rén shēng kǎn kě hé wéi hū lái zāi
人生坎坷何为乎来哉？
wǎng wǎng jiē zì zuò niè ěr yú zé fēi yě duō qíng zhòng nuò shuǎng zhí bù jī zhuǎn yīn zhī wèi lèi
往往皆自作孽耳，余则非也，多情重诺，爽直不羁，转因之为累。
kuàng wú fù jia fu gōng kāng kǎi háo xiá jí rén zhī nán chéng rén zhī shì jià rén zhī nǚ fǔ rén zhī r zhǐ bù shèng qū huī jīn rú tǔ duō wèi tā rén
况吾父稼夫公慷慨豪侠，急人之难、成人之事、嫁人之女、抚人之儿，指不胜屈，挥金如土，多为他人。
yú fū fù jū jiā ǒu yǒu xū yòng bù miǎn diǎn zhì
余夫妇居家，偶有需用，不免典质。
shǐ zé yí dōng bǔ xī jì zé zuǒ zhī yòu jué chù
始则移东补西，继则左支右决绌。
yàn yún chǔ jiā rén qíng fēi qián bù xíng
谚云：“处家人情，非钱不行。
xiān qǐ xiǎo rén zhī yì jiàn zhāo tóng shì zhī jī
”先起小人之议，渐招同室之讥。
nǚ zǐ wú cái biàn shì dé zhēn qiān gǔ zhì yán yě
“女子无才便是德”，真千古至言也！
yú suī jū zhǎng ér xíng sān gù shàng xià hū yún wèi sān niang
余虽居长而行三，故上下呼芸为“三娘”。
hòu hū hū wèi sān tài tài shǐ ér xì hū jì chéng xí guàn shèn zhì zūn bēi zhǎng yòu jiē yǐ sān tài tài hū zhī cǐ jiā tíng zhī biàn jī yú
后忽呼为“三太太”，始而戏呼，继成习惯，甚至尊卑长幼，皆以“三太太”呼之，此家庭之变机欤？
qián lóng yǐ sì suí shì wú fù yú hǎi níng guān shè
乾隆乙巳，随侍吾父于海宁官舍。
yún yú wú jiā shū zhōng fù jì xiǎo hán wú fù yuē xí fù jì néng bǐ mò rǔ mǔ jiā xìn fù bǐ sī zhī
芸于吾家书中附寄小函，吾父曰：“媳妇既能笔墨，汝母家信付彼司之。
hòu jiā tíng ǒu yǒu xián yán wú mǔ yí qí shù shì bù dàng réng bù lìng dài bǐ
”后家庭偶有闲言，吾母疑其述事不当，仍不令代笔。
wú fù jiàn xìn fēi yún shǒu bǐ xún yú yuē rǔ fù bìng yé
吾父见信非芸手笔，询余曰：“汝妇病耶？
yú jí zuò zhá wèn zhī yì bù dá
”余即作札问之，亦不答。
jiǔ zhī wú fù nù yuē xiǎng rǔ fù bù xiè dài bǐ ěr
久之，吾父怒曰：“想汝妇不屑代笔耳！
dài yú guī tàn zhī wěi qū yù wèi wǎn pōu yún jí zhǐ zhī yuē níng shòu zé yú wēng wù shī huān yú gū yě
”迨余归，探知委曲，欲为婉剖，芸急止之曰：“宁受责于翁，勿失欢于姑也。
jìng bù zì bái
”竟不自白。
gēng chéng zhī chūn yǔ yòu suí shì wú fù yú hán jiāng mù zhōng yǒu tóng shì shù fú tíng zhě qiè juàn jū yān
庚成之春，予又随侍吾父于邗江幕中，有同事俞孚亭者挈眷居焉。
wú fù wèi fú tíng yuē yī shēng xīn kǔ cháng zài kè zhōng yù mì yì qǐ jū fú yì zhī rén ér bù kě de
吾父谓孚亭曰：“一生辛苦，常在客中，欲觅一起居服役之人而不可得。
ér bèi guǒ néng yǎng tǐ qīn yì dāng yú jiā xiāng mì yī rén lái zhù yǔ yīn xiāng hé
儿辈果能仰体亲意，当于家乡觅一人来，庶语音相合。
hǎn tíng zhuǎn shù yú yú mì zhá zhì yún qiàn méi wù sè de yáo shì nǚ yún yǐ chéng fǒu wèi dìng wèi jí bǐng zhī wú mǔ
”罕亭转述于余，密札致芸，倩媒物色，得姚氏女．芸以成否未定，未即禀知吾母。
qí lái yě tuō yán lín nǚ wèi xī yóu zhě jí wú fù mìng yú jiē qǔ zhì shǔ yún yòu tīng páng rén yì jiàn tuō yán wú fù sù suǒ hé yì zhě
其来也，托言邻女为嬉游者，及吾父命余接取至署，芸又听旁人意见，托言吾父素所合意者。
wú mǔ jiàn zhī yuē cǐ lín nǚ zhī xī yóu zhě yě hé qǔ zhī hu
吾母见之曰：“此邻女之嬉游者也，何娶之乎？
yún suì bìng shī ài yú gū yǐ
”芸遂并失爱于姑矣。
rén zǐ róng yú guǎn zhēn zhōu
壬子容，余馆真州。
wú fù bìng yú hán jiāng yú wǎng shěng yì bìng yān
吾父病于邗江，余往省，亦病焉。
yú dì qǐ táng shí yì suí dài
余弟启堂时亦随待。
yún lái shū yuē qǐ táng dì céng xiàng lín fù jiè dài qiàn yún zuò bǎo xiàn zhuī suǒ shén jí
芸来书曰：“启堂弟曾向邻妇借贷，倩芸作保，现追索甚急。
yú xún qǐ táng qǐ táng zhuǎn yǐ sǎo shì wèi duō shì yú suì pī zhǐ wěi yuē fù zǐ jiē bìng wú qián kě cháng sì qǐ dì guī shí zì xíng dǎ suàn kě yě
”余询启堂，启堂转以嫂氏为多事，余遂批纸尾曰：“父子皆病，无钱可偿，俟启弟归时，自行打算可也。
wèi jǐ bìng jiē yù yú réng wǎng zhēn zhōu
”未几病皆愈，余仍往真州。
yún fù shū lái wú fù chāi shì zhī zhōng shù qǐ dì lín xiàng shì qiě yún lìng táng yǐ lǎo rén zhī bìng liú yóu yáo jī ér qǐ wēng bìng shāo quán yi mì zhǔ yáo tuō yán sī jiā qiè dāng lìng qí jiā fù mǔ dào yáng jiē qǔ
芸覆书来，吾父拆视之，中述启弟邻项事，且云：“令堂以老人之病留由姚姬而起，翁病稍痊，宜密瞩姚托言思家，妾当令其家父母到扬接取。
shí bǐ cǐ xiè zé zhī jì yě
实彼此卸责之计也。
wú fù jiàn shū nù shén xún qǐ táng yǐ lín xiàng shì dá yán bù zhī suì zhá chì yú yuē rǔ fù bèi fu jiè zhài chán bàng xiǎo shū qiě chēng gū yuē lìng táng wēng yuē lǎo rén bèi miù zhī shén
”吾父见书怒甚，询启堂以邻项事，答言不知，遂札饬余曰：“汝妇背夫借债，谗谤小叔，且称姑曰令堂，翁曰老人，悖谬之甚！
wǒ yǐ zhuān rén chí zhá huí sū chì zhú rǔ ruò shāo yǒu rén xīn yì dāng zhī guò
我已专人持札回苏斥逐，汝若稍有人心，亦当知过！
yú jiē cǐ zhá rú wén qīng tiān pī lì jí sù shū rèn zuì mì qí chuán guī kǒng yún zhī duǎn jiàn yě
”余接此札，如闻青天霹雳，即肃书认罪，觅骑遄归，恐芸之短见也。
dào jiā shù qí běn mò ér jiā rén nǎi chí zhú shū zhì lì chì duō guò yán shén jué jué
到家述其本末，而家人乃持逐书至，历斥多过，言甚决绝。
yún qì yuē qiè gù bù hé wàng yán dàn ā wēng dāng shù fù nǚ wú zhī ěr
芸泣曰：“妾固不合妄言，但阿翁当恕妇女无知耳。
yuè shù rì wú fù yòu yǒu shǒu yù zhì yuē wǒ bù wéi yǐ shèn rǔ xié fù bié jū wù shǐ wǒ jiàn miǎn wǒ shēng qì zú yǐ
”越数日，吾父又有手谕至，曰：“我不为已甚，汝携妇别居，勿使我见，免我生气足矣。
nǎi jì yún yú wài jiā ér yún yǐ mǔ wáng dì chū bù yuàn wǎng yī zú zhōng xìng yǒu rén lǔ bàn fǎng wén ér lián zhī zhāo yú fū fù wǎng jū qí jiā xiāo shuǎng lóu
”乃寄芸于外家，而芸以母亡弟出，不愿往依族中，幸友人鲁半舫闻而怜之，招余夫妇往居其家萧爽楼。
yuè liǎng zài wú fù jiàn zhī shǐ wèi shì yú zì lǐng nán guī wú fù zì zhì xiāo shuǎng lóu wèi yún yuē qián shì wǒ yǐ jǐn zhī rǔ hé guī hu
越两载，吾父渐知始未，适余自岭南归，吾父自至萧爽楼谓芸曰：“前事我已尽知，汝盍归乎？
yú fū fù xīn rán réng guī gù zhái gǔ ròu chóng yuán
”余夫妇欣然，仍归故宅，骨肉重圆。
qǐ liào yòu yǒu hān yuán zhī niè zhàng yé
岂料又有憨园之孽障耶！
yún sù yǒu xuè jí yǐ qí dì kè chāng chū wáng bù fǎn
芸素有血疾，以其弟克昌出亡不返。
mǔ jīn shì fù niàn zi bìng méi bēi shāng guò shèn suǒ zhì zì shí hān yuán nián yú wèi fā yú fāng xìng qí de liáng yào
母金氏复念子病没，悲伤过甚所致，自识憨园，年余未发，余方幸其得良药。
ér hān wèi yǒu lì zhě duó qù yǐ qiān jīn zuò pìn qiě xǔ yǎng qí mǔ
而憨为有力者夺去，以千金作聘，且许养其母。
jiā rén yǐ shǔ shā chì lì yǐ
佳人已属沙叱利矣！
yú zhī zhī ér wèi gǎn yán yě jí yún wǎng tàn shǐ zhī zhī guī ér wū yè wèi yú kǒu chū bù liào hān zhī bó qíng nǎi ěr yě
余知之而未敢言也，及芸往探始知之，归而呜咽，谓余口：“初不料憨之薄情乃尔也！
yú yuē qīng zì qíng chī ěr cǐ zhōng rén hé qíng zhī yǒu zāi
”余曰：“卿自情痴耳，此中人何情之有哉？
kuàng jǐn yī yù shí zhě wèi bì néng ān yú jīng chāi bù qún yě yǔ qí hòu huǐ mò ruò wú chéng
况锦衣玉食者，未必能安于荆钗布裙也，雨其后悔，莫若无成。
yīn fǔ wèi zhī zài sān
”因抚慰之再三。
ér yún zhōng yǐ shòu yú wèi hèn xuè jí dà fā chuáng xí zhī lí dāo guī wú xiào shí fā shí zhǐ gǔ shòu xíng xiāo
而芸终以受愚为恨，血疾大发，床席支离，刀圭无效，时发时止，骨瘦形销。
bù shù nián ér bū fù yuē zēng wù yì rì qǐ lǎo qīn yòu yǐ méng jì yī duān zēng wù rì shén yú zé tiáo tíng zhōng lì
不数年而逋负曰增，物议日起，老亲又以盟妓一端，憎恶日甚，余则调停中立。
yǐ fēi shēng rén zhī jìng yǐ
已非生人之境矣。
yún shēng yī nǚ míng qīng jūn shí nián shí sì pō zhī shū qiě jí xián néng zhì chāi diǎn fú xìng lài xīn láo
芸生一女名青君，时年十四，颇知书，且极贤能，质钗典服，幸赖辛劳。
zi míng féng sēn shí nián shí èr cóng shī dú shū
子名逢森，时年十二，从师读书。
yú lián nián wú guǎn shè yī shū huà pù yú jiā mén zhī nèi sān rì suǒ jìn bù fū yī rì suǒ chū jiāo láo kùn kǔ jié jué shí xíng
余连年无馆，设一书画铺于家门之内，三日所进，不敷一日所出，焦劳困苦，竭蹶时形。
lóng dōng wú qiú tǐng shēn ér guò qīng jūn yì yī zhōng gǔ lì yóu qiáng yuē bù hán
隆冬无裘，挺身而过，青君亦衣中股栗，犹强曰“不寒”。
yīn shì yún shì bù yī yào
因是芸誓不医药。
ǒu néng qǐ chuáng shì yú yǒu yǒu rén zhōu chūn xù zì fú jùn wáng mù zhōng guī qiàn rén xiù xīn jīng yī bù yún niàn xiù jīng kě yǐ xiāo zāi jiàng fú qiě lì qí xiù jià zhī fēng jìng xiù yān
偶能起床，适余有友人周春煦自福郡王幕中归，倩人绣《心经》一部，芸念绣经可以消灾降福，且利其绣价之丰，竟绣焉。
ér chūn xù xíng sè cōng cōng bù néng jiǔ dài shí rì gào chéng ruò zhě zhòu láo zhì zēng yāo suān tóu yūn zhī jí
而春煦行色匆匆，不能久待，十日告成，弱者骤劳，致增腰酸头晕之疾。
qǐ zhī mìng bó zhě fú yì bù néng fā cí bēi yě
岂知命薄者，佛亦不能发慈悲也！
xiù jīng zhī hòu yún bìng zhuǎn zēng huàn shuǐ suǒ tāng shàng xià yàn zhī
绣经之后，芸病转增，唤水索汤，上下厌之。
yǒu xī rén lìn wū yú yú huà pù zhī zuǒ fàng lì zhài wèi yè shí qiàn yú zuò huà yīn shi zhī
有西人赁屋于余画铺之左，放利债为业，时倩余作画，因识之。
yǒu rén mǒu jiān qú jiè wǔ shí jīn qǐ yú zuò bǎo yú yǐ qíng yǒu nán què yǔn yān ér mǒu jìng xié zī yuǎn dùn
友人某间渠借五十金，乞余作保，余以情有难却，允焉，而某竟挟资远遁。
xī rén wéi bǎo shì wèn shí lái ráo shé chū yǐ bǐ mò wèi dǐ jiàn zhì wú wù kě cháng
西人惟保是问，时来饶舌，初以笔墨为抵，渐至无物可偿。
suì dǐ wú fù jiā jū xī rén suǒ zhài páo xiào yú mén
岁底吾父家居，西人索债，咆哮于门。
wú fù wén zhī zhào yú hē zé yuē wǒ bèi yì guān zhī jiā hé de fù cǐ xiǎo rén zhī zhài
吾父闻之，召余诃责曰：“我辈衣冠之家，何得负此小人之债！
zhèng pōu sù jiān shì yún yǒu zì yòu tóng méng zǐ xī shān huá shì zhī qí bìng qiǎn rén wèn xùn
”正剖诉间，适芸有自幼同盟姊锡山华氏，知其病，遣人问讯。
táng shàng wù yǐ wéi hān yuán zhī shǐ yīn yù nù yuē rǔ fù bù shǒu guī xùn jié méng chāng jì
堂上误以为憨园之使，因愈怒曰：“汝妇不守闺训，结盟娼妓；
rǔ yì bù sī xí shàng làn wu xiǎo rén
汝亦不思习上，滥伍小人。
ruò zhì rǔ sǐ dì qíng yǒu bù rěn gū kuān sān rì xiàn sù zì wèi jì tuì bì shǒu rǔ nì yǐ
若置汝死地，情有不忍．姑宽三日限，速自为计，退必首汝逆矣！
yún wén ér qì yuē qīn nù rú cǐ jiē wǒ zuì niè
芸闻而泣曰：“亲怒如此，皆我罪孽。
qiè sǐ jūn xíng jūn bì bù rěn
妾死君行，君必不忍；
qiè liú jūn qù jūn bì bù shě
妾留君去，君必不舍。
gū mì huàn huá jiā rén lái wǒ qiáng qǐ wèn zhī
姑密唤华家人来，我强起问之。
yīn lìng qīng jūn fú zhì fáng wài hū huá shǐ wèn yuē rǔ zhǔ mǔ tè yí lái yé
”因令青君扶至房外，呼华使问曰：“汝主母特遗来耶？
yì biàn dào lái yé
抑便道来耶？
yuē zhǔ mǔ jiǔ wén fū rén wò bìng běn yù qīn lái tàn wàng yīn cóng wèi dēng mén bù gǎn zào cì lín xíng zhǔ fù tǎng fū rén bù xián xiāng jū jiǎn xiè bù fáng dào xiāng diào yǎng jiàn yòu shí dēng xià zhī yán
”曰：“主母久闻夫人卧病，本欲亲来探望，因从未登门，不敢造次，临行嘱咐：“倘夫人不嫌乡居简亵，不妨到乡调养，践幼时灯下之言。
gài yún yǔ tóng xiù rì céng yǒu jí bìng xiāng fú zhī shì yě
”盖芸与同绣日，曾有疾病相扶之誓也。
yīn zhǔ zhī yuē fán rǔ sù guī bǐng zhī zhǔ mǔ yú liǎng rì hòu fàng zhōu mì lái
因嘱之曰：“烦汝速归，禀知主母，于两日后放舟密来。
qí rén jì tuì wèi yú yuē huá jiā méng zǐ qíng yú gǔ ròu jūn ruò kěn zhì qí jiā bù fáng tóng háng dàn ér nǚ xié zhī tóng wǎng jì bù biàn liú zhī lèi qīn yòu bù kě bì yú liǎng rì nèi ān dùn zhī
其人既退，谓余曰：“华家盟姊情逾骨肉，君若肯至其家，不妨同行，但儿女携之同往既不便，留之累亲又不可，必于两日内安顿之。
shí yú yǒu biǎo xiōng wáng jìn chén yī zi míng yùn shí yuàn de qīng jūn wèi xí fù
”时余有表兄王荩臣一子名韫石，愿得青君为媳妇。
yún yuē wén wáng láng nuò ruò wú néng bù guò shǒu chéng zhī zǐ ér wáng yòu wú chéng kě shǒu
芸曰：“闻王郎懦弱无能，不过守成之子，而王又无成可守。
xìng shī lǐ zhī jiā qiě yòu dú zǐ xǔ zhī kě yě
幸诗礼之家，且又独子，许之可也。
yú wèi jìn chén yuē wú fù yǔ jūn yǒu wèi yáng zhī yì yù xí qīng jūn liàng wú bù yǔn
”余谓荩臣曰：“吾父与君有渭阳之谊，欲媳青君，谅无不允。
dàn dài zhǎng ér jià shì suǒ bù néng
但待长而嫁，势所不能。
yú fū fù wǎng xī shān hòu jūn jí bǐng zhī táng shàng xiān wèi tóng xī
余夫妇往锡山后，君即禀知堂上，先为童熄；
hé rú
何如？
jìn chén xǐ yuē jǐn rú mìng
”荩臣喜曰：“谨如命”。
féng sēn yì tuō yǒu rén xià yī shān zhuǎn jiàn xué mào yì
逢森亦托友人夏揖山转荐学贸易。
ān dùn yǐ dìng huá zhōu shì zhì shí gēng shēn zhī xī èr shí wǔ rì yě
安顿已定，华舟适至，时庚申之腊二十五日也。
yún yuē jié rán chū mén bù wéi zhāo lín lǐ xiào qiě xī rén zhī xiàng wú zhuó kǒng yì bù fàng bì yú míng rì wǔ gǔ qiǎo rán ér qù
芸曰：“孑然出门，不惟招邻里笑，且西人之项无着，恐亦不放，必于明日五鼓悄然而去。
yú yuē qīng bìng zhōng néng mào xiǎo hán yé
”余曰：“卿病中能冒晓寒耶？
yún yuē
”芸曰；
sǐ shēng yǒu mìng wú duō lǜ yě
“死生有命，无多虑也。
mì bǐng wú fù bàn yǐ wéi rán
”密禀吾父，办以为然。
shì yè xiān jiāng bàn jiān xíng lǐ tiāo xià chuán lìng féng sēn xiān wò
是夜先将半肩行李挑下船，令逢森先卧。
qīng jūn qì yú mǔ cè yún zhǔ yuē rǔ mǔ mìng kǔ jiān yì qíng chī gù zāo cǐ diān pèi xìng rǔ fù dài wǒ hòu cǐ qù kě wú tā lǜ
青君泣于母侧，芸嘱曰：“汝母命苦，兼亦情痴，故遭此颠沛，幸汝父待我厚，此去可无他虑。
liǎng sān nián nèi bì dāng bù zhì chóng yuán
两三年内，必当布置重圆。
rǔ zhì rǔ jiā xū jǐn fù dào wù shì rǔ mǔ
汝至汝家须尽妇道，勿似汝母。
rǔ zhī wēng gū yǐ de rǔ wèi xìng bì shàn shì rǔ
汝之翁姑以得汝为幸，必善视汝。
suǒ liú xiāng lǒng shí wù jǐn fù rǔ dài qu
所留箱笼什物，尽付汝带去。
rǔ dì nián yòu gù wèi lìng zhī lín xíng shí tuō yán jiù yī shù rì jí guī sì wǒ qù yuǎn gào zhī qí gù bǐng wén zǔ fù kě yě
汝弟年幼，故未令知，临行时托言就医，数日即归，俟我去远告知其故，禀闻祖父可也。
páng yǒu jiù yù jí qián juǎn zhōng céng lìn qí jiā xiāo shǔ zhě yuàn sòng zhì xiāng gù shì shí péi bàng zài cè shì lèi bù yǐ
”旁有旧妪，即前卷中曾赁其家消暑者，愿送至乡，故是时陪傍在侧，拭泪不已。
jiāng jiāo wǔ gǔ nuǎn zhōu gòng chuò zhī
将交五鼓，暖粥共啜之。
yún qiǎng yán xiào yuē xī yī zhōu ér jù jīn yī zhōu ér sàn ruò zuò chuán qí kě míng chī zhōu jì yǐ
芸强颜笑曰：“昔一粥而聚，今一粥而散，若作传奇，可名《吃粥记》矣。
féng sēn wén shēng yì qǐ shēn yuē mǔ hé wéi
”逢森闻声亦起，呻曰：“母何为？
yún yuē jiāng chū mén jiù yī ěr
”芸曰：“将出门就医耳。
féng sēn yuē qǐ hé zǎo
”逢森曰：“起何早？
yuē lù yuǎn ěr
”曰：“路远耳。
rǔ yǔ zǐ xiāng ān zài jiā wú tǎo zǔ mǔ xián
汝与姊相安在家，毋讨祖母嫌。
wǒ yǔ rǔ fù tóng wǎng shù rì jí guī
我与汝父同往，数日即归。
jī shēng sān chàng yún hán lèi fú yù qǐ hòu mén jiāng chū féng sēn hū dà kū yuē ǎi wǒ mǔ bù guī yǐ
”鸡声三唱，芸含泪扶妪，启后门将出，逢森忽大哭曰：“噫，我母不归矣！
qīng jūn kǒng jīng rén jí yǎn qí kǒu ér wèi zhī dàng shì shí yú liǎng rén cùn cháng yǐ duàn bù néng fù zuò yī yǔ dàn zhǐ yǐ cōng kū ér yǐ
”青君恐惊人，急掩其口而慰之．当是时，余两人寸肠已断，不能复作一语，但止以“匆哭”而已。
qīng jūn bì men hòu yún chū xiàng shí shù bù yǐ pí bù néng xíng shǐ yù tí dēng yú bēi fù zhī ér xíng
青君闭们后，芸出巷十数步，已疲不能行，使妪提灯，余背负之而行。
jiāng zhì zhōu cì jǐ wèi luó zhě suǒ zhí xìng lǎo yù rèn yún wèi bìng nǚ yú wèi xù qiě de zhōu zǐ jiē huá shì gōng rén wén shēng jiē yìng xiāng fú xià chuán
将至舟次，几为逻者所执，幸老妪认芸为病女，余为婿，且得舟子皆华氏工人，闻声接应，相扶下船。
jiě wéi hòu yún shǐ fàng shēng tòng kū
解维后，芸始放声痛哭。
shì xíng yě qí mǔ zǐ yǐ chéng yǒng jué yǐ
是行也，其母子已成永诀矣！
huá míng dà chéng jū wú xī zhī dōng gāo shān miàn shān ér jū gōng gēng wèi yè rén jí piáo chéng qí qī xià shì jí yún zhī méng zǐ yě
华名大成，居无锡之东高山，面山而居，躬耕为业，人极朴诚，其妻夏氏，即芸之盟姊也。
shì rì wǔ wèi zhī jiāo shǐ dǐ qí jiā
是日午未之交，始抵其家。
huá fū rén yǐ yǐ mén ér shì lǜ liǎng xiào nǚ zhì zhōu xiāng jiàn shén huan fú yún dēng àn kuǎn dài yīn qín
华夫人已倚门而侍，率两笑女至舟，相见甚欢，扶芸登岸，款待殷勤。
sì lín fù rén rú zǐ hōng rán rù shì jiāng yún huán shì yǒu xiāng wèn xùn zhě yǒu xiāng lián xī zhě jiāo tóu jiē ěr mǎn shì jiū jiū
四邻妇人孺子哄然入室，将芸环视，有相问讯者，有相怜惜者，交头接耳，满室啾啾。
yún wèi huá fū rén yuē jīn rì zhēn rú yú fǔ rù táo yuán yǐ
芸谓华夫人曰：“今日真如渔父入桃源矣。
huá yuē mèi mò xiào xiāng rén shǎo suǒ jiàn duō suǒ guài ěr
”华曰：“妹莫笑，乡人少所见多所怪耳。
zì cǐ xiāng ān dù suì
”自此相安度岁。
zhì yuán xiāo jǐn gé liǎng xún ér yún jiàn néng qǐ bù shì yè guān lóng dēng yú dǎ mài chǎng zhōng shén qíng tài dù jiàn kě fù yuán
至元宵，仅隔两旬而芸渐能起步，是夜观龙灯于打麦场中，神情态度渐可复元。
yú nǎi xīn ān yǔ zhī sī yì yuē wǒ jū cǐ fēi jì yù tā shì ér duǎn yú zī nài hé
余乃心安，与之私议曰：“我居此非计，欲他适而短于资，奈何？
yún yuē qiè yì chóu zhī yǐ
”芸曰：“妾亦筹之矣。
jūn zǐ zhàng fàn huì lái xiàn yú jìng jiāng yán gōng táng sī huì jì shí nián qián céng jiè jūn shí jīn shì shù bù fū qiè diǎn chāi còu zhī jūn yì zhī yé
君姊丈范惠来现于靖江盐公堂司会计，十年前曾借君十金，适数不敷，妾典钗凑之，君忆之耶？
yú yuē wàng zhī yǐ
”余曰：“忘之矣。
yún yuē wén jìng jiāng qù cǐ bù yuǎn jūn hé yī wǎng
”芸曰：“闻靖江去此不远，君盍一往？
yú rú qí yán
”余如其言。
shí tiān pō nuǎn zhī róng páo huā jiào duǎn guà yóu jué qí rè cǐ xīn yǒu zhēng yuè shí liù rì yě
时天颇暖，织绒袍哗叽短褂犹觉其热，此辛酉正月十六日也。
shì yè sù xī shān kè lǚ lìn bèi ér wò
是夜宿锡山客旅，赁被而卧。
chen qǐ chèn jiāng yīn háng chuán yí lù nì fēng jì yǐ wēi yǔ
晨起趁江阴航船，一路逆风，继以微雨。
yè zhì jiāng yīn jiāng kǒu chūn hán chè gǔ gū jiǔ yù hán náng wèi zhī qìng
夜至江阴江口，春寒彻骨，沽酒御寒，囊为之罄。
chóu chú zhōng yè nǐ xiè chèn yī zhì qián ér dù
踌躇终夜，拟卸衬衣质钱而渡。
shí jiǔ rì běi fēng gèng liè xuě shì yóu nóng bù jīn cǎn rán lèi luò àn jì fáng zī dù fèi bù gǎn zài yǐn
十九日北风更烈，雪势犹浓，不禁惨然泪落，暗计房资渡费，不敢再饮。
zhèng xīn hán gǔ lì jiān hū jiàn yī lǎo wēng cǎo xié zhān lì fù huáng bāo rù diàn yǐ mù shì yú shì xiāng shí zhě
正心寒股栗间，忽见一老翁草鞋毡笠负黄包，入店，以目视余，似相识者。
yú yuē wēng fēi tài zhōu cáo xìng yé
余曰：“翁非泰州曹姓耶？
dá yuē rán
”答曰：“然。
wǒ fēi gōng sǐ tián gōu hè yǐ
我非公，死填沟壑矣！
jīn xiǎo nǚ wú yàng shí sòng gōng dé
今小女无恙，时诵公德。
bù yì jīn rì xiāng féng hé dòu liú yú cǐ
不意今日相逢，何逗留于此？
gài yú mù tài zhōu shí yǒu cáo xìng běn wēi jiàn yī nǚ yǒu zī sè yǐ xǔ xù jiā yǒu shì lì zhě fàng zhài móu qí nǚ zhì shè sòng yú cóng zhōng tiáo hù réng guī suǒ xǔ cáo jí tóu rù gōng men wèi lì kòu shǒu zuò xiè gù shí zhī
”盖余幕泰州时有曹姓，本微贱，一女有姿色，已许婿家，有势力者放债谋其女，致涉讼，余从中调护，仍归所许，曹即投入公们为隶，叩首作谢，故识之。
yú gào yǐ tóu qīn yù xuě zhī yóu cáo yuē míng rì tiān qíng wǒ dāng shùn tú xiāng sòng
余告以投亲遇雪之由，曹曰：“明日天晴，我当顺途相送。
chū qián gū jiǔ bèi jí kuǎn qià
”出钱沽酒，备极款洽。
èr shí rì xiǎo zhōng chū dòng jí wén jiāng kǒu huàn dù shēng yú jīng qǐ hū cáo tóng jì
二十日晓钟初动，即闻江口唤渡声，余惊起，呼曹同济。
cáo yuē wù jí yi bǎo shí dēng zhōu
曹曰：“勿急，宜饱食登舟。
nǎi dài cháng fáng fàn qián lā yú chū gū
”乃代偿房饭钱，拉余出沽。
yú yǐ lián rì dòu liú jí yù gǎn dù shí bù xià yàn qiáng dàn má bǐng liǎng méi
余以连日逗留，急欲赶渡，食不下咽，强啖麻饼两枚。
jí dēng zhōu jiāng fēng rú jiàn sì zhī fā zhàn
及登舟，江风如箭，四肢发战。
cáo yuē wén jiāng yīn yǒu rén yì yú jìng qí qī gù shì zhōu ér wǎng bì sì gù zhě lái shǐ dù ěr
曹曰：“闻江阴有人缢于靖，其妻雇是舟而往，必俟雇者来始渡耳。
xiāo fù rěn hán wǔ shǐ jiě lǎn
”枵腹忍寒，午始解缆。
zhì jìng mù yān sì hé yǐ
至靖，暮烟四合矣。
cáo yuē jìng yǒu gōng táng liǎng chù suǒ fǎng zhě chéng nèi yé
曹曰：“靖有公堂两处，所访者城内耶？
chéng wài yé
城外耶？
yú liàng qiàng suí qí hòu qiě xíng qiě duì yuē shí bù zhī qí nèi wài yě
”余踉跄随其后，且行且对曰：“实不知其内外也。
cáo yuē rán zé qiě zhǐ sù míng rì wǎng fǎng ěr
”曹曰：“然则且止宿，明日往访耳。
jìn lǚ diàn xié wà yǐ wèi ní yū shī tòu suǒ huǒ hōng zhī cǎo cǎo yǐn shí pí jí hān shuì
”进旅店，鞋袜已为泥淤湿透，索火烘之，草草饮食，疲极酣睡。
chen qǐ wà shāo qí bàn cáo yòu dài cháng fáng fàn qián
晨起，袜烧其半，曹又代偿房饭钱。
fǎng zhì chéng zhōng huì lái shàng wèi qǐ wén yú zhì pī yī chū jiàn yú zhuàng jīng yuē jiù hé láng bèi zhì cǐ
访至城中，惠来尚未起，闻余至，披衣出，见余状惊曰：“舅何狼狈至此？
yú yuē gū wù wèn yǒu yín qǐ jiè èr jīn xiān qiǎn sòng wǒ zhě
”余曰：“姑勿问，有银乞借二金，先遣送我者。
huì lái yǐ xiāng bǐng èr yuán shòu yú jí yǐ zèng cáo
”惠来以香饼二圆授余，即以赠曹。
cáo lì què shòu yī yuán ér qù
曹力却，受一圆而去。
yú nǎi lì shù suǒ zāo bìng yán lái yì
余乃历述所遭，并言来意。
huì lái yuē láng jiù zhì qī jí wú sù bū yì yīng jié jìn mián lì wú rú háng hǎi yán chuán xīn bèi dào zhèng dāng pán zhàng zhī shí bù néng nuó yí fēng zèng dāng miǎn miáo fān yín èr shí yuán yǐ cháng jiù qiàn hé rú
惠来曰：“郎舅至戚，即无宿逋，亦应竭尽绵力，无如航海盐船新被盗，正当盘帐之时，不能挪移丰赠，当勉描番银二十圆以偿旧欠，何如？
yú běn wú shē wàng suì nuò zhī
”余本无奢望，遂诺之．
liú zhù liǎng rì tiān yǐ qíng nuǎn jí zuò guī jì
留住两日，天已晴暖，即作归计。
èr shí wǔ rì réng huí huá zhái
二十五日仍回华宅。
yún yuē jūn yù xuě hu
芸曰：“君遇雪乎？
yú gào yǐ suǒ kǔ
”余告以所苦。
yīn cǎn rán yuē xuě shí qiè yǐ jūn wèi dǐ jìng nǎi shàng dòu liú jiāng kǒu
因惨然曰：“雪时，妾以君为抵靖，乃尚逗留江口。
xìng yù cáo lǎo jué chù féng shēng yì kě wèi jí rén tiān xiàng yǐ
幸遇曹老，绝处逢生，亦可谓吉人天相矣。
yuè shù rì de qīng jūn xìn zhī féng sēn yǐ wèi yī shān jiàn yǐn rù diàn jìn chén qǐng mìng yú wú fù zé zhēng yuè èr shí sì rì jiāng yī jiē qù
”越数日，得青君信，知逢森已为揖山荐引入店，荩臣请命于吾父，择正月二十四日将伊接去。
ér nǚ zhī shì cū néng liǎo liǎo dàn fēn lí zhì cǐ lìng rén zhōng jué cǎn shāng ěr
儿女之事粗能了了，但分离至此，令人终觉惨伤耳。
èr yuè chū rì nuǎn fēng hé yǐ jìng jiāng zhī xiàng báo bèi xíng zhuāng fǎng gù rén hú kěn táng yú hán jiāng yán shǔ yǒu gòng jú zhòng sī shì gōng yán rù jú dài sī bǐ mò shēn xīn shāo dìng
二月初，日暖风和，以靖江之项薄备行装，访故人胡肯堂于邗江盐署，有贡局众司事公延入局，代司笔墨，身心稍定。
zhì míng nián rén xū bā yuè jiē yún shū yuē bìng tǐ quán liáo wéi jì shí yú fēi qīn fēi you zhī jiā zhōng jué fēi jiǔ cháng zhī cè le yuàn yì lái hán yī dǔ píng shān zhī shèng
至明年壬戌八月，接芸书曰：“病体全廖，惟寄食于非亲非友之家，终觉非久长之策了，愿亦来邗，一睹平山之胜。
yú nǎi lìn wū yú hán jiāng xiān chūn mén wài lín hé liǎng chuán zì zhì huá shì jiē yún tóng háng
”余乃赁屋于邗江先春门外，临河两椽，自至华氏接芸同行。
huá fū rén zèng yī xiǎo xī nú yuē ā shuāng bāng sī chuī cuàn bìng dìng tā nián jié lín zhī yuē
华夫人赠一小奚奴曰阿双，帮司炊爨，并订他年结邻之约。
shí yǐ shí yuè píng shān qī lěng qī yǐ chūn yóu
时已十月，平山凄冷，期以春游。
mǎn wàng sàn xīn tiáo shè xú tú gǔ ròu chóng yuán
满望散心调摄，徐图骨肉重圆。
bù mǎn yuè ér gòng jú sī shì hū cái shí yǒu wǔ rén yú xì you zhōng zhī you suì yì sàn xián
不满月，而贡局司事忽裁十有五人，余系友中之友，遂亦散闲。
yún shǐ yóu bǎi jì dài yú chóu huà qiǎng yán wèi jiè wèi cháng shāo shè yuàn yóu
芸始犹百计代余筹画，强颜慰藉，未尝稍涉怨尤。
zhì guǐ hài zhòng chūn xuè jí dà fā
至癸亥仲春，血疾大发。
yú yù zài zhì jìng jiāng zuò qiāng bó zhī hū yún yuē qiú qīn bù rú qiú yǒu
余欲再至靖江作将伯之呼，芸曰：“求亲不如求友。
yú yuē cǐ yán suī shì qīn yǒu suī guān qiè xiàn jiē xián chǔ zì gù bù huáng
”余曰：“此言虽是，亲友虽关切，现皆闲处，自顾不遑。
yún yuē xìng tiān shí yǐ nuǎn qián tú kě wú zǔ xuě zhī lǜ yuàn jūn sù qù sù huí wù yǐ bìng rén wèi niàn
”芸曰：“幸天时已暖，前途可无阻雪之虑，愿君速去速回，勿以病人为念。
jūn huò tǐ yǒu bù ān qiè zuì gèng zhòng yǐ
君或体有不安，妾罪更重矣。
shí yǐ xīn shuǐ bù jì yú yáng wéi gù luó yǐ ān qí xīn shí zé náng bǐng tú bù qiě shí qiě xíng
”时已薪水不继，余佯为雇骡以安其心，实则囊饼徒步，且食且行。
xiàng dōng nán liǎng dù chā hé yuē bā jiǔ shí lǐ sì wàng wú cūn luò
向东南，两渡叉河，约八九十里，四望无村落。
zhì gèng xǔ dàn jiàn huáng shā mò mò míng xīng shǎn shǎn dé yī tǔ dì cí gāo yuē wǔ chǐ xǔ huán yǐ duǎn qiáng zhí yǐ shuāng bǎi yīn xiàng shén kòu shǒu zhù yuē sū zhōu chén mǒu tóu qīn shī lù zhì cǐ yù jiǎ shén cí yī xiǔ xìng shén lián yòu
至更许，但见黄沙漠漠，明星闪闪，得一土地祠，高约五尺许，环以短墙，植以双柏，因向神叩首，祝曰：“苏州沈某投亲失路至此，欲假神祠一宿，幸神怜佑。
yú shì yí xiǎo shí xiāng lú yú páng yǐ shēn tàn zhī jǐn róng bàn tǐ
”于是移小石香炉于旁，以身探之，仅容半体。
yǐ fēng mào fǎn dài yǎn miàn zuò bàn shēn yú zhōng chū xī yú wài bì mù jìng tīng wēi fēng xiāo xiāo ér yǐ
以风帽反戴掩面，坐半身于中，出膝于外，闭目静听，微风萧萧而已。
zú pí shén juàn hūn rán shuì qù
足疲神倦，昏然睡去。
jí xǐng dōng fāng yǐ bái duǎn qiáng wài hū yǒu bù yǔ shēng jí chū tàn shì gài tǔ rén gǎn jí jīng cǐ yě
及醒，东方已白，短墙外忽有步语声，急出探视，盖土人赶集经此也。
wèn yǐ tú yuē
问以途，曰；
nán xíng shí lǐ jí tài xīng xiàn chéng chuān chéng xiàng dōng nán shí lǐ yī tǔ dūn guò bā dūn jí jìng jiāng jiē kāng zhuāng yě
“南行十里即泰兴县城，穿城向东南十里一土墩，过八墩即靖江，皆康庄也。
yú nǎi fǎn shēn yí lú yú yuán wèi kòu shǒu zuò xiè ér xíng
”余乃反身，移炉于原位，叩首作谢而行。
guò tài xīng jí yǒu xiǎo chē kě fù
过泰兴，即有小车可附。
shēn kè dǐ jìng
申刻抵靖。
tóu cì yān
投刺焉。
liáng jiǔ sī hūn zhě yuē fàn ye yīn gōng wǎng cháng zhōu qù yǐ
良久，司阍者曰：“范爷因公往常州去矣。
chá qí cí sè shì yǒu tuī tuō yú jí zhī yuē hé rì kě guī
”察其辞色，似有推托，余诘之曰：“何日可归？
yuē bù zhī yě
”孟子说：“不知道。
yú yuē suī yī nián yì jiāng dài zhī
”余曰：“虽一年亦将待之。
hūn zhě huì yú yì sī wèn yuē gōng yǔ fàn ye dí láng jiù yé
”阍者会余意，私问曰：“公与范爷嫡郎舅耶？
yú yuē gǒu fēi dí zhě bù dài qí guī yǐ
”余曰：“苟非嫡者，不待其归矣。
hūn zhě yuē gōng gū dài zhī
”阍者曰：“公姑待之。
yuè sān rì nǎi yǐ huí jìng gào gòng nuó èr shí wǔ jīn
”越三日，乃以回靖告，共挪二十五金。
gù luó jí fǎn yún zhèng xíng róng cǎn biàn xiū xiū tì qì
雇骡急返，芸正形容惨变，咻咻涕泣。
jiàn yú guī cu ran yuē jūn zhī zuó wǔ ā shuāng juǎn táo hu
见余归，卒然曰：“君知昨午阿双卷逃乎？
qiàn rén dà suǒ jīn yóu bù dé
倩人大索，今犹不得。
shī wù xiǎo shì rén xì yī mǔ lín xíng zài sān jiāo tuō jīn ruò táo guī zhōng yǒu dà jiāng zhī zǔ yǐ jué kān yú tǎng qí fù mǔ nì zi tú zhà jiāng nài zhī hé
失物小事，人系伊母临行再三交托，今若逃归，中有大江之阻，已觉堪虞，倘其父母匿子图诈，将奈之何？
qiě yǒu hé yán jiàn wǒ méng zǐ
且有何颜见我盟姊？
yú yuē qǐng wù jí qīng lǜ guò shēn yǐ
”余曰：“请勿急，卿虑过深矣。
nì zi tú zhà zhà qí fù yǒu yě wǒ fū fù liǎng jiān dān yī kǒu ěr kuàng xié lái bàn zǎi shòu yī fēn shí cóng wèi shāo jiā pū zé lín lǐ xián zhī
匿子图诈，诈其富有也，我夫妇两肩担一口耳，况携来半载，授衣分食，从未稍加扑责，邻里咸知。
cǐ shí xiǎo nú sàng liáng chéng wēi qiè táo
此实小奴丧良，乘危窃逃。
huá jiā méng zǐ zèng yǐ fěi rén bǐ wú yán jiàn qīng qīng hé fǎn wèi wú yán jiàn bǐ yé
华家盟姊赠以匪人，彼无颜见卿，卿何反谓无颜见彼耶？
jīn dāng yī miàn chéng xiàn lì àn yǐ dù hòu huàn kě yě
今当一面呈县立案，以杜后患可也。
yún wén yú yán yì sì shāo shì
”芸闻余言，意似稍释。
rán zì cǐ mèng zhōng yì yǔ shí hū ā shuāng táo yǐ huò hū hān hé fù wǒ bìng shì rì yǐ zēng yǐ
然自此梦中呓语，时呼“阿双逃矣”，或呼“憨何负我”，病势日以增矣。
yú yù yán yī zhěn zhì yún zǔ yuē
余欲延医诊治，芸阻曰；
qiè bìng shǐ yīn dì wáng mǔ sàng bēi tòng guò shèn jì wéi qíng gǎn hòu yóu fèn jī ér píng sù yòu duō guò lǜ mǎn wàng nǔ lì zuò yī hǎo xí fù ér bù néng de yǐ zhì tóu xuàn zhēng chōng zhū zhèng bì bèi suǒ wèi bìng rén gāo máng liáng yī shù shǒu qǐng wù wèi wú yì zhī fèi
“妾病始因弟亡母丧，悲痛过甚，继为情感，后由忿激，而平素又多过虑，满望努力做一好媳妇，而不能得，以至头眩、怔忡诸症毕备，所谓病人膏盲，良医束手，请勿为无益之费。
yì qiè chàng suí èr shí sān zhōng méng jūn cuò ài bǎi fán tǐ xù bù yǐ wán liè jiàn qì zhī jǐ rú jūn de xù rú cǐ qiè yǐ cǐ shēng wú hàn
忆妾唱随二十三中，蒙君错爱，百凡体恤，不以顽劣见弃，知己如君，得婿如此，妾已此生无憾！
ruò bù yī nuǎn cài fàn bǎo yī shì yōng yōng yōu yóu quán shí rú cāng láng tíng xiāo shuǎng lóu zhī chǔ jìng zhēn chéng yān huǒ shén xiān yǐ
若布衣暖，菜饭饱，一室雍雍，优游泉石，如沧浪亭、萧爽楼之处境，真成烟火神仙矣。
shén xiān jǐ shì cái néng xiū dào wǒ bèi hé rén gǎn wàng shén xiān yé
神仙几世才能修到，我辈何人，敢望神仙耶？
qiáng ér qiú zhī zhì gàn zào wù zhī jì jí yǒu qíng mó zhī rǎo
强而求之，致干造物之忌，即有情魔之扰。
zǒng yīn jūn tài duō qíng qiè shēng bó mìng ěr
总因君太多情，妾生薄命耳！
yīn yòu wū yè ér yán yuē rén shēng bǎi nián zhōng guī yī sǐ
”因又呜咽而言曰：“人生百年，终归一死。
jīn zhōng dào xiāng lí hū yān zhǎng bié bù néng zhōng fèng jī zhǒu mù dǔ féng sēn qǔ fù cǐ xīn shí jué gěng gěng
今中道相离，忽焉长别，不能终奉箕帚、目睹逢森娶妇，此心实觉耿耿。
yán yǐ lèi luò rú dòu
”言已，泪落如豆。
yú miǎn qiǎng wèi zhī yuē qīng bìng bā nián yān yān yù jué zhě lǚ yǐ jīn hé hū zuò duàn cháng yǔ yé
余勉强慰之曰：“卿病八年，恹恹欲绝者屡矣，今何忽作断肠语耶？
yún yuē lián rì mèng wǒ fù mǔ fàng zhōu lái jiē bì mù jí piāo rán shàng xià rú xíng yún wù zhōng dài hún lí ér qū qiào cún hu
”芸曰：“连日梦我父母放舟来接，闭目即飘然上下，如行云雾中，殆魂离而躯壳存乎？
yú yuē cǐ shén bù shōu shě fú yǐ bǔ jì jìng xīn tiáo yǎng zì néng ān quán
”余曰：“此神不收舍，服以补剂，静心调养，自能安痊。
yún yòu xī xū yuē qiè ruò shāo yǒu shēng jī xiàn duàn bù gǎn jīng jūn tīng wén
”芸又唏嘘曰：“妾若稍有生机—线，断不敢惊君听闻。
jīn míng lù yǐ jìn gǒu zài bù yán yán wú rì yǐ jūn zhī bù dé qīn xīn liú lí diān pèi jiē yóu qiè gù qiè sǐ zé qīn xīn zì kě wǎn huí jūn yì kě miǎn qiān guà
今冥路已近，苟再不言，言无日矣．君之不得亲心，流离颠沛，皆由妾故，妾死则亲心自可挽回，君亦可免牵挂。
táng shàng chūn qiū gāo yǐ qiè sǐ jūn yi zǎo guī
堂上春秋高矣，妾死，君宜早归。
rú wú lì xié qiè hái gǔ guī bù fáng zàn jū yú cǐ dài jūn jiāng lái kě ěr
如无力携妾骸骨归，不妨暂居于此，待君将来可耳。
yuàn jūn lìng xù dé róng jiān bèi zhě yǐ fèng shuāng qīn fǔ wǒ yí zǐ qiè yì míng mù yǐ
愿君另续德容兼备者，以奉双亲，抚我遗子，妾亦瞑目矣。
yán zhì cǐ tòng cháng yù liè bù jué cǎn rán dà tòng
”言至此，痛肠欲裂，不觉惨然大恸。
yú yuē qīng guǒ zhōng dào xiāng shě duàn wú zài xù zhī lǐ kuàng céng jīng cāng hǎi nán wéi shuǐ chú què wū shān bú shì yún ěr
余曰：“卿果中道相舍，断无再续之理，况‘曾经沧海难为水，除却巫山不是云’耳。
yún nǎi zhí yú shǒu ér gèng yù yǒu yán jǐn duàn xù dié yán lái shì èr yǔ hū fā chuǎn kǒu jìn liǎng mù dèng shì qiān hū wàn huàn yǐ bù néng yán
”芸乃执余手而更欲有言，仅断续叠言“来世”二宇，忽发喘口噤，两目瞪视，千呼万唤已不能言。
tòng lèi liǎng xíng cén cén liú yì jì ér chuǎn lì wēi lèi jiàn gàn yī líng piāo miǎo jìng ěr cháng shì
痛泪两行，涔涔流溢．既而喘沥微，泪渐干，一灵缥缈，竟尔长逝！
shí jiā qìng guǐ hài sān yuè sān shí rì yě
时嘉庆癸亥三月三十日也。
dàng shì shí gū dēng yī zhǎn jǔ mù wú qīn liǎng shǒu kōng quán cùn xīn yù suì
当是时，孤灯一盏，举目无亲，两手空拳，寸心欲碎。
mián mián cǐ hèn hé qí yǒu jí
绵绵此恨，曷其有极！
chéng wú you hú shěng táng yǐ shí jīn wèi zhù yú jìn shì zhōng suǒ yǒu biàn mài yī kōng qīn wéi chéng liàn
承吾友胡省堂以十金为助，余尽室中所有，变卖一空，亲为成殓。
wū hū
唉！
yún yī nǚ liú jù nán zǐ zhī jīn huái cái shí
芸一女流，具男子之襟怀才识。
guī wú mén hòu yú rì bēn zǒu yī shí zhōng kuì quē fá yún néng xiān xī bù jiè yì
归吾门后，余日奔走衣食，中馈缺乏，芸能纤悉不介意。
jí yú jiā jū wéi yǐ wén zì xiāng biàn xī ér yǐ
及余家居，惟以文字相辩析而已。
zú zhī jí bìng diān lián jī hèn yǐ méi shuí zhì zhī yé
卒之疾病颠连，赍恨以没，谁致之耶？
yú yǒu fù guī zhōng liáng yǒu yòu hé kě shèng dào zāi
余有负闺中良友，又何可胜道哉？
fèng quàn shì jiān fū fù gù bù kě bǐ cǐ xiāng chóu yì bù kě guò yú qíng dǔ
奉劝世间夫妇，固不可彼此相仇，亦不可过于情笃。
huà yún ēn ài fū qī bú dào tóu rú yú zhě kě zuò qián chē zhī jiàn yě
话云“恩爱夫妻不到头”，如余者，可作前车之鉴也。
huí shà zhī qī sú chuán shì rì hún bì suí shā ér guī gù jū zhōng pū shè yī rú shēng qián qiě xū pù shēng qián jiù yī yú chuáng shàng zhì jiù xié yú chuáng xià yǐ dài hún guī zhān gù wú xià xiāng chuán wèi zhī shōu yǎn guāng
回煞之期，俗传是日魂必随煞而归，故居中铺设一如生前，且须铺生前旧衣于床上，置旧鞋于床下，以待魂归瞻顾，吴下相传谓之“收眼光”。
yán yǔ shì zuò fǎ xiān zhào yú chuáng ér hòu qiǎn zhī wèi zhī jiē shěng
延羽士作法，先召于床而后遣之，谓之“接眚”。
hán jiāng sú lì shè jiǔ yáo yú sǐ zhě zhī shì
邗江俗例，设酒肴于死者之室。
yī jiā jǐn chū diào zhī bì shěng
一家尽出，调之“避眚”。
yǐ gù yǒu yīn bì bèi qiè zhě
以故有因避被窃者。
yún niang shěng qī fáng dōng yīn tóng jū ér chū bì lín jiā zhǔ yú yì shè yáo yuǎn bì
芸娘眚期，房东因同居而出避，邻家嘱余亦设肴远避。
zhòng jì pò guī yī jiàn gū màn yìng zhī
众冀魄归一见，姑漫应之。
tóng xiāng zhāng yǔ mén jiàn yú yuē yīn yá rù xié yi xìn qí yǒu wù cháng shì yě
同乡张禹门谏余曰：“因邪入邪，宜信其有，勿尝试也。
yú yuē suǒ yǐ bù bì ér dài zhī zhě zhèng xìn qí yǒu yě
”余曰：“所以不避而待之者，正信其有也。
zhāng yuē huí shà fàn shā bù lì shēng rén fū rén jí huò hún guī yè yǐ yīn yáng yǒu jiàn qiè kǒng yù jiàn zhě wú xíng kě jiē yīng bì zhě fǎn fàn qí fēng ěr
”张曰：“回煞犯煞不利生人，夫人即或魂归，业已阴阳有间，窃恐欲见者无形可接，应避者反犯其锋耳。
shí yú chī xīn bù mèi qiáng duì yuē sǐ shēng yǒu mìng
”时余痴心不昧，强对曰：“死生有命。
jūn guǒ guān qiè bàn wǒ hé rú
君果关切，伴我何如？
zhāng kǒu wǒ dāng yú mén wài shǒu zhī jūn yǒu yì jiàn yī hū jí rù kě yě
”张口：“我当于门外守之，君有异见，一呼即入可也。
yú nǎi zhāng dēng rù shì jiàn pū shè wǎn rán ér yīn róng yǐ yǎo bù jīn xīn shāng lèi yǒng
”余乃张灯入室，见铺设宛然而音容已杳，不禁心伤泪涌。
yòu kǒng lèi yǎn mó hú shī suǒ yù jiàn rěn lèi zhēng mù zuò chuáng ér dài
又恐泪眼模糊失所欲见，忍泪睁目，坐床而待。
fǔ qí suǒ yí jiù fú xiāng zé yóu cún bù jué róu cháng cùn duàn míng rán hūn qù
抚其所遗旧服，香泽犹存，不觉柔肠寸断，冥然昏去。
zhuǎn niàn dài hún ér lái hé qù jù shuì yé
转念待魂而来，何去遽睡耶？
kāi mù sì xiàn jiàn xí shàng shuāng zhú qīng yàn yíng yíng suō guāng rú dòu máo gǔ sǒng rán tōng tǐ hán lì
开目四现，见席上双烛青焰荧荧，缩光如豆，毛骨悚然，通体寒栗。
yīn mó liǎng shǒu cā é xì zhǔ zhī shuāng yàn jiàn qǐ gāo zhì chǐ xǔ zhǐ biǎo dǐng gé jǐ bèi suǒ fén
因摩两手擦额，细瞩之，双焰渐起，高至尺许，纸裱顶格几被所焚。
yú zhèng de jiè guāng sì gù jiān guāng hū yòu suō rú qián
余正得借光四顾间，光忽又缩如前。
cǐ shí xīn chōng gǔ lì yù hū shǒu zhě jìn guān ér zhuǎn niàn róu hún ruò pò kǒng wèi shèng yáng suǒ bī qiāo hū yún míng ér zhù zhī mǎn shì jì rán yī wú suǒ jiàn jì ér zhú yàn fù míng bù fù téng qǐ yǐ
此时心舂股栗，欲呼守者进观，而转念柔魂弱魄，恐为盛阳所逼，悄呼芸名而祝之，满室寂然，一无所见，既而烛焰复明，不复腾起矣。
chū gào yǔ mén fú yú dǎn zhuàng bù zhī yú shí yī shí qíng chī ěr
出告禹门，服余胆壮，不知余实一时情痴耳。
yún méi hòu yì hé jìng qī mén zǐ hè yǔ zì hào méi yì
芸没后，忆和靖“妻梅子鹤”语，自号梅逸。
quán zàng yún yú yáng zhōu xī mén wài zhī jīn guì shān sú hū hǎo jiā bǎo tǎ
权葬芸于扬州西门外之金桂山，俗呼郝家宝塔。
mǎi yī guān zhī de cóng yí yán jì yú cǐ
买一棺之地，从遗言寄于此。
xié mù zhǔ huán xiāng wú mǔ yì wèi bēi dào qīng jūn féng sēn guī lái tòng kū chéng fú
携木主还乡，吾母亦为悲悼，青君、逢森归来，痛哭成服。
qǐ táng jìn yán yuē yán jūn nù yóu wèi xi xiōng yi réng wǎng yáng zhōu sì yán jūn guī lǐ wǎn yán quàn jiě zài dāng zhuān zhá xiāng zhāo
启堂进言曰：“严君怒犹未息，兄宜仍往扬州，俟严君归里，婉言劝解，再当专札相招。
yú suì bài mǔ bié zǐ nǚ tòng kū yī chǎng fù zhì yáng zhōu mài huà dù rì
”余遂拜母别子女，痛哭一场，复至扬州，卖画度日。
yīn de cháng kū yú yún niang zhī mù yǐng dān xíng zhǐ bèi jí qī liáng qiě ǒu jīng gù jū shāng xīn cǎn mù
因得常哭于芸娘之墓，影单形只，备极凄凉，且偶经故居，伤心惨目。
chóng yáng rì lín zhǒng jiē huáng yún mù dú qīng shǒu fén zhě yuē cǐ hǎo xué chǎng gù dì qì wàng yě
重阳日，邻冢皆黄，芸墓独青，守坟者曰：“此好穴场，故地气旺也。
yú àn zhù yuē qiū fēng yǐ jǐn shēn shàng yī dān qīng ruò yǒu líng yòu wǒ tú dé yī guǎn dù cǐ cán nián yǐ chí jiā xiāng xìn xi
”余暗祝曰：“秋风已紧，身尚衣单，卿若有灵，佑我图得一馆，度此残年，以持家乡信息。
wèi jǐ jiāng dū mù kè zhāng yù ān xiān shēng yù huí zhè jiāng zàng qīn qiàn yú dài páo sān yuè de bèi yù hán zhī jù
”未几，江都幕客章驭庵先生欲回浙江葬亲，倩余代庖三月，得备御寒之具。
fēng zhuàn chū shǔ zhāng yǔ mén zhāo yù qí jiā
封篆出署，张禹门招寓其家。
zhāng yì shī guǎn dù suì jiān nán shāng yú yú jí yǐ yú zī èr shí jīn qīng náng jiè zhī qiě gào yuē cǐ běn liú wèi wáng jīng fú jiù zhī fèi yī sì de yǒu xiāng yīn cháng wǒ kě yě
张亦失馆，度岁艰难，商于余，即以余资二十金倾囊借之，且告曰：“此本留为亡荆扶柩之费，一俟得有乡音，偿我可也。
shì nián jí yù zhāng dù suì chen zhàn xī bo xiāng yīn shū yǎo
”是年即寓张度岁，晨占夕卜，乡音殊杳。
zhì jiǎ zǐ sān yuè jiē qīng jūn xìn zhī wú fù yǒu bìng
至甲子三月，接青君信，知吾父有病。
jí yù guī sū yòu kǒng chù jiù fèn
即欲归苏，又恐触旧忿。
zhèng zī jū guān wàng jiān fù jiē qīng jūn xìn shǐ tòng xī wú fù yè yǐ cí shì
正趑趄观望间，复接青君信，始痛悉吾父业已辞世。
cì gǔ tòng xīn hū tiān mò jí
刺骨痛心，呼天莫及。
wú xiá tā jì jí xīng yè chí guī chù shǒu líng qián āi háo liú xiě
无暇他计，即星夜驰归，触首灵前，哀号流血。
wū hū
唉！
wú fù yī shēng xīn kǔ bēn zǒu yú wài
吾父一生辛苦，奔走于外。
shēng yú bù xiào jì shǎo chéng huān xī xià yòu wèi shì yào chuáng qián bù xiào zhī zuì hé kě huàn zāi
生余不肖，既少承欢膝下，又未侍药床前，不孝之罪何可逭哉！
wú mǔ jiàn yú kū yuē rǔ hé cǐ rì shǐ guī yé
吾母见余哭，曰：“汝何此日始归耶？
yú yuē r zhī guī xìng de qīng jūn sūn nǚ xìn yě
”余曰：“儿之归，幸得青君孙女信也。
wú mǔ mù yú dì fù suì mò rán
”吾母目余弟妇，遂默然。
yú rù mù shǒu líng zhì qī zhōng wú yī rén yǐ jiā shì gào yǐ sāng shì shāng zhě
余入幕守灵至七，终无一人以家事告，以丧事商者。
yú zì wèn rén zǐ zhī dào yǐ quē gù yì wú yán xún wèn
余自问人子之道已缺，故亦无颜询问。
yī rì hū yǒu xiàng yú suǒ bū zhě dēng mén ráo shé yú chū yīng yuē qiàn zhài bù hái gù yīng cuī suǒ rán wú fù gǔ ròu wèi hán chéng xiōng zhuī hū wèi miǎn tài shèn
一日，忽有向余索逋者登门饶舌，余出应曰，“欠债不还，固应催索，然吾父骨肉未寒，乘凶追呼，未免太甚。
zhōng yǒu yī rén sī wèi yú yuē wǒ děng jiē yǒu rén zhāo zhī shǐ lái gōng qiě bì chū dāng xiàng zhāo wǒ zhě suǒ cháng yě
”中有一人私谓余曰：“我等皆有人招之使来，公且避出，当向招我者索偿也。
yú yuē wǒ qiàn wǒ cháng gōng děng sù tuì
”余曰：“我欠我偿，公等速退！
jiē wěi wěi ér qù
”皆唯唯而去。
yú yīn hū qǐ táng yù zhī yuē xiōng suī bù xiào bìng wèi zuò è bù duān ruò yán chū sì xiáng fú cóng wèi dé guò xiān háo sì chǎn cǐ cì bēn sāng guī lái běn rén zi zhī dào qǐ wèi chǎn zhēng gù yé
余因呼启堂谕之曰：“兄虽不肖，并未作恶不端，若言出嗣降服，从未得过纤毫嗣产，此次奔丧归来，本人子之道，岂为产争故耶？
dà zhàng fū guì hu zì lì wǒ jì yī shēn guī réng yǐ yī shēn qù ěr
大丈夫贵乎自立，我既一身归，仍以一身去耳！
yán yǐ fǎn shēn rù mù bù jué dà tòng
”言已，返身入幕，不觉大恸。
kòu cí wú mǔ zǒu gào qīng jūn xíng jiāng chū zǒu shēn shān qiú chì sōng zǐ yú shì wài yǐ
叩辞吾母，走告青君，行将出走深山，求赤松子于世外矣。
qīng jūn zhèng quàn zǔ jiān yǒu rén xià nán xūn zì dàn ān xià féng tài zì yī shān liǎng kūn jì xún zōng ér zhì kàng shēng jiàn yú yuē jiā tíng ruò cǐ gù kān dòng fèn dàn zú xià fù sǐ ér mǔ shàng cún qī sàng ér zi wèi lì nǎi jìng piāo rán chū shì yú xīn ān hu
青君正劝阻间，友人夏南熏字淡安、夏逢泰字揖山两昆季寻踪而至，抗声谏余曰：“家庭若此，固堪动忿，但足下父死而母尚存，妻丧而子未立，乃竟飘然出世，于心安乎。
yú yuē rán zé rú zhī hé
”余曰：“然则如之何？
dàn ān yuē fèng qū zàn jū hán shè wén shí zuó táng diàn zhuàn yǒu gào jià huí jí zhī xìn hé sì qí guī ér wǎng yè zhī
”淡安曰：“奉屈暂居寒舍，闻石琢堂殿撰有告假回籍之信，盍俟其归而往谒之？
qí bì yǒu yǐ wèi zhì jūn yě
其必有以位置君也。
yú yuē xiōng sàng wèi mǎn bǎi rì xiōng děng yǒu lǎo qīn zài táng kǒng duō wèi biàn
”余曰：“凶丧未满百日，兄等有老亲在堂，恐多未便。
yī shān yuē yú xiōng dì zhī xiāng yāo yì jiā jūn yì yě
”揖山曰：“愚兄弟之相邀，亦家君意也。
zú xià rú zhí yǐ wéi bù biàn sì lín yǒu chán sì fāng zhàng sēng yǔ yú jiāo zuì shàn zú xià shè tà yú sì zhōng hé rú
足下如执以为不便，四邻有禅寺，方丈僧与余交最善，足下设榻于寺中，何如？
yú nuò zhī
”余诺之。
qīng jūn yuē zǔ fù suǒ yí fáng chǎn bù xià sān sì qiān jīn jì yǐ fēn háo bù qǔ
青君曰：“祖父所遗房产，不下三四千金，既已分毫不取。
qǐ zì jǐ xíng náng yì shě qù yé
岂自己行囊亦舍去耶？
wǒ wǎng qǔ zhī jìng sòng chán sì fù qīn chù kě yě
我往取之，径送禅寺父亲处可也。
yīn shì yú xíng náng zhī wài zhuǎn de wú fù suǒ yí tú shū yàn tāi bǐ tǒng shù jiàn
”因是于行囊之外，转得吾父所遗图书、砚台、笔筒数件。
sì sēng ān zhì yǔ yú dà bēi gé
寺僧安置予于大悲阁。
gé nán xiàng xiàng dōng shè shén xiàng gé xi shǒu yī jiān shè yuè chuāng jǐn duì fó kān zhōng wéi zuò fó shì zhě zhāi shí zhī de
阁南向，向东设神像，隔西首一间，设月窗，紧对佛龛，中为作佛事者斋食之地。
yú jí shè tà qí zhōng lín mén yǒu guān shèng tí dāo lì xiàng jí wēi wǔ
余即设榻其中，临门有关圣提刀立像，极威武。
yuàn zhōng yǒu yín xìng yī zhū dà sān bào yīn fù mǎn gé yè jìng fēng shēng rú hǒu
院中有银杏一株，大三抱，荫覆满阁，夜静风声如吼。
yī shān cháng xié jiǔ guǒ lái duì zhuó yuē zú xià yī rén dú chǔ yè shēn bú mèi dé wú wèi bù yé
揖山常携酒果来对酌，曰：“足下一人独处，夜深不寐，得无畏怖耶？
yú kǒu pū yī shēng tǎn zhí xiōng wú huì niàn hé bù zhī yǒu
”余口：“仆一生坦直，胸无秽念，何怖之有？
jū wèi jǐ dà yǔ qīng pén lián xiāo dá dàn sān shí tiáo tiān shí lǜ yín xìng zhé zhī yā liáng qīng wū
”居未几，大雨倾盆，连宵达旦三十条天，时虑银杏折枝，压梁倾屋。
lài shén mò yòu jìng dé wú yàng
赖神默佑，竟得无恙。
ér wài zhī qiáng tān wū dào zhě bù kě shèng jì jìn chù tián hé jù bèi piào méi
而外之墙坍屋倒者不可胜计，近处田禾俱被漂没。
yú zé rì yǔ sēng rén zuò huà bú jiàn bù wén
余则日与僧人作画，不见不闻。
qī yuè chū tiān shǐ jì yī shān zūn rén hào jǐ chún xiāng yǒu jiāo yì fù chóng míng xié yú wǎng dài bǐ shū quàn dé èr shí jīn
七月初，天始霁，揖山尊人号几莼芗有交易赴崇明，偕余往，代笔书券得二十金。
guī zhí wú fù jiāng ān zàng qǐ táng mìng féng sēn xiàng yú yuē shū yīn zàng shì fá yòng yù zhù yī èr shí jīn
归，值吾父将安葬，启堂命逢森向余曰：“叔因葬事乏用，欲助一二十金。
yú nǐ qīng náng yǔ zhī yī shān bù yǔn fēn bāng qí bàn
”余拟倾囊与之，揖山不允，分帮其半。
yú jí xié qīng jūn xiān zhì mù suǒ zàng jì bì réng fǎn dà bēi gé
余即携青君先至墓所，葬既毕，仍返大悲阁。
jiǔ yuè miǎo yī shān yǒu tián zài dōng hǎi yǒng zhài shā yòu xié yú wǎng shōu qí xi
九月杪，揖山有田在东海永寨沙，又偕余往收其息。
pán huán liǎng yuè guī yǐ cán dōng yí yù qí jiā xuě hóng cǎo táng dù suì
盘桓两月，归已残冬，移寓其家雪鸿草堂度岁。
zhēn yì xìng gǔ ròu yě
真异姓骨肉也。
yǐ chǒu qī yuè zuó táng shǐ zì dōu mén huí jí
乙丑七月，琢堂始自都门回籍。
zuó táng míng yùn yù zì zhí rú zuó táng qí hào yě yǔ yú wèi zǒng jiǎo jiāo
琢堂名韫玉，字执如，琢堂其号也，与余为总角交。
qián lóng gēng xū diàn yuán chū wèi sì chuān chóng qìng shǒu
乾隆庚戌殿元，出为四川重庆守。
bái lián jiào zhī luàn sān nián róng mǎ jí zhe láo jì
白莲教之乱，三年戎马，极著劳绩。
jí guī xiāng jiàn shén huan xuán yú chóng jiǔ rì qiè juàn zhòng fù sì chuān chóng qìng zhī rèn yāo yú tóng wǎng
及归，相见甚欢，旋于重九日挈眷重赴四川重庆之任，邀余同往。
yú jí sì bié wú mǔ yú jiǔ mèi qiàn lù shàng wú jiā gài xiān jūn gù jū yǐ shǔ tā rén yǐ
余即四别吾母于九妹倩陆尚吾家，盖先君故居已属他人矣。
wú mǔ zhǔ yuē rǔ dì bù zú shì rǔ xíng xū nǔ lì
吾母嘱曰“汝弟不足恃，汝行须努力。
chóng zhèn jiā shēng quán wàng rǔ yě
重振家声，全望汝也！
féng sēn sòng yú zhì bàn tú hū lèi luò bù yǐ yīn zhǔ wù sòng ér fǎn
”逢森送余至半途，忽泪落不已，因嘱勿送而返。
zhōu chū jīng kǒu zuó táng yǒu jiù jiāo wáng tì fu xiào lián zài huái yáng yán shǔ rào dào wǎng wù yú yǔ xié wǎng yòu dé yī gù yún niang zhī mù
舟出京口，琢堂有旧交王惕夫孝廉在淮扬盐署，绕道往晤，余与偕往，又得一顾芸娘之墓。
fǎn zhōu yóu cháng jiāng sù liú ér shàng yí lù yóu lǎn míng shèng
返舟由长江溯流而上，一路游览名胜。
zhì hú běi zhī jīng zhōu de shēng tóng guān guān chá zhī xìn suì liú yú yǔ qí sì jūn dūn fu juàn shǔ děng zàn yù jīng zhōu zuó táng qīng qí jiǎn cóng zhì chóng qìng dù suì suì yóu chéng dū lì zhàn dào zhī rèn
至湖北之荆州，得升潼关观察之信，遂留余雨其嗣君敦夫眷属等，暂寓荆州，琢堂轻骑减从至重庆度岁，遂由成都历栈道之任。
bǐng yín èr yuè chuān juàn shǐ yóu shuǐ lù wǎng zhì fán chéng dēng lù
丙寅二月，川眷始由水路往，至樊城登陆。
tú zhǎng fèi duǎn chē zhòng rén duō bì mǎ zhé lún bèi cháng xīn kǔ
途长费短，车重人多，毙马折轮，备尝辛苦。
dǐ tóng guān fu sān yuè zuó táng yòu shēng shān zuǒ lián fǎng qīng fēng liǎng xiù
抵潼关甫三月，琢堂又升山左廉访，清风两袖。
juàn shǔ bù néng xié xíng zàn jiè tóng chuān shū yuàn zuò yù
眷属不能偕行，暂借潼川书院作寓。
shí yuè miǎo shǐ zhī shān zuǒ lián fèng zhuān rén jiē juàn
十月杪，始支山左廉俸，专人接眷。
fù yǒu qīng jūn zhī shū hài xī féng sēn yú sì yuè jiān yāo wáng
附有青君之书，骇悉逢森于四月间夭亡。
shǐ yì qián zhī sòng yú duò lèi zhě gài fù zǐ yǒng jué yě
始忆前之送余堕泪者，盖父子永诀也。
wū hū
唉！
yún jǐn yī zi bù dé yán qí sì xù yé
芸仅一子，不得延其嗣续耶！
zuó táng wén zhī yì wèi zhī hào tàn zèng yú yī qiè zhòng rù chūn mèng
琢堂闻之，亦为之浩叹，赠余一妾，重入春梦。
cóng cǐ rǎo rǎo rǎng rǎng yòu bù zhī mèng xǐng hé shí ěr
从此扰扰攘攘，又不知梦醒何时耳。