù guī wēng gū bī qí jià rén

一夕闻鬼云：“某妇以夫久客不归，翁姑逼其嫁人。

míng yè dāng yì sǐ yú cǐ wú de dài yǐ

明夜当缢死于此，吾得代矣。

gōng qián mài tián de yín sì liǎng

”公潜卖田，得银四两。

jí wěi zuò qí fu zhī shū jì yín huán jiā

即伪作其夫之书，寄银还家；

qí fù mǔ jiàn shū yǐ shǒu jì bù lèi yí zhī

其父母见书，以手迹不类，疑之。

jì ér yuē shū kě jiǎ yín bù kě jiǎ xiǎng ér wú yàng

既而曰：“书可假，银不可假，想儿无恙。

fù suì bù jià

”妇遂不嫁。

qí zi hòu guī fū fù xiāng bǎo rú chū

其子后归，夫妇相保如初。

gōng yòu wén guǐ yǔ yuē wǒ dāng de dài nài cǐ xiù cái huài wú shì

公又闻鬼语曰：“我当得代，奈此秀才坏吾事。

páng yī guǐ yuē ěr hé bù huò zhī

旁一鬼曰：“尔何不祸之？

yuē shàng dì yǐ cǐ rén xīn hǎo mìng zuò yīn dé shàng shū yǐ wú hé de ér huò zhī

曰：“上帝以此人心好，命作阴德尚书矣，吾何得而祸之？

yīng gōng yīn cǐ yì zì nǔ lì shàn rì jiā xiū dé rì jiā hòu

应公因此益自努励，善日加修，德日加厚；

yù suì jī zhé juān gǔ yǐ zhèn zhī

遇岁饥，辄捐谷以赈之；

yù qīn qī yǒu jí zhé wěi qū wéi chí

遇亲戚有急，辄委曲维持；

yù yǒu hèng nì zhé fǎn gōng zì zé yí rán shùn shòu

遇有横逆，辄反躬自责，怡然顺受；

zǐ sūn dēng kē dì zhě jīn lěi lěi yě

子孙登科第者，今累累也。

cháng shú xú fèng zhú shì qí fù sù fù ǒu yù nián huāng xiān juān zū yǐ wéi tóng yì zhī chàng yòu fēn gǔ yǐ zhèn pín fá yè wén guǐ chàng yú mén yuē qiān bù kuāng wàn bù kuāng

常熟徐凤竹栻，其父素富，偶遇年荒，先捐租以为同邑之倡，又分谷以赈贫乏，夜闻鬼唱于门曰：“千不诓，万不诓；

xú jiā xiù cái zuò dào le jǔ rén láng

徐家秀才，做到了举人郎。

xiāng xù ér hū lián yè bù duàn

”相续而呼，连夜不断。

shì suì fèng zhú guǒ jǔ yú xiāng qí fù yīn ér yì jī dé zī zī bù dài xiū qiáo xiū lù zhāi sēng jiē zhòng fán yǒu lì yì wú bù jìn xīn

是岁，凤竹果举于乡，其父因而益积德，孳孳不怠，修桥修路，斋僧接众，凡有利益，无不尽心。

hòu yòu wén guǐ chàng yú mén yuē qiān bù kuāng wàn bù kuāng

后又闻鬼唱于门曰：“千不诓，万不诓；

xú jiā jǔ rén zhí zuò dào dōu táng

徐家举人，直做到都堂。

fèng zhú guān zhōng liǎng zhè xún fǔ

”凤竹官终两浙巡抚。

jiā xīng tú kāng xī gōng chū wèi xíng bù zhǔ shì sù yù zhōng xì xún zhū qiú qíng zhuàng dé wú gū zhě ruò gān rén gōng bù zì yǐ wéi gōng mì shū qí shì yǐ bái táng guān

嘉兴屠康僖公，初为刑部主事，宿狱中，细询诸囚情状，得无辜者若干人，公不自以为功，密疏其事，以白堂官。

hòu cháo shěn táng guān zhāi qí yǔ yǐ xùn zhū qiú wú bù fú zhě shì yuān yì shí yú rén

后朝审，堂官摘其语，以讯诸囚，无不服者，释冤抑十馀人。

yī shí niǎn xià xián sòng shàng shū zhī míng

一时辇下咸颂尚书之明。

gōng fù bǐng yuē niǎn gǔ zhī xià shàng duō yuān mín sì hǎi zhī guǎng zhào mín zhī zhòng qǐ wú wang zhě

公复禀曰：“辇毂之下，尚多冤民，四海之广，兆民之众，岂无枉者？

yi wǔ nián chà yī jiǎn xíng guān hé shí ér píng fǎn zhī

宜五年差一减刑官，核实而平反之。

shàng shū wèi zòu yǔn qí yì

尚书为奏，允其议。

shí gōng yì chà jiǎn xíng zhī liè mèng yī shén gào zhī yuē rǔ mìng wú zi jīn jiǎn xíng zhī yì shēn hé tiān xīn shàng dì cì rǔ sān zi jiē yī zǐ yāo jīn

时公亦差减刑之列，梦一神告之曰：“汝命无子，今减刑之议，深合天心，上帝赐汝三子，皆衣紫腰金。

shì xī fū rén yǒu shēn hòu shēng yīng xūn yīng kūn yīng jùn jiē xiǎn guān

”是夕夫人有娠，后生应埙，应坤，应埈，皆显官。

jiā xīng bāo píng zì xìn zhī qí fù wèi chí yáng tài shǒu shēng qī zǐ píng zuì shǎo zhuì píng hú yuán shì yǔ wú fù wǎng lái shén hòu bó xué gāo cái lèi jǔ bù dì liú xīn èr shì zhī xué

嘉兴包凭，字信之，其父为池阳太守，生七子，凭最少，赘平湖袁氏，与吾父往来甚厚，博学高才，累举不第，留心二氏之学。

yī rì dōng yóu mǎo hú ǒu zhì yī cūn sì zhōng jiàn guān yīn xiàng lín lí lù lì jí jiě tuó zhōng shí jīn shòu zhǔ sēng lìng xiū wū yǔ sēng gào yǐ gōng dà yín shǎo bù néng jùn shì

一日东游泖湖，偶至一村寺中，见观音像，淋漓露立，即解橐中十金，授主僧，令修屋宇，僧告以功大银少，不能竣事；

fù qǔ sōng bù sì shū jiǎn qiè zhōng yī qī jiàn yǔ zhī nèi zhù dié xì xīn zhì qí pū qǐng yǐ zhī

复取松布四疋，检箧中衣七件与之，内纻褶，系新置，其仆请已之。

píng yuē dàn de shèng xiàng wú yàng wú suī luǒ chéng hé shāng

凭曰：“但得圣像无恙，吾虽裸裎何伤？

sēng chuí lèi yuē shě yín jí yī bù yóu fēi nàn shì

僧垂泪曰：“舍银及衣布，犹非难事。

zhī cǐ yì diǎn xīn rú hé yì de

只此一点心，如何易得。

hòu gōng wán lā lǎo fù tóng yóu sù sì zhōng

后功完，拉老父同游，宿寺中。

gōng mèng qié lán lái xiè yuē rǔ zi dāng xiǎng shì lù yǐ

公梦伽蓝来谢曰：“汝子当享世禄矣。

hòu zǐ biàn sūn jué fāng jiē dēng dì zuò xiǎn guān

”后子汴，孙柽芳，皆登第，作显官。

jiā shàn zhī lì zhī fù wèi xíng fáng lì yǒu qiú wú gū xiàn zhòng pì yì āi zhī yù qiú qí shēng

嘉善支立之父，为刑房吏，有囚无辜陷重辟，意哀之，欲求其生。

qiú yǔ qí qī yuē zhī gōng jiā yì kuì wú yǐ bào míng rì yán zhī xià xiāng rǔ yǐ shēn shì zhī bǐ huò kěn yòng yì zé wǒ kě shēng yě

囚语其妻曰：“支公嘉意，愧无以报，明日延之下乡，汝以身事之，彼或肯用意，则我可生也。

qí qī qì ér tīng mìng

”其妻泣而听命。

jí zhì qī zì chū quàn jiǔ jù gào yǐ fu yì

及至，妻自出劝酒，具告以夫意。

zhī bù tīng zú wèi jìn lì píng fǎn zhī

支不听，卒为尽力平反之。

qiú chū yù fū qī dēng mén kòu xiè yuē gōng rú cǐ hòu dé wǎn shì suǒ xī jīn wú zi wú yǒu ruò nǚ sòng wèi jī zhǒu qiè cǐ zé lǐ zhī kě tōng zhě

囚出狱，夫妻登门叩谢曰：“公如此厚德，晚世所稀，今无子，吾有弱女，送为箕帚妾，此则礼之可通者。

zhī wèi bèi lǐ ér nà zhī shēng lì ruò guàn zhōng kuí guān zhì hàn lín kǒng mù lì shēng gāo gāo shēng lù jiē gòng wéi xué bó

”支为备礼而纳之，生立，弱冠中魁，官至翰林孔目，立生高，高生禄，皆贡为学博。

lù shēng dà lún dēng dì

禄生大纶，登第。

fán cǐ shí tiáo suǒ xíng bù tóng tóng guī yú shàn ér yǐ

凡此十条，所行不同，同归于善而已。

ruò fù jīng ér yán zhī zé shàn yǒu zhēn yǒu jiǎ

若复精而言之，则善有真，有假；

yǒu duān yǒu qū

有端，有曲；

yǒu yīn yǒu yáng

有阴，有阳；

yǒu shì yǒu fēi

有是，有非；

yǒu piān yǒu zhèng

有偏，有正；

yǒu bàn yǒu mǎn

有半，有满；

yǒu dà yǒu xiǎo

有大，有小；

yǒu nán yǒu yì

有难，有易；

jiē dāng shēn biàn

皆当深辨。

wéi shàn ér bù qióng lǐ zé zì wèi xíng chí qǐ zhī zào niè wǎng fèi kǔ xīn wú yì yě

为善而不穷理，则自谓行持，岂知造孽，枉费苦心，无益也。

hé wèi zhēn jiǎ

何谓真假？

xī yǒu rú shēng shù bèi yè zhōng fēng hé shàng wèn yuē fó shì lùn shàn è bào yìng rú yǐng suí xíng

昔有儒生数辈，谒中峰和尚，问曰：“佛氏论善恶报应，如影随形。

jīn mǒu rén shàn ér zǐ sūn bù xīng

今某人善，而子孙不兴；

mǒu rén è ér jiā mén lóng shèng

某人恶，而家门隆盛；

fó shuō wú jī yǐ

佛说无稽矣。

zhōng fēng yún fán qíng wèi dí zhèng yǎn wèi kāi rèn shàn wèi è zhǐ è wéi shàn wǎng wǎng yǒu zhī

中峰云：“凡情未涤，正眼未开，认善为恶，指恶为善，往往有之。

bù hàn jǐ zhī shì fēi diān dǎo ér fǎn yuàn tiān zhī bào yìng yǒu chà hu

不憾己之是非颠倒，而反怨天之报应有差乎？

zhòng yuē shàn è hé zhì xiāng fǎn

众曰：“善恶何致相反？

zhōng fēng lìng shì yán qí zhuàng

中峰令试言其状。

yī rén wèi lì rén ōu rén shì è

一人谓“詈人殴人是恶；

jìng rén lǐ rén shì shàn

敬人礼人是善。

zhōng fēng yún wèi bì rán yě

中峰云：“未必然也。

yī rén wèi tān cái wàng qǔ shì è lián jié yǒu shǒu shì shàn

一人谓“贪财妄取是恶，廉洁有守是善。

zhōng fēng yún wèi bì rán yě

中峰云：“未必然也。

zhòng rén lì yán qí zhuàng zhōng fēng jiē wèi bù rán

众人历言其状，中峰皆谓不然。

yīn qǐng wèn

因请问。

zhōng fēng gào zhī yuē yǒu yì yú rén shì shàn

中峰告之曰：“有益于人，是善；

yǒu yì yú jǐ shì è

有益于己，是恶。

yǒu yì yú rén zé ōu rén lì rén jiē shàn yě

有益于人，则殴人，詈人皆善也；

yǒu yì yú jǐ zé jìng rén lǐ rén jiē è yě

有益于己，则敬人，礼人皆恶也。

shì gù rén zhī xíng shàn lì rén zhě gōng gōng zé wéi zhēn

是故人之行善，利人者公，公则为真；

lì jǐ zhě sī sī zé wèi jiǎ

利己者私，私则为假。

yòu gēn xīn zhě zhēn xí jì zhě jiǎ

又根心者真，袭迹者假；

yòu wú wéi ér wèi zhě zhēn yǒu wéi ér wèi zhě jiǎ

又无为而为者真，有为而为者假；

jiē dāng zì kǎo

皆当自考。

hé wèi duān qū

何谓端曲？

jīn rén jiàn jǐn yuàn zhī shì lèi chēng wéi shàn ér qǔ zhī

今人见谨愿之士，类称为善而取之；

shèng rén zé níng qǔ kuáng juàn

圣人则宁取狂狷。

zhì yú jǐn yuàn zhī shì suī yī xiāng jiē hǎo ér bì yǐ wéi dé zhī zéi

至于谨愿之士，虽一乡皆好，而必以为德之贼；

shì shì rén zhī shàn è fēn míng yǔ shèng rén xiāng fǎn

是世人之善恶，分明与圣人相反。

tuī cǐ yī duān zhǒng zhǒng qǔ shě wú yǒu bù miù

推此一端，种种取舍，无有不谬；

tiān dì guǐ shén zhī fú shàn huò yín jiē yǔ shèng rén tóng shì fēi ér bù yǔ shì sú tóng qǔ shě

天地鬼神之福善祸淫，皆与圣人同是非，而不与世俗同取舍。

fán yù jī shàn jué bù kě xùn ěr mù wéi cóng xīn yuán yǐn wēi chù mò mò xǐ dí chún shì jì shì zhī xīn zé wèi duān

凡欲积善，决不可徇耳目，惟从心源隐微处，默默洗涤，纯是济世之心，则为端；

gǒu yǒu yī háo mèi shì zhī xīn jí wéi qū

苟有一毫媚世之心，即为曲；

chún shì ài rén zhī xīn zé wèi duān

纯是爱人之心，则为端；

yǒu yī háo fèn shì zhī xīn jí wéi qū

有一毫愤世之心，即为曲；

chún shì jìng rén zhī xīn zé wèi duān

纯是敬人之心，则为端；

yǒu yī háo wán shì zhī xīn jí wéi qū

有一毫玩世之心，即为曲；

jiē dāng xì biàn

皆当细辨。

hé wèi yīn yáng

何谓阴阳？

fán wéi shàn ér rén zhī zhī zé wèi yáng shàn

凡为善而人知之，则为阳善；

wéi shàn ér rén bù zhī zé wèi yīn dé

为善而人不知，则为阴德。

yīn dé tiān bào zhī

阴德，天报之；

yáng shàn xiǎng shì míng

阳善，享世名。

míng yì fú yě

名，亦福也。

míng zhě zào wù suǒ jì

名者，造物所忌；

shì zhī xiǎng shèng míng ér shí bù fù zhě duō yǒu jī huò

世之享盛名而实不副者，多有奇祸；

rén zhī wú guò jiù ér héng bèi è míng zhě zǐ sūn wǎng wǎng zhòu fā yīn yáng zhī jì wēi yǐ zāi

人之无过咎而横被恶名者，子孙往往骤发，阴阳之际微矣哉。

hé wèi shì fēi

何谓是非？

lǔ guó zhī fǎ lǔ rén yǒu shú rén chén qiè yú zhū hóu jiē shòu jīn yú fǔ zǐ gòng shú rén ér bù shòu jīn

鲁国之法，鲁人有赎人臣妾于诸侯，皆受金于府，子贡赎人而不受金。

kǒng zǐ wén ér è zhī yuē cì shī zhī yǐ

孔子闻而恶之曰：“赐失之矣。

fu shèng rén jǔ shì kě yǐ yí fēng yì sú ér jiào dào kě shī yú bǎi xìng fēi dú shì jǐ zhī xíng yě

夫圣人举事，可以移风易俗，而教道可施于百姓，非独适己之行也。

jīn lǔ guó fù zhě guǎ ér pín zhě zhòng shòu jīn zé wèi bù lián hé yǐ xiāng shú hu

今鲁国富者寡而贫者众，受金则为不廉，何以相赎乎？

zì jīn yǐ hòu bù fù shú rén yú zhū hóu yǐ

自今以后，不复赎人于诸侯矣。

zǐ lù zhěng rén yú ruò qí rén xiè zhī yǐ niú zǐ lù shòu zhī

子路拯人于溺，其人谢之以牛，子路受之。

kǒng zǐ xǐ yuē zì jīn lǔ guó duō zhěng rén yú ruò yǐ

孔子喜曰：“自今鲁国多拯人于溺矣。

zì sú yǎn guān zhī zǐ gòng bù shòu jīn wèi yōu zǐ lù zhī shòu niú wèi liè

”自俗眼观之，子贡不受金为优，子路之受牛为劣；

kǒng zǐ zé qǔ yóu ér chù cì yān

孔子则取由而黜赐焉。

nǎi zhī rén zhī wéi shàn bù lùn xiàn xíng ér lùn liú bì

乃知人之为善，不论现行而论流弊；

bù lùn yī shí ér lùn jiǔ yuǎn

不论一时而论久远；

bù lùn yī shēn ér lùn tiān xià

不论一身而论天下。

xiàn xíng suī shàn qí liú zú yǐ hài rén

现行虽善，其流足以害人；

zé shì shàn ér shí fēi yě

则似善而实非也；

xiàn xíng suī bù shàn ér qí liú zú yǐ jì rén zé fēi shàn ér shí shì yě

现行虽不善，而其流足以济人，则非善而实是也。

rán cǐ jiù yī jié lùn zhī ěr

然此就一节论之耳。

tā rú fēi yì zhī yì fēi lǐ zhī lǐ fēi xìn zhī xìn fēi cí zhī cí jiē dāng jué zé

他如非义之义，非礼之礼，非信之信，非慈之慈，皆当抉择。

hé wèi piān zhèng

何谓偏正？

xī lǚ wén yì gōng chū cí xiàng wèi guī gù lǐ hǎi nèi yǎng zhī rú tài shān běi dǒu

昔吕文懿公，初辞相位，归故里，海内仰之，如泰山北斗。

yǒu yī xiāng rén zuì ér lì zhī lǚ gōng bù dòng wèi qí pū yuē zuì zhě wù yǔ jiào yě

有一乡人，醉而詈之，吕公不动，谓其仆曰：“醉者勿与较也。

bì mén xiè zhī

”闭门谢之。

yú nián qí rén fàn sǐ xíng rù yù

逾年，其人犯死刑入狱。

lǚ gōng shǐ huǐ zhī yuē shǐ dāng shí shāo yǔ jì jiào sòng gōng jiā zé zhì kě yǐ xiǎo chéng ér dà jiè

吕公始悔之曰：“使当时稍与计较，送公家责治，可以小惩而大戒；

wú dāng shí zhǐ yù cún xīn yú hòu bù wèi yǎng chéng qí è yǐ zhì yú cǐ

吾当时只欲存心于厚，不谓养成其恶，以至于此。

cǐ yǐ shàn xīn ér xíng è shì zhě yě

”此以善心而行恶事者也。

yòu yǒu yǐ ě xīn ér xíng shàn shì zhě

又有以恶心而行善事者。

rú mǒu jiā dà fù zhí suì huāng qióng mín bái zhòu qiǎng sù yú shì

如某家大富，值岁荒，穷民白昼抢粟于市；

gào zhī xiàn xiàn bù lǐ qióng mín yù sì suì sī zhí ér kùn rǔ zhī zhòng shǐ dìng

告之县，县不理，穷民愈肆，遂私执而困辱之，众始定；

bù rán jǐ luàn yǐ

不然，几乱矣。

gù shàn zhě wèi zhèng è zhě wèi piān rén jiē zhī zhī

故善者为正，恶者为偏，人皆知之；

qí yǐ shàn xīn xíng è shì zhě zhèng zhōng piān yě

其以善心行恶事者，正中偏也；

yǐ ě xīn ér xíng shàn shì zhě piān zhōng zhèng yě

以恶心而行善事者，偏中正也；

bù kě bù zhī yě

不可不知也。

hé wèi bàn mǎn

何谓半满？

yì yuē shàn bù jī bù zú yǐ chéng míng

易曰：“善不积，不足以成名；

è bù jī bù zú yǐ miè shēn

恶不积，不足以灭身。

shū yuē shāng zuì guàn yíng rú zhù wù yú qì

”书曰：“商罪贯盈，如贮物于器。

qín ér jī zhī zé mǎn

”勤而积之，则满；

xiè ér bù jī zé bù mǎn

懈而不积，则不满。

cǐ yī shuō yě

此一说也。

xī yǒu mǒu shì nǚ rù sì yù shī ér wú cái zhǐ yǒu qián èr wén juān ér yǔ zhī zhǔ xí zhě qīn wéi chàn huǐ

昔有某氏女入寺，欲施而无财，止有钱二文，捐而与之，主席者亲为忏悔；

jí hòu rù gōng fù guì xié shù qiān jīn rù sì shè zhī zhǔ sēng wéi lìng qí tú huí xiàng ér yǐ

及后入宫富贵，携数千金入寺舍之，主僧惟令其徒回向而已。

yīn wèn yuē wú qián shī qián èr wén shī qīn wéi chàn huǐ jīn shī shù qiān jīn ér shī bù huí xiàng hé yě

因问曰：“吾前施钱二文，师亲为忏悔，今施数千金，而师不回向，何也？

yuē qián zhě wù suī báo ér shī xīn shén zhēn fēi lǎo sēng qīn qiǎn bù zú bào dé

曰：“前者物虽薄，而施心甚真，非老僧亲忏，不足报德；

jīn wù suī hòu ér shī xīn bù ruò qián rì zhī qiè lìng rén dài qiǎn zú yǐ

今物虽厚，而施心不若前日之切，令人代忏足矣。

cǐ qiān jīn wèi bàn ér èr wén wèi mǎn yě

” 此千金为半，而二文为满也。

zhōng lí shòu dān yú lǚ zǔ diǎn tiě wèi jīn kě yǐ jì shì

钟离授丹于吕祖，点铁为金，可以济世。

lǚ wèn yuē zhōng biàn fǒu

吕问曰：“终变否？

yuē wǔ bǎi nián hòu dāng fù běn zhì

曰：“五百年后，当复本质。

lǚ yuē rú cǐ zé hài wǔ bǎi nián hòu rén yǐ wú bù yuàn wèi yě

吕曰：“如此则害五百年后人矣，吾不愿为也。

yuē xiū xiān yào jī sān qiān gōng xíng rǔ cǐ yī yán sān qiān gōng xíng yǐ mǎn yǐ

曰：“修仙要积三千功行，汝此一言，三千功行已满矣。

cǐ yòu yī shuō yě

此又一说也。

yòu wéi shàn ér xīn bù zháo shàn zé suí suǒ chéng jiù jiē de yuán mǎn

又为善而心不着善，则随所成就，皆得圆满。

xīn zhe yú shàn suī zhōng shēn qín lì zhǐ yú bàn shàn ér yǐ

心着于善，虽终身勤励，止于半善而已。

pì rú yǐ cái jì rén nèi bú jiàn jǐ wài bú jiàn rén zhōng bú jiàn suǒ shī zhī wù shì wèi sān lún tǐ kōng shì wèi yī xīn qīng jìng zé dǒu sù kě yǐ zhǒng wú yá zhī fú yī wén kě yǐ xiāo qiān jié zhī zuì tǎng cǐ xīn wèi wàng suī huáng jīn wàn yì fú bù mǎn yě

譬如以财济人，内不见己，外不见人，中不见所施之物，是谓三轮体空，是谓一心清净，则斗粟可以种无涯之福，一文可以消千劫之罪，倘此心未忘，虽黄金万镒，福不满也。

cǐ yòu yī shuō yě

此又一说也。

hé wèi dà xiǎo

何谓大小？

xī wèi zhòng dá wèi guǎn zhí bèi shè zhì míng sī zhǔ zhě mìng lì chéng shàn è èr lù bǐ zhì zé è lù yíng tíng qí shàn lù yī zhóu jǐn rú zhù ér yǐ

昔卫仲达为馆职，被摄至冥司，主者命吏呈善恶二录，比至，则恶录盈庭，其善录一轴，仅如箸而已。

suǒ chèng chēng zhī zé yíng tíng zhě fǎn qīng ér rú zhù zhě fǎn zhòng

索秤称之，则盈庭者反轻，而如箸者反重。

zhòng dá yuē mǒu nián wèi sì shí ān dé guò è rú shì duō hu

仲达曰：“某年未四十，安得过恶如是多乎？

yuē yī niàn bù zhèng jí shì bù dài fàn yě

曰：“一念不正即是，不待犯也。

yīn wèn zhóu zhōng suǒ shū hé shì

因问轴中所书何事？

yuē cháo tíng cháng xìng dà gōng xiū sān shān shí qiáo jūn shàng shū jiàn zhī cǐ shū gǎo yě

曰：“朝廷尝兴大工，修三山石桥，君上疏谏之，此疏稿也。

zhòng dá yuē mǒu suī yán cháo tíng bù cóng yú shì wú bǔ ér néng yǒu rú shì zhī lì

仲达曰：“某虽言，朝廷不从，于事无补，而能有如是之力。

yuē cháo tíng suī bù cóng jūn zhī yī niàn yǐ zài wàn mín

曰：“朝廷虽不从，君之一念，已在万民；

xiàng shǐ tīng cóng shàn lì gèng dà yǐ

向使听从，善力更大矣。

gù zhì zài tiān xià guó jiā zé shàn suī shǎo ér dà

故志在天下国家，则善虽少而大；

gǒu zài yī shēn suī duō yì xiǎo

苟在一身，虽多亦小。

hé wèi nán yì

何谓难易？

xiān rú wèi kè jǐ xū cóng nán kè chù kè jiāng qù

先儒谓克己须从难克处克将去。

fū zǐ lùn wèi rén yì yuē xiān nán

夫子论为仁，亦曰先难。

bì rú jiāng xī shū wēng shě èr nián jǐn de zhī shù xiū dài cháng guān yín ér quán rén fū fù

必如江西舒翁，舍二年仅得之束修，代偿官银，而全人夫妇；

yǔ hán dān zhāng wēng shě shí nián suǒ jī zhī qián dài wán shú yín ér huó rén qī zǐ jiē suǒ wèi nán shè chù néng shě yě

与邯郸张翁，舍十年所积之钱，代完赎银，而活人妻子，皆所谓难舍处能舍也。

rú zhèn jiāng jìn wēng suī nián lǎo wú zi bù rěn yǐ yòu nǚ wèi qiè ér hái zhī lín cǐ nán rěn chù néng rěn yě

如镇江靳翁，虽年老无子，不忍以幼女为妾，而还之邻，此难忍处能忍也；

gù tiān jiàng zhī fú yì hòu

故天降之福亦厚。

fán yǒu cái yǒu shì zhě qí lì dé jiē yì yì ér bù wéi shì wèi zì bào

凡有财有势者，其立德皆易，易而不为，是为自暴。

pín jiàn zuò fú jiē nán nán ér néng wéi sī kě guì ěr

贫贱作福皆难，难而能为，斯可贵耳。

suí yuán jì zhòng qí lèi zhì fán yuē yán qí gāng dà yuē yǒu shí dì yī yǔ rén wéi shàn

随缘济众，其类至繁，约言其纲，大约有十：第一，与人为善；

dì èr ài jìng cún xīn

第二，爱敬存心；

dì sān chéng rén zhī měi

第三，成人之美；

dì sì quàn rén wéi shàn

第四，劝人为善；

dì wǔ jiù rén wēi jí

第五，救人危急；

dì liù xīng jiàn dà lì

第六，兴建大利；

dì qī shě cái zuò fú

第七，舍财作福；

dì bā hù chí zhèng fǎ

第八，护持正法；

dì jiǔ jìng zhòng zūn zhǎng

第九，敬重尊长；

dì shí ài xī wù mìng

第十，爱惜物命。

hé wèi yǔ rén wéi shàn

何谓与人为善？

xī shùn zài léi zé jiàn yú zhě jiē qǔ shēn tán hòu zé ér lǎo ruò zé yú yú jí liú qiǎn tān zhī zhōng cè rán āi zhī wǎng ér yú yān

昔舜在雷泽，见渔者皆取深潭厚泽，而老弱则渔于急流浅滩之中，恻然哀之，往而渔焉；

jiàn zhēng zhě jiē nì qí guò ér bù tán jiàn yǒu ràng zhě zé yú yáng ér qǔ fǎ zhī

见争者皆匿其过而不谈，见有让者，则揄扬而取法之。

jī nián jiē yǐ shēn tán hòu zé xiāng ràng yǐ

期年，皆以深潭厚泽相让矣。

fu yǐ shùn zhī míng zhé qǐ bù néng chū yī yán jiào zhòng rén zāi

夫以舜之明哲，岂不能出一言教众人哉？

nǎi bù yǐ yán jiào ér yǐ shēn zhuǎn zhī cǐ liáng gōng kǔ xīn yě

乃不以言教而以身转之，此良工苦心也。

wú bèi chù mò shì wù yǐ jǐ zhī zhǎng ér gài rén

吾辈处末世，勿以己之长而盖人；

wù yǐ jǐ zhī shàn ér xíng rén

勿以己之善而形人；

wù yǐ jǐ zhī duō néng ér kùn rén

勿以己之多能而困人。

shōu liǎn cái zhì ruò wú ruò xū

收敛才智，若无若虚；

jiàn rén guò shī qiě hán róng ér yǎn fù zhī

见人过失，且涵容而掩覆之。

yī zé lìng qí kě gǎi yī zé lìng qí yǒu suǒ gù jì ér bù gǎn zòng jiàn rén yǒu wēi zhǎng kě qǔ xiǎo shàn kě lù fān rán shě jǐ ér cóng zhī

一则令其可改，一则令其有所顾忌而不敢纵，见人有微长可取，小善可录，翻然舍己而从之；

qiě wèi yàn chēng ér guǎng shù zhī

且为艳称而广述之。

fán rì yòng jiān fā yī yán xíng yī shì quán bù wéi zì jǐ qǐ niàn quán shì wèi wù lì zé

凡日用间，发一言，行一事，全不为自己起念，全是为物立则；

cǐ dà rén tiān xià wéi gōng zhī dù yě

此大人天下为公之度也。

hé wèi ài jìng cún xīn

何谓爱敬存心？

jūn zǐ yǔ xiǎo rén jiù xíng jì guān cháng yì xiāng hùn wéi yī diǎn cún xīn chù zé shàn è xuán jué pàn rán rú hēi bái zhī xiāng fǎn

君子与小人，就形迹观，常易相混，惟一点存心处，则善恶悬绝，判然如黑白之相反。

gù yuē jūn zǐ suǒ yǐ yì yú rén zhě yǐ qí cún xīn yě

故曰：君子所以异于人者，以其存心也。

jūn zǐ suǒ cún zhī xīn zhǐ shì ài rén jìng rén zhī xīn

君子所存之心，只是爱人敬人之心。

gài rén yǒu qīn shū guì jiàn yǒu zhì yú xián bù xiào

盖人有亲疏贵贱，有智愚贤不肖；

wàn pǐn bù qí jiē wú tóng bāo jiē wú yī tǐ shú fēi dāng jìng ài zhě

万品不齐，皆吾同胞，皆吾一体，孰非当敬爱者？

ài jìng zhòng rén jí shì ài jìng shèng xián

爱敬众人，即是爱敬圣贤；

néng tōng zhòng rén zhī zhì jí shì tōng shèng xián zhī zhì

能通众人之志，即是通圣贤之志。

hé zhě

何者？

为什么呢？

shèng xián zhī zhì běn yù sī shì sī rén gè dé qí suǒ

圣贤之志，本欲斯世斯人，各得其所。

wú hé ài hé jìng ér ān yī shì zhī rén jí shì wèi shèng xián ér ān zhī yě

吾合爱合敬，而安一世之人，即是为圣贤而安之也。

hé wèi chéng rén zhī měi

何谓成人之美？

yù zhī zài shí dǐ zhì zé wǎ lì duī zhuó zé guī zhāng

玉之在石，抵掷则瓦砾，追琢则圭璋；

gù fán jiàn rén xíng yī shàn shì huò qí rén zhì kě qǔ ér zī kě jìn jiē xū yòu yè ér chéng jiù zhī

故凡见人行一善事，或其人志可取而资可进，皆须诱掖而成就之。

huò wèi zhī jiǎng jiè huò wèi zhī wéi chí

或为之奖借，或为之维持；

huò wèi bái qí wū ér fēn qí bàng

或为白其诬而分其谤；

wù shǐ chéng lì ér hòu yǐ

务使成立而后已。

dà dǐ rén gè è qí fēi lèi xiāng rén zhī shàn zhě shǎo bù shàn zhě duō

大抵人各恶其非类，乡人之善者少，不善者多。

shàn rén zài sú yì nán zì lì

善人在俗，亦难自立。

qiě háo jié zhēng zhēng bù shèn xiū xíng jì duō yì zhǐ zhāi

且豪杰铮铮，不甚修形迹，多易指摘；

gù shàn shì cháng yì bài ér shàn rén cháng de bàng

故善事常易败，而善人常得谤；

wéi rén rén zhǎng zhě kuāng zhí ér fǔ yì zhī qí gōng dé zuì hóng

惟仁人长者，匡直而辅翼之，其功德最宏。

hé wèi quàn rén wéi shàn

何谓劝人为善？

shēng wéi rén lèi shú wú liáng xīn

生为人类，孰无良心？

shì lù yì yì zuì yì méi nì

世路役役，最易没溺。

fán yú rén xiāng chǔ dāng fāng biàn tí sī kāi qí mí huò

凡与人相处，当方便提撕，开其迷惑。

pì yóu cháng yè dà mèng ér lìng zhī yī jué

譬犹长夜大梦，而令之一觉；

pì yóu jiǔ xiàn fán nǎo ér bá zhī qīng liáng wèi huì zuì pǔ

譬犹久陷烦恼，而拔之清凉，为惠最溥。

hán yù yún yī shí quàn rén yǐ kǒu bǎi shì quàn rén yǐ shū

韩愈云：“一时劝人以口，百世劝人以书。

jiào zhī yǔ rén wéi shàn suī yǒu xíng jī rán duì zhèng fèi yào shí yǒu jī xiào bù kě fèi yě

”较之与人为善，虽有形迹，然对证发药，时有奇效，不可废也；

shī yán shī rén dāng fǎn wú zhì

失言失人，当反吾智。

hé wèi jiù rén wēi jí

何谓救人危急？

huàn nàn diān pèi rén suǒ shí yǒu

患难颠沛，人所时有。

ǒu yī yù zhī dāng rú tōng guān zhī zài shēn sù wèi jiě jiù

偶一遇之，当如痌癏之在身，速为解救。

huò yǐ yī yán shēn qí qū yì

或以一言伸其屈抑；

huò yǐ duō fāng jì qí diān lián

或以多方济其颠连。

cuī zǐ yuē huì bù zài dà fù rén zhī jí kě yě

崔子曰：“惠不在大，赴人之急可也。

gài rén rén zhī yán zāi

”盖仁人之言哉。

hé wèi xīng jiàn dà lì

何谓兴建大利？

xiǎo ér yī xiāng zhī nèi dà ér yī yì zhī zhōng fán yǒu lì yì zuì yí xīng jiàn

小而一乡之内，大而一邑之中，凡有利益，最宜兴建；

huò kāi qú dǎo shuǐ huò zhù dī fáng huàn

或开渠导水，或筑堤防患；

huò xiū qiáo liáng yǐ biàn xíng lǚ

或修桥梁，以便行旅；

huò shī chá fàn yǐ jì jī kě

或施茶饭，以济饥渴；

suí yuán quàn dǎo xié lì xīng xiū wù bì xián yí wù cí láo yuàn

随缘劝导，协力兴修，勿避嫌疑，勿辞劳怨。

hé wèi shě cái zuò fú

何谓舍财作福？

shì mén wàn xíng yǐ bù shī wèi xiān

释门万行，以布施为先。

suǒ wèi bù shī zhě zhǐ shì shě zhī yī zì ěr

所谓布施者，只是舍之一字耳。

dá zhě nèi shè liù gēn wài shè liù chén yī qiè suǒ yǒu wú bù shě zhě

达者内舍六根，外舍六尘，一切所有，无不舍者。

gǒu fēi néng rán xiān cóng cái shàng bù shī

苟非能然，先从财上布施。

shì rén yǐ yī shí wéi mìng gù cái wèi zuì zhòng

世人以衣食为命，故财为最重。

wú cóng ér shě zhī nèi yǐ pò wú zhī qiān wài yǐ jì rén zhī jí

吾从而舍之，内以破吾之悭，外以济人之急；

shǐ ér miǎn qiǎng zhōng zé tài rán zuì kě yǐ dàng dí sī qíng qū chú zhí lìn

始而勉强，终则泰然，最可以荡涤私情，祛除执吝。

hé wèi hù chí zhèng fǎ

何谓护持正法？

fǎ zhě wàn shì shēng líng zhī yǎn mù yě

法者，万世生灵之眼目也。

bù yǒu zhèng fǎ hé yǐ cān zàn tiān dì

不有正法，何以参赞天地？

hé yǐ cái chéng wàn wù

何以裁成万物？

hé yǐ tuō chén lí fù

何以脱尘离缚？

hé yǐ jīng shì chū shì

何以经世出世？

gù fán jiàn shèng xián miào mào jīng shū diǎn jí jiē dāng jìng zhòng ér xiū chì zhī

故凡见圣贤庙貌，经书典籍，皆当敬重而修饬之。

zhì yú jǔ yáng zhèng fǎ shàng bào fú ēn yóu dāng miǎn lì

至于举扬正法，上报佛恩，尤当勉励。

hé wèi jìng zhòng zūn zhǎng

何谓敬重尊长？

jiā zhī fù xiōng guó zhī jūn zhǎng yǔ fán nián gāo dé gāo wèi gāo shi gāo zhě jiē dāng jiā yì fèng shì

家之父兄，国之君长，与凡年高，德高，位高，识高者，皆当加意奉事。

zài jiā ér fèng shì fù mǔ shǐ shēn ài wǎn róng róu shēng xià qì xí yǐ chéng xìng biàn shì hé qì gé tiān zhī běn

在家而奉侍父母，使深爱婉容，柔声下气，习以成性，便是和气格天之本。

chū ér shì jūn xíng yī shì wú wèi jūn bù zhī ér zì zì yě

出而事君，行一事，毋谓君不知而自恣也。

xíng yī rén wú wèi jūn bù zhī ér zuò wēi yě

刑一人，毋谓君不知而作威也。

shì jūn rú tiān gǔ rén gé lùn cǐ děng chù zuì guān yīn dé

事君如天，古人格论，此等处最关阴德。

shì kàn zhōng xiào zhī jiā zǐ sūn wèi yǒu bù mián yuǎn ér chāng shèng zhě qiē xū shèn zhī

试看忠孝之家，子孙未有不绵远而昌盛者，切须慎之。

hé wèi ài xī wù mìng

何谓爱惜物命？

fán rén zhī suǒ yǐ wéi rén zhě wéi cǐ cè yǐn zhī xīn ér yǐ

凡人之所以为人者，惟此恻隐之心而已；

qiú rén zhě qiú cǐ jī dé zhě jī cǐ

求仁者求此，积德者积此。

zhōu lǐ mèng chūn zhī yuè xī shēng wú yòng pìn

周礼，“孟春之月，牺牲毋用牝。

mèng zǐ wèi jūn zǐ yuàn páo chú suǒ yǐ quán wú cè yǐn zhī xīn yě

”孟子谓君子远庖厨，所以全吾恻隐之心也。

gù qián bèi yǒu sì bù shí zhī jiè wèi wén shā bù shí jiàn shā bù shí zì yǎng zhě bù shí zhuān wèi wǒ shā zhě bù shí

故前辈有四不食之戒，谓闻杀不食，见杀不食，自养者不食，专为我杀者不食。

xué zhě wèi néng duàn ròu qiě dāng cóng cǐ jiè zhī

学者未能断肉，且当从此戒之。

jiàn jiàn zēng jìn cí xīn yù zhǎng bù tè shā shēng dāng jiè chǔn dòng hán líng jiē wèi wù mìng

渐渐增进，慈心愈长，不特杀生当戒，蠢动含灵，皆为物命。

qiú sī zhǔ jiǎn chú dì shā chóng niàn yī shí zhī yóu lái jiē shā bǐ yǐ zì huó

求丝煮茧，锄地杀虫，念衣食之由来，皆杀彼以自活。

gù bào tiǎn zhī niè dāng yǔ shā shēng děng

故暴殄之孽，当与杀生等。

zhì yú shǒu suǒ wù shāng zú suǒ wù jiàn zhě bù zhī qí jǐ jiē dāng wěi qū fáng zhī

至于手所误伤，足所误践者，不知其几，皆当委曲防之。

gǔ shī yún ài shǔ cháng liú fàn lián é bù diǎn dēng

古诗云：“爱鼠常留饭，怜蛾不点灯。

hé qí rén yě

”何其仁也！

shàn xíng wú qióng bù néng dān shù

善行无穷，不能殚述；

yóu cǐ shí shì ér tuī guǎng zhī zé wàn dé kě bèi yǐ

由此十事而推广之，则万德可备矣。