suàn shù qiú jī chǐ zhī fǎ rú chú méng chú tóng fāng chí míng gǔ qiàn dǔ biē nào yuán zhuī yáng mǎ zhī lèi wù xíng bèi yǐ dú wèi yǒu xì jī yī shù gǔ fǎ fán suàn fāng jī zhī wù yǒu lì fāng wèi liù mì jiē fāng zhě
算术求积尺之法，如刍萌、刍童、方池、冥谷、堑堵、鳖臑、圆锥、阳马之类，物形备矣，独未有隙积一术，古法：凡算方积之物，有立方，谓六幂皆方者。
qí fǎ zài zì chéng zé de zhī
其法再自乘则得之。
yǒu qiàn dǔ wèi rú tǔ qiáng zhě liǎng biān shā liǎng tóu qí
有堑堵，谓如土墙者，两边杀，两头齐。
qí fǎ bìng shàng xià guǎng zhé bàn yǐ wéi zhī guǎng yǐ zhí gāo chéng zhī yǐ zhí gāo yǐ gǔ yǐ shàng guǎng jiǎn xià guǎng yú zhě bàn zhī wèi gōu
其法并上下广，折半以为之广以直高乘之，以直高以股，以上广减下广，余者半之为勾。
gōu gǔ qiú xián yǐ wéi xié gāo
勾股求弦，以为斜高。
yǒu chú tóng wèi rú fù dòu zhě sì miàn jiē shā
有刍童，谓如覆斗者，四面皆杀。
qí fǎ bèi shàng zhǎng jiā rù xià zhǎng yǐ shàng guǎng chéng zhī
其法倍上长加入下长，以上广乘之；
bèi xià zhǎng jiā rù shàng zhǎng yǐ xià guǎng chéng zhī
倍下长加入上长，以下广乘之；
bìng èr wèi yǐ gāo chéng zhī liù ér yī
并二位，以高乘之，六而一。
xì jī zhě wèi jī zhī yǒu xì zhě rú lèi qí céng tán jí sǎ jiā jī yīng zhī lèi
隙积者，谓积之有隙者，如累棋、层坛及洒家积罂之类。
suī shì fù dòu sì miàn jiē shā yuán yǒu kè quē jí xū xì zhī chù yòng chú tóng fǎ qiú zhī cháng shī yú shù shǎo
虽似覆斗，四面皆杀，缘有刻缺及虚隙之处，用刍童法求之，常失于数少。
yú sī ér de zhī yòng zhēng tóng fǎ wéi shàng wèi
余思而得之，用争童法为上位；
xià wèi bié liè xià guǎng yǐ shàng guǎng jiǎn zhī yú zhě yǐ gāo chéng zhī liù ér yī bìng rù shàng wèi
下位别列：下广以上广减之，余者以高乘之，六而一，并入上位。
jiǎ lìng jī yīng zuì shàng xíng zòng héng gè èr yīng zuì xià xíng gè shí èr yīng xíng xíng xiāng cì
假令积罂：最上行纵横各二罂，最下行各十二罂，行行相次。
xiān yǐ shàng èr xíng xiāng cì lǜ zhì shí èr dāng shí yī xíng yě
先以上二行相次，率至十二，当十一行也。
yǐ chú tóng fǎ qiú zhī bèi shàng háng zhǎng de sì bìng rù xià zhǎng de shí liù yǐ shàng guǎng chéng zhī de zhī sān shí èr
以刍童法求之，倍上行长得四，并入下长得十六，以上广乘之，得之三十二；
yòu bèi xià xíng zhǎng de èr shí sì bìng rù shàng zhǎng dé èr shí liù yǐ xià guǎng chéng zhī de sān bǎi yī shí èr
又倍下行长得二十四，并入上长，得二十六，以下广乘之，得三百一十二；
bìng èr wèi de sān bǎi sì shí sì yǐ gāo chéng zhī de sān qiān qī bǎi bā shí sì
并二位得三百四十四，以高乘之，得三千七百八十四。
zhòng liè xià guǎng shí èr yǐ shàng guǎng jiǎn zhī yú shí yǐ gāo chéng zhī dé yī bǎi yī shí bìng rù shàng wèi de sān qiān bā bǎi jiǔ shí sì
重列下广十二，以上广减之，余十，以高乘之，得一百一十，并入上位，得三千八百九十四；
liù ér yī de liù bǎi sì shí jiǔ cǐ wèi yīng shù yě
六而一，得六百四十九，此为罂数也。
chú tóng qiú jiàn shí fāng zhī jī xì jī qiú jiàn hé jiǎo bù jìn yì chū xiàn jī yě
刍童求见实方之积，隙积求见合角不尽，益出羡积也。
lǚ mǔ zhī fǎ fāng yuán qū zhí jǐn yǐ wèi yǒu huì yuán zhī shù
履亩之法，方圆曲直尽矣，未有会圆之术。
fán yuán tián jì néng chāi zhī xū shǐ huì zhī fù yuán
凡圆田，既能拆之，须使会之复圆。
gǔ fǎ wéi yǐ zhōng pò yuán fǎ chāi zhī qí shī yǒu jí sān bèi zhě
古法惟以中破圆法拆之，其失有及三倍者。
yú bié wèi chāi huì zhī shù zhì yuán tián jìng bàn zhī yǐ wéi xián yòu yǐ bàn jìng jiǎn qù suǒ gē shù yú zhě wèi gǔ
余别为拆会之术，置圆田，径半之以为弦，又以半径减去所割数，余者为股；
gè zì chéng yǐ gǔ chú xián yú zhě kāi fāng chú wèi gōu bèi zhī wèi gē tián zhī zhí jìng
各自乘，以股除弦，余者开方除为勾，倍之为割田之直径。
yǐ suǒ gē zhī shù zì chéng bèi zhī yòu yǐ yuán jìng chú suǒ de jiā rù zhí jìng wèi gē tián zhī hú
以所割之数自乘倍之，又以圆径除所得，加入直径，为割田之弧。
zài gē yì rú zhī jiǎn qù yǐ gē zhī hú zé zài gē zhī hú yě
再割亦如之，减去已割之弧，则再割之弧也。
jiǎ lìng yǒu yuán tián jìng shí bù yù gē èr bù
假令有圆田，径十步，欲割二步。
yǐ bàn jìng wèi xián wǔ bù zì chéng dé èr shí wǔ
以半径为弦，五步自乘得二十五；
yòu yǐ bàn jìng jiǎn qù suǒ gē èr bù yú sān bù wèi gǔ zì chéng de jiǔ
又以半径减去所割二步，余三步为股，自乘得九；
yòng jiǎn xián wài yǒu shí liù kāi píng fāng chú de sì bù wèi gōu bèi zhī wèi suǒ gē zhí jìng
用减弦外，有十六，开平方，除得四步为勾，倍之为所割直径。
yǐ suǒ gē zhī shù èr bù zì chéng wèi sì bèi zhī de wèi bā tuì shàng yī wèi wèi sì chǐ yǐ yuán jìng chú
以所割之数二步自乘为四，倍之得为八，退上一位为四尺，以圆径除。
jīn yuán jìng shí yǐ zú yíng shù wú kě chú
今圆径十，已足盈数，无可除。
zhǐ yòng sì chǐ jiā rù zhí jìng wèi suǒ gē zhī gū fán de yuán jìng bā bù sì chǐ yě
只用四尺加入直径，为所割之孤，凡得圆径八步四尺也。
zài gē yì yī cǐ fǎ
再割亦依此法。
rú yuán jìng èr shí bù qiú hú shù zé dāng zhé bàn nǎi suǒ wèi yǐ yuán jìng chú zhī yě
如圆径二十步求弧数，则当折半，乃所谓以圆径除之也。
cǐ èr lèi jiē zào wēi zhī shù gǔ shū suǒ bú dào zhě màn zhì yú cǐ
此二类皆造微之术，古书所不到者，漫志于此。
zào shě zhī fǎ wèi zhī mù jīng huò yún yù hào suǒ zhuàn
造舍之法，谓之《木经》，或云喻皓所撰。
fán wū yǒu sān fēn qù shēng
凡屋有三分：去声。
zì liáng yǐ shàng wéi shàng fēn de yǐ shàng wèi zhōng fēn jiē wéi xià fēn
自梁以上为上分，地以上为中分，阶为下分。
fán liáng zhǎng jǐ hé zé pèi jí jǐ hé yǐ wéi cuī děng
凡梁长几何，则配极几何，以为榱等。
rú liáng zhǎng bā chǐ pèi jí sān chǐ wǔ cùn zé tīng táng fǎ yě cǐ wèi zhī shàng fēn
如梁长八尺，配极三尺五寸，则厅堂法也，此谓之上分。
yíng ruò gān chǐ zé pèi táng jī ruò gān chǐ yǐ wéi cuī děng
楹若干尺，则配堂基若干尺，以为榱等。
ruò yíng yī zhàng yī chǐ zé jiē jī sì chǐ wǔ cùn zhī lèi
若楹一丈一尺，则阶基四尺五寸之类。
yǐ zhì chéng gǒng cuī jué jiē yǒu dìng fǎ wèi zhī zhōng fēn
以至承拱榱桷，皆有定法，谓之中分。
jiē jí yǒu jùn píng màn sān děng gōng zhōng zé yǐ yù niǎn wéi fǎ fán zì xià ér dēng qián gān chuí jǐn bì hòu gān zhǎn jǐn bì wèi jùn dào
阶级有峻、平、慢三等，宫中则以御辇为法：凡自下而登，前竿垂尽臂，后竿展尽臂为峻道；
hé niǎn shí èr rén qián èr rén yuē qián gān cì èr rén yuē qián tāo yòu cì yuē qián xié
荷辇十二人：前二人曰前竿，次二人曰前绦，又次曰前胁；
hòu yī rén yuē hòu xié yòu hòu yuē hòu tāo wèi hòu yuē hòu gān
后一人曰后胁，又后曰后绦，未后曰后竿。
niǎn qián duì zhǎng yī rén yuē chuán chàng
辇前队长一人，曰传倡；
hòu yī rén yuē bào sài
后一人，曰报赛。
qián gān píng zhǒu hòu gān píng jiān wèi màn dào
前竿平肘，后竿平肩，为慢道；
qián gān chuí shǒu hòu gān píng jiān wèi píng dào
前竿垂手，后竿平肩，为平道；
cǐ zhī wèi xià fēn
此之谓下分。
qí shū sān juǎn
其书三卷。
jìn suì tǔ mù zhī gōng yì wèi yán shàn jiù mù jīng duō bù yòng wèi yǒu rén zhòng wèi zhī yì liáng gōng zhī yī yè yě
近歳土木之工，益为严善，旧《木经》多不用，未有人重为之，亦良工之一业也。
bǎn yìn shū jí táng rén shàng wèi shèng wèi zhī zì féng yíng wáng shǐ yìn wǔ jīng yǐ hòu diǎn jí jiē wèi bǎn běn
版印书籍，唐人尚未盛为之，自冯瀛王始印五经，已后典籍，皆为版本。
qìng lì zhōng yǒu bù yī bì shēng yòu wèi huó bǎn
庆历中，有布衣毕升，又为活版。
qí fǎ yòng jiāo ní kè zì báo rú qián chún měi zì wèi yī yìn huǒ shāo lìng jiān
其法用胶泥刻字，薄如钱唇，每字为一印，火烧令坚。
xiān shè yī tiě bǎn qí shàng yǐ sōng zhī xī hé zhǐ huī zhī lèi mào zhī
先设一铁版，其上以松脂腊和纸灰之类冒之。
yù yìn zé yǐ yī tiě fàn zhì tiě bǎn shàng nǎi mì bù zì yìn
欲印则以一铁范置铁板上，乃密布字印。
mǎn tiě fàn wèi yī bǎn chí jiù huǒ yáng zhī yào shāo róng zé yǐ yī píng bǎn àn qí miàn zé zì píng rú dǐ
满铁范为一板，持就火炀之，药稍镕，则以一平板按其面，则字平如砥。
ruò zhǐ yìn sān èr běn wèi wèi jiǎn yì
若止印三、二本，未为简易；
ruò yìn shù shí bǎi qiān běn zé jí wéi shén sù
若印数十百千本，则极为神速。
cháng zuò èr tiě bǎn yī bǎn yìn shuā yī bǎn yǐ zì bù zì
常作二铁板，一板印刷，一板已自布字。
cǐ yìn zhě cái bì zé dì èr bǎn yǐ jù
此印者才毕，则第二板已具。
gēng hù yòng zhī shùn xī kě jiù
更互用之，瞬息可就。
měi yī zì jiē yǒu shù yìn rú zhī yě děng zì měi zì yǒu èr shí yú yìn yǐ bèi yī bǎn nèi yǒu zhòng fù zhě
每一字皆有数印，如之、也等字，每字有二十余印，以备一板内有重复者。
bù yòng zé yǐ zhǐ tiē zhī měi yùn wèi yī tiē mù gé zhù zhī
不用则以纸贴之，每韵为一贴，木格贮之。
yǒu jī zì sù wú bèi zhě xuán kè zhī yǐ cǎo huǒ shāo shùn xī kě chéng
有奇字素无备者，旋刻之，以草火烧，瞬息可成。
bù yǐ mù wèi zhī zhě mù lǐ yǒu shū mì zhān shuǐ zé gāo xià bù píng jiān yǔ yào xiāng zhān bù kě qǔ
不以木为之者，木理有疏密，沾水则高下不平，兼与药相粘，不可取。
bù ruò fán tǔ yòng qì zài huǒ lìng yào róng yǐ shǒu fú zhī qí yìn zì luò shū bù zhān wū
不若燔土，用讫再火令药熔，以手拂之，其印自落，殊不沾污。
shēng sǐ qí yìn wèi yú qún cóng suǒ de zhì jīn bǎo cáng
升死，其印为余群从所得，至今保藏。
huái nán rén wèi pǔ jīng yú lì shù yī xíng zhī liú yě
淮南人卫朴精于历术，一行之流也。
chūn qiū rì shí sān shí liù zhū lì tōng yàn mì zhě bù guò dé èr shí liù qī wéi yī xíng dé èr shí jiǔ
《春秋》日蚀三十六，诸历通验，密者不过得二十六、七，唯一行得二十九；
pǔ nǎi de sān shí wǔ wéi zhuāng gōng shí bā nián yī shí jīn gǔ suàn jiē bù rù shí fǎ yí qián shǐ wù ěr
朴乃得三十五，唯庄公十八年一蚀，今古算皆不入蚀法，疑前史误耳。
zì xià zhòng kāng wǔ nián guǐ sì suì zhì xī níng liù nián guǐ chǒu fán sān qiān èr bǎi yī nián shū chuán suǒ zài rì shí fán sì bǎi qī shí wǔ
自夏仲康五年癸巳歳，至熙宁六年癸丑，凡三千二百一年，书传所载日食，凡四百七十五。
zhòng lì kǎo yàn suī gè yǒu de shī ér pǔ suǒ de wèi duō
众历考验，虽各有得失，而朴所得为多。
pǔ néng bù yòng suàn tuī gǔ jīn rì yuè shí dàn kǒu sòng chéng chú bù chà yī suàn
朴能不用算，推古今日月蚀，但口诵乘除，不差一算。
fán dà lì xī shì suàn shù lìng rén jiù ěr yī dú jí néng àn sòng
凡大历悉是算数，令人就耳一读，即能暗诵；
bàng tōng lì zé zòng héng sòng zhī
傍通历则纵横诵之。
cháng lìng rén xiě lì shū xiě qì lìng fù ěr dú zhī yǒu chà yī suàn zhě dú zhì qí chù zé yuē cǐ wù mǒu zì
尝令人写历书，写讫，令附耳读之，有差一算者，读至其处，则曰：“此误某字。
qí jīng rú cǐ
”其精如此。
dà chéng chú jiē bù xià zhào wèi yùn chóu rú fēi rén yǎn bù néng zhú
大乘除皆不下照位，运筹如飞，人眼不能逐。
rén yǒu gù yí qí yī suàn zhě pǔ zì shàng zhì xià shǒu xún yī biàn zhì yí suàn chù zé bō zhèng ér qù
人有故移其一算者，朴自上至下，手循一遍，至移算处，则拨正而去。
xī níng zhōng zhuàn fèng yuán lì yǐ wú hòu bù wèi néng jǐn qí shù
熙宁中撰《奉元历》，以无候簿，未能尽其术。
zì yán de liù qī ér yǐ rán yǐ mì yú tā lì
自言得六七而已，然已密于他历。
qián shì jù liǎng zhè shí yú háng zhōu fàn tiān sì jiàn yī mù tǎ fāng liǎng sān jí qián shuài dēng zhī huàn qí tǎ dòng
钱氏据两浙时，于杭州梵天寺建一木塔，方两三级，钱帅登之，患其塔动。
jiàng shī yún wèi bù wǎ shàng qīng gù rú cǐ
匠师云：“未布瓦，上轻，故如此。
fāng yǐ wǎ bù zhī ér dòng rú chū
”方以瓦布之，而动如初。
wú kě nài hé mì shǐ qí qī jiàn yù hào zhī qī lù yǐ jīn chāi wèn tǎ dòng zhī yīn
无可奈何，密使其妻见喻皓之妻，赂以金钗，问塔动之因。
hào xiào rì cǐ yì ěr
皓笑日：“此易耳。
dàn zhú céng bù bǎn qì biàn shí dīng zhī zé bù dòng yǐ
但逐层布板讫，便实钉之，则不动矣。
jiàng shī rú qí yán tǎ suì dìng
”匠师如其言，塔遂定。
gài dīng bǎn shàng xià mí shù liù mù xiāng lián rú qū qiè
盖钉板上下弥束，六幕相联如胠箧。
rén lǚ qí bǎn liù mù xiāng chí zì bù néng dòng
人履其板，六幕相持，自不能动。
rén jiē fú qí jīng liàn
人皆伏其精练。