风毒香港脚方·论风毒状第一 — 千金方 — 孙思邈

lùn yuē kǎo zhū jīng fāng wǎng wǎng yǒu jiǎo ruò zhī lùn ér gǔ rén shǎo yǒu cǐ jí

论曰∶考诸经方往往有脚弱之论，而古人少有此疾。

zì yǒng jiā nán dù yī yīng shì rén duō yǒu zāo zhě

自永嘉南渡，衣缨士人，多有遭者。

lǐng biǎo jiāng dōng yǒu zhī fǎ cún yǎng dào rén děng bìng liú yì jīng fāng piān shàn sī shù

岭表江东，有支法存、仰道人等，并留意经方，偏善斯术；

jìn cháo shì wàng duō huò quán jì mò bù yóu cǐ èr gōng

晋朝仕望，多获全济，莫不由此二公。

yòu sòng qí zhī jiān yǒu shì mén shēn shī shī dào rén shù fǎ cún děng zhū jiā jiù fāng wèi sān shí juǎn qí jiǎo ruò yī fāng jìn bǎi yú shǒu

又宋齐之间，有释门深师师道人述法存等诸家旧方为三十卷，其脚弱一方近百余首。

wèi zhōu zhī dài gài wú cǐ bìng suǒ yǐ yáo gōng jí yàn shū bù yīn qín xú wáng zhuàn lù wèi yǐ wéi yì

魏周之代，盖无此病，所以姚公《集验》殊不殷勤，徐王撰录未以为意。

tè yǐ sān fāng dǐng zhì fēng jiào wèi yī shuāng lù bù jūn hán shǔ bù děng shì yǐ guān xī hé běi bù shí cǐ jí

特以三方鼎峙，风教未一，霜露不均，寒暑不等，是以关西、河北不识此疾。

zì shèng táng kāi pì liù hé wú wài

自圣唐开辟，六合无外。

nán jí zhī de jīn dài shì zhòng zhǎo yá zhī jì zuò zhèn yú bǐ bù xí shuǐ tǔ wǎng zhě jiē zāo

南极之地，襟带是重，爪牙之寄，作镇于彼，不习水土，往者皆遭。

jìn lái zhōng guó shì dà fū suī bù shè jiāng biǎo yì yǒu jū rán ér huàn zhī zhě liáng yóu jīn dài tiān xià fēng qì hùn tóng wù lèi qí děng suǒ zhì zhī ěr

近来，中国士大夫虽不涉江表，亦有居然而患之者，良由今代天下风气混同，物类齐等所致之耳。

rán cǐ bìng fā chū de xiān cóng jiǎo qǐ yīn jí jìng zhǒng shí rén hào wèi xiāng gǎng jiǎo

然此病发初得先从脚起，因即胫肿，时人号为香港脚。

shēn shī yún jiǎo ruò zhě jí qí yì yě

深师云∶脚弱者即其义也。

shēn shī shù zhī fǎ cún suǒ yòng yǒng píng shān fū shī lián fàn zǔ yào huáng sù děng zhū jiǎo ruò fāng fán bā shí yú tiáo jiē shì jīng yào

深师述支法存所用永平山敷、施连、范祖耀、黄素等诸脚弱方，凡八十余条，皆是精要；

rán xué rén xún lǎn pō jué fán zhòng zhèng shì fāng jí ěr cù yù jiù jí mò cè zhǐ nán

然学人寻览，颇觉繁重，正是方集耳，猝欲救急，莫测指南。

jīn qǔ qí suǒ jīng yòng zhuó rán yǒu xiào zhě yǐ bèi cāng cù yú zhě bù fù jù shù

今取其所经用灼然有效者，以备仓猝，余者不复具述。

lùn hé yǐ de zhī yú jiǎo

论何以得之于脚。

wèn yuē fēng dú zhōng rén suí chù jiē de zuò bìng hé piān zhe yú jiǎo yě

问曰∶风毒中人，随处皆得，作病何偏着于脚也？

dá yuē fū rén yǒu wǔ zàng xīn fèi èr zàng jīng luò suǒ qǐ zài shǒu shí zhǐ

答曰∶夫人有五脏，心肺二脏，经络所起在手十指；

gān shèn yǔ pí sān zàng jīng luò suǒ qǐ zài zú shí zhǐ

肝肾与脾三脏，经络所起在足十趾。

fu fēng dú zhī qì jiē qǐ yú de

夫风毒之气，皆起于地。

de zhī hán shǔ fēng shī jiē zuò zhēng qì zú cháng lǚ zhī suǒ yǐ fēng dú zhī zhōng rén yě bì xiān zhōng jiǎo

地之寒暑风湿皆作蒸气，足常履之，所以风毒之中人也必先中脚；

jiǔ ér bù chài biàn jí sì zhī fù bèi tóu xiàng yě

久而不瘥，遍及四肢腹背头项也；

wēi shí bù jué gù zhì nǎi zhī

微时不觉，痼滞乃知。

jīng yún cì chuán jiān chuán shì yě

经云∶次传、间传是也。

lùn de yǐ biàn lìng rén jué bù

论得已便令人觉不。

fán xiāng gǎng jiǎo bìng jiē yóu gǎn fēng dú suǒ zhì

凡香港脚病，皆由感风毒所致。

de cǐ bìng duō bù lìng rén jí jué

得此病，多不令人即觉。

huì yīn tā bìng yí dù nǎi shǐ fā dòng

会因它病，一度乃始发动。

huò yǎn rán dà mèn jīng sān liǎng rì bù qǐ fāng nǎi jué zhī

或奄然大闷，经三两日不起，方乃觉之。

zhū xiǎo yōng yī jiē bù shí cǐ jí màn zuò yú bìng zhì zhī mò bù jǐn bì gù cǐ bìng duō bù lìng rén shi yě

诸小庸医，皆不识此疾，漫作余病治之，莫不尽毙，故此病多不令人识也。

shǐ qǐ shèn wēi shí yǐn xī xì qì lì rú gù

始起甚微，食饮嬉戏，气力如故。

wéi cù qǐ jiǎo qū ruò bù néng dòng yǒu cǐ wèi yì ěr

惟猝起脚屈弱不能动，有此为异耳。

huáng dì yún huǎn fēng shī bì shì yě

黄帝云∶缓风湿痹是也。

lùn fēng dú xiàng mào

论风毒相貌。

fu yǒu jiǎo wèi jué yì ér tóu xiàng bì bó yǐ yǒu suǒ kǔ yǒu zhū chǔ jiē xī wèi zhī ér xīn fù wǔ nèi yǐ yǒu suǒ kùn

夫有脚未觉异，而头项臂膊已有所苦，有诸处皆悉未知，而心腹五内已有所困。

yòu fēng dú zhī zhōng rén yě

又风毒之中人也，

huò jiàn shí ǒu tù zēng wén shí chòu

或见食呕吐憎闻食臭，

huò yǒu fù tòng xià lì

或有腹痛下痢，

huò dà xiǎo biàn mì sè bù tōng

或大小便秘涩不通，

huò xiōng zhōng chōng jì bù yù jiàn guāng míng

或胸中冲悸、不欲见光明，

huò jīng shén hūn kuì

或精神昏愦，

huò xǐ mí wàng yǔ yán cuò luàn

或喜迷忘、语言错乱，

huò zhuàng rè tóu tòng

或壮热头痛，

huò shēn tǐ kù lěng téng fán

或身体酷冷疼烦，

huò jué zhuàn jīn

或觉转筋，

huò zhǒng bù zhǒng

或肿不肿，

huò tuǐ wán bì

或腿顽痹，

huò shí huǎn zòng bù suí

或时缓纵不随，

huò fù bǎi jié luán jí

或复百节挛急，

huò xiǎo fù bù rén

或小腹不仁，

cǐ jiē xiāng gǎng jiǎo zhuàng mào yě

此皆香港脚状貌也，

yì yún fēng dú xiāng gǎng jiǎo zhī hou yě

亦云风毒香港脚之候也。

qí hou nán zhī dāng xū xì yì chá zhī bù ěr bì shī qí jī yào

其候难知，当须细意察之，不尔必失其机要。

yī zhāo bìng chéng nán kě yǐ lǐ fù rén yì ěr

一朝病成，难可以理，妇人亦尔。

yòu yǒu fù rén chǎn hòu chūn xià qǔ liáng duō zhōng cǐ dú yi shēn shèn zhī

又有妇人产后，春夏取凉，多中此毒，宜深慎之。

qí mēn rè chè jīng jì xīn fán ǒu tù qì shàng jiē qí hou yě

其闷热掣、惊悸心烦、呕吐气上，皆其候也。

yòu dàn jué qí xià lěng pǐ rán bù kuài jiān xiǎo biàn lín lì bù tóng shēng píng jí shì jiǎo qì zhī hou

又但觉脐下冷痞，然不快，兼小便淋沥，不同生平，即是脚气之候。

wán ruò míng huǎn fēng téng tòng wèi shī bì

顽弱名缓风，疼痛为湿痹。

lùn de zhī suǒ yóu

论得之所由。

fán sì shí zhī zhōng jiē bù dé jiǔ lì jiǔ zuò shī lěng zhī de

凡四时之中，皆不得久立、久坐湿冷之地；

yì bù dé yīn jiǔ zuì hàn chū tuō yī xuē wà dāng fēng qǔ liáng jiē chéng xiāng gǎng jiǎo

亦不得因酒醉汗出，脱衣、靴、袜当风取凉，皆成香港脚。

ruò shǔ yuè jiǔ zuò jiǔ lì shī dì zhě zé shī rè zhī qì zhēng rén jīng luò bìng fā bì rè sì zhī suān tòng fán mèn

若暑月久坐、久立湿地者，则湿热之气蒸人经络，病发必热，四肢酸痛烦闷。

ruò hán yuè jiǔ zuò jiǔ lì shī lěng de zhě zé lěng shī zhī qì shàng rù jīng luò bìng fā zé sì tǐ kù lěng zhuàn jīn

若寒月久坐、久立湿冷地者，则冷湿之气上入经络，病发则四体酷冷转筋。

ruò dāng fēng qǔ liáng de zhī zhě bìng fā zé pí ròu wán bì zhū chǔ dòng jiàn jiàn xiàng tóu

若当风取凉得之者，病发则皮肉顽痹，诸处动，渐渐向头。

fán cháng zhī rì hū rán bào rè rén jiē bù néng rěn de zhě dāng yú cǐ shí bì bù dé dùn qǔ yú hán yǐ kuài yì yě zú yǒu bào hán fù bù dé shòu zhī jiē shēng bìng yě

凡常之日，忽然暴热，人皆不能忍得者，当于此时必不得顿取于寒以快意也，卒有暴寒复不得受之，皆生病也。

shì yǒu qín gōng lì xué zhī shì yī xīn zhù yì yú shì jiǔ zuò xíng lì yú shī dì bù shí dòng zhuǎn lěng fēng lái jī rù yú jīng luò bù jué chéng bìng yě

世有勤功力学之士，一心注意于事，久坐行立于湿地，不时动转，冷风来击，入于经络，不觉成病也。

gù fēng dú zhōng rén huò xiān zhōng shǒu zú shí zhǐ yīn hàn máo kǒng kāi còu lǐ shū tōng fēng rú jí jiàn huò xiān zhōng zú xīn huò xiān zhōng zú fū huò xiān zhōng xī yǐ xià jìng biǎo lǐ zhě

故风毒中人，或先中手足十指，因汗毛孔开，腠理疏通，风如急箭，或先中足心，或先中足趺，或先中膝以下胫表里者。

ruò yù shǐ rén bù chéng bìng zhě chū jué jí jiǔ suǒ jué chù èr sān shí zhuàng yīn cǐ jí yù bù fù fā yě

若欲使人不成病者，初觉即灸所觉处二三十壮，因此即愈，不复发也。

huáng dì yún dāng fēng qǔ liáng zuì yǐ rù fáng néng chéng cǐ jí

黄帝云∶当风取凉，醉已入房，能成此疾。

lùn lěng rè bù tóng

论冷热不同。

wèn yuē hé gù de zhě yǒu lěng yǒu rè

问曰∶何故得者有冷有热？

dá yuē zú yǒu sān yīn sān yáng hán zhōng sān yáng suǒ huàn bì lěng

答曰∶足有三阴三阳，寒中三阳，所患必冷；

shǔ zhōng sān yīn suǒ huàn bì rè gù yǒu biǎo lǐ lěng rè bù tóng

暑中三阴，所患必热，故有表里冷热不同。

rè zhě zhì yǐ lěng yào lěng zhě liáo yǐ rè yào yǐ yì xiāo xī zhī

热者治以冷药，冷者疗以热药，以意消息之。

pí shòu yáng dú jí rè wán shèn shòu yīn shī jí hán bì

脾受阳毒即热顽，肾受阴湿即寒痹。

lùn yīn xiāng gǎng jiǎo xù shēng zhū bìng

论因香港脚续生诸病。

suī huàn xiāng gǎng jiǎo bù fáng rǔ shí dòng fā jiē xū fú yā shí yào liáo zhī

虽患香港脚，不妨乳石动发，皆须服压石药疗之。

fu yīn huàn xiāng gǎng jiǎo xù shēng zhū bìng zhě zé yǐ zhū yào duì zhī

夫因患香港脚续生诸病者，则以诸药对之。

huò xiǎo biàn bù lì zé yǐ zhū líng fú líng jí zhū lì xiǎo biàn yào zhì zhī

或小便不利，则以猪苓、茯苓及诸利小便药治之；

dà biàn jí jiān zhě zé yǐ wǔ róu má rén wán děng zhì zhī

大便极坚者，则以五柔麻仁丸等治之；

biàn tǐ zhǒng mǎn chéng shuǐ bìng zhě zé qǔ zhì shuǐ fāng zhōng zhū zhì shuǐ zhī yào zhì zhī

遍体肿满成水病者，则取治水方中诸治水之药治之。

yú jiē xiào cǐ gèng wú jū jì

余皆效此，更无拘忌。

lùn xū liáo huǎn jí

论须疗缓急。

fán xiǎo jué bìng hòu yǒu yì jí xū dà bù wèi jué yì jí zhì zhī wù huǎn

凡小觉病候有异，即须大怖畏，决意急治之勿缓。

shāng huǎn qì shàng rù fù huò zhǒng huò bù zhǒng xiōng xié nì mǎn qì shàng jiān xi jí zhě sǐ bù xuán zhǒng kuān zhě shù rì bì sǐ bù kě bù jí zhì yě

伤缓气上入腹，或肿或不肿，胸胁逆满，气上肩息，急者死不旋踵，宽者数日必死，不可不急治也。

dàn kàn xīn xià jí qì chuǎn bù tíng huò zì hàn shǔ chū huò zhà hán zhà rè qí mài cù duǎn ér shù ǒu tù bù zhǐ zhě jiē sǐ

但看心下急气喘不停，或自汗数出，或乍寒乍热，其脉促短而数，呕吐不止者皆死。

lùn xū shí kě fú yào bù kě fú yào

论虚实可服药不可服药。

fán xiāng gǎng jiǎo zhī jí jiē yóu qì shí ér sǐ zhōng wú yī rén yǐ fú yào zhì xū ér cú

凡香港脚之疾，皆由气实而死，终无一人以服药致虚而殂。

gù jiǎo qì zhī rén jiē bù dé dà bǔ yì bù kě dà xiè zhōng bù dé wèi xū gù yù zhǐ tāng bù fú yě rú cǐ zhě jiē sǐ bù zhì yě

故脚气之人，皆不得大补，亦不可大泻，终不得畏虚，故预止汤不服也，如此者皆死不治也。

lùn kàn bìng wèn jí rén

论看病问疾人。

shì jiān dà yǒu bìng huàn qīn péng gù jiù jiāo yóu lái wèn jí qí rén céng bù jīng yī shì wèi dú yī fāng zì chěng liǎo liǎo zhà zuò míng néng tán shuō yì duān

世间大有病患亲朋故旧交游来问疾，其人曾不经一事，未读一方，自骋了了，诈作明能谈说异端。

huò yán shì xū huò dào shì shí

或言是虚，或道是实；

huò yún shì fēng huò yún shì gǔ

或云是风，或云是蛊；

huò dào shì shuǐ huò yún shì tán fēn yún miù shuō zhǒng zhǒng bù tóng

或道是水，或云是痰，纷纭谬说，种种不同。

pò huài bìng huàn xīn yì bù zhī shú shì

破坏病患心意，不知孰是；

qiān yán wèi dìng shí bù dài rén

迁延未定，时不待人；

rán zhì huò gè zì sàn zǒu

然致祸，各自散走。

shì gù dà xū hǎo rén jí hǎo míng yī shi bìng shēn qiǎn tàn zé fāng shū bó lǎn gǔ jīn shì shì míng jiě zhě

是故大须好人及好名医，识病深浅，探赜方书，博览古今，是事明解者。

kàn bìng bù ěr dà wù rén shì qiè bēi qí rú cǐ zhě zhòng gù yī yī xiǎn xī jù shù bìng zhī yóu zhuàng lìng lái shì bìng zhě dú zhī yǐ zì fáng bèi yě

看病不尔，大误人事，窃悲其如此者众，故一一显析，具述病之由状，令来世病者读之以自防备也。

dàn yǒu yī zhuàng xiāng yìng zé xū gēn jù fāng jí zhì wù qǔ wài rén yán yì zì yí yōu huǐ

但有一状相应，则须根据方急治，勿取外人言议，自贻忧悔；

dàn xiáng fāng yì rén sǐ bù nán mò xìn tā yán yǐ zì wù yě

但详方意，人死不难莫信他言，以自误也。

yú cháng wéi rén zhuàn mén dōng jiān

余尝为人撰门冬煎。

fāng jiàn shí èr juǎn dǎn fǔ mén míng tiān mén dōng jiān

（方见十二卷胆腑门，名天门冬煎。

cǐ fāng zhì xiāng gǎng jiǎo dà yǒu yàn bìng zhě xū yòng zhī lùn mài hòu fǎ

）此方治香港脚大有验，病者须用之论脉候法。

fán xiāng gǎng jiǎo suī fù zhěn hòu duō tu ér sān bù zhī mài yào xū bù wéi sì shí zhě wèi jí qí nì sì shí zhě wù zhì

凡香港脚虽复，诊候多涂，而三部之脉，要须不违四时者为吉，其逆四时者勿治。

yú rú mài jīng suǒ shuō cǐ zhōng bù fù jù zǎi

余如脉经所说，此中不复具载。

qí rén běn hēi shòu zhě yì zhì féi dà ròu nóng chì bái zhě nán yù

其人本黑瘦者易治，肥大肉浓赤白者难愈；

hēi rén nài fēng shī chì bái bù nài fēng

黑人耐风湿，赤白不耐风；

shòu rén ròu yìng féi rén ròu ruǎn ròu ruǎn zé shòu jí zhì shēn nán yù yě

瘦人肉硬，肥人肉软，肉软则受疾至深，难愈也。

lùn zhǒng bù zhǒng

论肿不肿。

fán rén jiǔ huàn xiāng gǎng jiǎo bù zì zhī bié yú hòu yīn yǒu tā jí fā dòng zhì zhī de chài hòu zhí huàn ǒu tù ér fù jiǎo ruò yú zhěn zhī nǎi gào wèi xiāng gǎng jiǎo

凡人久患香港脚不自知别，于后因有他疾发动，治之得瘥后，直患呕吐而复脚弱，余诊之，乃告为香港脚。

bìng zhě yuē mǒu píng shēng bù huàn jiǎo zhǒng hé yīn míng wéi xiāng gǎng jiǎo

病者曰∶某平生不患脚肿，何因名为香港脚。

bù kěn fú tāng

不肯服汤。

yú yī yǐ wéi shí fā hú yí zhī jiān bù guò yī xún ér sǐ

余医以为石发，狐疑之间，不过一旬而死。

gù xiāng gǎng jiǎo bù dé yī xiàng yǐ zhǒng wèi hou yì yǒu zhǒng zhě yǒu bù zhǒng zhě

故香港脚不得一向以肿为候，亦有肿者，有不肿者。

qí yǐ xiǎo fù wán bì bù rén zhě jiǎo duō bù zhǒng

其以小腹顽痹不仁者，脚多不肿。

xiǎo fù wán hòu bù guò sān wǔ rì jí lìng rén ǒu tù zhě míng xiāng gǎng jiǎo rù xīn rú cǐ zhě sǐ zài dàn xī

小腹顽后不过三五日，即令人呕吐者，名香港脚入心，如此者死在旦夕。

fán huàn xiāng gǎng jiǎo dào xīn nán zhì yǐ qí shèn shuǐ kè xīn huǒ gù yě

凡患香港脚到心难治，以其肾水克心火故也。

lùn xū shèn bù shèn

论须慎不慎。

fán xiāng gǎng jiǎo zhī bìng jí xū shèn fáng shì yáng ròu niú ròu yú suàn jí cài sōng cài mán jing hù zǐ jiǔ miàn sū yóu rǔ mí zhū jī é yā

凡香港脚之病，极须慎房室，羊肉牛肉，鱼蒜蕺菜菘菜蔓菁瓠子，酒面酥油乳糜，猪鸡鹅鸭。

yǒu fāng yòng lǐ yú tóu cǐ děng bìng qiè jìn bù dé fàn zhī

有方用鲤鱼头，此等并切禁，不得犯之。

bìng jì dà nù

并忌大怒。

wéi de shí jīng liáng sù mǐ jiàng chǐ cōng jiǔ xiè jiāo jiāng jú pí yòu bù dé shí zhū shēng guǒ zǐ suān cù zhī shí fàn zhě jiē bù kě chài

惟得食粳粱粟米，酱豉葱韭薤椒姜橘皮，又不得食诸生果子酸醋之食，犯者皆不可瘥。

yòu dà yi shēng niú rǔ shēng lì zi yǐ

又大宜生牛乳生栗子矣。

lùn shàn néng zhì zhě jǐ rì kě chài

论善能治者几日可瘥。

fán xiāng gǎng jiǎo bìng wǎng sǐ zhě zhòng

凡香港脚病，枉死者众。

lüè ér yán zhī yǒu sān zhǒng yī jiào zhī shāng wǎn èr jiāo hěn zì ào sān hú yí bù jué cǐ sān zhǒng zhèng dāng wǎng sǐ zhī sè

略而言之，有三种∶一觉之伤晚，二骄狠恣傲，三狐疑不决，此三种正当枉死之色。

gù shì jiān chéng wú liáng yī suī yǒu liáng yī ér bìng huàn yǒu xìng líng kān shòu rù zhě gèng fù xiān shǎo gù suī yǒu qí jì ér bù yù bó lè suī yǒu ní fù ér rén mò zhī shī qí wèi wǎng héng yì yóu cǐ yě

故世间诚无良医，虽有良医，而病患有性灵堪受入者，更复鲜少，故虽有骐骥而不遇伯乐，虽有尼父而人莫之师，其为枉横亦犹此也。

jīn yǒu bìng zhě yǒu shòu rù xìng gēn jù fǎ shǐ yú zhì zhī bù guò shí rì kě de yǒng chài yǐ

今有病者，有受入性根据法，使余治之，不过十日，可得永瘥矣；

ruò wú shòu rù xìng zhě yì bù xū wèi zhì zòng lìng zhì zhī kǒng wú chài rì yě

若无受入性者，亦不须为治，纵令治之，恐无瘥日也。

fēi dàn xiāng gǎng jiǎo zhū bìng jiē rán

非但香港脚，诸病皆然。

liáng yào shàn yán chù mù kě zhì bù kě shǐ rén bì fú

良药善言，触目可致，不可使人必服；

fǎ wèi xìn zhě shī bù wéi yí zhě shuō

法为信者施，不为疑者说。

lùn jiǔ fǎ

论灸法。

fán xiāng gǎng jiǎo chū de jiǎo ruò biàn sù jiǔ zhī bìng fú zhú lì tāng

凡香港脚，初得脚弱便速灸之，并服竹沥汤。

jiǔ qì kě fú bā fēng sàn wú bù chài zhě

灸讫可服八风散，无不瘥者。

wéi jí sù zhì zhī ruò rén dàn jiǔ ér bù néng fú sàn fú sàn ér bù jiǔ rú cǐ zhě bàn chài bàn sǐ

惟急速治之，若人但灸而不能服散，服散而不灸，如此者半瘥半死。

suī de chài zhě huò zhì yī èr nián fù gèng fā dòng

虽得瘥者，或至一二年复更发动。

jué de biàn gēn jù cǐ fǎ sù jiǔ zhī jí fú sàn zhě zhì shí shí yù

觉得便根据此法速灸之，及服散者治十十愈。

cǐ bìng qīng zhě dēng shí suī bù jí è zhì zhī bù dàng gēn yuán bù chú jiǔ jiǔ qī yú shā rén bù kě bù jīng yǐ wéi yì

此病轻者登时虽不即恶，治之不当，根源不除，久久期于杀人，不可不精以为意。

chū jiǔ fēng shì cì jiǔ fú tù cì jiǔ dú bí cì jiǔ xī liǎng yǎn cì jiǔ sān lǐ cì jiǔ shàng lián cì jiǔ xià lián cì jiǔ jué gǔ

初灸风市，次灸伏兔，次灸犊鼻，次灸膝两眼，次灸三里，次灸上廉，次灸下廉，次灸绝骨。

fán jiǔ bā chù dì yī fēng shì xué kě lìng bìng huàn qǐ zhèng shēn píng lì

凡灸八处，第一风市穴，可令病患起，正身平立。

chuí liǎng bì zhí xià shū shí zhǐ yǎn zhe liǎng bì biàn diǎn dāng shǒu zhōng yāng zhǐ tou bì dà jīn shàng shì jiǔ zhī bǎi zhuàng duō yì rèn rén

垂两臂直下，舒十指掩着两髀，便点当手中央指头髀大筋上是，灸之百壮，多亦任人。

qīng zhě bù kě jiǎn bǎi zhuàng zhòng zhě nǎi zhì yī chù wǔ liù bǎi zhuàng

轻者不可减百壮，重者乃至一处五六百壮。

wù lìng dùn jiǔ sān bào zhī jiā

勿令顿灸，三报之佳。

dì èr fú tù xué lìng bìng huàn lèi fu duān zuò yǐ bìng huàn shǒu fu yǎn héng xī shàng fu xià páng yǔ qū xī tóu qí shàng páng cè fu jì dāng zhōng yāng shì jiǔ bǎi zhuàng yì kě wǔ shí zhuàng

第二伏兔穴，令病患累夫端坐，以病患手夫掩横膝上，夫下旁与曲膝头齐上旁侧夫际当中央是，灸百壮，亦可五十壮。

dì sān dú bí xué zài xī tóu gài gǔ shàng jì wài gǔ biān píng chú yǐ shǒu àn zhī de jié jiě zé shì

第三犊鼻穴，在膝头盖骨上际外骨边平处，以手按之得节解则是。

yī yún zài xī tóu xià jìn wài sān gǔ jī zhǒng zhōng dòng jiǎo yǐ shǒu àn zhī de kū jiě shì jiǔ zhī wǔ shí zhuàng kě zhì bǎi zhuàng

一云在膝头下近外三骨箕踵中动脚以手按之得窟解是，灸之五十壮，可至百壮。

dì sì xī yǎn xué zài xī tóu gǔ xià liǎng páng xiàn zhě wǎn wǎn zhōng shì

第四膝眼穴，在膝头骨下两旁陷者宛宛中是。

dì wǔ sān lǐ xué zài xī tóu gǔ jié xià yī fū fù jìng gǔ wài shì yī yún zài xī tóu gǔ jié xià sān cùn rén cháng duǎn dà xiǎo dāng yǐ bìng huàn shǒu fu dù qǔ jiǔ zhī bǎi zhuàng

第五三里穴，在膝头骨节下一夫附胫骨外是，一云在膝头骨节下三寸，人长短大小当以病患手夫度取，灸之百壮。

dì liù shàng lián xué zài sān lǐ xià yī fū yì fù jìng gǔ wài shì jiǔ zhī bǎi zhuàng

第六上廉穴，在三里下一夫，亦附胫骨外是，灸之百壮。

dì qī xià lián xué zài shàng lián xià yī fū yī yún fù jìng gǔ wài shì jiǔ zhī bǎi zhuàng

第七下廉穴，在上廉下一夫，一云附胫骨外是，灸之百壮。

dì bā jué gǔ xué zài jiǎo wài huái shàng yī fū yì yún sì cùn shì

第八绝骨穴，在脚外踝上一夫，亦云四寸是。

fán cǐ zhū xué jiǔ bù bì yī dùn jiǔ jǐn zhuàng shù kě rì rì bào jiǔ zhī sān rì zhī zhōng jiǔ lìng jǐn zhuàng shù wèi jiā

凡此诸穴，灸不必一顿灸尽壮数，可日日报灸之，三日之中，灸令尽壮数为佳。

fán bìng yī jiǎo zé jiǔ yī jiǎo bìng liǎng jiǎo zé jiǔ liǎng jiǎo fán jiǎo ruò bìng jiē duō liǎng jiǎo

凡病一脚则灸一脚，病两脚则灸两脚，凡脚弱病皆多两脚。

yòu yī fāng yún rú jué jiǎo è biàn jiǔ sān lǐ jí jué gǔ gè yī chù

又一方云如觉脚恶，便灸三里及绝骨各一处。

liǎng jiǎo è zhě hé sì chù jiǔ zhī duō shǎo suí bìng qīng zhòng

两脚恶者，合四处灸之，多少随病轻重。

dà yào suī qīng bù kě jiǎn bǎi zhuàng bù chài sù yǐ cì jiǔ zhī duō duō yì jiā

大要虽轻不可减百壮，不瘥速以次灸之，多多益佳。

yī shuō jiǔ jué gǔ zuì yào

一说灸绝骨最要。

rén yǒu huàn cǐ jiǎo ruò bù jí zhì jí rù fù fù zhǒng dà shàng qì yú shì nǎi xū dà fǎ jiǔ suí zhū shū jí zhū guǎn kāi jié fù bèi jǐn jiǔ zhī bìng fú bā fēng sàn wǎng wǎng de chài

人有患此脚弱不即治，及入腹，腹肿大上气，于是乃须大法灸，随诸输及诸管开节腹背尽灸之，并服八风散，往往得瘥。

zhū guǎn shū jié jiě fǎ bìng zài dì èr shí jiǔ juǎn zhōng

诸管输节解法，并在第二十九卷中。

jué bìng rù fù ruò bìng huàn bù kān tòng bù néng jǐn zuò dà jiǔ dàn jiǔ xiōng xīn fù zhū xué jí liǎng jiǎo zhū xué yì yǒu de hǎo chài zhě

觉病入腹，若病患不堪痛，不能尽作大灸，但灸胸心腹诸穴，及两脚诸穴，亦有得好瘥者。

fán liàng yī fū zhī fǎ fù shǒu bìng shū sì zhǐ duì dù sì zhǐ shàng zhōng jié shàng héng guò wèi yī fū

凡量一夫之法，覆手并舒四指对度四指上中节上横过为一夫。

fu yǒu èr zhǒng yǒu sān zhǐ wèi yī fū zhě cǐ jiǎo ruò jiǔ yǐ sì zhǐ wèi yī fū yě

夫有二种，有三指为一夫者，此脚弱灸以四指为一夫也。

yì gēn jù zhī fǎ cún jiù fǎ

亦根据支法存旧法。

liáng qiū dú bí sān lǐ shàng lián xià lián jiě xī tài chòng yáng líng quán jué gǔ kūn cāng yīn líng quán sān yīn jiāo zú tài yīn fù liū rán gǔ yǒng quán chéng shān shù gǔ děng cǐ yī shí bā xué jiù fǎ duō jiǔ bǎi huì fēng fǔ

梁丘、犊鼻、三里、上廉、下廉、解溪、太冲、阳陵泉、绝骨、昆仓、阴陵泉、三阴交、足太阴、复溜、然谷、涌泉、承山、束骨等，此一十八穴，旧法多灸百会、风府。

wǔ zàng liù fǔ shù mù qǐng lái jiǔ zhě xī jué yǐn qì xiàng shàng suǒ yǐ bù qǔ qí fǎ

五脏六腑俞募顷来，灸者悉觉引气向上，所以不取其法。

qì bù shàng zhě kě yòng zhī

气不上者可用之。

qí yào bìng yǐ chéng kǒng bù jiù zhě xī xū jiǔ zhī

其要病已成恐不救者，悉须灸之。

qí zú shí zhǐ qù zhǐ qí yī fēn liǎng zú fán bā xué cáo shì nǎi yuē bā chōng jí xià qì yǒu xiào

其足十趾去趾奇一分，两足凡八穴，曹氏乃曰八冲，极下气有效。

qí zú shí zhǐ duān míng yuē qì duān rì jiǔ sān zhuàng bìng dà shén yào

其足十趾端名曰气端，日灸三壮，并大神要。

qí bā chōng kě rì jiǔ qī zhuàng

其八冲可日灸七壮。

qì xià jí zhǐ

气下即止。

bìng zhě fēi shēn xiāng wěi xī shèn wù wéi rén jiǔ zhī

病者非深相委悉，慎勿为人灸之。

shèn zhī

慎之。

fán jiǔ bā chōng ài zhù xū xiǎo zuò zhī

凡灸八冲艾炷须小作之。

lùn fú tāng yào sè mù

论服汤药色目。

fēng dú zhī qì rù rén tǐ zhōng mài yǒu sān pǐn nèi wài zhèng hòu xiāng sì dàn mài yǒu yì ěr

风毒之气入人体中，脉有三品，内外证候相似，但脉有异耳。

ruò mài fú dà ér huǎn yi fú xù mìng tāng liǎng jì yīng chài

若脉浮大而缓，宜服续命汤两剂应瘥。

ruò fēng shèng yi zuò yuè bì tāng jiā bái zhú sì liǎng

若风盛宜作越婢汤加白术四两。

ruò mài fú dà jǐn zhuǎn kuài yi zuò zhú lì tāng

若脉浮大紧转快，宜作竹沥汤。

ruò bìng huàn mài wēi ér ruò yi fú fēng yǐn tāng cǐ rén mài duō shì yīn xū ér de zhī

若病患脉微而弱，宜服风引汤，此人脉多是因虚而得之。

ruò dà xū duǎn qì lì fá kě qí jiān zuò bǔ tāng suí bìng lěng rè ér yòng zhī

若大虚短气力乏，可其间作补汤，随病冷热而用之。

ruò wèi yù gèng fú zhú lì tāng

若未愈，更服竹沥汤。

ruò bìng huàn mài fú dà ér jǐn kuài cǐ shì sān pǐn zhī zhōng zuì è mài yě

若病患脉浮大而紧快，此是三品之中最恶脉也。

huò chén xì ér kuài zhě cǐ mài zhèng yǔ fú dà ér jǐn zhě tóng shì è mài fú dà zhě bìng zài wài chén xì zhě bìng zài nèi zhì yì bù yì dāng xiāo xī yǐ yì ěr

或沉细而快者，此脉正与浮大而紧者同是恶脉，浮大者病在外，沉细者病在内，治亦不异，当消息以意耳。

qí xíng shàng kě ér shǒu jiǎo wèi róng zhì ruò shù rì zhī zhōng qì shàng jí biàn mìng zhōng

其形尚可，而手脚未容至弱，数日之中，气上即便命终。

rú cǐ zhī mài wǎng wǎng yǒu rén de zhī wú yī cún zhě

如此之脉，往往有人得之，无一存者。

jí fú zhú lì tāng rì fú yī jì

急服竹沥汤，日服一剂。

qiè yào tāng shì cháng lìng xiāng jí wù lìng bàn rì zhī zhōng kōng wú tāng yě

切要汤势常令相及，勿令半日之中空无汤也。

cǐ tāng zhú zhī duō fú zhī ruò bù jí rè zhé tíng zài xiōng xīn gèng wéi rén huàn měi fú dāng shǐ jí rè

此汤竹汁多，服之若不极热，辄停在胸心，更为人患，每服当使极热。

ruò fú zhú lì tāng de xià zhě bì jiā yě

若服竹沥汤得下者必佳也。

ruò yǐ fú sān jì zhú lì tāng bìng jí mài shì wèi zhé ér kǔ zhàng mǎn kě yǐ dà biē jiǎ tāng xià zhī

若已服三剂竹沥汤，病及脉势未折而苦胀满，可以大鳖甲汤下之；

tāng shì jǐn ér bù dé xià kě yǐ wán yào zhù tāng lìng xià xià hòu gèng fú zhú lì tāng qù lìng mài shì shé qì xi liào lǐ biàn tíng fú

汤势尽而不得下，可以丸药助汤令下，下后更服竹沥汤，趣令脉势折气息料理便停服。

sān shí èr wù bā fēng sàn jiā

三十二物八风散佳。

fán chū dé bìng biàn mó yě gě gāo rì zài wán bì jiǎo ruò dōu yù nǎi zhǐ

凡初得病便摩野葛膏，日再，顽痹脚弱都愈乃止。

ruò fú zhú lì tāng mài shì zhé rú wèi bìng shí qì lì zhuǎn shèng jiǎo gù wèi néng xíng tǐ lì chōng zú rán hòu jiàn wēi xíng bù

若服竹沥汤脉势折如未病时，气力转胜脚，故未能行，体力充足，然后渐微行步。

bìng zhòng zhě chài hòu bàn nián shǐ néng fú rén xíng ěr

病重者瘥，后半年始能扶人行耳。

jì jué mài jí tǐ nèi chài dàn dāng qín fú bā fēng sàn wù yǐ jiǎo wèi néng xíng qīng jiā yú zhì wèi bì quán dé yì gēng shēng zhū è shī cǐ zhū zhì yě

既觉脉及体内瘥，但当勤服八风散，勿以脚未能行，轻加余治，未必全得益，更生诸恶失此诸治也。

wěi rén biān yì wù xíng yě gě gāo

猥人边亦勿行野葛膏。

yǒu rén wén zhú lì tāng yún kǒng shāng yāo jiǎo zhě jí wù yǔ zhì

有人闻竹沥汤云，恐伤腰脚者，即勿与治。

yi zhī cǐ fǎ cǐ jiē rén wú shòu rù xìng bù kě yǔ yī gù yě bù wéi yí zhě shuō cǐ zhī wèi yě

宜知此法，此皆人无受入性，不可与医故也，不为疑者说此之谓也。

zhú lì tāng yǒu sān shǒu qīng zhě fú qián fāng zhòng zhě yǐ cì dì hòu fāng

竹沥汤有三首，轻者服前方，重者以次第后方。

cǐ fēng dú nǎi xiāng zhù yì bìng huàn yi jiāng kòng quē fú xiǎo jīn yá sàn yǐ shǎo xǔ tu bí kǒng ěr mén bìng kùn rén jí xīn wáng rén xǐ yì rén qiáng jiàn rén yi jiāng fú zhī

此风毒乃相注易病患，宜将空缺服小金牙散，以少许涂鼻孔耳门，病困人及新亡人喜易人强健人，宜将服之。

yì yǐ tu ěr bí nǎi kě lín jìn wáng rén jí shì jí zhě jiàng náng dài yī fāng cùn bǐ nán zuǒ nǚ yòu bì shàng cǐ sàn dú yi cóng shǎo wèi shǐ

亦以涂耳鼻乃可临近亡人及视疾者，绛囊带一方寸匕男左女右臂上，此散毒宜从少为始。

jīn yá sàn fāng zài shí sì juǎn dǎn fǔ mén

（金牙散方在十四卷胆腑门）。

bìng huàn wéi yi yǐn chì xiǎo dòu sàn dōng fú cè zǐ jīn yá jiǔ xù mìng tāng

病患惟宜饮赤小豆散，冬服侧子金牙酒续命汤。

zhì fēng dú bìng chū de shì shí xíng dú bìng ér mài fú huǎn zhōng bù biàn kuài cǐ bù zhì

治风毒，病初得，似时行毒病，而脉浮缓，终不变快，此不治。

huò shù rì ér sǐ huò shí rì ér sǐ huò dé biàn bù shí rén huò fā huáng huò fā bān huò mù chì huò xià bù chuān làn zhě cǐ zuì jí de zhī

或数日而死，或十日而死，或得便不识人，或发黄，或发斑，或目赤，或下部穿烂者，此最急得之。

jí xiān fú xù mìng tāng yī jì xū fú gé gēn tāng má huáng tāng xià zhī

即先服续命汤一剂，须服葛根汤麻黄汤下之。

ruò cǐ bù zhé gèng yǔ xù mìng tāng liǎng sān jì bì chài

若此不折，更与续命汤两三剂必瘥。

cǐ bìng dà jí cháng lìng tāng shì xiāng jiē bù kě shǐ bàn rì quē tāng jí biàn shā rén

此病大急常令汤势相接，不可使半日缺汤即便杀人。

xù mìng tāng fāng jiàn shí juǎn zhū fēng mén

（续命汤方见十卷诸风门。