sū zhé zú sūn yuán lǎo
苏辙（族孙元老）
sū zhé zì zi yóu nián shí jiǔ yǔ xiōng shì tóng dēng jìn shì kē yòu tóng cè zhì jǔ
苏辙，字子由，年十九，与兄轼同登进士科，又同策制举。
rén zōng chūn qiū gāo zhé lǜ huò juàn yú qín yīn jí yán dé shī ér yú jìn tíng zhī shì yóu wéi qiē zhì
仁宗春秋高，辙虑或倦于勤，因极言得失，而于禁廷之事，尤为切至。
yuē
曰：
bì xià jí wèi sān shí yú nián yǐ píng jū jìng lǜ yì cháng yǒu yōu yú cǐ hu wú yōu yú cǐ hu
陛下即位三十余年矣，平居静虑，亦尝有忧于此乎，无忧于此乎？
chén fú dú zhì cè bì xià jì yǒu yōu jù zhī yán yǐ
臣伏读制策，陛下既有忧惧之言矣。
rán chén yú bù mǐn qiè yì bì xià yǒu qí yán ěr wèi yǒu qí shí yě
然臣愚不敏，窃意陛下有其言耳，未有其实也。
wǎng zhě bǎo yuán qìng lì zhī jiān xī xià zuò nán bì xià zhòu bù ān zuò yè bù ān xí tiān xià jiē wèi bì xià yōu jù xiǎo xīn rú zhōu wén wáng
往者宝元、庆历之间，西夏作难，陛下昼不安坐，夜不安席，天下皆谓陛下忧惧小心如周文王。
rán zì xī fāng jiě bīng bì xià qì zhì yōu jù zhī xīn èr shí nián yǐ
然自西方解兵，陛下弃置忧惧之心，二十年矣。
gǔ zhī shèng rén wú shì zé shēn yōu yǒu shì zé bù jù
古之圣人，无事则深忧，有事则不惧。
fu wú shì ér shēn yōu zhě suǒ yǐ wèi yǒu shì zhī bù jù yě
夫无事而深忧者，所以为有事之不惧也。
jīn bì xià wú shì zé bù yōu yǒu shì zé dà jù chén yǐ wéi yōu lè zhī jié yì yǐ
今陛下无事则不忧，有事则大惧，臣以为忧乐之节易矣。
chén shū yuǎn xiǎo chén wén zhī dào lù bù zhī xìn fǒu
臣疏远小臣，闻之道路，不知信否？
jìn suì yǐ lái gōng zhōng guì jī zhì yǐ qiān shù gē wǔ yǐn jiǔ yōu xiào wú dù zuò cháo bù wén zī mó biàn diàn wú suǒ gù wèn
近岁以来，宫中贵姬至以千数，歌舞饮酒，优笑无度，坐朝不闻咨谟，便殿无所顾问。
sān dài zhī shuāi hàn táng zhī jì nǚ chǒng zhī hài bì xià yì zhī zhī yǐ
三代之衰，汉、唐之季，女宠之害，陛下亦知之矣。
jiǔ ér bù zhǐ bǎi dù jiāng yóu zhī ér chū
久而不止，百蠹将由之而出。
nèi zé gǔ huò zhī suǒ wū yǐ shāng hé fá xìng
内则蛊惑之所污，以伤和伐性；
wài zé sī yè zhī suǒ luàn yǐ bài zhèng hài shì
外则私谒之所乱，以败政害事。
bì xià wú wèi hào sè yú nèi bù hài wài shì yě
陛下无谓好色于内，不害外事也。
jīn hǎi nèi qióng kùn shēng mín chóu kǔ ér gōng zhōng hǎo cì bù wéi xiàn jí suǒ yù zé gěi bù wèn yǒu wú
今海内穷困，生民愁苦，而宫中好赐不为限极，所欲则给，不问有无。
sī huì bù gǎn zhēng dà chén bù gǎn jiàn zhí qì chí chì xùn ruò bīng huǒ
司会不敢争，大臣不敢谏，执契持敕，迅若兵火。
guó jiā nèi yǒu yǎng shì yǎng bīng zhī fèi wài yǒu qì dān xī xià zhī fèng bì xià yòu zì wèi yī jǐng yǐ hào qí yí yú chén kǒng bì xià yǐ cǐ de bàng ér mín xīn bù guī yě
国家内有养士、养兵之费，外有契丹、西夏之奉，陛下又自为一阱以耗其遗余，臣恐陛下以此得谤，而民心不归也。
cè rù zhé zì wèi bì jiàn chù
策入，辙自谓必见黜。
kǎo guān sī mǎ guāng dì yǐ sān děng fàn zhèn nán zhī
考官司马光第以三等，范镇难之。
cài xiāng yuē wú sān sī shǐ yě sī huì zhī yán wú kuì zhī ér bù gǎn yuàn
蔡襄曰："吾三司使也，司会之言，吾愧之而不敢怨。
wéi kǎo guān hú sù yǐ wéi bù xùn qǐng chù zhī
"惟考官胡宿以为不逊，请黜之。
rén zōng yuē yǐ zhí yán zhào rén ér yǐ zhí yán qì zhī tiān xià qí wèi wǒ hé
仁宗曰："以直言召人，而以直言弃之，天下其谓我何？
zǎi xiàng bù dé yǐ zhì zhī xià děng shòu shāng zhōu jūn shì tuī guān
"宰相不得已，置之下等，授商州军事推官。
shí fù xún bèi mìng xiū lǐ shū xiōng shì qiān shū fèng xiáng pàn guān
时父洵被命修《礼书》，兄轼签书凤翔判官。
zhé qǐ yǎng qīn jīng shī
辙乞养亲京师。
sān nián shì hái zhé wèi dà míng tuī guān
三年，轼还，辙为大名推官。
yú nián dīng fù yōu
逾年，丁父忧。
fú chú shén zōng lì yǐ èr nián zhé shàng shū yán shì zhào duì yán hé diàn
服除，神宗立已二年，辙上书言事，召对延和殿。
shí wáng ān shí yǐ zhí zhèng yǔ chén shēng zhī lǐng sān sī tiáo lì mìng zhé wèi zhī shǔ
时王安石以执政与陈升之领三司条例，命辙为之属。
lǚ huì qīng fù ān shí zhé yǔ lùn duō xiāng wú
吕惠卿附安石，辙与论多相牾。
ān shí chū qīng miáo shū shǐ zhé shú yì yuē yǒu bù biàn yǐ gào wù yí
安石出《青苗书》使辙熟议，曰："有不便，以告勿疑。
zhé yuē yǐ qián dài mín shǐ chū xi èr fēn běn yǐ jiù mín fēi wéi lì yě
"辙曰："以钱贷民，使出息二分，本以救民，非为利也。
rán chū nà zhī jì lì yuán wèi jiān suī yǒu fǎ bù néng jìn qián rù mín shǒu suī liáng mín bù miǎn wàng yòng
然出纳之际，吏缘为奸，虽有法不能禁，钱入民手，虽良民不免妄用；
jí qí nà qián suī fù mín bù miǎn yú xiàn
及其纳钱，虽富民不免逾限。
rú cǐ zé kǒng biān chuí bì yòng zhōu xiàn zhī shì bù shèng fán yǐ
如此，则恐鞭箠必用，州县之事不胜烦矣。
táng liú yàn zhǎng guó jì wèi cháng yǒu suǒ jiǎ dài
唐刘晏掌国计，未尝有所假贷。
yǒu yóu zhī zhě yàn yuē shǐ mín jiǎo xìng de qián fēi guó zhī fú
有尤之者，晏曰：'使民侥幸得钱，非国之福；
shǐ lì yǐ fǎ dū zé fēi mín zhī biàn
使吏倚法督责，非民之便。
wú suī wèi cháng jiǎ dài ér sì fāng fēng xiōng guì jiàn zhī zhī wèi cháng yú shí
吾虽未尝假贷，而四方丰凶贵贱，知之未尝逾时。
yǒu jiàn bì dí yǒu guì bì tiào yǐ cǐ sì fāng wú shén guì shén jiàn zhī bìng ān yòng dài wèi
有贱必籴，有贵必粜，以此四方无甚贵、甚贱之病，安用贷为？
yàn zhī suǒ yán zé cháng píng fǎ ěr
'晏之所言，则常平法耳。
jīn cǐ fǎ jiàn zài ér huàn bù xiū gōng chéng néng yǒu yì yú mín jǔ ér xíng zhī zé yàn zhī gōng kě lì sì yě
今此法见在而患不修，公诚能有意于民，举而行之，则晏之功可立俟也。
ān shí yuē jūn yán chéng yǒu lǐ dāng xú sī zhī
"安石曰："君言诚有理，当徐思之。
zì cǐ yú yuè bù yán qīng miáo
"自此逾月不言青苗。
huì hé běi zhuǎn yùn pàn guān wáng guǎng lián zòu qǐ dù sēng dié shù qiān wèi běn qián yú shǎn xī cáo sī sī xíng qīng miáo fǎ chūn sàn qiū liǎn yǔ ān shí yì hé yú shì qīng miáo fǎ suì xíng
会河北转运判官王广廉奏乞度僧牒数千为本钱，于陕西漕司私行青苗法，春散秋敛，与安石意合，于是青苗法遂行。
ān shí yīn qiǎn bā shǐ zhī sì fāng fǎng qiú yí lì
安石因遣八使之四方，访求遗利。
zhōng wài zhī qí bì yíng hé shēng shì jiē mò gǎn yán
中外知其必迎合生事，皆莫敢言。
zhé wǎng jiàn chén shēng zhī yuē xī jiā yòu mò qiǎn shǐ kuān xù zhū lù gè wu shēng shì hái zòu duō bù kě xíng wèi tiān xià xiào
辙往见陈升之曰："昔嘉祐末，遣使宽恤诸路，各务生事，还奏多不可行，为天下笑。
jīn hé yǐ yì cǐ
今何以异此？
yòu yǐ shū dǐ ān shí lì chén qí bù kě
"又以书抵安石，力陈其不可。
ān shí nù jiāng jiā yǐ zuì shēng zhī zhǐ zhī yǐ wéi hé nán tuī guān
安石怒，将加以罪，升之止之，以为河南推官。
huì zhāng fāng píng zhī chén zhōu pì wèi jiào shòu
会张方平知陈州，辟为教授。
sān nián shòu qí zhōu zhǎng shū jì
三年，授齐州掌书记。
yòu sān nián gǎi zhù zuò zuǒ láng
又三年，改著作佐郎。
fù cóng fāng píng qiān shū nán jīng pàn guān
复从方平签书南京判官。
jū èr nián zuò xiōng shì yǐ shī dé zuì zhé jiān yún zhōu yán jiǔ shuì wǔ nián bù dé diào
居二年，坐兄轼以诗得罪，谪监筠州盐酒税，五年不得调。
yí zhī jì xī xiàn
移知绩溪县。
zhé zōng lì yǐ mì shū shěng jiào shū láng zhào
哲宗立，以秘书省校书郎召。
yuán yòu yuán nián wèi yòu sī jiàn
元祐元年，为右司谏。
xuān rén hòu lín cháo yòng sī mǎ guāng lǚ gōng zhe yù gé bì shì ér jiù xiāng cài què hán zhěn shū mì shǐ zhāng dūn jiē zài wèi kuī sì dé shī zhé jiē lùn qù zhī
宣仁后临朝，用司马光、吕公著，欲革弊事，而旧相蔡确、韩缜、枢密使章惇皆在位，窥伺得失，辙皆论去之。
lǚ huì qīng shǐ chǎn shì wáng ān shí chàng xíng nüè zhèng yǐ hài tiān xià
吕惠卿始谄事王安石，倡行虐政以害天下。
jí shì jūn lì dí zé qīng xiàn ān shí shén yú chóu chóu shì yóu è zhī zhì shì zì zhī bù miǎn qǐ gōng guàn yǐ bì biǎn cuàn
及势钧力敌，则倾陷安石，甚于仇雠，世尤恶之，至是，自知不免，乞宫观以避贬窜。
zhé jù shū qí jiān yǐ sàn guān ān zhì jiàn zhōu
辙具疏其奸，以散官安置建州。
sī mǎ guāng yǐ wáng ān shí gù yì zhī hài yù fù chāi yì bù zhī qí hài xiāng bàn yú gù yì
司马光以王安石雇役之害，欲复差役，不知其害相半于雇役。
zhé yán zì ba chāi yì jǐn èr shí nián lì mín jiē wèi xí guàn
辙言："自罢差役仅二十年，吏民皆未习惯。
kuàng yì fǎ guān shè zhòng shì gēn yá pán cuò xíng zhī xú huǎn nǎi de shěn xiáng
况役法关涉众事，根芽盘错，行之徐缓，乃得审详。
ruò bù qióng jiū shǒu wěi hū jù biàn xíng kǒng jì xíng zhī hòu bié shēng zhū bì
若不穷究首尾，忽遽便行，恐既行之后，别生诸弊。
jīn zhōu xiàn yì qián lì yǒu jī nián kuān shèng dà yuē zú zhī shù nián qiě yī jiù gù yì jǐn jīn nián ér zhǐ
今州县役钱，例有积年宽剩，大约足支数年，且依旧雇役，尽今年而止。
cuī dū yǒu sī shěn yì chāi yì chèn jīn dōng chéng fǎ lái nián yì shǐ xiāng hù
催督有司审议差役，趁今冬成法，来年役使乡户。
dàn shǐ jì xíng zhī hòu wú fù rén yán zé jìn tuì jiē biàn
但使既行之后，无复人言，则进退皆便。
guāng yòu yǐ ān shí sī shè shī shū xīn yì kǎo shì tiān xià shì yù gǎi kē jǔ bié wèi xīn gé
"光又以安石私设《诗》、《书新义》考试天下士，欲改科举，别为新格。
zhé yán jìn shì lái nián qiū shì rì yuè wú jǐ ér yì bù shí jué
辙言："进士来年秋试，日月无几，而议不时决。
shī fù suī xiǎo jì bǐ cì shēng lǜ yòng gōng bù qiǎn
诗赋虽小技，比次声律，用功不浅。
zhì yú zhì jīng sòng dú jiǎng jiě yóu bù qīng yì
至于治经，诵读讲解，尤不轻易。
yào zhī lái nián jiē wèi kě shī xíng
要之，来年皆未可施行。
qǐ lái nián kē chǎng yī qiè rú jiù wéi jīng yì jiān qǔ zhù shū jí zhū jiā lùn yì huò chū jǐ jiàn bù zhuān yòng wáng shì xué
乞来年科场，一切如旧，惟经义兼取注疏及诸家论议，或出己见，不专用王氏学。
réng ba lǜ yì lìng jǔ rén zhī yǒu dìng lùn yī yì wéi xué yǐ dài xuǎn shì rán hòu xú yì yuán yòu wǔ nián yǐ hòu kē jǔ gé shì wèi wèi wǎn yě
仍罢律义，令举人知有定论，一意为学，以待选试，然后徐议元祐五年以后科举格式，未为晚也。
guāng jiē bù néng cóng
"光皆不能从。
chū shén zōng yǐ xià guó nèi luàn yòng bīng gōng tǎo nǎi wū hū hé zēng lán zhōu yú yán ān zēng ān jiāng mǐ zhī děng wǔ zhài
初，神宗以夏国内乱，用兵攻讨，乃于熙河增兰州，于延安增安疆、米脂等五砦。
èr nián xià qiǎn shǐ hè dēng wèi shǐ hái wèi chū jìng yòu qiǎn shǐ rù jìng
二年，夏遣使贺登位，使还，未出境，又遣使入境。
cháo tíng zhī qí yǒu qǐng lán zhōu wǔ zhài de yì dà chén yì qì shǒu wèi jué
朝廷知其有请兰州、五砦地意，大臣议弃守未决。
zhé yán yuē qīng zhě xī rén suī zhì jiāng chǎng zhī shì chū bù zì yán
辙言曰："顷者西人虽至，疆场之事，初不自言。
dù qí jiǎo xīn gài zhī cháo tíng yàn bīng què rán bù qǐng yù shǐ cǐ yì fā zì cháo tíng dé yǐ wéi zhòng
度其狡心，盖知朝廷厌兵，确然不请，欲使此议发自朝廷，得以为重。
cháo tíng shēn jué qí yì rěn ér bù yú qíng dé shì qióng shǐ lái qǐng mìng yī shī cǐ jī bì wèi hòu huǐ
朝廷深觉其意，忍而不予，情得势穷，始来请命，一失此机，必为后悔。
bǐ ruò diǎn jí bīng mǎ tún jù jìng shàng xǔ zhī zé wèi bīng ér yǔ bù fù wèi ēn
彼若点集兵马，屯聚境上，许之则畏兵而予，不复为恩；
bù yú zé biān xìn yī kāi huò nán wú yǐ
不予则边衅一开，祸难无已。
jiān bù róng fà zhèng zài cǐ shí bù kě shī yě
间不容发，正在此时，不可失也。
kuàng jīn rì zhī shì zhǔ shàng miào nián mǔ hòu tīng duàn jiàng shuài lì shì ēn qíng wèi jiē bīng jiāo zhī rì shuí shǐ xiào mìng
况今日之事，主上妙年，母后听断，将帅吏士，恩情未接，兵交之日，谁使效命？
ruò qí yǔ shū tà zhì shèng fù fēn rán lín jī jué duàn shuí rèn qí zé
若其羽书沓至，胜负纷然，临机决断，谁任其责？
wéi qǐ shèng xīn yǐ cǐ fǎn fù sī lǜ zǎo cì cái duàn wú shǐ xī rén bié zhì chāng kuáng
惟乞圣心以此反复思虑，早赐裁断，无使西人别致猖狂。
yú shì cháo tíng xǔ hái wǔ zhài xià rén suì fú
"于是朝廷许还五砦，夏人遂服。
qiān qǐ jū láng zhōng shū shè rén
迁起居郎、中书舍人。
cháo tíng yì huí hé gù dào zhé wèi gōng zhe yán hé jué ér běi zì xiān dì bù néng huí
朝廷议回河故道，辙为公著言："河决而北，自先帝不能回。
jīn bù yīn qí jiù ér xiū qí wèi zhì nǎi yù qǔ ér huí zhī qí wéi lì yě nán ér wèi zé yě zhòng shì wèi zhì yǒng shì lì guò xiān dì yě
今不因其旧而修其未至，乃欲取而回之，其为力也难，而为责也重，是谓智勇势力过先帝也。
gōng zhe wù jìng wèi néng yòng
"公著悟，竟未能用。
jìn hù bù shì láng
进户部侍郎。
zhé yīn zhuǎn duì yán yuē cái fù zhī yuán chū yú sì fāng ér wěi yú zhōng dōu
辙因转对，言曰："财赋之原，出于四方，而委于中都。
gù shàn wèi guó zhě cáng zhī yú mín qí cì cáng zhī zhōu jùn
故善为国者，藏之于民，其次藏之州郡。
zhōu jùn yǒu yú zé zhuǎn yùn sī cháng zú
州郡有余，则转运司常足；
zhuǎn yùn sī jì zú zé hù bù bù kùn
转运司既足，则户部不困。
táng zhì tiān xià fù shuì qí yī shàng gòng qí yī sòng shǐ qí yī liú zhōu
唐制，天下赋税，其一上供，其一送使，其一留州。
bǐ zhī yú jīn shàng gòng zhī shù kě wèi shǎo yǐ
比之于今，上供之数可谓少矣。
rán měi yǒu huǎn jí wáng mìng yī chū zhōu chē xiāng xián dà shì yǐ jì
然每有缓急，王命一出，舟车相衔，大事以济。
zǔ zōng yǐ lái fǎ zhì suī shū ér zhū dào xù cáng zhī jì yóu jí fēng hòu
祖宗以来，法制虽殊，而诸道蓄藏之计，犹极丰厚。
shì yǐ liǎn sàn jí shí zòng shè yóu jǐ lì bǐng suǒ zài suǒ wéi bì chéng
是以敛散及时，纵舍由己，利柄所在，所为必成。
zì xī níng yǐ lái yán lì zhī chén bù zhī běn mò zhī shù yù qiú fù guó ér xiān kùn zhuǎn yùn sī
自熙宁以来，言利之臣，不知本末之术，欲求富国，而先困转运司。
zhuǎn yùn sī jì kùn zé shàng gòng bù jì
转运司既困，则上供不继；
shàng gòng bù jì ér hù bù yì bèi yǐ
上供不继，而户部亦惫矣。
liǎng sī jì kùn gù nèi tǎng bié cáng suī jī rú qiū shān ér wěi wèi xiǔ rǎng wú yì yú suàn yě
两司既困，故内帑别藏，虽积如丘山，而委为朽壤，无益于算也。
xún yòu yán
"寻又言：
chén yǐ zǔ zōng gù shì kǎo zhī jīn rì běn bù suǒ xíng tǐ lì bù tóng lì hài xiāng yuǎn yi suí shì cuò zhì yǐ sāi bì yuán
臣以祖宗故事考之，今日本部所行，体例不同，利害相远，宜随事措置，以塞弊原。
jǐn jù sān bì yǐ wén qí yī yuē fēn hé qú àn yǐ wéi dōu shuǐ jiān qí èr yuē fēn zhòu àn yǐ wéi jūn qì jiān qí sān yuē fēn xiū zào àn yǐ wéi jiāng zuò jiān
谨具三弊以闻：其一曰分河渠案以为都水监，其二曰分胄案以为军器监，其三曰分修造案以为将作监。
sān jiān jiē lì gōng bù zé běn bù suǒ zhuān qí yú wú jǐ chū nà sǔn yì zhì zài tā sī
三监皆隶工部，则本部所专，其余无几，出纳损益，制在他司。
qīng zhě sī mǎ guāng bǐng zhèng zhī qí wéi hài cháng shǐ běn bù shōu lǎn zhū sī lì quán
顷者，司马光秉政，知其为害，尝使本部收揽诸司利权。
dāng shí suǒ shōu bù dé qí yào zhì jīn sān àn yóu wèi tā sī suǒ shàn shēn kě xī yě
当时所收，不得其要，至今三案犹为他司所擅，深可惜也。
gài guó zhī yǒu cái yóu rén zhī yǒu yǐn shí
盖国之有财，犹人之有饮食。
yǐn shí zhī dào dāng shǐ kǒu sī chū nà ér fù zhì duō guǎ
饮食之道，当使口司出纳，而腹制多寡。
rán hòu fēn bù qì xuè yǐ yǎng bǎi hái ěr mù lài zhī yǐ wéi cōng míng shǒu zú lài zhī yǐ wéi lì
然后分布气血，以养百骸，耳目赖之以为聪明，手足赖之以为力。
ruò bù zhuān rèn kǒu fù ér shǐ shǒu zú ěr mù dé fēn zhì zhī zé suī yù qiú yī bǎo bù kě de yǐ ér kuàng yú ān qiě shòu hu
若不专任口腹，而使手足、耳目得分治之，则虽欲求一饱不可得矣，而况于安且寿乎！
jīn hù bù zhī zài cháo tíng yóu kǒu fù yě ér shǐ tā sī fēn zhì qí shì hé yǐ yì cǐ
今户部之在朝廷，犹口腹也，而使他司分治其事，何以异此？
zì shù shí nián yǐ lái qún chén měi yīn yī shì bù jǔ zhé rù jiàn tā sī
自数十年以来，群臣每因一事不举，辄入建他司。
lì quán yī fēn yòng cái wú yì
利权一分，用财无艺。
tā sī yǐ bàn shì wèi xiào zé bù xù cái zhī yǒu wú
他司以办事为效，则不恤财之有无；
hù bù yǐ gěi cái wèi gōng zé bù wèn shì zhī dāng fǒu
户部以给财为功，则不问事之当否。
bǐ cǐ gè yíng yī zhí qí shì bù fù xiāng zhī suī shǐ hù bù de cái zhì zhī chén zhōng yì wú yì néng fǒu tóng bìng fǔ kù zú kōng
彼此各营一职，其势不复相知，虽使户部得材智之臣，终亦无益，能否同病，府库卒空。
jīn bù zǎo jiù hòu huàn bì shén
今不早救，后患必甚。
xī jiā yòu zhōng jīng shī pín suì dà shuǐ dà chén shǐ qǔ hé qú àn zhì dōu shuǐ jiān
昔嘉祐中，京师频岁大水，大臣始取河渠案置都水监。
zhì jiān yǐ lái bǐ zhī jiù àn suǒ bǔ hé shì
置监以来，比之旧案，所补何事？
ér dà bù biàn zhě hé běi yǒu wài jiān chéng qīn duó zhuǎn yùn sī zhí shì
而大不便者，河北有外监丞，侵夺转运司职事。
zhuǎn yùn sī zhī lǐng hé shì yě jùn zhī zhū sǎo sǎo zhī lì bīng chǔ xù wú shì zé fēn yǒu shì zé hé
转运司之领河事也，郡之诸埽，埽之吏兵、储蓄，无事则分，有事则合。
shuǐ zhī suǒ xiàng zhū sǎo qū zhī lì bīng dé yǐ bìng gōng chǔ xù dé yǐ bìng yòng
水之所向，诸埽趋之，吏兵得以并功，储蓄得以并用。
gù shì zuò zhī rì wú bào liǎn shāng cái zhī huàn shì dìng zhī hòu xú bǔ qí quē liǎng wú suǒ fáng
故事作之日，无暴敛伤财之患，事定之后，徐补其阙，两无所妨。
zì yǒu jiān chéng jù fǎ zé chéng huǎn jí zhī jì zhū sǎo bù xiāng wéi yòng ér zhuǎn yùn sī bù shèng qí bì yǐ
自有监丞，据法责成，缓急之际，诸埽不相为用，而转运司不胜其弊矣。
cǐ gōng bù dōu shuǐ jiān wèi hù bù zhī hài yī yě
此工部都水监为户部之害，一也。
xiān dì yī xīn guān zhì bìng jiàn liù cáo suí cáo fù shì gù sān sī gù shì duō lì gōng cáo míng suī jìn zhèng ér shí fēi lì
先帝一新官制，并建六曹，随曹付事，故三司故事多隶工曹，名虽近正而实非利。
xī zhòu àn suǒ zhǎng jīn nèi wèi jūn qì jiān ér shàng lì gōng bù wài wèi dōu zuò yuàn ér shàng lì tí xíng sī yù yǒu xīng zuò hù bù bù dé yǔ yì
昔胄案所掌，今内为军器监而上隶工部，外为都作院而上隶提刑司，欲有兴作，户部不得与议。
fǎng wén hé běi dào jìn suì wèi yáng hún tuō dòng yǐ qiān jì
访闻河北道近岁为羊浑脱，动以千计。
hún tuō zhī yòng bì jūn xíng fá shuǐ guò dù wú chuán rán hòu xū zhī
浑脱之用，必军行乏水，过渡无船，然后须之。
ér qí wèi wù shāo jīng suì yuè bì zhì dù bài
而其为物，稍经岁月，必至蠹败。
cháo tíng wú chū bīng zhī jì ér yǒu sī yíng jí bù gù lì hài zhì shǐ gōng sī yìng fù kuī cái hài wù
朝廷无出兵之计，而有司营戢，不顾利害，至使公私应副，亏财害物。
ruò zhuān zài zhuǎn yùn sī bì bù zhì cǐ
若专在转运司，必不至此。
cǐ gōng bù dōu zuò yuàn wèi hù bù zhī hài èr yě
此工部都作院为户部之害，二也。
xī xiū zào àn zhǎng bǎi gōng zhī shì shì yǒu huǎn jí wù yǒu lì hài jiē de zhuān zhī
昔修造案掌百工之事，事有缓急，物有利害，皆得专之。
jīn gōng bù yǐ bàn zhí wéi shì zé huǎn jí lì hài shuí dāng yì zhī
今工部以办职为事，则缓急利害，谁当议之？
cháo tíng jìn yǐ bó chǎng zhú bó jī jiǔ sǔn làn chuàng lìng chū mài shàng xià jiē yǐ wéi dāng
朝廷近以箔场竹箔，积久损烂，创令出卖，上下皆以为当。
zhǐ huī wèi jǐ fù yǐ zhū chǔ yíng zào suì yǒu kē zhì suì lìng bān yùn duī jī yǐ pò chū mài zhī jì
指挥未几，复以诸处营造，岁有科制，遂令般运堆积，以破出卖之计。
chén bù zhī jiāng zuò jiàn gōng jǐ hé yī suì suǒ yòng jǐ hé
臣不知将作见工几何，一岁所用几何？
qǔ cǐ jī bǐ wèi yòng zhī jiān yǒu wú sǔn bài ér suì wèi cǐ jì
取此积彼，未用之间，有无损败，而遂为此计。
běn bù suī zhī bù biàn ér yǐ gōng bù zhī shì bù gǎn fù yán
本部虽知不便，而以工部之事，不敢复言。
cǐ gōng bù jiāng zuò jiān wèi hù bù zhī hài sān yě
此工部将作监为户部之害，三也。
fán shì zhī lèi cǐ zhě duō yǐ chén bù néng biàn jǔ yě
凡事之类此者多矣，臣不能遍举也。
gù yuàn míng zhào yǒu sī
故愿明诏有司，
ba wài shuǐ jiān chéng
罢外水监丞，
jǔ hé běi hé shì jí zhū lù dōu zuò yuàn jiē guī zhuǎn yùn sī
举河北河事及诸路都作院皆归转运司，
zhì yú dōu shuǐ jūn qì jiāng zuò sān jiān
至于都水、军器、将作三监，
jiē jiān lì hù bù
皆兼隶户部，
shǐ dìng qí shì zhī kě fǒu
使定其事之可否，
cái qí fèi zhī duō shǎo
裁其费之多少，
ér gōng bù rèn qí gōng zhī liáng kǔ
而工部任其功之良苦，
chéng qí zuò zhī chí sù
程其作之迟速。
gǒu kě fǒu duō shǎo zài hù bù zé shāng cái hài mín hù bù wú suǒ táo qí zé yǐ
苟可否、多少在户部，则伤财害民，户部无所逃其责矣。
gǒu liáng kǔ chí sù zài gōng bù zé bài shì fá yòng gōng bù wú suǒ cí qí qiǎn yǐ
苟良苦、迟速在工部，则败事乏用，工部无所辞其谴矣。
zhì chū yú yī ér hòu tiān xià pín fù kě zé zhī hù bù yǐ
制出于一，而后天下贫富，可责之户部矣。
zhé zōng cóng zhī wéi dōu shuǐ réng jiù
哲宗从之，惟都水仍旧。
cháo tíng yǐ lì bù yuán fēng suǒ dìng lì é bǐ jiù é shù bèi mìng zhé liàng shì cái jiǎn
朝廷以吏部元丰所定吏额，比旧额数倍，命辙量事裁减。
lì yǒu bái zhōng fú yuē lì é bù nán dìng yě
吏有白中孚曰："吏额不难定也。
xī zhī liú nèi quán jīn shì láng zuǒ xuǎn yě shì zhī fán jù mò guò cǐ yǐ
昔之流内铨，今侍郎左选也，事之烦剧，莫过此矣。
xī quán lì zhǐ shí shù ér jīn zuǒ xuǎn lì zhì shù shí shì bù jiā jiù ér yòng lì zhì shù bèi hé yě
昔铨吏止十数，而今左选吏至数十，事不加旧而用吏至数倍，何也？
xī wú zhòng fǎ zhòng lù lì tōng qiú lù zé bù yù rén duō yǐ fēn suǒ de
昔无重法、重禄，吏通赇赂，则不欲人多以分所得。
jīn xíng zhòng fǎ gěi zhòng lù qiú lù bǐ jiù wèi shǎo zé bù jì rén duō ér xìng yú shǎo shì
今行重法，给重禄，赇赂比旧为少，则不忌人多而幸于少事。
cǐ lì é duō shǎo zhī dà qíng yě
此吏额多少之大情也。
jiù fǎ rì shēng shì yǐ nán yì fēn qī děng zhòng zhě zhì yī fēn qīng zhě zhì yī lí yǐ xià jī ruò gān fēn ér wèi yī rén
旧法，日生事以难易分七等，重者至一分，轻者至一厘以下，积若干分而为一人。
jīn ruò qǔ zhú sī liǎng yuè shì dìng qí fēn shù zé lì é duō shǎo zhī xiàn wú suǒ táo yǐ
今若取逐司两月事定其分数，则吏额多少之限，无所逃矣。
zhé yuē cǐ qún lì shēn jì suǒ xì yě
"辙曰："此群吏身计所系也。
ruò yǐ fēn shù wéi rén shù bì dà yǒu suǒ sǔn jiāng dà zhì fēn su suī cháo tíng yì bù néng shǒu
若以分数为人数，必大有所损，将大致纷诉，虽朝廷亦不能守。
nǎi jù yǐ bái zǎi zhí qǐng jù shí lì é sì lì zhī nián mǎn zhuǎn chū huò shì gù sǐ wáng zhě wù bǔ jí é ér zhǐ
"乃具以白宰执，请据实立额，俟吏之年满转出，或事故死亡者勿补，及额而止。
bù guò shí nián xiàn é dāng jǐn
不过十年，羡额当尽。
gōng suī shāo huǎn ér jiàn lì zhī fēi shēn huàn bù fù yuàn yǐ
功虽稍缓，而见吏知非身患，不复怨矣。
lǚ dà fáng mìng zhū sī lì rèn yǒng shòu yǔ shěng lì shù rén diǎn zhī suì bèi zhé yì yǐ lì é rì cái sǔn lì yuán fù yǐ hào wù gǎi yì zhū jú cì
吕大防命诸司吏任永寿与省吏数人典之，遂背辙议以立额，日裁损吏员，复以好恶改易诸局次。
yǒng shòu fù yǐ zāng cì pèi dà fáng lüè yī zhé yì xíng zhī
永寿复以赃刺配，大防略依辙议行之。
dài shì wèi hàn lín xué shì xún quán lì bù shàng shū
代轼为翰林学士，寻权吏部尚书。
shǐ qì dān guǎn kè zhě shì dú xué shì wáng shī rú néng sòng xún shì zhī wén jí zhé fú líng fù hèn bù dé jiàn quán jí
使契丹，馆客者侍读学士王师儒能诵洵、轼之文及辙《茯苓赋》，恨不得见全集。
shǐ hái wèi yù shǐ zhōng chéng
使还，为御史中丞。
zì yuán yòu chū yī xīn shù zhèng zhì shì wǔ nián yǐ
自元祐初，一新庶政，至是五年矣。
rén xīn yǐ dìng wéi yuán fēng jiù dǎng fēn bù zhōng wài duō qǐ xié shuō yǐ yáo hàn zài wèi lǚ dà fáng liú zhì huàn zhī yù shāo yǐn yòng yǐ píng sù yuàn wèi zhī tiáo tíng
人心已定，惟元丰旧党分布中外，多起邪说以摇撼在位，吕大防、刘挚患之，欲稍引用，以平夙怨，谓之"调停"。
xuān rén hòu yí bù jué zhé miàn chì qí fēi fù shàng shū yuē
宣仁后疑不决，辙面斥其非，复上疏曰：
chén jìn miàn lùn jūn zǐ xiǎo rén bù kě bìng chǔ shèng yì shì bù yǐ chén yán wèi fēi zhě
臣近面论，君子小人不可并处，圣意似不以臣言为非者。
rán tiān wēi zhǐ chǐ yán cí pò jù yǒu suǒ bù jìn chén ér bù yán shuí dāng jiù qí shī zhě
然天威咫尺，言词迫遽，有所不尽，臣而不言，谁当救其失者！
qīn jūn zǐ yuǎn xiǎo rén zé zhǔ zūn guó ān
亲君子，远小人，则主尊国安；
shū jūn zǐ rèn xiǎo rén zé zhǔ yōu guó dài
疏君子，任小人，则主忧国殆。
cǐ lǐ zhī bì rán
此理之必然。
wèi wén yǐ xiǎo rén zài wài yōu qí bú yuè ér yǐn zhī yú nèi yǐ zì yí huàn yě
未闻以小人在外，忧其不悦而引之于内，以自遗患也。
gù chén wèi xiǎo rén suī bù kě rèn yǐ fù xīn zhì yú mù shǒu sì fāng bēn zǒu shù wù wú suǒ piān fèi kě yě
故臣谓小人虽不可任以腹心，至于牧守四方，奔走庶务，无所偏废可也。
ruò suì yǐn zhī yú nèi shì yóu huàn dào zéi zhī yù de cái ér dǎo zhī yú qǐn shì zhī hǔ bào zhī yù shí ròu ér kāi zhī yǐ jiōng mù wú shì lǐ yě
若遂引之于内，是犹患盗贼之欲得财，而导之于寝室，知虎豹之欲食肉，而开之以坰牧，无是理也。
qiě jūn zǐ xiǎo rén shì tóng bīng tàn tóng chǔ bì zhēng
且君子小人，势同冰炭，同处必争。
yī zhēng zhī hòu xiǎo rén bì shèng jūn zǐ bì bài
一争之后，小人必胜，君子必败。
hé zhě
为什么呢？
xiǎo rén tān lì rěn chǐ jī zhī zé nán qù jūn zǐ jié shēn zhòng yì jū zhī zé yǐn tuì
小人贪利忍耻，击之则难去，君子洁身重义，沮之则引退。
gǔ yǔ yuē yī xūn yī yóu shí nián shàng yóu yǒu chòu
古语曰："一薰一莸，十年尚犹有臭。
gài wèi cǐ yǐ
"盖谓此矣。
xiān dì cōng míng shèng zhì jí tuí mǐ zhī sú jiāng yǐ gāng jì sì fāng bǐ lóng sān dài
先帝聪明圣智，疾颓靡之俗，将以纲纪四方，比隆三代。
ér chén xià bù néng jiāng shùn zào zuò zhū fǎ shàng nì tiān yì xià shī mín xīn
而臣下不能将顺，造作诸法，上逆天意，下失民心。
èr shèng yīn mín suǒ yuàn qǔ ér gèng zhī shàng xià xīn wèi
二圣因民所愿，取而更之，上下忻慰。
zé qián zhě yòng shì zhī chén jīn zhāo tíng suī bù jiā chì zhú qí shì yì bù néng fù liú yǐ
则前者用事之臣，今朝廷虽不加斥逐，其势亦不能复留矣。
shàng lài èr shèng cí rén yòu zhī yú wài gài yǐ hòu yǐ
尚赖二圣慈仁，宥之于外，盖已厚矣。
ér yì zhě huò yú shuō nǎi yù zhāo ér nà zhī yǔ zhī gòng shì wèi zhī tiáo tíng
而议者惑于说，乃欲招而纳之，与之共事，谓之"调停"。
fēi bèi ruò fǎn qǐ kěn dàn yǐ zāi
非辈若返，岂肯但已哉？
bì jiāng qiāng hài zhèng rén jiàn fù jiù shì yǐ kuài sī fèn
必将戕害正人，渐复旧事，以快私忿。
rén chén bèi huò gài bù zú yán chén suǒ xī zhě zǔ zōng cháo tíng yě
人臣被祸，盖不足言，臣所惜者，祖宗朝廷也。
wéi bì xià duàn zì shèng xīn wù wèi liú yán suǒ huò wù shǐ xiǎo rén yī jìn hòu yǒu shì qí zhī huǐ zé tiān xià xìng shèn
惟陛下断自圣心，勿为流言所惑，勿使小人一进，后有噬脐之悔，则天下幸甚。
shū rù xuān rén hòu mìng zǎi zhí dú yú lián qián yuē zhé yí wú jūn chén jiān yòng xié zhèng qí yán jí zhōng lǐ
疏入，宣仁后命宰执读于帘前，曰："辙疑吾君臣兼用邪正，其言极中理。
zhū chén cóng ér hé zhī tiáo tíng zhī shuō suì yǐ
"诸臣从而和之，"调停"之说遂已。
zhé yòu zòu yuē
辙又奏曰：
qiè jiàn fāng jīn tiān xià suī wèi dà zhì ér zǔ zōng gāng jì jù zài zhōu jùn mín wù cū ān
窃见方今天下虽未大治，而祖宗纲纪具在，州郡民物粗安。
ruò dà chén zhèng jǐ píng xīn wú shēng shì yào gōng zhī yì yīn bì xiū fǎ wèi ān mín jìng guó zhī shù zé rén xīn zì dìng suī yǒu yì dǎng shuí bù guī xīn
若大臣正己平心，无生事要功之意，因弊修法，为安民靖国之术，则人心自定，虽有异党，谁不归心？
xiàng zhě yì tóng fǎn fù zhī xīn gài yì bù zú lǜ yǐ
向者异同反复之心，盖亦不足虑矣。
dàn huàn cháo tíng jǔ shì lèi bù shěn xiáng nǎng zhě huáng hé běi liú zhèng de shuǐ xìng ér shuǐ guān chuān záo yù dǎo zhī shǐ dōng yí xià jiù gāo gǔ wǔ xíng zhī lǐ
但患朝廷举事，类不审详，曩者，黄河北流，正得水性，而水官穿凿，欲导之使东，移下就高，汩五行之理。
jí bì xià qiǎn shǐ àn shì zhī bù kě wèi yóu huò gù zhí bù cóng
及陛下遣使按视，知不可为，犹或固执不从。
jīng jīn lěi suì huí hé suī ba jiǎn shuǐ shàng cún suì shǐ hé shuò shēng líng cái lì jù kùn
经今累岁，回河虽罢，减水尚存，遂使河朔生灵，财力俱困。
jīn zhě xī xià qīng táng wài jiē chén shùn cháo tíng zhāo lái zhī hòu wéi kǒng shī zhī
今者西夏、青唐，外皆臣顺，朝廷招来之厚，惟恐失之。
ér xī hé jiāng lì chuàng zhù èr bǎo yǐ qīn qí gāo yú yì nà chún zhōng yǐ duó qí jié yuè gōng wèi kě jì zhēng yǐ xiān xíng
而熙河将吏创筑二堡，以侵其膏腴，议纳醇忠，以夺其节钺，功未可觊，争已先形。
cháo tíng suī zhī qí fēi zhōng bù míng bái chǔ zhì ruò suì yǎng chéng biān xìn guān shǎn qǐ fù ān jū
朝廷虽知其非，终不明白处置，若遂养成边衅，关陕岂复安居？
rú cǐ èr shì zé chén suǒ wèi yi zhèng jǐ píng xīn wú shēng shì yào gōng zhě yě
如此二事，则臣所谓宜正己平心，无生事要功者也。
xī jiā yòu yǐ qián xiāng chà yá qián mín jiān cháng yǒu pò chǎn zhī huàn
昔嘉祐以前，乡差衙前，民间常有破产之患。
xī níng yǐ hòu chū mài fāng chǎng yǐ gù yá qián mín jiān bù fù zhī yǒu yá qián zhī kǔ
熙宁以后，出卖坊场以雇衙前，民间不复知有衙前之苦。
jí yuán yòu zhī chū wu yú fù jiù yī lì fù chà
及元祐之初，务于复旧，一例复差。
guān shōu fāng chǎng zhī qián mín chū yá qián zhī fèi sì fāng jīng gù zhòng yì fèi téng
官收坊场之钱，民出衙前之费，四方惊顾，众议沸腾。
xún zhī bù kě xuán yòu fù gù
寻知不可，旋又复雇。
qù nián zhī qiū yòu fù chà fǎ
去年之秋，又复差法。
yòu xī níng gù yì zhī fǎ sān děng rén hù bìng chū yì qián shàng hù yǐ jiā chǎn gāo qiáng chū qián wú yì xià hù xī bù chōng yì yì qiǎn chū qián
又熙宁雇役之法，三等人户，并出役钱，上户以家产高强，出钱无艺，下户昔不充役，亦遣出钱。
gù cǐ èr děng rén hù bù miǎn zī yuàn
故此二等人户，不免咨怨。
zhì yú zhōng děng xī jì yǐ zì chāi yì jīn yòu chū qián bù duō gù fǎ zhī xíng zuì wéi qí biàn
至于中等，昔既已自差役，今又出钱不多，雇法之行，最为其便。
ba xíng gù fǎ shàng xià èr děng xīn yuè kě zhī wéi shì zhōng děng zé fǎn wéi hài
罢行雇法，上下二等，欣跃可知，唯是中等则反为害。
qiě rú jī xiàn zhōng děng zhī jiā lì chū yì qián sān guàn ruò jīng shí nián wèi qián sān shí guàn ér yǐ
且如畿县中等之家，例出役钱三贯，若经十年，为钱三十贯而已。
jīn chāi yì jì xíng zhū xiàn shǒu lì zuì wéi qīng yì
今差役既行，诸县手力，最为轻役；
nóng mín zài guān rì shǐ bǎi qián zuì wéi qīng fèi
农民在官，日使百钱，最为轻费。
rán yī suì zhī yòng yǐ wèi sān shí liù guàn èr nián yì mǎn wèi fèi qī shí yú guàn
然一岁之用，已为三十六贯，二年役满，为费七十余贯。
ba yì ér guī kuān xiāng dé xián sān nián xiá xiāng bù jí yī suì
罢役而归，宽乡得闲三年，狭乡不及一岁。
yǐ cǐ jiào zhī zé chāi yì wǔ nián zhī fèi bèi yú gù yì shí nián
以此较之，则差役五年之费，倍于雇役十年。
fù yì suǒ chū duō zài zhōng děng
赋役所出，多在中等。
rú cǐ tiáo mù bù biàn fēi yī gù tiān xià jiē sī gù yì ér yàn chāi yì jīn wǔ nián yǐ
如此条目，不便非一，故天下皆思雇役而厌差役，今五年矣。
rú cǐ èr shì zé chén suǒ wèi yi yīn bì xiū fǎ wèi ān mín jìng guó zhī shù zhě yě
如此二事，则臣所谓宜因弊修法，为安民靖国之术者也。
chén yǐ wén jiàn qiǎn xiá bù néng jǐn zhī dāng jīn dé shī
臣以闻见浅狭，不能尽知当今得失。
rán sì shì bù qù rú chén děng bèi yóu zhī qí fēi ér kuàng yú xīn huái yì tóng zhì zài fǎn fù xìng guó zhī shī yǒu yǐ jiè kǒu zhě hu
然四事不去，如臣等辈犹知其非，而况于心怀异同，志在反复，幸国之失，有以借口者乎？
chén kǒng rú cǐ sì shì bǐ yǐ mò shí yú xīn duō zào bàng yì dài shí ér fā yǐ yáo hàn zhòng tīng yǐ
臣恐如此四事，彼已默识于心，多造谤议，待时而发，以摇撼众听矣。
fú qǐ xuān yù zǎi zhí shì yǒu shī dāng gǎi zhī wù yí fǎ huò wèi wán xiū zhī wú juàn
伏乞宣谕宰执，事有失当，改之勿疑，法或未完，修之无倦。
gǒu mín xīn jì dé zé yì yì zì xiāo
苟民心既得，则异议自消。
bì xià duān gǒng yǐ xiǎng chéng píng dà chén qūn xún yǐ ān fù guì hǎi nèi méng fú shàng xià yōu tóng qǐ bù xiū zāi
陛下端拱以享承平，大臣逡巡以安富贵，海内蒙福，上下攸同，岂不休哉！
dà chén chǐ guò zhōng mò kěn gǎi
大臣耻过，终莫肯改。
liù nián bài shàng shū yòu chéng jìn mén xià shì láng
六年，拜尚书右丞，进门下侍郎。
chū xià rén lái hè dēng jí xiāng jì qiú hé qiě yì dì jiè
初，夏人来贺登极，相继求和，且议地界。
cháo tíng xǔ yuē dì jiè yǐ dìng fù yǐ suì cì
朝廷许约，地界已定，付以岁赐。
jiǔ zhī yì bù jué
久之，议不决。
míng nián xià rén yǐ bīng xí jīng yuán
明年，夏人以兵袭泾原。
shā lüě gōng jiàn shǒu shù qiān rén cháo tíng rěn zhī bù wèn qiǎn shǐ wǎng cì cè mìng
杀掠弓箭手数千人，朝廷忍之不问，遣使往赐策命。
xià rén shòu lǐ jù màn yǐ dì jiè wèi cí bù fù rù xiè zài fàn jīng yuán
夏人受礼倨慢，以地界为辞，不复入谢，再犯泾原。
sì nián lái hè kūn chéng jié qiě yì dì jiè
四年，来贺坤成节，且议地界。
cháo tíng xiān yǐ suì cì yǔ zhī dì jiè yòu wèi jué
朝廷先以岁赐予之，地界又未决。
xià rén nǎi yú jiāng shì duō fāng qīn qiú xī hé jiàng zuǒ fàn yù zhǒng yì děng suì bèi yuē qīn zhù mǎi gū shèng rú èr bǎo xià rén jí píng dàng zhī
夏人乃于疆事多方侵求，熙河将佐范育、种谊等，遂背约侵筑买孤、胜如二堡，夏人即平荡之。
yù děng yòu yù yǐ bīng nà zhào chún zhōng jí shàn zhāo qí bù rén qiān yú cháo tíng què ér bù shòu xī biān sāo rán
育等又欲以兵纳赵醇忠，及擅招其部人千余，朝廷却而不受，西边骚然。
zhé qǐ ba yù yì bié zé lǎo jiàng yǐ shǒu xī hé
辙乞罢育、谊，别择老将以守熙河。
xuān rén hòu yǐ wéi rán dà chén jìng zhǔ yù yì bù cóng
宣仁后以为然，大臣竟主育、谊，不从。
zhé yòu miàn zòu rén jūn yú rén chén shì tǐ bù tóng
辙又面奏："人君与人臣，事体不同。
rén chén suī míng jiàn shì fēi ér lì suǒ bù jiā xū zhì qiě zhǐ
人臣虽明见是非，而力所不加，须至且止；
rén jūn yú shì bù zhī zé yǐ zhī ér bù néng xíng zé shì quán qù yǐ
人君于事，不知则已，知而不能行，则事权去矣。
chén jīn yán cǐ gài yù bì xià shōu lǎn wēi bǐng yǐ zhèng jūn chén zhī fēn ér yǐ
臣今言此，盖欲陛下收揽威柄，以正君臣之分而已。
ruò zhuān tīng suǒ wèi bù yǐ jiàn zhì zhī jí qí tài shèn bì jiā zhī zuì bù miǎn zhú qù
若专听所谓，不以渐制之，及其太甚，必加之罪，不免逐去。
shì zhì rú cǐ qǐ cháo tíng měi shì
事至如此，岂朝廷美事？
gù chén yù bǎo quán dà chén fēi yù hài zhī yě
故臣欲保全大臣，非欲害之也。
liù nián xī hé zòu xià rén shí wàn qí yā tōng yuǎn jūn jìng tiāo jué suǒ zhēng yá chán shā rén sān rì ér tuì
六年，熙河奏："夏人十万骑压通远军境，挑掘所争崖巉，杀人三日而退。
qǐ yīn qí tuì jí yí jìn lǐ pù zhài yú jiè chéng lì ér wǎng bù xū fù shǒu chéng xìn
乞因其退，急移近里堡砦于界，乘利而往，不须复守诚信。
xià dà chén huì yì
"下大臣会议。
zhé yuē dāng xiān dìng yì yù yòng bīng yé bù yòng yé
辙曰："当先定议欲用兵耶，不用耶？
lǚ dà fáng yuē rú hé yòng bīng yì bù dé bù yòng
"吕大防曰："如合用兵，亦不得不用。
zhé yuē fán yòng bīng xiān lùn lǐ zhī qū zhí
"辙曰："凡用兵，先论理之曲直。
wǒ ruò bù zhí bīng jué bù dāng yòng
我若不直，兵决不当用。
cháo tíng xū yǔ xià rén yì dì jiè yù yòng qìng lì jiù lì yǐ bǐ cǐ jiàn jīn zhù chù dāng zhōng wèi zhí cǐ lǐ zuì jiǎn zhí
朝廷须与夏人议地界，欲用庆历旧例，以彼此见今住处当中为直，此理最简直。
xià rén bù cóng cháo tíng suì bù gù zhí
夏人不从，朝廷遂不固执。
gài cháo tíng lín shì cháng huàn xiān yì hòu nán cǐ suǒ wèi xiān yì zhě yě
盖朝廷临事，常患先易后难，此所谓先易者也。
jì ér xǔ yú fēi suǒ cì chéng zhài yī suí zhōu lì yǐ èr shí lǐ wèi jiè shí lǐ wèi bǎo pù shí lǐ wèi cǎo dì
既而许于非所赐城砦，依绥州例，以二十里为界，十里为堡铺，十里为草地。
yào yuē cái dìng cháo tíng yòu yào liǎng zhài jiè shǒu qīn xià de yī mǒ qǔ zhí xià rén jiàn cóng
要约才定，朝廷又要两砦界首侵夏地，一抹取直，夏人见从。
yòu yào xià jiè gèng liú cǎo dì shí lǐ xià rén yì xǔ
又要夏界更留草地十里，夏人亦许。
fán cǐ suǒ wèi hòu nán zhě yě
凡此所谓后难者也。
jīn yù yú dìng xī chéng yǔ lǒng nuò bǎo yī mǒ qǔ zhí suǒ qīn xià de fán bǎi shù shí lǐ
今欲于定西城与陇诺堡一抹取直，所侵夏地凡百数十里。
lǒng nuò zǔ zōng jiù jiāng qǐ suǒ wèi fēi suǒ cì chéng zhài yé
陇诺祖宗旧疆，岂所谓非所赐城砦耶？
cǐ zé bù zhí zhì kòu zhī dà zhě yě
此则不直，致寇之大者也。
liú zhì yuē bù yòng bīng suī měi rán shì yǒu xū yòng bīng zhě yì bù kě bù yòng yě
"刘挚曰："不用兵虽美，然事有须用兵者，亦不可不用也。
zhé zòu yuē xià bīng shí wàn yā xī hé jìng shàng bù yú tā chǔ zhuān yú suǒ zhēng chù shā rén jué yá chán cǐ yì kě jiàn cǐ fēi xī rén zhī zuì jiē cháo tíng bù zhí zhī gù
"辙奏曰："夏兵十万压熙河境上，不于他处，专于所争处杀人、掘崖巉，此意可见，此非西人之罪，皆朝廷不直之故。
xī hé zhé gǎn shēng shì bù shǒu chéng xìn chén yù jié zé shuài chén ěr
熙河辄敢生事，不守诚信，臣欲诘责帅臣耳。
hòu lǚ yīn biān bīng shēn rù xià de xuān rén hòu suì cóng zhé yì
"后屡因边兵深入夏地，宣仁后遂从辙议。
shí sān xǐng chú li qīng chén lì bù shàng shū jǐ shì zhōng fàn zǔ yǔ fēng hái zhào shū qiě yán yáo miǎn yì yán zhī
时三省除李清臣吏部尚书，给事中范祖禹封还诏书，且言姚勔亦言之。
sān xǐng fù chú pú zōng mèng bīng bù shàng shū
三省复除蒲宗孟兵部尚书。
zhé zòu qián chú qīng chén gěi jiàn fēn rán zhēng zhī wèi dìng
辙奏："前除清臣，给谏纷然，争之未定。
jīn yòu yòng zōng mèng kǒng bù biàn
今又用宗孟，恐不便。
xuān rén hòu yuē nài quē guān hé
"宣仁后曰："奈阙官何？
zhé yuē shàng shū quē guān yǐ shù nián hé cháng quē shì
"辙曰："尚书阙官已数年，何尝阙事？
jīn rì yòng cǐ èr rén zhèng yǔ qù nián yòng shān wēn bó wú yì
今日用此二人，正与去年用邓温伯无异。
cǐ sān rén zhě fēi yǒu dà è dàn xī yǔ wáng guī cài què bèi bìng jìn yì sī yǔ jīn rì shèng zhèng bù hé
此三人者，非有大恶，但昔与王珪、蔡确辈并进，意思与今日圣政不合。
jiàn jīn shàng shū gòng quē sì rén ruò bìng yòng shì cǐ sì rén shǐ dǎng lèi hù jìn kǒng cháo tíng zì shì bù ān jìng yǐ
见今尚书共阙四人，若并用似此四人，使党类互进，恐朝廷自是不安静矣。
yì suì zhǐ
"议遂止。
shào shèng chū zhé zōng qǐ li qīng chén wèi zhōng shū shè rén shān rùn fu wèi shàng shū zuǒ chéng
绍圣初，哲宗起李清臣为中书舍人，邓润甫为尚书左丞。
èr rén jiǔ zài wài bù dé zhì shāo fù yán xī fēng shì yǐ jī nù zhé zōng yì
二人久在外，不得志，稍复言熙、丰事以激怒哲宗意。
huì tíng shì jìn shì qīng chén zhuàn cè tí jí wéi xié shuō
会廷试进士，清臣撰策题，即为邪说。
zhé jiàn yuē
辙谏曰：
fú jiàn yù shì cè tí lì dǐ jìn suì xíng shì yǒu shào fù xī níng yuán fēng zhī yì
伏见御试策题，历诋近岁行事，有绍复熙宁、元丰之意。
chén wèi xiān dì yǐ tiān zòng zhī cái xíng dà yǒu wéi zhī zhì qí suǒ shè shī dù yuè qián gǔ gài yǒu bǎi shì bù kě gǎi zhě
臣谓先帝以天纵之才，行大有为之志，其所设施，度越前古，盖有百世不可改者。
zài wèi jìn èr shí nián ér zhōng shēn bù shòu zūn hào
在位近二十年，而终身不受尊号。
cái sǔn zōng shì ēn zhǐ tǎn miǎn jiǎn cháo tíng wú qióng zhī fèi
裁损宗室，恩止袒免，减朝廷无穷之费。
chū mài fāng chǎng gù mù yá qián miǎn mín jiān pò jiā zhī huàn
出卖坊场，顾募衙前，免民间破家之患。
chù bà zhū kē sòng shù zhī xué xùn liàn zhū jiāng yōng duò zhī bīng
黜罢诸科诵数之学，训练诸将慵惰之兵。
zhì jì lù zhī guān fù liù cáo zhī jiù yán zhòng lù zhī fǎ jìn jiāo yè zhī sī
置寄禄之官，复六曹之旧，严重禄之法，禁交谒之私。
xíng qiǎn gōng zhī cè yǐ zhì xī xià shōu liù sè zhī qián yǐ kuān zá yì
行浅攻之策以制西夏，收六色之钱以宽杂役。
fán rú cǐ lèi jiē xiān dì zhī ruì suàn yǒu lì wú hài ér yuán yòu yǐ lái shàng xià fèng xíng wèi cháng shī zhuì yě
凡如此类，皆先帝之睿算，有利无害，而元祐以来，上下奉行，未尝失坠也。
zhì yú qí tā shì yǒu shī dāng hé shì wú zhī
至于其他，事有失当，何世无之。
fù zuò zhī yú qián zi jiù zhī yú hòu qián hòu xiāng jì cǐ zé shèng rén zhī xiào yě
父作之于前，子救之于后，前后相济，此则圣人之孝也。
hàn wǔ dì wài shì sì zhēng nèi xìng gōng shì cái yòng kuì jié yú shì xiū yán tiě què gū jūn shū zhī zhèng mín bù kān mìng jī zhì dà luàn
汉武帝外事四征，内兴宫室，财用匮竭，于是修盐铁、榷酤、均输之政，民不堪命，几至大乱。
zhāo dì wěi rèn huò guāng bà qù fán kē hàn shì nǎi dìng
昭帝委任霍光，罢去烦苛，汉室乃定。
guāng wǔ xiǎn zōng yǐ chá wèi míng yǐ chèn jué shì shàng xià kǒng jù rén huái bù ān
光武、显宗以察为明，以谶决事，上下恐惧，人怀不安。
zhāng dì jí wèi shēn jiàn qí shī dài zhī yǐ kuān hòu kǎi tì zhī zhèng hòu shì chēng yān
章帝即位，深鉴其失，代之以宽厚、恺悌之政，后世称焉。
běn cháo zhēn zōng yòu wén yǎn wǔ hào chēng tài píng ér qún chén yīn qí jí shèng wèi tiān shū zhī shuō
本朝真宗右文偃武，号称太平，而群臣因其极盛，为天书之说。
zhāng xiàn lín yù lǎn dà chén zhī yì cáng shū zǐ gōng yǐ mǐn qí jī
章献临御，揽大臣之议，藏书梓宫，以泯其迹；
jí rén zōng tīng zhèng jué kǒu bù yán
及仁宗听政，绝口不言。
yīng zōng zì fān dǐ rù jì dà chén chuàng pú miào zhī yì
英宗自藩邸入继，大臣创濮庙之议。
jí xiān dì sì wèi huò qǐng fù jǔ qí shì qǐn ér bù dá suì yǐ ān jìng
及先帝嗣位，或请复举其事，寝而不答，遂以安静。
fu yǐ hàn zhāo zhāng zhī xián yǔ wú rén zōng shén zōng zhī shèng qǐ qí báo yú xiào jìng ér qīng shì biàn yì yě zāi
夫以汉昭、章之贤，与吾仁宗、神宗之圣，岂其薄于孝敬而轻事变易也哉？
chén bù shèng qū qū yuàn bì xià fǎn fù chén yán shèn wù qīng shì gǎi yì
臣不胜区区，愿陛下反复臣言，慎勿轻事改易。
ruò qīng biàn jiǔ nián yǐ xíng zhī shì zhuó rèn lěi suì bù yòng zhī rén rén huái sī fèn ér yǐ xiān dì wèi cí dà shì qù yǐ
若轻变九年已行之事，擢任累岁不用之人，人怀私忿，而以先帝为辞，大事去矣。
zhé zōng lǎn zòu yǐ wéi yǐn hàn wǔ fāng xiān cháo bú yuè
哲宗览奏，以为引汉武方先朝，不悦。
luò zhí zhī rǔ zhōu
落职知汝州。
jū shù yuè yuán fēng zhū chén jiē huì yú cháo zài zé zhī yuán zhōu
居数月，元丰诸臣皆会于朝，再责知袁州。
wèi zhì jiàng cháo yì dài fū shì shào fǔ jiān fēn sī nán jīng yún zhōu jū zhù
未至，降朝议大夫、试少府监，分司南京，筠州居住。
sān nián yòu zé huà zhōu bié jià léi zhōu ān zhì yí xún zhōu
三年，又责化州别驾，雷州安置，移循州。
huī zōng jí wèi xǐ yǒng zhōu yuè zhōu yǐ ér fù tài zhōng dài fū tí jǔ fèng xiáng shàng qīng tài píng gōng
徽宗即位，徙永州、岳州，已而复太中大夫，提举凤翔上清太平宫。
chóng níng zhōng cài jīng dāng guó yòu jiàng cháo qǐng dài fū bà cí jū xǔ zhōu zài fù tài zhōng dài fū zhì shì
崇宁中，蔡京当国，又降朝请大夫，罢祠，居许州，再复太中大夫致仕。
zhù shì yú xǔ hào yǐng bīn yí lǎo zì zuò chuán wàn yú yán bù fù yú rén xiāng jiàn
筑室于许，号颍滨遗老，自作传万余言，不复与人相见。
zhōng rì mò zuò rú shì zhě jǐ shí nián
终日默坐，如是者几十年。
zhèng hé èr nián zú nián qī shí sì
政和二年，卒，年七十四。
zhuī fù duān míng diàn xué shì
追复端明殿学士。
chún xī zhōng shì wén dìng
淳熙中，谥文定。
zhé xìng chén jìng jiǎn jié wéi wén wāng yáng dàn bó shì qí wéi rén bù yuàn rén zhī zhī ér xiù jié zhī qì zhōng bù kě yǎn qí gāo chù dài yǔ xiōng shì xiāng pò
辙性沉静简洁，为文汪洋澹泊，似其为人，不愿人知之，而秀杰之气终不可掩，其高处殆与兄轼相迫。
suǒ zhe shī chuán chūn qiū chuán gǔ shǐ lǎo zi jiě luán chéng wén jí bìng xíng yú shì
所著《诗传》、《春秋传》、《古史》、《老子解》、《栾城文集》并行于世。
sān zi chí shì xùn
三子：迟、适、逊。
zú sūn yuán lǎo
族孙元老。
yuán lǎo zì zi tíng
元老字子廷。
yòu gū lì xué cháng yú chūn qiū shàn zhǔ wén
幼孤力学，长于《春秋》，善属文。
shì zhé jū hǎi shàng shù yǐ shū wǎng lái
轼谪居海上，数以书往来。
shì xǐ qí wéi xué yǒu gōng zhé yì ài jiǎng zhī
轼喜其为学有功，辙亦爱奖之。
huáng tíng jiān jiàn ér qí zhī yuē cǐ sū shì zhī xiù yě
黄庭坚见而奇之，曰："此苏氏之秀也。
jǔ jìn shì diào guǎng dōu bù lì hàn zhōu jiào shòu xī jīng guó zǐ bó shì tōng pàn péng zhōu
"举进士，调广都簿，历汉州教授、西京国子博士、通判彭州。
zhèng hé jiān zǎi xiàng xǐ kāi biān xī nán shuài chén duō dàn yòu jìn jiè zhū zú shǐ nà tǔ fēn zhì jùn xiàn yǐ wéi gōng zhì mào zhōu mán pàn shuài sī jù xià lìng zhāo xiáng
政和间，宰相喜开边西南，帅臣多啖诱近界诸族使纳土，分置郡县以为功，致茂州蛮叛，帅司遽下令招降。
yuán lǎo tàn yuē wēi bù zú yǐ fú zé ēn bù zú yǐ huái
元老叹曰："威不足以服，则恩不足以怀。
nǎi yí shū chéng dū shuài zhōu dào yuē cǐ mán tiào liáng shān gǔ jiān cì jiān qiè fā
"乃移书成都帅周焘曰："此蛮跳梁山谷间，伺间窃发。
bǐ zhī suǒ cháng wǒ zhī suǒ duǎn wéi shī qián liǎng zhōu bīng kě yǔ wèi dí
彼之所长，我之所短，惟施、黔两州兵可与为敌。
ruò xí shù qiān rén shǐ bèi dào wǎng fù xián yú guān jūn shí wàn yě
若檄数千人，使倍道往赴，贤于官军十万也。
qí cì yǐ wéi kuí shǎn bīng dà jí xiān yǐ kuí bīng yòu qí qián shǎn bīng cóng qí hòu bù shí rì zéi bì pò
其次以为夔、陕兵大集，先以夔兵诱其前，陕兵从其后，不十日，贼必破。
bǐ jiàng ér wǒ shòu yān zé wēi huái zhī dào de
彼降而我受焉，则威怀之道得。
jīn bù tǎo zéi jì zhāo ér hái bì fù pàn bù miǎn zhòng yòng bīng yǐ
今不讨贼，既招而还，必复叛，不免重用兵矣。
dào de shū jí zhào yǔ jì shì
"焘得书，即召与计事。
yuán lǎo yòu cè mào yǒu liǎng dào zhèng dào zì shī shān qū cháng píng jué lǐng ér shàng qí lù xiǎn yǐ gāo
元老又策："茂有两道，正道自湿山趋长平，绝岭而上，其路险以高；
jiàn dào zì qīng yá guān qū diāo xī xún jiāng ér xíng qí lù yí yǐ jìng
间道自青崖关趋刁溪，循江而行，其路夷以径。
dāng shǐ zhèng bīng zhèn shī shān ér yīn chū qí bīng dǎo diāo xī yǔ shí quán bìng lì hé gōng zéi fù bèi shòu dí qín zhī bì yǐ
当使正兵阵湿山，而阴出奇兵捣刁溪，与石泉并力合攻，贼腹背受敌，擒之必矣。
dào jiē bù néng yòng jìng dé zuì
"焘皆不能用，竟得罪。
hòu shuài zhì rú yuán lǎo cè mán shì cù nǎi jiàng
后帅至，如元老策，蛮势蹙，乃降。
chú guó zǐ bó shì lì mì shū zhèng zì jiāng zuò shǎo jiān bǐ bù kǎo gōng yuán wài láng xún chú chéng dū lù zhuǎn yùn fù shǐ wèi jūn qì jiān sī nóng wèi wèi tài cháng shǎo qīng
除国子博士，历秘书正字、将作少监、比部考功员外郎，寻除成都路转运副使，为军器监，司农、卫尉、太常少卿。
yuán lǎo wài hé nèi jìn bù wàng yú rén jiāo
元老外和内劲，不妄与人交。
liáng shī chéng fāng yòng shì zì yán wèi shì wài zǐ yīn yuán yù jiàn zhī qiě qiú qí wén jù bù dá
梁师成方用事，自言为轼外子，因缘欲见之，且求其文，拒不答。
yán zhě suì lùn yuán lǎo sū shì cóng sūn qiě wèi yuán yòu xié shuō qí xué shù yì lùn pō fǎng shì zhé bù yí zài zhōng cháo
言者遂论元老苏轼从孙，且为元祐邪说，其学术议论，颇仿轼、辙，不宜在中朝。
ba wèi tí diǎn míng dào gōng
罢为提点明道宫。
yuán lǎo tàn yuē xī yán zǐ fù jì wěi ér míng xiǎn wú jīn yǐ jiā shì zuò lèi róng yǐ
元老叹曰："昔颜子附骥尾而名显，吾今以家世坐累，荣矣。
wèi jǐ zú nián sì shí qī
"未几卒，年四十七。
yǒu shī wén xíng yú shí
有诗文行于时。
lùn yuē sū zhé lùn shì jīng què xiū cí jiǎn yán wèi bì liè yú qí xiōng
论曰：苏辙论事精确，修辞简严，未必劣于其兄。
wáng ān shí chū yì qīng miáo zhé shù yǔ nǐ zhī ān shí zì shì bù fù jí cǐ hòu fēi wáng guǎng lián fù huì zé cǐ yì xi yǐ
王安石初议青苗，辙数语柅之，安石自是不复及此，后非王广廉傅会，则此议息矣。
zhé guǎ yán xiān yù sù yǒu yǐ de ān shí zhī jìng xīn gù néng ěr yě
辙寡言鲜欲，素有以得安石之敬心，故能尔也。
ruò shì zhě shì yí ruò bù jí rán zhì lùn shì yīng mài zhī qì hóng sì zhī wén zhé wèi shì dì kě wèi nán yǐ
若是者，轼宜若不及，然至论轼英迈之气，闳肆之文，辙为轼弟，可谓难矣。
yuán yòu bǐng zhèng lì chì zhāng cài bù zhǔ diào tíng
元祐秉政，力斥章、蔡，不主调停；
jí yì huí hé gù yì yǔ wén yàn bó sī mǎ guāng yì tóng
及议回河、雇役，与文彦博、司马光异同；
xī biān zhī móu yòu yǔ lǚ dà fáng liú zhì bù hé
西边之谋，又与吕大防、刘挚不合。
jūn zǐ bù dǎng yú zhé jiàn zhī
君子不党，于辙见之。
zhé yǔ xiōng jìn tuì chū chǔ wú bù xiāng tóng huàn nàn zhī zhōng yǒu ài mí dǔ wú shǎo yuàn yóu jìn gǔ hǎn jiàn
辙与兄进退出处，无不相同，患难之中，友爱弥笃，无少怨尤，近古罕见。
dú qí chǐ jué jiē yōu yú xiōng yì zhě zào wù zhī suǒ fù yǔ yì yǒu chéng chú yú qí jiān zāi
独其齿爵皆优于兄，意者造物之所赋与，亦有乘除于其间哉！