yuán wén
【原文】
li gāng qǐng zào zhàn chē yuē lǔ yǐ tiě qí shèng zhōng guó qí shuō yǒu sān ér fēi chē bù zú yǐ zhì zhī
李纲请造战车，曰：“虏以铁骑胜中国，其说有三，而非车不足以制之。
bù bīng bù zú yǐ dāng qí chí tū yī yě yòng chē zé chí tū kě yù
步兵不足以当其驰突，一也，用车则驰突可御。
qí bīng mǎ fú rú zhī èr yě yòng chē zé qí bīng zài hòu dù biàn nǎi chū
骑兵、马弗如之，二也，用车则骑兵在后，度便乃出。
zhàn zú duō qiè jiàn dí zhé kuì suī yǒu cháng jì bù dé ér shī sān yě yòng chē zé rén yǒu suǒ yī kě shī qí lì bù wǔ yǒu shù bù dé ér táo
战卒多怯，见敌辄溃，虽有长技，不得而施，三也，用车则人有所依，可施其力，部伍有束，不得而逃。
zé chē kě yǐ zhì shèng míng yǐ
则车可以制胜明矣。
jìng kāng jiān xiàn chē zhì zhě shén zhòng dú zǒng zhì guān zhāng xíng zhōng zhě kě qǔ
靖康间，献车制者甚众，独总制官张行中者可取。
qí zào chē zhī fǎ yòng liǎng gān shuāng lún tuī gān zé lún zhuàn
其造车之法：用两竿双轮，推竿则轮转；
liǎng gān zhī jiān yǐ héng mù guǎn zhī shè jià yǐ zài jù nǔ
两竿之间，以横木筦之，设架以载巨弩；
qí shàng shī pí lí yǐ hàn shǐ shí huì shén shòu zhī xiàng nǔ shǐ fā yú kǒu zhōng ér qiào qí mù yǐ wàng dí
其上施皮篱以捍矢石，绘神兽之象，弩矢发于口中，而窍其目以望敌；
qí xià shī jiǎ qún yǐ wèi rén zú
其下施甲裙以卫人足；
qí qián shī qiāng rèn liǎng chóng zhòng gè sì méi shàng zhǎng ér xià duǎn zhǎng zhě yǐ yù rén yě duǎn zhě yǐ yù mǎ yě
其前施枪刃两重，重各四枚，上长而下短，长者以御人也，短者以御马也；
qí liǎng páng yǐ tiě wèi gōu suǒ zhǐ zé lián shǔ yǐ wéi yíng
其两旁以铁为钩索，止则联属以为营。
qí chū zhàn zhī fǎ zé měi chē yòng bù zú èr shí wǔ rén sì rén tuī gān yǐ yùn chē yī rén dēng chē wàng dí yǐ fā nǔ shǐ èr shí rén zhí pái gōng nǔ cháng qiāng zhǎn mǎ dāo liè chē liǎng páng
其出战之法：则每车用步卒二十五人，四人推竿以运车，一人登车望敌以发弩矢，二十人执牌、弓弩、长枪、斩马刀，列车两旁。
chóng xíng xíng wǔ rén
重行，行五人；
fán yù dí zé pái jū qián gōng nǔ cì zhī qiāng dāo yòu cì zhī
凡遇敌，则牌居前，弓弩次之，枪刀又次之；
dí zài bǎi bù nèi zé yǎn pái gōng nǔ jiān fā yǐ shè zhī
敌在百步内，则偃牌，弓弩间发以射之；
jì bī jìn zé gōng nǔ tuì hòu qiāng dāo jìn qián qiāng yǐ cì rén ér dāo yǐ zhǎn mǎ zú
既逼近，则弓弩退后，枪刀进前，枪以刺人，而刀以斩马足；
zéi tuì zé chē xǐ gǔ zào xiāng lián yǐ jìn jí xiǎn nǎi zhǐ yǐ qí bīng chū liǎng yì zhuī jī yǐ qǔ shèng
贼退，则车徙鼓噪，相联以进，及险乃止，以骑兵出两翼，追击以取胜。
qí bù zhèn zhī fǎ
其布阵之法，
zé měi jūn èr qiān wǔ bǎi rén
则每军二千五百人，
yǐ wǔ fēn zhī yī
以五分之一，
fán wǔ bǎi rén wéi jiàng zuǒ wèi bīng jí zī zhòng zhī shǔ
凡五百人为将佐卫兵及辎重之属，
yú èr qiān rén wéi chē bā shí chéng
余二千人为车八十乘，
yù bù fāng zhèn
欲布方阵，
zé miàn gè yòng chē èr shí chéng
则面各用车二十乘，
chē xiāng lián
车相联，
ér bù zú mí féng yú qí jiān
而步卒弥缝于其间，
qián zhě qí chē xiàng dí
前者其车向敌，
hòu zhě qí chē dǎo xíng
后者其车倒行，
zuǒ yòu zhě qí chē shùn xíng
左右者其车顺行，
zéi gōng zuǒ yòu ér yǎn hòu
贼攻左右而掩后，
zé suí suǒ gōng ér xiàng zhī
则随所攻而向之，
qián hòu zuǒ yòu
前后左右，
qí biàn kě yǐ wú qióng
其变可以无穷，
ér jiàng zuǒ wèi bīng jí zī zhòng zhī shǔ
而将佐卫兵及辎重之属，
jiē chù qí zhōng
皆处其中，
fāng yuán qū zhí
方圆曲直，
suí dì zhī biàn
随地之便，
xíng zé lín cì yǐ wéi zhèn
行则鳞次以为阵。
zhǐ zé gōu lián yǐ wéi yíng bù bì kāi gōu qiàn zhù yíng lěi zuì wéi jiǎn biàn ér wán gù
止则钩联以为营，不必开沟堑，筑营垒，最为简便而完固。
píng xiān chén yú zǐ jùn yán dà tóng xuān fǔ dì fāng de duō kuàng yǎn chē zhàn wèi yi
〔评〕先臣余子俊言：“大同宣抚地方，地多旷衍，车战为宜。
qì xiè gān liáng bù fán mǎ tuó yùn yǒu yòng zhī chéng cè bù sì zhī mǎ
器械干粮，不烦马驮，运有用之城，策不饲之马。
biān pī èr jù jǐn chē zhī lì
”（边批：二句尽车之利。
yīn xiàn tú běn jí bīng bù zào shì suǒ fèi bù zī ér chí zhòng nán xíng lǜ guī yú fèi
）因献图本，及兵部造试，所费不赀，而迟重难行，率归于废。
gù yǒu zhè gū chē zhī hào wèi xíng bù dé yě
故有“鹧鸪车”之号，谓“行不得”也。
fu gǔ rén zhàn jiē yòng chē hé biàn yú xī ér bù biàn yú jīn
夫古人战皆用车，何便于昔而不便于今？
dài kǎo zhī wèi jīng zhì zhī wèi shàn ér dāng shì zhě suì yǐ yī shì qì zhī ěr
殆考之未精，制之未善，而当事者遂以一试弃之耳。
qiě rú qín zhù cháng chéng wàn shì wèi lì
且如秦筑长城，万世为利；
ér jīn zhī zhù bǎo zhù yuán zhě jiē yún shā fú yì pǐ
而今之筑堡筑垣者，皆云沙浮易圮。
zhào chōng guó tún tián yì wàn shì wèi lì
赵充国屯田，亦万世为利；
ér jīn zhī kāi tún zhě yì duō zhù shě wú chéng
而今之开屯者，亦多筑舍无成。
shì jiē wú shí xīn rèn shì zhī rén hé qún cè yǐ qiú wàn quán gù yě fǎ hé gù zāi
是皆无实心任事之人，合群策以求万全故也!法曷故哉？
wū hū gǒu wú shí xīn rèn shì zhī rén jí jǐn shèng zǔ shén zōng zhī fǎ zhì jiē tí zhī yuē zhè gū kě yě
呜呼!苟无实心任事之人，即尽圣祖神宗之法制，皆题之曰“鹧鸪”可也!