sū shì zi guò
苏轼（子过）
sū shì zì zi zhān méi zhōu méi shān rén
苏轼，字子瞻，眉州眉山人。
shēng shí nián fù xún yóu xué sì fāng mǔ chéng shì qīn shòu yǐ shū wén gǔ jīn chéng bài zhé néng yǔ qí yào
他十岁时，父亲苏洵到各地求学，母亲程氏亲自教授他读书，苏轼听到古今成败之处，就能说出其中的要旨。
chéng shì dú dōng hàn fàn pāng chuán kǎi rán tài xī shì qǐng yuē shì ruò wéi pāng mǔ xǔ zhī fǒu hu
程氏读东汉《范滂传》，慨然太息，轼请曰："轼若为滂，母许之否乎？
chéng shì yuē rǔ néng wéi pāng wú gù bù néng wèi pāng mǔ yá
"程氏曰："汝能为滂，吾顾不能为滂母邪？
bǐ guān bó tōng jīng shǐ zhǔ wén rì shù qiān yán hǎo jiǎ yì lù zhì shū
比冠，博通经史，属文日数千言，好贾谊、陆贽书。
jì ér dú zhuāng zi tàn yuē wú xī yǒu jiàn kǒu wèi néng yán jīn jiàn shì shū de wú xīn yǐ
既而读《庄子》，叹曰："吾昔有见，口未能言，今见是书，得吾心矣。
jiā yòu èr nián shì lǐ bù
"嘉祐二年，试礼部。
fāng shí wén zhé liè guǐ yì zhī bì shèng zhǔ sī ōu yáng xiū sī yǒu yǐ jiù zhī de shì xíng shǎng zhōng hòu lùn jīng xǐ yù zhuó guān duō shì yóu nǐ qí kè zēng gǒng suǒ wéi dàn zhì dì èr
方时文磔裂诡异之弊胜，主司欧阳修思有以救之，得轼《刑赏忠厚论》，惊喜，欲擢冠多士，犹疑其客曾巩所为，但置第二；
fù yǐ chūn qiū duì yì jū dì yī diàn shì zhōng yǐ kē
复以《春秋》对义居第一，殿试中乙科。
hòu yǐ shū jiàn xiū xiū yǔ méi shèng shù yuē wú dāng bì cǐ rén chū yī tóu dì
后以书见修，修语梅圣俞曰："吾当避此人出一头地。
wén zhě shǐ huā bù yàn jiǔ nǎi xìn fú
"闻者始哗不厌，久乃信服。
dīng mǔ yōu
丁母忧。
wǔ nián diào fú chāng zhǔ bù
五年，调福昌主簿。
ōu yáng xiū yǐ cái shí jiān mào jiàn zhī mì gé
欧阳修以才识兼茂，荐之秘阁。
shì liù lùn jiù bù qǐ cǎo yǐ gù wén duō bù gōng
试六论，旧不起草，以故文多不工。
shì shǐ jù cǎo wén yì càn rán
轼始具草，文义粲然。
fù duì zhì cè rù sān děng
复对制策，入三等。
zì sòng chū yǐ lái zhì cè rù sān děng wéi wú yù yǔ shì ér yǐ
自宋初以来，制策入三等，惟吴育与轼而已。
chú dà lǐ píng shì qiān shū fèng xiáng fǔ pàn guān
除大理评事、签书凤翔府判官。
guān zhōng zì yuán hào pàn mín pín yì zhòng qí xià suì shū nán shān mù fá zì wèi rù hé jīng dǐ zhù zhī xiǎn yá lì zhǒng pò jiā
关中自元昊叛，民贫役重，岐下岁输南山木筏，自渭入河，经砥柱之险，衙吏踵破家。
shì fǎng qí lì hài wèi xiū yá guī shǐ zì zé shuǐ gōng yǐ shí jìn zhǐ zì shì hài jiǎn bàn
轼访其利害，为修衙规，使自择水工以时进止，自是害减半。
zhì píng èr nián rù pàn dēng wén gǔ yuàn
治平二年，入判登闻鼓院。
yīng zōng zì fān dǐ wén qí míng yù yǐ táng gù shì zhào rù hàn lín zhī zhì gào
英宗自藩邸闻其名，欲以唐故事召入翰林，知制诰。
zǎi xiàng hán qí yuē shì zhī cái yuǎn dà qì yě tā rì zì dāng wèi tiān xià yòng
宰相韩琦曰："轼之才，远大器也，他日自当为天下用。
yào zài cháo tíng péi yǎng zhī shǐ tiān xià zhī shì mò bù wèi mù xiáng fú jiē yù cháo tíng jìn yòng rán hòu qǔ ér yòng zhī zé rén rén wú fù yì cí yǐ
要在朝廷培养之，使天下之士莫不畏慕降伏，皆欲朝廷进用，然后取而用之，则人人无复异辞矣。
jīn zhòu yòng zhī zé tiān xià zhī shì wèi bì yǐ wéi rán shì zú yǐ lèi zhī yě
今骤用之，则天下之士未必以为然，适足以累之也。
yīng zōng yuē qiě yǔ xiū zhù rú hé
"英宗曰："且与修注如何？
qí yuē jì zhù yǔ zhì gào wèi lín wèi kě jù shòu
"琦曰："记注与制诰为邻，未可遽授。
bù ruò yú guǎn gé zhōng jìn shàng tiē zhí yǔ zhī qiě qǐng zhào shì
不若于馆阁中近上贴职与之，且请召试。
yīng zōng yuē shì zhī wèi zhī qí néng fǒu rú shì yǒu bù néng yá
"英宗曰："试之未知其能否，如轼有不能邪？
qí yóu bù kě jí shì èr lùn fù rù sān děng de zhí shǐ guǎn
"琦犹不可，及试二论，复入三等，得直史馆。
shì wén qí yǔ yuē gōng kě wèi ài rén yǐ dé yǐ
轼闻琦语，曰："公可谓爱人以德矣。
huì xún zú fù yǐ jīn bó cí zhī qiú zèng yī guān yú shì zèng guāng lù chéng
"会洵卒，赙以金帛，辞之，求赠一官，于是赠光禄丞。
xún jiāng zhōng yǐ xiōng tài bái zǎo wáng zǐ sūn wèi lì mèi jià dù shì zú wèi zàng shǔ shì
洵将终，以兄太白早亡，子孙未立，妹嫁杜氏，卒未葬，属轼。
shì jì chú sàng jí zàng gū
轼既除丧，即葬姑。
hòu guān kě yīn tuī yǔ tài bái zēng sūn péng
后官可荫，推与太白曾孙彭。
xī níng èr nián hái cháo
熙宁二年，还朝。
wáng ān shí zhí zhèng sù è qí yì lùn yì jǐ yǐ pàn guān gào yuàn
王安石执政，素恶其议论异己，以判官告院。
sì nián ān shí yù biàn kē jǔ xīng xué xiào zhào liǎng zhì sān guǎn yì
四年，安石欲变科举、兴学校，诏两制、三馆议。
shì shàng yì yuē
轼上议曰：
dé rén zhī dào zài yú zhī rén
得人之道，在于知人；
zhī rén zhī fǎ zài yú zé shí
知人之法，在于责实。
shǐ jūn xiāng yǒu zhī rén zhī míng cháo tíng yǒu zé shí zhī zhèng zé xū shǐ zào lì wèi cháng wú rén ér kuàng yú xué xiào gòng jǔ hu
使君相有知人之明，朝廷有责实之政，则胥史皂隶未尝无人，而况于学校贡举乎？
suī yīn jīn zhī fǎ chén yǐ wéi yǒu yú
虽因今之法，臣以为有余。
shǐ jūn xiāng bù zhī rén cháo tíng bù zé shí zé gōng qīng shì cóng cháng huàn wú rén ér kuàng xué xiào gòng jǔ hu
使君相不知人，朝廷不责实，则公卿侍从常患无人，而况学校贡举乎？
suī fù gǔ zhī zhì chén yǐ wéi bù zú
虽复古之制，臣以为不足。
fu shí yǒu kě fǒu wù yǒu fèi xīng fāng qí suǒ ān suī bào jūn bù néng fèi jí qí jì yàn suī shèng rén bù néng fù
夫时有可否，物有废兴，方其所安，虽暴君不能废，及其既厌，虽圣人不能复。
gù fēng sú zhī biàn fǎ zhì suí zhī pì rú jiāng hé zhī xǐ yí qiáng ér fù zhī zé nán wéi lì
故风俗之变，法制随之，譬如江河之徙移，强而复之，则难为力。
qìng lì gù cháng lì xué yǐ zhì yú jīn rì wéi yǒu kōng míng jǐn cún
庆历固尝立学矣，至于今日，惟有空名仅存。
jīn jiāng biàn jīn zhī lǐ yì jīn zhī sú yòu dāng fā mín lì yǐ zhì gōng shì liǎn mín cái yǐ shí yóu shì
今将变今之礼，易今之俗，又当发民力以治宫室，敛民财以食游士。
bǎi lǐ zhī nèi zhì guān lì shī yù sòng tīng yú shì jūn lǚ móu yú shì yòu jiǎn bù lǜ jiào zhě píng zhī yuǎn fāng zé wú nǎi tú wèi fēn luàn yǐ huàn kǔ tiān xià yá
百里之内，置官立师，狱讼听于是，军旅谋于是，又简不率教者屏之远方，则无乃徒为纷乱，以患苦天下邪？
ruò nǎi wú dà gēng gé ér wàng yǒu yì yú shí zé yǔ qìng lì zhī jì hé yì
若乃无大更革，而望有益于时，则与庆历之际何异？
gù chén wèi jīn zhī xué xiào tè kě yīn réng jiù zhì shǐ xiān wáng zhī jiù wù bù fèi yú wú shì zú yǐ
故臣谓今之学校，特可因仍旧制，使先王之旧物，不废于吾世足矣。
zhì yú gòng jǔ zhī fǎ xíng zhī bǎi nián zhì luàn shèng shuāi chū bù yóu cǐ
至于贡举之法，行之百年，治乱盛衰，初不由此。
bì xià shì zǔ zōng zhī shì gòng jǔ zhī fǎ yǔ jīn wèi shú jīng
陛下视祖宗之世，贡举之法，与今为孰精？
yán yǔ wén zhāng yǔ jīn wèi shú yōu
言语文章，与今为孰优？
suǒ de rén cái yǔ jīn wèi shú duō
所得人才，与今为孰多？
tiān xià zhī shì yǔ jīn wèi shú bàn
天下之事，与今为孰办？
jiào cǐ sì zhě zhī cháng duǎn qí yì jué yǐ
较此四者之长短，其议决矣。
jīn suǒ yù biàn gǎi bù guò shù duān huò yuē xiāng jǔ dé xíng ér lüè wén cí huò yuē zhuān qǔ cè lùn ér ba shī fù huò yù jiān cǎi yù wàng ér ba fēng mí huò yù jīng shēng bù tiě mò ér kǎo dà yì cǐ jiē zhī qí yī bù zhī qí èr zhě yě
今所欲变改不过数端：或曰乡举德行而略文词，或曰专取策论而罢诗赋，或欲兼采誉望而罢封弥，或欲经生不帖墨而考大义，此皆知其一，不知其二者也。
yuàn bì xià liú yì yú yuǎn zhě dà zhě qū qū zhī fǎ hé yù yān
愿陛下留意于远者、大者，区区之法何预焉。
chén yòu qiè yǒu sī yōu guò jì zhě
臣又切有私忧过计者。
fu xìng mìng zhī shuō zì zǐ gòng bù dé wén ér jīn zhī xué zhě chǐ bù yán xìng mìng dú qí wén hào rán wú dàng ér bù kě qióng
夫性命之说，自子贡不得闻，而今之学者，耻不言性命，读其文，浩然无当而不可穷；
guān qí mào chāo rán wú zhe ér bù kě yì cǐ qǐ zhēn néng rán zāi
观其貌，超然无著而不可挹，此岂真能然哉！
gài zhōng rén zhī xìng ān yú fàng ér lè yú dàn ěr
盖中人之性，安于放而乐于诞耳。
bì xià yì ān yòng zhī
陛下亦安用之？
yì shàng shén zōng wù yuē wú gù yí cǐ de shì yì yì shì rán yǐ
议上，神宗悟曰："吾固疑此，得轼议，意释然矣。
jí rì zhào jiàn wèn fāng jīn zhèng lìng dé shī ān zài
"即日召见，问："方今政令得失安在？
suī zhèn guò shī zhǐ chén kě yě
虽朕过失，指陈可也。
duì yuē bì xià shēng zhī zhī xìng tiān zòng wén wǔ bù huàn bù míng bù huàn bù qín bù huàn bù duàn dàn huàn qiú zhì tài jí tīng yán tài guǎng jìn rén tài ruì
"对曰："陛下生知之性，天纵文武，不患不明，不患不勤，不患不断，但患求治太急，听言太广，进人太锐。
yuàn zhèn yǐ ān jìng dài wù zhī lái rán hòu yīng zhī
愿镇以安静，待物之来，然后应之。
shén zōng sǒng rán yuē qīng sān yán zhèn dāng shú sī zhī
"神宗悚然曰："卿三言，朕当熟思之。
fán zài guǎn gé jiē dāng wèi zhèn shēn sī zhì luàn wú yǒu suǒ yǐn
凡在馆阁，皆当为朕深思治乱，无有所隐。
shì tuì yán yú tóng liè
"轼退，言于同列。
ān shí bú yuè mìng quán kāi fēng fǔ tuī guān jiāng kùn zhī yǐ shì
安石不悦，命权开封府推官，将困之以事。
shì jué duàn jīng mǐn shēng wén yì yuǎn
轼决断精敏，声闻益远。
huì shàng yuán chì fǔ shì zhè dēng qiě lìng sǔn jià
会上元敕府市浙灯，且令损价。
shì shū yán bì xià qǐ yǐ dēng wèi yuè
轼疏言："陛下岂以灯为悦？
cǐ bù guò yǐ fèng èr gōng zhī huan ěr
此不过以奉二宫之欢耳。
rán bǎi xìng bù kě hù xiǎo jiē wèi yǐ ěr mù bù jí zhī wán duó qí kǒu tǐ bì yòng zhī zī
然百姓不可户晓，皆谓以耳目不急之玩，夺其口体必用之资。
cǐ shì zhì xiǎo tǐ zé shèn dà yuàn zhuī huán qián mìng
此事至小，体则甚大，愿追还前命。
jí zhào ba zhī
"即诏罢之。
shí ān shí chuàng xíng xīn fǎ shì shàng shū lùn qí bù biàn yuē
时安石创行新法，轼上书论其不便，曰：
chén zhī suǒ yù yán zhě sān yán ér yǐ
臣之所欲言者，三言而已。
yuàn bì xià jié rén xīn hòu fēng sú cún jì gāng
愿陛下结人心，厚风俗，存纪纲。
rén zhǔ zhī suǒ shì zhě rén xīn ér yǐ rú mù zhī yǒu gēn dēng zhī yǒu gāo yú zhī yǒu shuǐ nóng fū zhī yǒu tián shāng gǔ zhī yǒu cái
人主之所恃者人心而已，如木之有根，灯之有膏，鱼之有水，农夫之有田，商贾之有财。
shī zhī zé wáng cǐ lǐ zhī bì rán yě
失之则亡，此理之必然也。
zì gǔ jí jīn wèi yǒu hé yì tóng zhòng ér bù ān gāng guǒ zì yòng ér bù wēi zhě
自古及今，未有和易同众而不安，刚果自用而不危者。
bì xià yì zhī rén xīn zhī bú yuè yǐ
陛下亦知人心之不悦矣。
zǔ zōng yǐ lái zhì cái yòng zhě bù guò sān sī
祖宗以来，治财用者不过三司。
jīn bì xià bù yǐ cái yòng fù sān sī wú gù yòu chuàng zhì zhì sān sī tiáo lì yī sī shǐ liù qī shào nián rì yè jiǎng qiú yú nèi shǐ zhě sì shí yú bèi fēn háng yíng gàn yú wài
今陛下不以财用付三司，无故又创制置三司条例一司，使六七少年，日夜讲求于内，使者四十余辈，分行营干于外。
fu zhì zhì sān sī tiáo lì sī qiú lì zhī míng yě
夫制置三司条例司，求利之名也；
liù qī shào nián yǔ shǐ zhě sì shí yú bèi qiú lì zhī qì yě
六七少年与使者四十余辈，求利之器也。
zào duān hóng dà mín shí jīng yí
造端宏大，民实惊疑；
chuàng fǎ xīn qí lì jiē huáng huò
创法新奇，吏皆惶惑。
yǐ wàn shèng zhī zhǔ ér yán lì yǐ tiān zǐ zhī zǎi ér zhì cái lùn shuō bǎi duān xuān chuán wàn kǒu rán ér mò zhī gù zhě tú yuē wǒ wú qí shì hé xù yú rén yán
以万乘之主而言利，以天子之宰而治财，论说百端，喧传万口，然而莫之顾者，徒曰："我无其事，何恤于人言。
cāo wǎng gǔ ér rù jiāng hú yǔ rén yuē wǒ fēi yú yě bù rú juān wǎng gǔ ér rén zì xìn
"操网罟而入江湖，语人曰"我非渔也"，不如捐网罟而人自信。
qū yīng quǎn ér fù lín sǒu yǔ rén yuē wǒ fēi liè yě bù rú fàng yīng quǎn ér shòu zì xún
驱鹰犬而赴林薮，语人曰"我非猎也"，不如放鹰犬而兽自驯。
gù chén yǐ wéi yù xiāo chán tè ér zhào hé qì zé mò ruò ba tiáo lì sī
故臣以为欲消谗慝而召和气，则莫若罢条例司。
jīn jūn chén xiāo gàn jǐ yī nián yǐ ér fù guó zhī gōng máng rú bǔ fēng tú wén nèi tǎng chū shù bǎi wàn mín cí bù dù wǔ qiān yú rén ěr
今君臣宵旰，几一年矣，而富国之功，茫如捕风，徒闻内帑出数百万缗，祠部度五千余人耳。
yǐ cǐ wéi shù qí shuí bù néng
以此为术，其谁不能？
ér suǒ xíng zhī shì dào lù jiē zhī qí nán
而所行之事，道路皆知其难。
biàn shuǐ zhuó liú zì shēng mín yǐ lái bù yǐ zhòng dào
汴水浊流，自生民以来，不以种稻。
jīn yù bēi ér qīng zhī wàn qǐng zhī dào bì yòng qiān qǐng zhī bēi yī suì yī yū sān suì ér mǎn yǐ
今欲陂而清之，万顷之稻，必用千顷之陂，一岁一淤，三岁而满矣。
bì xià suì xìn qí shuō jí shǐ xiāng shì dì xíng suǒ zài záo kōng fǎng xún shuǐ lì wàng yōng qīng piāo shuài yì zhēng yán
陛下遂信其说，即使相视地形，所在凿空，访寻水利，妄庸轻剽，率意争言。
guān sī suī zhī qí shū bù gǎn biàn xíng yì tuì zhuī jí lǎo shào xiāng shì kě fǒu
官司虽知其疏，不敢便行抑退，追集老少，相视可否。
ruò fēi zhuó rán nán xíng bì xū qiě wèi xìng yì
若非灼然难行，必须且为兴役。
guān lì gǒu qiě shùn cóng zhēn wèi bì xià yǒu yì xīng zuò shàng mí tǎng lǐn xià duó nóng shí
官吏苟且顺从，真谓陛下有意兴作，上糜帑廪，下夺农时。
dī fáng yī kāi shuǐ shī gù dào suī shí yì zhě zhī ròu hé bǔ yú mín
堤防一开，水失故道，虽食议者之肉，何补于民！
chén bù zhī cháo tíng hé kǔ ér wèi cǐ zāi
臣不知朝廷何苦而为此哉？
zì gǔ yì rén bì yòng xiāng hù
自古役人，必用乡户。
jīn zhě tú wén jiāng zhè zhī jiān shù jùn gù yì ér yù cuò zhī tiān xià
今者徒闻江、浙之间，数郡顾役，而欲措之天下。
dān dīng nǚ hù gài tiān mín zhī qióng zhě yě ér bì xià shǒu yù yì zhī fù yǒu sì hǎi rěn bù jiā xù
单丁、女户，盖天民之穷者也，而陛下首欲役之，富有四海，忍不加恤！
zì yáng yán wèi liǎng shuì zū diào yǔ yōng jì jiān zhī yǐ nài hé fù yù qǔ yōng
自杨炎为两税，租调与庸既兼之矣，奈何复欲取庸？
wàn yī hòu shì bù xìng yǒu jù liǎn zhī chén yōng qián bù chú chāi yì réng jiù tuī suǒ cóng lái zé bì yǒu rèn qí jiù zhě yǐ
万一后世不幸有聚敛之臣，庸钱不除，差役仍旧，推所从来，则必有任其咎者矣。
qīng miáo fàng qián zì xī yǒu jìn
青苗放钱，自昔有禁。
jīn bì xià shǐ lì chéng fǎ měi suì cháng xíng
今陛下始立成法，每岁常行。
suī yún bù xǔ yì pèi ér shù shì zhī hòu bào jūn wū lì bì xià néng bǎo zhī yǔ
虽云不许抑配，而数世之后，暴君污吏，陛下能保之与？
jì yuàn qǐng zhī hù bì jiē gū pín bù jì zhī rén biān tà yǐ jí zé jì zhī táo wáng bù hái zé jūn jí lín bǎo shì yǒu bì zhì yì rì tiān xià hèn zhī guó shǐ jì zhī yuē qīng miáo qián zì bì xià shǐ qǐ bù xī zāi
计愿请之户，必皆孤贫不济之人，鞭挞已急，则继之逃亡，不还，则均及邻保，势有必至，异日天下恨之，国史记之，曰"青苗钱自陛下始"，岂不惜哉！
qiě cháng píng zhī fǎ kě wèi zhì yǐ
且常平之法，可谓至矣。
jīn yù biàn wéi qīng miáo huài bǐ chéng cǐ suǒ sàng yú duō kuī guān hài mín suī huǐ hé jí
今欲变为青苗，坏彼成此，所丧逾多，亏官害民，虽悔何及！
xī hàn wǔ dì yǐ cái lì kuì jié yòng gǔ rén sāng yáng zhī shuō mǎi jiàn mài guì wèi zhī jūn shū
昔汉武帝以财力匮竭，用贾人桑羊之说，买贱卖贵，谓之均输。
yú shí shāng gǔ bù xíng dào zéi zī chì jī zhì yú luàn
于时商贾不行，盗贼滋炽，几至于乱。
xiào zhāo jì lì huò guāng shùn mín suǒ yù ér yǔ zhī tiān xià guī xīn suì yǐ wú shì
孝昭既立，霍光顺民所欲而予之，天下归心，遂以无事。
bù yì jīn rì cǐ lùn fù xīng
不意今日此论复兴。
lì fǎ zhī chū qí fèi yǐ hòu zòng shǐ báo yǒu suǒ huò ér zhēng shāng zhī é suǒ sǔn bì duō
立法之初，其费已厚，纵使薄有所获，而征商之额，所损必多。
pì zhī yǒu rén wèi qí zhǔ xù mù yǐ yī niú yì wǔ yáng
譬之有人为其主畜牧，以一牛易五羊。
yī niú zhī shī zé yǐn ér bù yán
一牛之失，则隐而不言；
wǔ yáng zhī huò zé zhǐ wèi láo jì
五羊之获，则指为劳绩。
jīn huài cháng píng ér yán qīng miáo zhī gōng kuī shāng shuì ér qǔ jūn shū zhī lì hé yǐ yì cǐ
今坏常平而言青苗之功，亏商税而取均输之利，何以异此？
chén qiè yǐ wéi guò yǐ
臣窃以为过矣。
yì zhě bì wèi mín kě yǔ lè chéng nán yǔ lǜ shǐ
议者必谓："民可与乐成，难与虑始。
gù bì xià jiān zhí bù gù qī yú bì xíng
"故陛下坚执不顾，期于必行。
cǐ nǎi zhàn guó tān gōng zhī rén xíng xiǎn jiǎo xìng zhī shuō wèi jí lè chéng ér yuàn yǐ qǐ yǐ
此乃战国贪功之人，行险侥幸之说，未及乐成，而怨已起矣。
chén zhī suǒ yuàn bì xià jié rén xīn zhě cǐ yě
臣之所愿陛下结人心者，此也。
guó jiā zhī suǒ yǐ cún wáng zhě zài dào dé zhī qiǎn shēn bù zài hu qiáng yǔ ruò
国家之所以存亡者，在道德之浅深，不在乎强与弱；
lì shǔ zhī suǒ yǐ cháng duǎn zhě zài fēng sú zhī bó hòu bù zài hu fù yǔ pín
历数之所以长短者，在风俗之薄厚，不在乎富与贫。
rén zhǔ zhī cǐ zé zhī suǒ qīng zhòng yǐ
人主知此，则知所轻重矣。
gù chén yuàn bì xià wu chóng dào dé ér hòu fēng sú bù yuàn bì xià jí yú yǒu gōng ér tān fù qiáng
故臣愿陛下务崇道德而厚风俗，不愿陛下急于有功而贪富强。
ài xī fēng sú rú hù yuán qì
爱惜风俗，如护元气。
shèng rén fēi bù zhī shēn kè zhī fǎ kě yǐ qí zhòng yǒng hàn zhī fu kě yǐ jí shì zhōng hòu jìn yú yū kuò lǎo chéng chū ruò chí dùn
圣人非不知深刻之法可以齐众，勇悍之夫可以集事，忠厚近于迂阔，老成初若迟钝。
rán zhōng bù kěn yǐ bǐ yì cǐ zhě zhī qí suǒ de xiǎo ér suǒ sàng dà yě
然终不肯以彼易此者，知其所得小，而所丧大也。
rén zǔ chí fǎ zhì kuān yòng rén yǒu xù zhuān wù yǎn fù guò shī wèi cháng qīng gǎi jiù zhāng
仁祖持法至宽，用人有叙，专务掩覆过失，未尝轻改旧章。
kǎo qí chéng gōng zé yuē wèi zhì
考其成功，则曰未至。
yǐ yán hu yòng bīng zé shí chū ér jiǔ bài
以言乎用兵，则十出而九败；
yǐ yán hu fǔ kù zé jǐn zú ér wú yú
以言乎府库，则仅足而无余。
tú yǐ dé zé zài rén fēng sú zhī yì gù shēng xiá zhī rì tiān xià guī rén yān
徒以德泽在人，风俗知义，故升遐之日，天下归仁焉。
yì zhě jiàn qí mò nián lì duō yīn xún shì bù zhèn jǔ nǎi yù jiáo zhī yǐ kē chá qí zhī yǐ zhì néng zhāo lái xīn jìn yǒng ruì zhī rén yǐ tú yī qiè sù chéng zhī xiào
议者见其末年吏多因循，事不振举，乃欲矫之以苛察，齐之以智能，招来新进勇锐之人，以图一切速成之效。
wèi xiǎng qí lì jiāo fēng yǐ chéng
未享其利，浇风已成。
duō kāi zhòu jìn zhī mén shǐ yǒu yì wài zhī de gōng qīng shì cóng kuǐ bù kě tú bǐ cháng diào zhī rén jǔ shēng fēi wàng yù wàng fēng sú zhī hòu qǐ kě de zāi
多开骤进之门，使有意外之得，公卿侍从跬步可图，俾常调之人举生非望，欲望风俗之厚，岂可得哉？
jìn suì pǔ zhuō zhī rén yù shǎo qiǎo jìn zhī shì yì duō
近岁朴拙之人愈少，巧进之士益多。
wéi bì xià āi zhī jiù zhī yǐ jiǎn yì wéi fǎ yǐ qīng jìng wèi xīn ér mín dé guī hòu
惟陛下哀之救之，以简易为法，以清净为心，而民德归厚。
chén zhī suǒ yuàn bì xià hòu fēng sú zhě cǐ yě
臣之所愿陛下厚风俗者，此也。
zǔ zōng wěi rèn tái jiàn wèi cháng zuì yī yán zhě
祖宗委任台谏，未尝罪一言者。
zòng yǒu báo zé xuán jí chāo shēng xǔ yǐ fēng wén ér wú guān zhǎng
纵有薄责，旋即超升，许以风闻，而无官长。
yán jí shèng yú zé tiān zi gǎi róng
言及乘舆，则天子改容；
shì guān láng miào zé zǎi xiàng dài zuì
事关廊庙，则宰相待罪。
tái jiàn gù wèi bì jiē xián suǒ yán yì wèi bì jiē shì
台谏固未必皆贤，所言亦未必皆是。
rán xū yǎng qí ruì qì ér jiè zhī zhòng quán zhě qǐ tú rán zāi
然须养其锐气，而借之重权者，岂徒然哉？
jiāng yǐ zhé jiān chén zhī méng yě
将以折奸臣之萌也。
jīn fǎ lìng yán mì cháo tíng qīng míng suǒ wèi jiān chén wàn wú cǐ lǐ
今法令严密，朝廷清明，所谓奸臣，万无此理。
rán yǎng māo yǐ qù shǔ bù kě yǐ wú shǔ ér yǎng bù bǔ zhī māo
然养猫以去鼠，不可以无鼠而养不捕之猫；
chù gǒu yǐ fáng dào bù kě yǐ wú dào ér chù bù fèi zhī gǒu
畜狗以防盗，不可以无盗而畜不吠之狗。
bì xià dé bù shàng niàn zǔ zōng shè cǐ guān zhī yì xià wèi zǐ sūn wàn shì zhī fáng
陛下得不上念祖宗设此官之意，下为子孙万世之防？
chén wén zhǎng lǎo zhī tán jiē wèi tái jiàn suǒ yán cháng suí tiān xià gōng yì
臣闻长老之谈，皆谓台谏所言，常随天下公议。
gōng yì suǒ yǔ tái jiàn yì yǔ zhī
公议所与，台谏亦与之；
gōng yì suǒ jī tái jiàn yì jī zhī
公议所击，台谏亦击之。
jīn zhě wù lùn fèi téng yuàn dú jiāo zhì gōng yì suǒ zài yì zhī zhī yǐ
今者物论沸腾，怨讟交至，公议所在，亦知之矣。
chén kǒng zì cí yǐ wǎng xí guàn chéng fēng jǐn wèi zhí zhèng sī rén yǐ zhì rén zhǔ gū lì jì gāng yī fèi hé shì bù shēng
臣恐自兹以往，习惯成风，尽为执政私人，以致人主孤立，纪纲一废，何事不生！
chén zhī suǒ yuàn bì xià cún jì gāng zhě cǐ yě
臣之所愿陛下存纪纲者，此也。
shì jiàn ān shí zàn shén zōng yǐ dú duàn zhuān rèn
轼见安石赞神宗以独断专任，
yīn shì jìn shì fā cè
因试进士发策，
yǐ jìn wǔ píng wú yǐ dú duàn ér kè
以"晋武平吴以独断而克，
fú jiān fá jìn yǐ dú duàn ér wáng
苻坚伐晋以独断而亡，
qí héng zhuān rèn guǎn zhòng ér bà
齐恒专任管仲而霸，
yàn kuài zhuān rèn zi zhī ér bài
燕哙专任子之而败，
shì tóng ér gōng yì wèi wèn
事同而功异"为问，
ān shí zī nù
安石滋怒，
shǐ yù shǐ xiè jǐng wēn lùn zòu qí guò
使御史谢景温论奏其过，
qióng zhì wú suǒ de
穷治无所得，
shì suì qǐng wài
轼遂请外，
tōng pàn háng zhōu
通判杭州。
gāo lí rù gòng shǐ zhě fā bì yú guān lì shū chēng jiǎ zǐ
高丽入贡，使者发币于官吏，书称甲子。
shì què zhī yuē gāo lí yú běn cháo chēng chén ér bù bǐng zhēng shuò wú ān gǎn shòu
轼却之曰："高丽于本朝称臣，而不禀正朔，吾安敢受！
shǐ zhě yì shū chēng xī níng rán hòu shòu zhī
"使者易书称熙宁，然后受之。
shí xīn zhèng rì xià shì yú qí jiān měi yīn fǎ yǐ biàn mín mín lài yǐ ān
时新政日下，轼于其间，每因法以便民，民赖以安。
xǐ zhī mì zhōu
徙知密州。
sī nóng xíng shǒu shí fǎ bù shí shī xíng zhě yǐ wéi zhì lùn
司农行手实法，不时施行者以违制论。
shì wèi tí jǔ guān yuē wéi zhì zhī zuò ruò zì cháo tíng shuí gǎn bù cóng
轼谓提举官曰："违制之坐，若自朝廷，谁敢不从？
jīn chū yú sī nóng shì shàn zào lǜ yě
今出于司农，是擅造律也。
tí jǔ guān jīng yuē gōng gū xú zhī
"提举官惊曰："公姑徐之。
wèi jǐ cháo tíng zhī fǎ hài mín ba zhī
"未几，朝廷知法害民，罢之。
yǒu dào qiè fā ān fǔ sī qiǎn sān bān shǐ chén lǐng hàn zú lái bǔ zú xiōng bào zì xíng zhì yǐ jìn wù wū mín rù qí jiā zhēng dòu shā rén qiě wèi zuì jīng kuì jiāng wéi luàn
有盗窃发，安抚司遣三班使臣领悍卒来捕，卒凶暴恣行，至以禁物诬民，入其家争斗杀人，且畏罪惊溃，将为乱。
mín bēn su shì shì tóu qí shū bù shì yuē bì bù zhì cǐ
民奔诉轼，轼投其书不视，曰："必不至此。
sàn zú wén zhī shǎo ān xú shǐ rén zhāo chū lù zhī
"散卒闻之，少安，徐使人招出戮之。
xǐ zhī xú zhōu
徙知徐州。
hé jué cáo cūn fàn yú liáng shān pō yì yú nán qīng hé huì yú chéng xià zhǎng bù shí xiè chéng jiāng bài fù mín zhēng chū bì shuǐ
河决曹村，泛于梁山泊，溢于南清河，汇于城下，涨不时泄，城将败，富民争出避水。
shì yuē fù mín chū mín jiē dòng yáo wú shuí yǔ shǒu
轼曰："富民出，民皆动摇，吾谁与守？
wú zài shì shuǐ jué bù néng bài chéng
吾在是，水决不能败城。
qū shǐ fù rù
"驱使复入。
shì yì wǔ wèi yíng hū zú cháng yuē hé jiāng hài chéng shì jí yǐ suī jìn jūn qiě wèi wǒ jìn lì
轼诣武卫营，呼卒长曰："河将害城，事急矣，虽禁军且为我尽力。
zú cháng yuē tài shǒu yóu bù bì tú liáo wú chái xiǎo rén dāng xiào mìng
"卒长曰："太守犹不避涂潦，吾侪小人，当效命。
lǜ qí tú chí běn chā yǐ chū zhù dōng nán zhǎng dī shǒu qǐ xì mǎ tái wěi shǔ yú chéng
"率其徒持畚锸以出，筑东南长堤，首起戏马台，尾属于城。
yǔ rì yè bù zhǐ chéng bù chén zhě sān bǎn
雨日夜不止，城不沈者三版。
shì lú yú qí shàng guō jiā bù rù shǐ guān lì fēn dǔ yǐ shǒu zú quán qí chéng
轼庐于其上，过家不入，使官吏分堵以守，卒全其城。
fù qǐng diào lái suì fu zēng zhù gù chéng wèi mù àn yǐ yú shuǐ zhī zài zhì
复请调来岁夫增筑故城，为木岸，以虞水之再至。
cháo tíng cóng zhī
朝廷从之。
xǐ zhī hú zhōu shàng biǎo yǐ xiè
徙知湖州，上表以谢。
yòu yǐ shì bù biàn mín zhě bù gǎn yán yǐ shī tuō fěng shù yǒu bǔ yú guó
又以事不便民者不敢言，以诗托讽，庶有补于国。
yù shǐ li dìng shū dǎn hé zhèng chén zhí qí biǎo yǔ bìng méi niè suǒ wéi shī yǐ wéi shàn bàng dǎi fù tái yù yù zhì zhī sǐ duàn liàn jiǔ zhī bù jué
御史李定、舒亶、何正臣摭其表语，并媒蘖所为诗以为讪谤，逮赴台狱，欲置之死，锻炼久之不决。
shén zōng dú lián zhī yǐ huáng zhōu tuán liàn fù shǐ ān zhì
神宗独怜之，以黄州团练副使安置。
shì yǔ tián fǔ yě lǎo xiāng cóng xī shān jiān zhù shì yú dōng pō zì hào dōng pō jū shì
轼与田父野老，相从溪山间，筑室于东坡，自号"东坡居士。
sān nián shén zōng shù yǒu yì fù yòng zhé wéi dāng lù zhě jū zhī
三年，神宗数有意复用，辄为当路者沮之。
shén zōng cháng yǔ zǎi xiàng wáng guī cài què yuē guó shǐ zhì zhòng kě mìng sū shì chéng zhī
神宗尝语宰相王珪、蔡确曰："国史至重，可命苏轼成之。
guī yǒu nán sè
"珪有难色。
shén zōng yuē shì bù kě gū yòng zēng gǒng
神宗曰："轼不可，姑用曾巩。
gǒng jìn tài zǔ zǒng lùn shén zōng yì bù yǔn suì shǒu zā yí shì rǔ zhōu yǒu yuē sū shì chù jū sī jiù yuè suì zī shēn rén cái shí nán bù rěn zhōng qì
"巩进《太祖总论》，神宗意不允，遂手紥移轼汝州，有曰："苏轼黜居思咎，阅岁滋深，人材实难，不忍终弃。
shì wèi zhì rǔ shàng shū zì yán jī hán yǒu tián zài cháng yuàn de jū zhī
"轼未至汝，上书自言饥寒，有田在常，愿得居之。
cháo zòu rù xī bào kě
朝奏入，夕报可。
dào guò jīn líng jiàn wáng ān shí yuē dà bīng dà yù hàn táng miè wáng zhī zhào
道过金陵，见王安石，曰："大兵大狱，汉、唐灭亡之兆。
zǔ zōng yǐ rén hòu zhì tiān xià zhèng yù gé cǐ
祖宗以仁厚治天下，正欲革此。
jīn xī fāng yòng bīng lián nián bù jiě dōng nán shù qǐ dà yù gōng dú wú yī yán yǐ jiù zhī hu
今西方用兵，连年不解，东南数起大狱，公独无一言以救之乎？
ān shí yuē èr shì jiē huì qīng qǐ zhī ān shí zài wài ān gǎn yán
"安石曰："二事皆惠卿启之，安石在外，安敢言？
shì yuē zài cháo zé yán zài wài zé bù yán shì jūn zhī cháng lǐ ěr
"轼曰："在朝则言，在外则不言，事君之常礼耳。
shàng suǒ yǐ dài gōng zhě fēi cháng lǐ gōng suǒ yǐ dài shàng zhě qǐ kě yǐ cháng lǐ hu
上所以待公者，非常礼，公所以待上者，岂可以常礼乎？
ān shí lì shēng yuē ān shí xū shuō
"安石厉声曰："安石须说。
yòu yuē chū zài ān shí kǒu rù zài zi zhān ěr
"又曰："出在安石口，入在子瞻耳。
yòu yuē rén xū shì zhī xíng yī bú yì shā yī bù gū dé tiān xià fú wèi nǎi kě
"又曰："人须是知行一不义，杀一不辜，得天下弗为，乃可。
shì xì yuē jīn zhī jūn zǐ zhēng jiǎn bàn nián mó kān suī shā rén yì wèi zhī
"轼戏曰："今之君子，争减半年磨勘，虽杀人亦为之。
ān shí xiào ér bù yán
"安石笑而不言。
zhì cháng shén zōng bēng zhé zōng lì fù cháo fèng láng zhī dēng zhōu zhào wèi lǐ bù láng zhōng
至常，神宗崩，哲宗立，复朝奉郎、知登州，召为礼部郎中。
shì jiù shàn sī mǎ guāng zhāng dūn
轼旧善司马光、章惇。
shí guāng wèi mén xià shì láng dūn zhī shū mì yuàn èr rén bù xiāng hé dūn měi yǐ xuè wǔ kùn guāng guāng kǔ zhī
时光为门下侍郎，惇知枢密院，二人不相合，惇每以谑侮困光，光苦之。
shì wèi dūn yuē sī mǎ jūn shí shí wàng shén zhòng
轼谓惇曰："司马君实时望甚重。
xī xǔ jìng yǐ xū míng wú shí jiàn bǐ yú shǔ xiān zhǔ fǎ zhèng yuē jìng zhī fú yù bō liú sì hǎi ruò bù jiā lǐ bì yǐ jiàn xián wèi lèi
昔许靖以虚名无实，见鄙于蜀先主，法正曰：'靖之浮誉，播流四海，若不加礼，必以贱贤为累'。
xiān zhǔ nà zhī nǎi yǐ jìng wèi sī tú
先主纳之，乃以靖为司徒。
xǔ jìng qiě bù kě màn kuàng jūn shí hu
许靖且不可慢，况君实乎？
dūn yǐ wéi rán guāng lài yǐ shǎo ān
"惇以为然，光赖以少安。
qiān qǐ jū shè rén
迁起居舍人。
shì qǐ yú yōu huàn bù yù zhòu lǚ yào dì cí yú zǎi xiàng cài què
轼起于忧患，不欲骤履要地，辞于宰相蔡确。
què yuē gōng huái xiáng jiǔ yǐ cháo zhōng wú chū gōng yòu zhě
确曰："公徊翔久矣，朝中无出公右者。
shì yuē xī lín xī tóng zài guǎn zhōng nián qiě zhǎng
"轼曰："昔林希同在馆中，年且长。
què yuē xī gù dāng xiān gōng yé
"确曰："希固当先公耶？
zú bù xǔ
"卒不许。
yuán yòu yuán nián shì yǐ qī pǐn fú rù shì yán hé jí cì yín fēi qiān zhōng shū shè rén
元祐元年，轼以七品服入侍延和，即赐银绯，迁中书舍人。
chū zǔ zōng shí chāi yì xíng jiǔ shēng bì biān hù chōng yì zhě bù xí qí yì yòu nüè shǐ zhī duō zhì pò chǎn xiá xiāng mín zhì yǒu zhōng suì bù dé xi zhě
初，祖宗时，差役行久生弊，编户充役者不习其役，又虐使之，多致破产，狭乡民至有终岁不得息者。
wáng ān shí xiāng shén zōng gǎi wéi miǎn yì shǐ hù chà gāo xià chū qián gù yì xíng fǎ zhě guò qǔ yǐ wéi mín bìng
王安石相神宗，改为免役，使户差高下出钱雇役，行法者过取，以为民病。
sī mǎ guāng wèi xiāng zhī miǎn yì zhī hài bù zhī qí lì yù fù chāi yì chà guān zhì jú shì yǔ qí xuǎn
司马光为相，知免役之害，不知其利，欲复差役，差官置局，轼与其选。
shì yuē chāi yì miǎn yì gè yǒu lì hài
轼曰："差役、免役，各有利害。
miǎn yì zhī hài póu liǎn mín cái shí shì jiǔ kōng liǎn jù yú shàng ér xià yǒu qián huāng zhī huàn
免役之害，掊敛民财，十室九空，敛聚于上而下有钱荒之患。
chāi yì zhī hài mín cháng zài guān bù dé zhuān lì yú nóng ér tān lì huá xū de yuán wèi jiān
差役之害，民常在官，不得专力于农，而贪吏猾胥得缘为奸。
cǐ èr hài qīng zhòng gài lüè děng yǐ
此二害轻重，盖略等矣。
guāng yuē yú jūn hé rú
"光曰："于君何如？
shì yuē fǎ xiāng yīn zé shì yì chéng shì yǒu jiàn zé mín bù jīng
"轼曰："法相因则事易成，事有渐则民不惊。
sān dài zhī fǎ bīng nóng wèi yī zhì qín shǐ fēn wéi èr jí táng zhōng yè jǐn biàn fǔ bīng wèi cháng zhēng zhī zú
三代之法，兵农为一，至秦始分为二，及唐中叶，尽变府兵为长征之卒。
zì ěr yǐ lái mín bù zhī bīng bīng bù zhī nóng nóng chū gǔ bó yǐ yǎng bīng bīng chū xìng mìng yǐ wèi nóng tiān xià biàn zhī
自尔以来，民不知兵，兵不知农，农出谷帛以养兵，兵出性命以卫农，天下便之。
suī shèng rén fù qǐ bù néng yì yě
虽圣人复起，不能易也。
jīn miǎn yì zhī fǎ shí dà lèi cǐ
今免役之法，实大类此。
gōng yù zhòu bà miǎn yì ér xíng chāi yì zhèng rú ba cháng zhēng ér fù mín bīng gài wèi yì yě
公欲骤罢免役而行差役，正如罢长征而复民兵，盖未易也。
guāng bù yǐ wéi rán
"光不以为然。
shì yòu chén yú zhèng shì táng guāng fèn rán
轼又陈于政事堂，光忿然。
shì yuē xī hán wèi gōng cì shǎn xī yì yǒng gōng wèi jiàn guān zhēng zhī shén lì hán gōng bù lè gōng yì bù gù
轼曰："昔韩魏公刺陕西义勇，公为谏官，争之甚力，韩公不乐，公亦不顾。
shì xī wén gōng dào qí xiáng qǐ jīn rì zuò xiāng bù xǔ shì jìn yán yé
轼昔闻公道其详，岂今日作相，不许轼尽言耶？
guāng xiào zhī
"光笑之。
xún chú hàn lín xué shì
寻除翰林学士。
èr nián jiān shì dú
二年，兼侍读。
měi jìn dú zhì zhì luàn xīng shuāi xié zhèng dé shī zhī jì wèi cháng bù fǎn fù kāi dǎo jì yǒu suǒ qǐ wù
每进读至治乱兴衰、邪正得失之际，未尝不反复开导，觊有所启悟。
zhé zōng suī gōng mò bù yán zhé shǒu kěn zhī
哲宗虽恭默不言，辄首肯之。
cháng dú zǔ zōng bǎo xùn yīn jí shí shì shì lì yán jīn shǎng fá bù míng shàn è wú suǒ quàn jǔ
尝读祖宗《宝训》，因及时事，轼历言："今赏罚不明，善恶无所劝沮；
yòu huáng hé shì fāng běi liú ér qiáng zhī shǐ dōng
又黄河势方北流，而强之使东；
xià rén rù zhèn róng shā lüě shù wàn rén shuài chén bù yǐ wén
夏人入镇戎，杀掠数万人，帅臣不以闻。
měi shì rú cǐ kǒng jìn chéng shuāi luàn zhī jiàn
每事如此，恐浸成衰乱之渐。
shì cháng suǒ sù jìn zhōng zhào rù duì biàn diàn xuān rén hòu wèn yuē qīng qián nián wèi hé guān
轼尝锁宿禁中，召入对便殿，宣仁后问曰："卿前年为何官？
yuē chén wèi cháng zhōu tuán liàn fù shǐ
"曰："臣为常州团练副使。
yuē jīn wèi hé guān
曰："今为何官？
yuē chén jīn dài zuì hàn lín xué shì
"曰："臣今待罪翰林学士。
yuē hé yǐ jù zhì cǐ
"曰："何以遽至此？
yuē zāo yù tài huáng tài hòu huáng dì bì xià
"曰："遭遇太皇太后、皇帝陛下。
yuē fēi yě
"曰："非也。
yuē qǐ dà chén lùn jiàn hu
"曰："岂大臣论荐乎？
yuē yì fēi yě
"曰："亦非也。
shì jīng yuē chén suī wú zhuàng bù gǎn zì tā tú yǐ jìn
"轼惊曰："臣虽无状，不敢自他途以进。
yuē cǐ xiān dì yì yě
"曰："此先帝意也。
xiān dì měi sòng qīng wén zhāng bì tàn yuē qí cái qí cái
先帝每诵卿文章，必叹曰：'奇才，奇才！
dàn wèi jí jìn yòng qīng ěr
'但未及进用卿耳。
shì bù jué kū shī shēng xuān rén hòu yǔ zhé zōng yì qì zuǒ yòu jiē gǎn tì
"轼不觉哭失声，宣仁后与哲宗亦泣，左右皆感涕。
yǐ ér mìng zuò cì chá chè yù qián jīn lián zhú sòng guī yuàn
已而命坐赐茶，彻御前金莲烛送归院。
sān nián quán zhī lǐ bù gòng jǔ
三年，权知礼部贡举。
huì dà xuě kǔ hán shì zuò tíng zhōng jìn wèi néng yán
会大雪苦寒，士坐庭中，噤未能言。
shì kuān qí jìn yuē shǐ de jǐn jì
轼宽其禁约，使得尽技。
xún pù nèi shì měi cuī rǔ jǔ zi qiě chí ài mèi dān cí wū yǐ wéi zuì shì jǐn zòu zhú zhī
巡铺内侍每摧辱举子，且持暧昧单词，诬以为罪，轼尽奏逐之。
sì nián jī yǐ lùn shì wéi dāng zhóu zhě suǒ hèn
四年，积以论事，为当轴者所恨。
shì kǒng bú jiàn róng qǐng wài bài lóng tú gé xué shì zhī háng zhōu
轼恐不见容，请外，拜龙图阁学士、知杭州。
wèi xíng jiàn guān yán qián xiāng cài què zhī ān zhōu zuò shī jiè hǎo chù jùn shì yǐ jī tài huáng tài hòu
未行，谏官言前相蔡确知安州，作诗借郝处俊事以讥太皇太后。
dà chén yì qiān zhī lǐng nán
大臣议迁之岭南。
shì mì shū cháo tíng ruò báo què zhī zuì zé yú huáng dì xiào zhì wèi bù zú
轼密疏："朝廷若薄确之罪，则于皇帝孝治为不足；
ruò shēn zuì què zé yú tài huáng tài hòu rén zhèng wèi xiǎo lèi
若深罪确，则于太皇太后仁政为小累。
wèi yi huáng dì chì zhì yù dǎi zhì tài huáng tài hòu chū shǒu zhào shè zhī zé yú rén xiào liǎng de yǐ
谓宜皇帝敕置狱逮治，太皇太后出手诏赦之，则于仁孝两得矣。
xuān rén hòu xīn shàn shì yán ér bù néng yòng
"宣仁后心善轼言而不能用。
shì chū jiāo yòng qián zhí zhèng ēn lì qiǎn nèi shì cì lóng chá yín hé wèi láo shén hòu
轼出郊，用前执政恩例，遣内侍赐龙茶、银合，慰劳甚厚。
jì zhì kàng dà hàn jī yì bìng zuò
既至杭，大旱，饥疫并作。
shì qǐng yú cháo miǎn běn lù shàng gōng mǐ sān zhī yī fù de cì dù sēng dié yì mǐ yǐ jiù jī zhě
轼请于朝，免本路上供米三之一，复得赐度僧牒，易米以救饥者。
míng nián chūn yòu jiǎn jià tiào cháng píng mǐ duō zuò zhān zhōu yào jì qiǎn shǐ xié yī fēn fang zhì bìng huó zhě shén zhòng
明年春，又减价粜常平米，多作𫗴粥药剂，遣使挟医分坊治病，活者甚众。
shì yuē kàng shuǐ lù zhī huì yì sǐ bǐ tā chǔ cháng duō
轼曰："杭，水陆之会，疫死比他处常多。
nǎi póu xiàn mín dé èr qiān fù fā tuó zhōng huáng jīn wǔ shí liǎng yǐ zuò bìng fang shāo chù qián liáng dài zhī
"乃裒羡缗得二千，复发橐中黄金五十两，以作病坊，稍畜钱粮待之。
háng běn jìn hǎi de quán xián kǔ jū mín xī shǎo
杭本近海，地泉咸苦，居民稀少。
táng cì shǐ li mì shǐ yǐn xī hú shuǐ zuò liù jǐng mín zú yú shuǐ
唐刺史李泌始引西湖水作六井，民足于水。
bái jū yì yòu jùn xī hú shuǐ rù cáo hé zì hé rù tián suǒ gài zhì qiān qǐng mín yǐ yīn fù
白居易又浚西湖水入漕河，自河入田，所溉至千顷，民以殷富。
hú shuǐ duō fēng zì táng jí qián shì suì zhé jùn zhì sòng xìng fèi zhī fēng jī wèi tián shuǐ wú jǐ yǐ
湖水多葑，自唐及钱氏，岁辄浚治，宋兴，废之，葑积为田，水无几矣。
cáo hé shī lì qǔ gěi jiāng cháo zhōu háng shì zhōng cháo yòu duō yū sān nián yī táo wèi mín dà huàn liù jǐng yì jǐ yú fèi
漕河失利，取给江潮，舟行市中，潮又多淤，三年一淘，为民大患，六井亦几于废。
shì jiàn máo shān yī hé zhuān shòu jiāng cháo yán qiáo yī hé zhuān shòu hú shuǐ suì jùn èr hé yǐ tōng cáo
轼见茅山一河专受江潮，盐桥一河专受湖水，遂浚二河以通漕。
fù zào yàn zhá yǐ wéi hú shuǐ chù xiè zhī xiàn jiāng cháo bù fù rù shì
复造堰闸，以为湖水畜泄之限，江潮不复入市。
yǐ yú lì fù wán liù jǐng yòu qǔ fēng tián jī hú zhōng nán běi jìng sān shí lǐ wèi zhǎng dī yǐ tōng xíng zhě
以余力复完六井，又取葑田积湖中，南北径三十里，为长堤以通行者。
wú rén zhǒng líng chūn zhé shān chú bù qiǎn cùn cǎo
吴人种菱，春辄芟除，不遣寸草。
qiě mù rén zhǒng líng hú zhōng fēng bù fù shēng
且募人种菱湖中，葑不复生。
shōu qí lì yǐ bèi xiū hú qǔ jiù huāng yú qián wàn mín liáng wàn dàn jí qǐng de bǎi sēng dù dié yǐ mù yì zhě
收其利以备修湖，取救荒余钱万缗、粮万石，及请得百僧度牒以募役者。
dī chéng zhí fú róng yáng liǔ qí shàng wàng zhī rú huà tú kàng rén míng wèi sū gōng dī
堤成，植芙蓉、杨柳其上，望之如画图，杭人名为苏公堤。
kàng sēng jìng yuán jiù jū hǎi bīn yǔ bó kè jiāo tōng bó zhì gāo lì jiāo yù zhī
杭僧净源，旧居海滨，与舶客交通，舶至高丽，交誉之。
yuán fēng mò qí wáng zǐ yì tiān lái cháo yīn wǎng bài yān
元丰末，其王子义天来朝，因往拜焉。
zhì shì jìng yuán sǐ qí tú qiè chí qí xiàng fù bó wǎng gào
至是，净源死，其徒窃持其像，附舶往告。
yì tiān yì shǐ qí tú lái jì yīn chí qí guó mǔ èr jīn tǎ yún zhù liǎng gōng shòu
义天亦使其徒来祭，因持其国母二金塔，云祝两宫寿。
shì bù nà zòu zhī yuē gāo lí jiǔ bù rù gòng shī cì yǔ hòu lì yì yù qiú cháo wèi cè wú suǒ yǐ dài zhī hòu bó gù yīn jì wáng sēng ér xíng zhù shòu zhī lǐ
轼不纳，奏之曰："高丽久不入贡，失赐予厚利，意欲求朝，未测吾所以待之厚薄，故因祭亡僧而行祝寿之礼。
ruò shòu ér bù dá jiāng shēng yuàn xīn
若受而不答，将生怨心；
shòu ér hòu cì zhī zhèng duò qí jì
受而厚赐之，正堕其计。
jīn yi wù yǔ zhī cóng zhōu jùn zì yǐ lǐ què zhī
今宜勿与知，从州郡自以理却之。
bǐ yōng sēng huá shāng wèi guó shēng shì jiàn bù kě zhǎng yi tòng jiā chéng chuàng
彼庸僧猾商，为国生事，渐不可长，宜痛加惩创。
cháo tíng jiē cóng zhī
"朝廷皆从之。
wèi jǐ gòng shǐ guǒ zhì jiù lì shǐ suǒ zhì wú yuè qī zhōu fèi èr wàn sì qiān yú mín
未几，贡使果至，旧例，使所至吴越七州，费二万四千余缗。
shì nǎi lìng zhū zhōu liàng shì cái sǔn mín huò jiāo yì zhī lì wú fù qīn náo zhī hài yǐ
轼乃令诸州量事裁损，民获交易之利，无复侵挠之害矣。
zhè jiāng cháo zì hǎi mén dōng lái shì rú léi tíng ér fú shān zhì yú jiāng zhōng yǔ yú pǔ zhū shān quǎn yá xiāng cuò huí fú jī shè suì bài gōng sī chuán bù kě shèng jì
浙江潮自海门东来，势如雷霆，而浮山峙于江中，与渔浦诸山犬牙相错，洄洑激射，岁败公私船不可胜计。
shì yì zì zhè jiāng shàng liú dì míng shí mén bìng shān ér dōng záo wèi cáo hé yǐn zhè jiāng jí xī gǔ zhū shuǐ èr shí yú lǐ yǐ dá yú jiāng
轼议自浙江上流地名石门，并山而东，凿为漕河，引浙江及溪谷诸水二十余里以达于江。
yòu bìng shān wèi àn bù néng shí lǐ yǐ dá lóng shān dà cí pǔ zì pǔ běi zhé dǐ xiǎo lǐng záo lǐng liù shí wǔ zhàng yǐ dá lǐng dōng gǔ hé jùn gǔ hé shù lǐ dá yú lóng shān cáo hé yǐ bì fú shān zhī xiǎn rén yǐ wéi biàn
又并山为岸，不能十里以达龙山大慈浦，自浦北折抵小岭，凿岭六十五丈以达岭东古河，浚古河数里达于龙山漕河，以避浮山之险，人以为便。
zòu wén yǒu è shì zhě lì jū zhī gōng yǐ gù bù chéng
奏闻，有恶轼者，力沮之，功以故不成。
shì fù yán sān wú zhī shuǐ zhū wèi tài hú tài hú zhī shuǐ yì wèi sōng jiāng yǐ rù hǎi
轼复言："三吴之水，潴为太湖，太湖之水，溢为松江以入海。
hǎi rì liǎng cháo cháo zhuó ér jiāng qīng cháo shuǐ cháng yù yū sè jiāng lù ér jiāng shuǐ qīng shǐ suí zhé dí qù hǎi kǒu cháng tōng zé wú zhōng shǎo shuǐ huàn
海日两潮，潮浊而江清，潮水常欲淤塞江路，而江水清驶，随辄涤去，海口常通，则吴中少水患。
xī sū zhōu yǐ dōng gōng sī chuán jiē yǐ gāo xíng wú lù wǎn zhě
昔苏州以东，公私船皆以篙行，无陆挽者。
zì qìng lì yǐ lái sōng jiāng dà zhù wǎn lù jiàn cháng qiáo yǐ è sāi jiāng lù gù jīn sān wú duō shuǐ yù záo wǎn lù wèi shí qiáo yǐ xùn jiāng shì
自庆历以来，松江大筑挽路，建长桥以扼塞江路，故今三吴多水，欲凿挽路、为十桥，以迅江势"。
yì bù guǒ yòng rén jiē yǐ wéi hèn
亦不果用，人皆以为恨。
shì èr shí nián jiān zài lì kàng yǒu dé yú mín jiā yǒu huà xiàng yǐn shí bì zhù
轼二十年间再莅杭，有德于民，家有画像，饮食必祝。
yòu zuò shēng cí yǐ bào
又作生祠以报。
liù nián zhào wèi lì bù shàng shū wèi zhì
六年，召为吏部尚书，未至。
yǐ dì zhé chú yòu chéng gǎi hàn lín chéng zhǐ
以弟辙除右丞，改翰林承旨。
zhé cí yòu chéng yù yǔ xiōng tóng bèi cóng guān bù tīng
辙辞右丞，欲与兄同备从官，不听。
shì zài hàn lín shù yuè fù yǐ chán qǐng wài nǎi yǐ lóng tú gé xué shì chū zhī yǐng zhōu
轼在翰林数月，复以谗请外，乃以龙图阁学士出知颍州。
xiān shì kāi fēng zhū xiàn duō shuǐ huàn lì bù jiù běn mò jué qí bēi zé zhù zhī huì mín hé hé bù néng shèng zhì chén yì duō shuǐ
先是，开封诸县多水患，吏不究本末，决其陂泽，注之惠民河，河不能胜，致陈亦多水。
yòu jiāng záo shān ài gōu yǔ yǐng hé bìng qiě záo huáng duī yù zhù zhī yú huái
又将凿邓艾沟与颍河并，且凿黄堆欲注之于淮。
shì shǐ zhì yǐng qiǎn lì yǐ shuǐ píng zhǔn zhī huái zhī zhǎng shuǐ gāo yú xīn gōu jǐ yī zhàng ruò záo huáng duī huái shuǐ gù liú yǐng de wéi huàn
轼始至颍，遣吏以水平准之，淮之涨水高于新沟几一丈，若凿黄堆，淮水顾流颍地为患。
shì yán yú cháo cóng zhī
轼言于朝，从之。
jùn yǒu sù zéi yǐn yù děng shù jié shā rén yòu shā bǔ dào lì bīng
郡有宿贼尹遇等，数劫杀人，又杀捕盗吏兵。
cháo tíng yǐ míng bǔ bù huò bèi shā jiā fù jù qí hài nì bù gǎn yán
朝廷以名捕不获，被杀家复惧其害，匿不敢言。
shì zhào rǔ yīn wèi li zhí fāng yuē jūn néng qín cǐ dāng lì yán yú cháo qǐ xíng yōu shǎng
轼召汝阴尉李直方曰："君能禽此，当力言于朝，乞行优赏；
bù huò yì yǐ bù zhí zòu miǎn jūn yǐ
不获，亦以不职奏免君矣。
zhí fāng yǒu mǔ qiě lǎo yǔ mǔ jué ér hòu xíng
"直方有母且老，与母诀而后行。
nǎi jī zhī dào suǒ fēn bǔ qí dǎng yǔ shǒu jǐ cì yù huò zhī
乃缉知盗所，分捕其党与，手戟刺遇，获之。
cháo tíng yǐ xiǎo bù yīng gé tuī shǎng bù jí
朝廷以小不应格，推赏不及。
shì qǐng yǐ jǐ zhī nián láo dāng gǎi cháo sàn láng jiē wèi zhí fāng shǎng bù cóng
轼请以己之年劳，当改朝散郎阶，为直方赏，不从。
qí hòu lì bù wèi shì dāng qiān yǐ fú huì qí kǎo shì wèi yǐ xǔ zhí fāng yòu bù bào
其后吏部为轼当迁，以符会其考，轼谓已许直方，又不报。
qī nián xǐ yáng zhōu
七年，徙扬州。
jiù fā yùn sī zhǔ dōng nán cáo fǎ tīng cāo zhōu zhě sī zǎi wù huò zhēng shāng bù dé liú nàn
旧发运司主东南漕法，听操舟者私载物货，征商不得留难。
gù cāo zhōu zhě zhé fù hòu yǐ guān zhōu wèi jiā bǔ qí bì lòu qiě zhōu chuán fū zhī fá gù suǒ zài lǜ jiē sù dá wú yú
故操舟者辄富厚，以官舟为家，补其敝漏，且周船夫之乏，故所载率皆速达无虞。
jìn suì yī qiè jìn ér bù xǔ gù zhōu bì rén kùn duō dào suǒ zài yǐ jì jī hán gōng sī jiē bìng
近岁一切禁而不许，故舟弊人困，多盗所载以济饥寒，公私皆病。
shì qǐng fù jiù cóng zhī
轼请复旧，从之。
wèi yuè suì yǐ bīng bù shàng shū zhào jiān shì dú
未阅岁，以兵部尚书召兼侍读。
shì suì zhé zōng qīn sì nán jiāo shì wèi lǔ bù shǐ dǎo jià rù tài miào
是岁，哲宗亲祀南郊，轼为卤簿使，导驾入太庙。
yǒu zhě sǎn dú chē bìng qīng gài dú chē shí yú zhēng dào bù bì yí zhàng
有赭繖犊车并青盖犊车十余争道，不避仪仗。
shì shǐ yù yíng xún jiǎn shǐ wèn zhī nǎi huáng hòu jí dà zhǎng gōng zhǔ
轼使御营巡检使问之，乃皇后及大长公主。
shí yù shǐ zhōng chéng li zhī chún wèi yí zhàng shǐ shì yuē zhōng chéng zhí dāng sù zhèng bù kě bù yǐ wén zhī
时御史中丞李之纯为仪仗使，轼曰："中丞职当肃政，不可不以闻之。
chún bù gǎn yán shì yú chē zhōng zòu zhī
"纯不敢言，轼于车中奏之。
zhé zōng qiǎn shǐ jī shū chí bái tài huáng tài hòu míng rì zhào zhěng sù yí wèi zì huáng hòu ér xià jiē wú de yíng yè
哲宗遣使赍疏驰白太皇太后，明日，诏整肃仪卫，自皇后而下皆毋得迎谒。
xún qiān lǐ bù jiān duān míng diàn hàn lín shì dú liǎng xué shì wèi lǐ bù shàng shū
寻迁礼部兼端明殿、翰林侍读两学士，为礼部尚书。
gāo lí qiǎn shǐ qǐng shū cháo tíng yǐ gù shì jǐn xǔ zhī
高丽遣使请书，朝廷以故事尽许之。
shì yuē hàn dōng píng wáng qǐng zhū zǐ jí tài shǐ gōng shū yóu bù kěn yǔ
轼曰："汉东平王请诸子及《太史公书》，犹不肯予。
jīn gāo lí suǒ qǐng yǒu shèn yú cǐ qí kě yǔ hu
今高丽所请，有甚于此，其可予乎？
bù tīng
"不听。
bā nián xuān rén hòu bēng zhé zōng qīn zhèng
八年，宣仁后崩，哲宗亲政。
shì qǐ bǔ wài yǐ liǎng xué shì chū zhī dìng zhōu
轼乞补外，以两学士出知定州。
shí guó shì jiāng biàn shì bù dé rù cí
时国事将变，轼不得入辞。
jì xíng shàng shū yán tiān xià zhì luàn chū yú xià qíng zhī tōng sāi
既行，上书言："天下治乱，出于下情之通塞。
zhì zhì zhī jí xiǎo mín jiē néng zì tōng
至治之极，小民皆能自通；
dài yú dà luàn suī jìn chén bù néng zì dá
迨于大乱，虽近臣不能自达。
bì xià lín yù jiǔ nián chú zhí zhèng tái jiàn wài wèi cháng yǔ qún chén jiē
陛下临御九年，除执政、台谏外，未尝与群臣接。
jīn tīng zhèng zhī chū dāng yǐ tōng xià qíng chú yōng bì wèi jí wù
今听政之初，当以通下情、除壅蔽为急务。
chén rì shì wéi wò fāng dāng shù biān gù bu de yī jiàn ér xíng kuàng shū yuǎn xiǎo chén yù qiú zì tōng nán yǐ
臣日侍帷幄，方当戍边，顾不得一见而行，况疏远小臣欲求自通，难矣。
rán chén bù gǎn yǐ bù de duì zhī gù bù xiào yú zhōng
然臣不敢以不得对之故，不效愚忠。
gǔ zhī shèng rén jiāng yǒu wéi yě bì xiān chù huì ér guān míng chù jìng ér guān dòng zé wàn wù zhī qíng bì chén yú qián
古之圣人将有为也，必先处晦而观明，处静而观动，则万物之情，毕陈于前。
bì xià shèng zhì jué rén chūn qiū dǐng shèng
陛下圣智绝人，春秋鼎盛。
chén yuàn xū xīn xún lǐ yī qiè wèi yǒu suǒ wéi mò guān zhù shì zhī lì hài yǔ qún chén zhī xié zhèng
臣愿虚心循理，一切未有所为，默观庶事之利害，与群臣之邪正。
yǐ sān nián wéi qī sì de qí shí rán hòu yìng wù ér zuò
以三年为期，俟得其实，然后应物而作。
shǐ jì zuò zhī hòu tiān xià wú hèn bì xià yì wú huǐ
使既作之后，天下无恨，陛下亦无悔。
yóu cǐ guān zhī bì xià zhī yǒu wéi wéi yōu tài zǎo bù huàn shāo chí yì yǐ míng yǐ
由此观之，陛下之有为，惟忧太蚤，不患稍迟，亦已明矣。
chén kǒng jí jìn hào lì zhī chén zhé quàn bì xià qīng yǒu gǎi biàn gù jìn cǐ shuō gǎn wàng bì xià liú shén shè jì zōng miào zhī fú tiān xià xìng shèn
臣恐急进好利之臣，辄劝陛下轻有改变，故进此说，敢望陛下留神，社稷宗庙之福，天下幸甚。
dìng zhōu jūn zhèng huài chí zhū wèi zú jiāo duò bù jiào jūn xiào cán shí qí lǐn cì qián shǒu bù gǎn shuí hé
定州军政坏驰，诸卫卒骄惰不教，军校蚕食其廪赐，前守不敢谁何。
shì qǔ tān wū zhě pèi lì yuǎn è shàn xiū yíng fáng jìn zhǐ yǐn bó jūn zhōng yī shí shāo zú nǎi bù lè zhàn fǎ zhòng jiē wèi fú
轼取贪污者配隶远恶，缮修营房，禁止饮博，军中衣食稍足，乃部勒战法，众皆畏伏。
rán zhū xiào yè yè bù ān yǒu zú shǐ yǐ zāng su qí zhǎng shì yuē cǐ shì wú zì zhì zé kě tīng rǔ gào jūn zhōng luàn yǐ
然诸校业业不安，有卒史以赃诉其长，轼曰："此事吾自治则可，听汝告，军中乱矣。
lì jué pèi zhī zhòng nǎi dìng
"立决配之，众乃定。
huì chūn dà yuè jiāng lì jiǔ fèi shàng xià zhī fēn shì mìng jǔ jiù diǎn shuài cháng fú chū zhàng zhōng jiāng lì róng fú zhí shì
会春大阅，将吏久废上下之分，轼命举旧典，帅常服出帐中，将吏戎服执事。
fù zǒng guǎn wáng guāng zǔ zì wèi lǎo jiàng chǐ zhī chēng jí bù zhì
副总管王光祖自谓老将，耻之，称疾不至。
shì zhào shū lì shǐ wèi zòu guāng zǔ jù ér chū qì shì wú yī màn zhě
轼召书吏使为奏，光祖惧而出，讫事，无一慢者。
dìng rén yán zì hán qí qù hòu bú jiàn cǐ lǐ zhì jīn yǐ
定人言："自韩琦去后，不见此礼至今矣。
qì dān jiǔ hé biān bīng bù kě yòng wéi yán biān gōng jiàn shè yǔ kòu wèi lín yǐ zhàn shè zì wèi yóu hào jīng ruì
"契丹久和，边兵不可用，惟沿边弓箭社与寇为邻，以战射自卫，犹号精锐。
gù xiāng páng jí shǒu biān yīn sú lì fǎ
故相庞籍守边，因俗立法。
suì jiǔ fǎ chí yòu wèi bǎo jiá suǒ náo
岁久法弛，又为保甲所挠。
shì zòu miǎn bǎo jiá jí liǎng shuì zhé biàn kē pèi bù bào
轼奏免保甲及两税折变科配，不报。
shào shèng chū yù shǐ lùn shì zhǎng nèi wài zhì rì suǒ zuò cí mìng yǐ wéi jī chì xiān cháo
绍圣初，御史论轼掌内外制日，所作词命，以为讥斥先朝。
suì yǐ běn guān zhī yīng zhōu xún jiàng yī guān wèi zhì biǎn níng yuǎn jūn jié dù fù shǐ huì zhōu ān zhì
遂以本官知英州，寻降一官，未至，贬宁远军节度副使，惠州安置。
jū sān nián bó rán wú suǒ dì jiè rén wú xián yú jiē de qí huān xīn
居三年，泊然无所蒂芥，人无贤愚，皆得其欢心。
yòu biǎn qióng zhōu bié jià jū chāng huà
又贬琼州别驾，居昌化。
chāng huà gù dān ěr de fēi rén suǒ jū yào ěr jiē wú yǒu
昌化，故儋耳地，非人所居，药饵皆无有。
chū jiù guān wū yǐ jū yǒu sī yóu wèi bù kě shì suì mǎi de zhù shì dān rén yùn pì běn tǔ yǐ zhù zhī
初僦官屋以居，有司犹谓不可，轼遂买地筑室，儋人运甓畚土以助之。
dú yǔ yòu zǐ guò chù zhù shū yǐ wéi lè shí shí cóng qí fù lǎo yóu ruò jiāng zhōng shēn
独与幼子过处，著书以为乐，时时从其父老游，若将终身。
huī zōng lì yí lián zhōu gǎi shū zhōu tuán liàn fù shǐ tú yǒng zhōu
徽宗立，移廉州，改舒州团练副使，徒永州。
gèng sān dà shè suì tí jǔ yù jú guān fù cháo fèng láng
更三大赦，遂提举玉局观，复朝奉郎。
shì zì yuán yòu yǐ lái wèi cháng yǐ suì kè qǐ qiān gù guān zhǐ yú cǐ
轼自元祐以来，未尝以岁课乞迁，故官止于此。
jiàn zhōng jìng guó yuán nián zú yú cháng zhōu nián liù shí liù
建中靖国元年，卒于常州，年六十六。
shì yǔ dì zhé shī fu xún wéi wén jì ér de zhī yú tiān
轼与弟辙，师父洵为文，既而得之于天。
cháng zì wèi zuò wén rú xíng yún liú shuǐ chū wú dìng zhì dàn cháng xíng yú suǒ dāng háng zhǐ yú suǒ bù kě bù zhǐ
尝自谓："作文如行云流水，初无定质，但常行于所当行，止于所不可不止。
suī xī xiào nù mà zhī cí jiē kě shū ér sòng zhī
"虽嬉笑怒骂之辞，皆可书而诵之。
qí tǐ hún hán guāng máng xióng shì bǎi dài yǒu wén zhāng yǐ lái gài yì xiān yǐ
其体浑涵光芒，雄视百代，有文章以来，盖亦鲜矣。
xún wǎn dú yì zuò yì zhuàn wèi jiū mìng shì shù qí zhì
洵晚读《易》，作《易传》未究，命轼述其志。
shì chéng yì zhuàn fù zuò lún yǔ shuō
轼成《易传》，复作《论语说》；
hòu jū hǎi nán zuò shū chuán
后居海南，作《书传》；
yòu yǒu dōng pō jí sì shí juǎn hòu jí èr shí juǎn zòu yì shí wǔ juǎn nèi zhì shí juǎn wài zhì sān juǎn hé táo shī sì juǎn
又有《东坡集》四十卷、《后集》二十卷、《奏议》十五卷、《内制》十卷、《外制》三卷、《和陶诗》四卷。
yī shí wén rén rú huáng tíng jiān cháo bǔ zhī qín guān zhāng lěi chén shī dào jǔ shì wèi zhī shi shì dài zhī rú péng chóu wèi cháng yǐ shī zī zì yǔ yě
一时文人如黄庭坚、晁补之、秦观、张耒、陈师道，举世未之识，轼待之如朋俦，未尝以师资自予也。
zì wèi jǔ zǐ zhì chū rù shì cóng bì yǐ ài jūn wèi běn zhōng guī dǎng lùn tǐng tǐng dà jié qún chén wú chū qí yòu
自为举子至出入侍从，必以爱君为本，忠规谠论，挺挺大节，群臣无出其右。
dàn wèi xiǎo rén jì è jǐ pái bù shǐ ān yú cháo tíng zhī shàng
但为小人忌恶挤排，不使安于朝廷之上。
gāo zōng jí wèi zèng zī zhèng diàn xué shì yǐ qí sūn fú wèi lǐ bù shàng shū
高宗即位，赠资政殿学士，以其孙符为礼部尚书。
yòu yǐ qí wén zhì zuǒ yòu dú zhī zhōng rì wàng juàn wèi wéi wén zhāng zhī zōng qīn zhì jí zàn cì qí zēng sūn jiào
又以其文置左右，读之终日忘倦，谓为文章之宗，亲制集赞，赐其曾孙峤。
suì chóng zèng tài shī shì wén zhōng
遂崇赠太师，谥文忠。
shì sān zi mài dài guò jù shàn wéi wén
轼三子：迈、迨、过，俱善为文。
mài jià bù yuán wài láng
迈，驾部员外郎。
dài chéng wù láng
迨，承务郎。
guò zì shū dǎng
过字叔党。
shì zhī háng zhōu guò nián shí jiǔ yǐ shī fù jiě liǎng zhè lù lǐ bù shì xià
轼知杭州，过年十九，以诗赋解两浙路，礼部试下。
jí shì wèi bīng bù shàng shū rèn yòu chéng wù láng
及轼为兵部尚书，任右承务郎。
shì shuài dìng wǔ zhé zhī yīng zhōu biǎn huì zhōu qiān dān ěr jiàn xǐ lián yǒng dú guò shì zhī
轼帅定武，谪知英州，贬惠州，迁儋耳，渐徙廉、永，独过侍之。
fán shēng lǐ zhòu yè hán shǔ suǒ xū zhě yī shēn bǎi wéi bù zhī qí nán
凡生理昼夜寒暑所须者，一身百为，不知其难。
chū zhì hǎi shàng wéi wén yuē zhì yǐn shì lǎn zhī yuē wú kě yǐ ān yú dǎo yí yǐ
初至海上，为文曰《志隐》，轼览之曰："吾可以安于岛夷矣。
yīn mìng zuò kǒng zǐ dì zǐ bié zhuàn shì zú yú cháng zhōu guò zàng shì rǔ zhōu jiá chéng xiǎo é méi shān suì jiā yǐng chāng yíng hú yīn shuǐ zhú shù mǔ míng yuē xiǎo xié chuān zì hào xié chuān jū shì
"因命作《孔子弟子别传》，轼卒于常州，过葬轼汝州郏城小峨眉山，遂家颍昌，营湖阴水竹数亩，名曰小斜川，自号斜川居士。
zú nián wǔ shí èr
卒，年五十二。
chū jiān tài yuán fǔ shuì cì zhī yǐng chāng fǔ yǎn chéng xiàn jiē yǐ fǎ lìng ba
初监太原府税，次知颍昌府郾城县，皆以法令罢。
wǎn quán tōng pàn zhōng shān fǔ
晚权通判中山府。
yǒu xié chuān jí èr shí juǎn
有《斜川集》二十卷。
qí sī zǐ tái fù jù fēng fù zǎo xíng yú shì
其《思子台赋》、《飓风赋》早行于世。
shí chēng wèi xiǎo pō gài yǐ shì wèi dà pō yě
时称为"小坡"，盖以轼为"大坡"也。
qí shū zhé měi chēng guò xiào yǐ xun zōng zú
其叔辙每称过孝，以训宗族。
qiě yán wú xiōng yuǎn jū hǎi shàng wéi chéng jiù cǐ r néng wén yě
且言："吾兄远居海上，惟成就此儿能文也。
qī zǐ yuè jí jié jí bì dí shuò
"七子：籥、籍、节、笈、筚、笛、箾。
lùn yuē sū shì zì wèi tóng zǐ shí shì yǒu chuán shí jiè qìng lì shèng dé shī zhì shǔ zhōng zhě shì lì jǔ shī zhōng suǒ yán hán fù dù fàn zhū xián yǐ wèn qí shī
论曰：苏轼自为童子时，士有传石介《庆历圣德诗》至蜀中者，轼历举诗中所言韩、富、杜、范诸贤以问其师。
shī guài ér yǔ zhī zé yuē zhèng yù shi shì zhū rén ěr
师怪而语之，则曰："正欲识是诸人耳。
gài yǐ yǒu xié háng dāng shì xián zhé zhī yì
"盖已有颉颃当世贤哲之意。
ruò guàn fù zǐ xiōng dì zhì jīng shī yī rì ér shēng míng hè rán dòng yú sì fāng
弱冠，父子兄弟至京师，一日而声名赫然，动于四方。
jì ér dēng shàng dì zhuó cí kē rù zhǎng shū mìng chū diǎn fāng zhōu
既而登上第，擢词科，入掌书命，出典方州。
qì shí zhī hóng wěi yì lùn zhī zhuó luò wén zhāng zhī xióng jùn zhèng shì zhī jīng míng sì zhě jiē néng yǐ tè lì zhī zhì wèi zhī zhǔ ér yǐ mài wǎng zhī qì fǔ zhī
器识之闳伟，议论之卓荦，文章之雄隽，政事之精明，四者皆能以特立之志为之主，而以迈往之气辅之。
gù yì zhī suǒ xiàng yán zú yǐ dá qí yǒu yóu xíng zú yǐ suì qí yǒu wéi
故意之所向，言足以达其有猷，行足以遂其有为。
zhì yú huò huàn zhī lái jié yì zú yǐ gù qí yǒu shǒu jiē zhì yǔ qì suǒ wéi yě
至于祸患之来，节义足以固其有守，皆志与气所为也。
rén zōng chū dú shì zhé zhì cè tuì ér xǐ yuē zhèn jīn rì wèi zǐ sūn de liǎng zǎi xiàng yǐ
仁宗初读轼、辙制策，退而喜曰："朕今日为子孙得两宰相矣。
shén zōng yóu ài qí wén gōng zhōng dú zhī shàn jìn wàng shí chēng wéi tiān xià qí cái
"神宗尤爱其文，宫中读之，膳进忘食，称为天下奇才。
èr jūn jiē yǒu yǐ zhī shì ér shì zú bù dé dà yòng
二君皆有以知轼，而轼卒不得大用。
yī ōu yáng xiū xiān shí zhī qí míng suì yǔ zhī qí qǐ fēi shì zhī suǒ cháng bù kě yǎn yì zhě tiān xià zhī zhì gōng yě xiāng bù xiāng yǒu mìng yān wū hū
一欧阳修先识之，其名遂与之齐，岂非轼之所长不可掩抑者，天下之至公也，相不相有命焉，呜呼！
shì bù dé xiāng yòu qǐ fēi xìng yú
轼不得相，又岂非幸欤？
huò wèi shì shāo zì tāo jí suī bù huò bǐng yòng yì dāng miǎn huò
或谓："轼稍自韬戢，虽不获柄用，亦当免祸。
suī rán jiǎ lìng shì yǐ shì ér yì qí suǒ wèi shàng de wèi shì zāi
"虽然，假令轼以是而易其所为，尚得为轼哉？