èr shí wǔ rì qí fù píng míng shǐ mì chuī chí chí de cān
二十五日其妇平明始觅炊，迟迟得餐。
yǔ shí zuò shí zhǐ
雨时作时止。
chū mén jí dōng shàng lǐng
出门即东上岭。
gài qí jiāng zì běi ér nán liǎng yá jiā bì wéi cǐ xi yá yǒu yī xiàn kě xià dōng yá yǒu piàn xì kě lú qí nán yǒu shān héng liè jiāng zhé ér xī xiàng rù xiá yǒu xiǎo shuǐ zì dōng xiá lái zhù gù xi yá zhī nán jiāng lēi ér wú yú de dōng yá zhī nán qū zhuǎn ér cún xiǎo chéng
盖其江自北而南，两崖夹壁，惟此西崖有一线可下，东崖有片隙可庐，其南有山横列，江折而西向入峡，有小水自东峡来注，故西崖之南，江勒而无余地，东崖之南，曲转而存小塍。
guò cǐ jiāng nǎi zhī bù xióng zhī de xī nán suí cǐ jiāng qí jiè gèng yuǎn
过此江，乃知布雄之地，西南随此江，其界更远；
nán dǐ guǎng nán qí jiè jí pán jiāng cǐ tǒng zhì suǒ yún dōng rù pǔ ān zhōu jìng yě
南抵广南，其界即盘江，此《统志》所云东入普安州境也。
bù xióng shǔ guì zhōu pǔ ān zhōu
步雄属贵州普安州。
pán xuán dōng běi gòng sān lǐ yú lǐng tóu suì yǔ nán shān chéng nán běi liǎng jiè
盘旋东北共三里，逾岭头，遂与南山成南北两界。
xiá zhōng shēn bī zì dōng ér xi
峡中深逼，自东而西；
lù xún běi shān lǐng nán xíng zì xi ér dōng
路循北山岭南行，自西而东。
yòu wǔ lǐ zé běi shān hū duàn rú zhōng pōu zhě xià xiàn rú shēn kēng dǐ yǒu xì liú yán shí dǐ zì běi ér xiè yú nán xiá
又五里，则北山忽断如中剖者，下陷如深坑，底有细流，沿石底自北而泻于南峡。
lù nǎi zhuǎn běi ér xià lì xuán dàn pī zè è huò zhǎi de shān yá xià dǐ shí dǐ jiàn liú shāo nán fù pān shí xì shàng jī dōng yá
路乃转北而下，历悬石，披仄崿获窄的山崖，下抵石底，践流稍南，复攀石隙，上跻东崖。
yóu shí dǐ běi wàng duàn yá zhōng pōu duì jiā rú yī xiàn bìng qǐ gè qiān rèn cóng cuì pī yún fēi liú jiàn mò zhēn yōu xiǎn zhī jí guān bī zè zhī yì jìng yě
由石底北望，断崖中剖，对夹如一线，并起各千仞，丛翠披云，飞流溅沫，真幽险之极观，逼仄之异境也。
jì shàng fù xún běi lǐng dōng xíng
既上，复循北岭东行。
wǔ lǐ shāo jiàng xíng wù zhōng èr lǐ yú shì lù nán fù yǒu fēng tū qǐ bù yán nán wù hū chuān běi āo yǐ
五里稍降，行坞中二里，于是路南复有峰突起，不沿南坞，忽穿北坳矣。
shí líng yǔ jiàn zuò lù wú xíng rén
时零雨间作，路无行人。
jì ér fēng chí yǔ zhòu shān shēn lù pì liǎng rén zhě bó sū pú fú ér xíng qí jiān jué shù yǐng xī shēng jù yǒu líng huàn zhī qì
既而风驰雨骤，山深路僻，两人者勃窣ｓū匍匐而行其间，觉树影溪声，俱有灵幻之气。
yòu èr lǐ dù dōng jí shāo zhuǎn ér nán fù yú gāng ér shàng
又二里，度东脊，稍转而南，复逾冈而上。
èr lǐ yī qí dōng nán yī qí zhí běi gù nú qián chí cóng dōng nán zhě
二里，一岐东南，一岐直北，顾奴前驰从东南者。
chuān shān yè jiān èr lǐ hū jiàn shù shí jiā yǐ běi wù jiān yú jué yǒu yì qū wèn zhī zé dà lù shàng zài běi dà shān hòu cǐ nǎi shān zhōng bié jù jiē luó luó yě
穿山腋间二里，忽见数十家倚北坞间，余觉有异，趋问之，则大路尚在北大山后，此乃山中别聚，皆㑩㑩也。
jiàn rén chāng chāng jiān yǒu jiě yǔ zhě wèn qí míng yuē pō tóu diān
见人伥伥，间有解语者，问其名，曰坡头甸。
wèn qù huáng cǎo bà yuē shàng wǔ shí lǐ
问去黄草坝，曰尚五十里。
wèn běi chū dà lù ruò gān lǐ yuē bù yī lǐ
问北出大路若干里，曰不一里。
gài qí hòu yǒu tài shān běi liè zuì gāo bào cǐ diān ér nán ruò gé jué rén jìng zhě
盖其后有大山，北列最高，抱此甸而南，若隔绝人境者。
suí qí zhǐ yú lǐng zhī xī běi yè guǒ yī lǐ ér de dà dào
随其指，逾岭之西北腋，果一里而得大道。
suì cóng zhī yuán tài shān zhī běi ér shàng
遂从之，缘大山之北而上。
zhí jǐ zhě yī lǐ wàng běi wù shén shēn ér pì mái kāi shù miǎo shù zhī jiān de wù qì sàn qù měi zhù shì zhī wéi jiàn qí zhōng cóng máo pán gǔ qù jì jìng wú piàn chéng bàn chuán yě
直挤者一里，望北坞甚深而辟，霾开树杪树枝间的雾气散去，每伫视之，惟见其中丛茅盘谷，阒ｑù寂静无片塍半椽也。
pán tài shān zhī dōng yòu shàng bàn lǐ hū jiàn yǒu xiá dōng zhuì
盘大山之东，又上半里，忽见有峡东坠。
shāo dōng nán jiàng bàn lǐ píng xíng tài shān dōng nán zhī yòu jiàn qí xi fù yǒu xiá nán zhuì yǐ yǔ tài shān dōng xī gé lǒng yǐ
稍东南降半里，平行大山东南支，又见其西复有峡南坠，已与大山东西隔陇矣。
yú shì jiàng zhì lǐng wù shí lǐ yǒu liǎng sān jiā jū běi gāng zhī shàng shì yuē liǔ shù
于是降陟岭坞十里，有两三家居北冈之上，是曰柳树。
zhǐ ér chuī tāng yǐ fàn
止而炊汤以饭；
ér yǔ shì bù zhǐ xùn qù huáng cǎo bà bù jí suì liú zhǐ yān
而雨势不止，讯去黄草坝不及，遂留止焉。
qí rén jiē hàn yǔ fēi luó luó
其人皆汉语，非㑩㑩。
jū tíng zhī lǎo chén xìng shén pín ér néng zhòng kè yī jiàn zhé wēi gǔ duò duǎn xiǎo de mù tou yǐ liǎo shī yī
居停之老陈姓，甚贫而能重客，一见辄煨榾柮ｇǔｄｕò短小的木头以燎湿衣。
yú huàn wū ér zhì zhī
余浣污而炙之。
suī shí wú yán wò wú cǎo shén lè yě
虽食无盐，卧无草，甚乐也。
èr shí liù rì píng míng qǐ chuī fàn
二十六日平明起，炊饭。
fēng mái piāo yǔ yú réng jiù huǒ jiǔ zhī nǎi xíng
风霾飘雨，余仍就火，久之乃行。
jiàng pō xún wù qí wù yóu xi xià zhě
降坡循坞，其坞犹西下者。
dōng sān lǐ wù qióng yǒu xiǎo shuǐ zì běi wù lái héng dù zhī
东三里坞穷，有小水自北坞来，横渡之。
fù dōng shàng pō wǎn zhuǎn lǐng āo wǔ lǐ yǒu chǎng zài běi pō xià
复东上坡，宛转岭坳，五里，有场在北坡下。
yóu qí dōng yòu wǔ lǐ yú gāng ér xià wù hū dōng xī dà kāi
由其东又五里，逾冈而下，坞忽东西大开。
qí xī nán gāng jǐ shèn píng ér dōng běi ruò shēn zhuì
其西南冈脊甚平，而东北若深坠；
nán běi jiē jù shān ér nán shān shì yóu chóng hēi wù jiān shí lù yán yán gāo jùn de yàng zi qì sè
南北皆巨山，而南山势尤崇，黑雾间时露岩岩高峻的样子气色。
wù zhōng wú jù liú yì wú tián chéng jū rén yī lǐ jiē shēn máo chōng sè
坞中无巨流，亦无田塍居人，一里皆深茅充塞。
lù běn zhèng dōng qù yǒu qí nán xiàng chóng shān zhī yè gù nú qián chí cóng zhī
路本正东去，有岐南向崇山之腋，顾奴前驰，从之。
yī lǐ nán jìng wù jiāng zhì shān pō shàng yú jué qí wù fù fǎn zhé ér běi cóng dà lù dōng xíng
一里，南竟坞，将陟山坡上，余觉其误，复返辙而北，从大路东行。
pī máo lǚ shī sān lǐ dōng jìng wù
披茅履湿，三里，东竟坞。
yǒu fēng zhōng zhì wù dōng wù cóng dōng běi zhuì ér xià lù cóng dōng nán zhì ér shàng
有峰中峙坞东，坞从东北坠而下，路从东南陟而上。
èr lǐ nán chuān shān yè
二里，南穿山腋。
yòu dōng bàn lǐ yú qí dōng āo fǔ jiàn dōng shān nán xiàng liè xià jiè wèi xiá qí zhōng quán shēng hōng hōng xiǎng wèi nán liú zhě
又东半里，逾其东坳，俯见东山南向列，下界为峡，其中泉声轰轰，想为南流者。
cóng lǐng shàng zhuǎn nán bàn lǐ yú qí nán ǎo yòu fǔ jiàn xī shān nán xiàng liè xià jiè wèi xiá qí zhōng quán shēng hōng hōng xiǎng yì nán liú zhě
从岭上转南半里，逾其南拗，又俯见西山南向列，下界为峡，其中泉声轰轰，想亦南流者。
gài qí dōng běi jiē yǒu céng luán jiā gǔ ér shì shān zhōng xuán qí jiān
盖其东北皆有层峦夹谷，而是山中悬其间。
suì cóng qí xi yán lǐng nán xià èr lǐ yǒu xiǎo shuǐ zì dōng yá héng zhù xi gǔ suì jù qí shàng zhuó zú ér fàn
遂从其西沿岭南下，二里，有小水自东崖横注西谷，遂踞其上，濯足而饭。
jì fàn cóng wù shàng nán xíng
既饭，从坞上南行。
gé wù jiàn xī fēng gāo kē cóng màn méng mì wú xiān xì
隔坞见西峰高柯丛蔓，蒙密无纤隙。
nán èr lǐ wù jiāng jǐn wén fá mù shēng zé lún cái qǔ xīn zhě cóng qí nán jiàn běi yān
南二里，坞将尽，闻伐木声，则抡材取薪者，从其南渐北焉。
yòu nán yī lǐ xià zhì wù zhōng zé wù nǎi dù jí suī bù shèn zhōng gāo ér běi miàn fǎn xià
又南一里，下至坞中，则坞乃度脊，虽不甚中高，而北面反下。
jí nán xiá nán xià shén bī zhōng mǎn tián hé
脊南峡，南下甚逼，中满田禾。
tòu xiá ér chū suì pán yī hè fēng hé chéng chéng
透峡而出，遂盘一壑，丰禾成塍。
yǒu xiǎo shuǐ zì dōng běi xiá xià zhù nán yǒu jiān fēng zhōng tū shuǐ cóng qí xī nán zhuì qù lù cóng qí dōng běi yú lǐng
有小水自东北峡下注，南有尖峰中突，水从其西南坠去，路从其东北逾岭。
yī lǐ bàn shè hè yī lǐ bàn dēng lǐng
一里半涉壑，一里半登岭。
yòu dōng fǔ yǒu xiá nán xià qí zhōng shuǐ shēng shén jí
又东俯，有峡南下，其中水声甚急。
shè jí zhí xià yī lǐ dǐ wù dǐ dōng xiá shuǐ xī nán zhù suì héng shè zhī
拾级直下，一里抵坞底，东峡水西南注，遂横涉之。
shāo nán yòu dōng xiá yī shuǐ zì dōng ér xi zhù fù héng shè zhī èr shuǐ suì hé liú nán xíng
稍南，又东峡一水，自东而西注，复横涉之，二水遂合流南行。
lù suí jiàn dōng ér nán èr lǐ chū xiá yǒu jù shí fēng tū lì dōng nán shuǐ cóng wù zhōng zhí nán qù
路随涧东而南，二里出峡，有巨石峰突立东南，水从坞中直南去。
wù zhōng tián chéng lín cì huáng yún bèi lǒng xi kàn bù xióng zhǐ gé yī lǐng
坞中田塍鳞次，黄云被陇，西瞰步雄，止隔一岭。
lù cóng wù dōng shàng lǐng zhuǎn tū fēng zhī nán yī lǐ yǒu shù jiā yǐ běi gāng shàng shì yuē shā jiàn cūn shǐ zhī qián suǒ chū wù wèi shā jiàn yě
路从坞东上岭，转突峰之南，一里，有数家倚北冈上，是曰沙涧村，始知前所出坞为沙涧也。
yóu qí qián dōng xià ér fù shàng yòu dōng nán yú yī gāng ér xià gòng yī lǐ yú yǒu xī zì běi ér nán jiào qián zhū liú wèi dà qí shàng yǒu shí liáng kuà zhī
由其前东下而复上，又东南逾一冈而下，共一里余，有溪自北而南，较前诸流为大，其上有石梁跨之。
guò liáng fù dōng shàng pō yī lǐ gāng tóu shí chǐ yíng ní huá zhù lián lì bèi zhū jiān chǔ
过梁，复东上坡一里，冈头石齿萦泥，滑泞廉利，备诸艰楚。
yī lǐ dōng xià yòu dōng nán zhuǎn yú yī gāng yī lǐ tòu xiá chū shǐ jiàn dōng xiǎo shān nán xuán wù zhōng qí shàng shì lú lěi lěi shì wèi huáng cǎo bà
一里东下，又东南转逾一冈，一里透峡出，始见东小山南悬坞中，其上室庐累累，是为黄草坝。
nǎi dōng xíng tián chéng jiān yī lǐ suì jīng wù ér dōng yǒu shuǐ zì běi wù lái shí pō héng jié zhī pō dōng xì zé dié shí qí pō shuǐ mào qí shàng nán xiè ér xià
乃东行田塍间一里，遂经坞而东，有水自北坞来，石坡横截之，坡东隙则叠石齐坡，水冒其上，南泻而下。
qí shuǐ xiǎo yú xi shí liáng zhī shuǐ rán jiē zì běi ér nán dǐ ba jí ér rù pán jiāng zhě yě
其水小于西石梁之水，然皆自北而南，抵巴吉而入盘江者也。
zì shā jiàn zhì cǐ zhū shuǐ jù qīng chè kě ài fēi fù huáng wū hún zhuó zhī bǐ qǐ diān qián fēn jiè ér shuǐ jí shū zhuàng yé
自沙涧至此，诸水俱清澈可爱，非复潢污浑浊之比，岂滇、黔分界，而水即殊状耶？
cǐ chù yǒu shí lài ér fù zhòu yàn yǐ bǔ qí quē dōng shàng jí wéi huáng cǎo bà yíng jù bà zhī dé míng qǐ yǐ cǐ yé
此处有石濑，而复甃堰以补其缺，东上即为黄草坝营聚，坝之得名，岂以此耶？
shí qiáo zhě jù huàn zhuó bà shàng yì jiù zhuó zhī wū yī gòu xī wèi zhī dùn yì
时樵者俱浣濯坝上，亦就濯之，污衣垢膝，为之顿易。
nǎi dōng shàng pō xún dǔ yuán ér dōng yǒu jiē héng yíng gāng nán rán jiē cǎo fáng bēi shě bù shèn zhěng pì
乃东上坡，循堵垣而东，有街横萦冈南，然皆草房卑舍，不甚整辟。
tǔ rén yán qián nián wèi bù xióng lóng tǔ sī xié qí qi shā tǔ sī bīng gōng huǐ gù fēi fù jiù guān
土人言，前年为步雄龙土司挟其戚沙土司兵攻毁，故非复旧观。
rán lóng shì yòu wèi nóng shì suǒ gōng ér dài zhī yǐ
然龙氏又为侬氏所攻而代之矣。
qí běi fēng dǐng jí tǔ sī huáng shì zhī jū zài yān
其北峰顶，即土司黄氏之居在焉。
nǎi rén xi yú wú shì
乃人息于吴氏。
wú hàn rén nán fù jù zhòng kè shū lǐ jù bèi yún
吴，汉人，男妇俱重客，蔬醴俱备云。
èr shí qī rì chen qǐ yǔ yóu bù zhǐ
二十七日晨起雨犹不止。
jí ér jì ní nìng yóu shén
即而霁，泥泞犹甚。
gū shǎo qì yī rì xún pán jiāng qǔ zhé wèi míng rì xíng jì
姑少憩一日，询盘江曲折，为明日行计。
nǎi kuāng zuò zuò jì
乃匡坐作记。
bó mù fù yǔ zhōng yè mí shén yì pī jù zhān tòu yān
薄暮复雨，中夜弥甚，衣被俱沾透焉。
èr shí bā rì chen yǔ bù zhǐ
二十八日晨雨不止。
yī shī nán xíng
衣湿难行。
sì zhì yī ér qǐ
俟炙衣而起。
zhōng rì yǔ cén cén yǔ shuǐ bù duàn de wǎng xià liú yě
终日雨涔涔雨水不断地往下流也。
shì rì cǐ chù mǎ chǎng rén jí pō shèng
是日此处马场，人集颇盛。
shì zhōng wú tā yì wù wéi huáng là yǔ xì sǔn wèi duō
市中无他异物，惟黄蜡与细笋为多。
nǎi wēi sǔn zhǔ ròu jìng rì shǒu yǔ
乃煨笋煮肉，竟日守雨。
huáng cǎo bà tǔ sī huáng xìng jiā dū sī xián
黄草坝土司黄姓，加都司衔。
nǎi pǔ ān shí èr yíng cháng guān sī zhī shǔ
乃普安十二营长官司之属。
shí èr yíng yǐ guī shùn wéi shǒu ér qián fù zhī shù zé tuī huáng cǎo bà tǔ dì zhī yuǎn zé tuī bù xióng yān
十二营以归顺为首，而钱赋之数则推黄草坝，土地之远则推步雄焉。
huáng cǎo bà dōng shí wǔ lǐ wèi mǎ bí hé yòu dōng wǔ shí lǐ dǐ lóng guāng nǎi guǎng xī yòu jiāng fēn jiè
黄草坝东十五里为马鼻河，又东五十里抵龙光，乃广西右江分界；
xi èr shí lǐ wèi bù xióng yòu xi wǔ shí lǐ dǐ jiāng dǐ nǎi yún nán luó píng zhōu fēn jiè
西二十里为步雄，又西五十里抵江底，乃云南罗平州分界；
nán sān shí lǐ wèi ān zhàng yòu nán sì shí lǐ dǐ ba jí nǎi yún nán guǎng nán fǔ fēn jiè
南三十里为安障，又南四十里抵巴吉，乃云南广南府分界；
běi sān shí lǐ wèi fēng táng yòu běi èr shí lǐ dǐ bì dòng nǎi yún nán yì zuǒ xiàn fēn jiè
北三十里为丰塘，又北二十里抵碧洞，乃云南亦佐县分界。
dōng xī nán sān miàn yǔ liǎng yì shěng cuò rǎng běi qù pǔ ān èr bǎi èr shí lǐ
东西南三面与两异省错壤，北去普安二百二十里。
qí de tián chéng zhōng pì dào lù sì dá rén mín pō jí kě jiàn yī xiàn
其地田塍中辟，道路四达，人民颇集，可建一县；
ér tǔ sī kǒng duó qí quán zhōu guān kǒng fēn qí lì gù mò wèi jǔ zhě
而土司恐夺其权，州官恐分其利，故莫为举者。
huáng cǎo bà dōng nán yóu lóng guāng jīng kǒu zhě kǒng bǎn zhūn bà lóu yǐ shàng jù ān lóng tǔ sī de
黄草坝东南，由龙光、箐口、者恐、板屯、坝楼、以上俱安隆土司地。
qí tǔ guān zì tiān qǐ chū wèi bù rén suǒ shā sì chéng yǐ sūn dài shǔ zhī
其土官自天启初为部人所杀，泗城以孙代署之。
bā xī zhě xiāng jù sì chéng zhōu de
八腊、者香、俱泗城州地。
xià tián zhōu nǎi xī nián dà dào
下田州，乃昔年大道。
zì ān lóng wú tǔ guān sì chéng dài shǔ guǎng nán yǐ bīng zhēng zhī jù qí dà bàn dào lù bù néng shí yóu yú cǐ
自安隆无土官，泗城代署，广南以兵争之，据其大半，道路不能，实由于此。
àn pán jiāng zì bā dá yǔ luó píng fēn jiè
按盘江自八达、与罗平分界。
ba zé hé gé ba jí xīng lóng nà gòng yǐ shàng jù ān lóng tǔ sī de jīn jù wèi guǎng nán yǒu
巴泽、河格、巴吉、兴隆、那贡，以上俱安隆土司地，今俱为广南有。
dǐ bà lóu suì xià bā là zhě xiāng
抵坝楼，遂下八蜡、者香。
yòu yǒu yī shuǐ zì dōng běi lái hé tǔ rén yǐ wéi jí ān nán wèi běi pán jiāng kǒng fēi shì
又有一水自东北来合，土人以为即安南卫北盘江，恐非是。
ān nán běi pán hé dǎn hán luō yùn bái shuǐ hé zhī liú yǐ dōng nán xià dū ní yóu sì chéng dōng běi jiè jīng nà de yǒng shùn chū luō mù dù xià qiān jiāng
安南北盘，合胆寒、罗运、白水河之流，已东南下都泥，由泗城东北界，经那地、永顺，出罗木渡，下迁江。
zé cǐ dōng běi lái zhī shuǐ zì shì sì chéng xī běi jiè shān jīng suǒ chū qí fēi běi pán kě zhī yě
则此东北来之水，自是泗城西北界山箐所出，其非北盘可知也。
yú shì suì wèi yòu jiāng
于是遂为右江。
zài xià yòu yǒu guǎng nán fù zhōu zhī shuǐ zì zhě gé yì ān lóng tǔ sī shǔ jīn wèi guǎng nán jù zhě
再下又有广南、富州之水，自者格、亦安隆土司属，今为广南据者。
gé láng lì lǐ jù sì chéng zhōu de
葛阆、历里俱泗城州地。
lái hé ér xià tián zhōu cǐ shuǐ jí zhì suǒ chēng nán wàng zhū xī yě
来合，而下田州，此水即志所称南旺诸溪也。
èr shuǐ yī chū sǎ chéng xī běi yī chū guǎng nán zhī dōng jiē yòu jiāng zhī zhī ér fēi yòu jiāng zhī yuán
二水一出洒城西北，一出广南之东，皆右江之支，而非右江之源；
qí yuán wéi nán pán zú yǐ dāng zhī
其源惟南盘足以当之。
dǎn hán luō yùn chū yú bái shuǐ hé nǎi dōu ní jiāng zhī zhī ér fēi dōu ní jiāng zhī yuán
胆寒、罗运出于白水河，乃都泥江之支，而非都泥江之源；
qí yuán wéi běi pán zú yǐ dāng zhī
其源惟北盘足以当之。
gè bù xiāng wěn yě
各不相紊也。
àn yún nán dǐ guǎng xī jiàn dào yǒu sān
按云南抵广西间道有三。
yī zài lín ān fǔ zhī dōng yóu ā mí zhōu wéi mó zhōu běn zhōu xī zhì gàn gōu dǎo mǎ pō shí tiān jǐng ā jiǔ mǒ jiǎ děng shào dōng tōng guǎng nán
一在临安府之东，由阿迷州、维摩州本州昔置干沟、倒马坡、石天井、阿九、抹甲等哨，东通广南。
měi shào bō lù liáng wèi bǎi hù yī yuán jūn bīng shí wǔ míng mín bīng shí wǔ míng bǎ shǒu
每哨拨陆凉卫百户一员、军兵十五名、民兵十五名把守。
hòu zhōu zhì yān mò shào xī fèi chí
后州治湮没，哨悉废弛。
dǐ guǎng nán fù zhōu rù guǎng xī guī shùn xià léi ér chū tuó fú xià nán níng
抵广南富州，入广西归顺、下雷，而出驮伏，下南宁。
cǐ yú chū cóng zuǒ jiāng qǔ dào zhì guī shùn ér zú zǔ yú jiāo yí zhě yě shì wèi nán lù
此余初从左江取道至归顺，而卒阻于交彝者也，是为南路。
yī zài píng yuè fǔ zhī nán yóu dú shān zhōu fēng níng shàng xià sī rù guǎng xī nán dān hé chí zhōu chū qìng yuǎn
一在平越府之南，由独山州丰宁上下司，入广西南丹河池州，出庆远。
cǐ yú hòu cóng luō mù dù qǔ dào ér rù qián diān zhě yě shì wèi běi lù
此余后从罗木渡取道而入黔、滇者也，是为北路。
yī zài pǔ ān zhī nán luó píng zhī dōng yóu huáng cǎo bà jí ān lóng bà lóu zhī xià tián zhōu chū nán níng zhě
一在普安之南、罗平之东，由黄草坝，即安隆坝楼之下田州，出南宁者。
cǐ yú chū pái huái yú tián zhōu jiè shàng rén jiē yǐ wéi bù kě xíng ér jiǔ hou wú tóng lǚ jìng bù dé xíng zhě yě shì wèi zhōng lù
此余初徘徊于田州界上，人皆以为不可行，而久候无同侣，竟不得行者也，是为中路。
zhōng lù wèi nán pán rù yuè chū qián zhī jiāo
中路为南盘入粤出黔之交；
nán lù wèi nán pán yíng diān zhī shǐ yǔ xià yuè zhī mò
南路为南盘萦滇之始，与下粤之末；
běi lù wèi běi pán jīng qián huán yuè zhī huì
北路为北盘经黔环粤之会。
rán cǐ sān lù jīn jiē zǔ sè
然此三路今皆阻塞。
nán zǔ yú ā mí zhī pǔ fù zhōu zhī li chén jiàn guǎng xī xiǎo jǐ
南阻于阿迷之普，富州之李、沈，见《广西小纪》。
guī shùn zhī jiāo yí zhōng zǔ yú guǎng nán zhī cán shí tián zhōu zhī kuáng yín gǒu kuáng jiào
归顺之交彝：中阻于广南之蚕食，田州之狂狺ｙíｎ狗狂叫；
běi zǔ yú xià sī zhī cǎo qiè bā zhài zhī fú mǎng
北阻于下司之草窃，八寨之伏莽。
jì huàn zhé zhī bù gǎn rù yì shāng lǚ zhī mò néng cóng
既宦辙之不敢入，亦商旅之莫能从。
wéi dōng lù yóu yuán jìng ér yuè shā ní kǒng zhōu wèi jīn rén suǒ qū
惟东路由沅、靖而越沙泥恐州，为今人Ｃ所趋。
rán huái yuǎn shā ní yì duō lí rén zhī kǒng qiě yū zhì hú nán yòu duō lì yī shěng yǐ
然怀远沙泥，亦多黎人之恐，且迂陟湖南，又多历一省矣。
huáng cǎo bà dōng yī bǎi wǔ shí lǐ wèi ān lóng suǒ yòu dōng wèi xīn chéng suǒ jiē nán yǔ yuè xi zhī ān lóng sì chéng jiē rǎng
黄草坝东一百五十里为安笼所，又东为新城所，皆南与粤西之安隆、泗城接壤。
rán zài qián yuē lóng zài yuè yuē lóng yī yīn ér gè yì zì yī chù ér gè yì míng hé yě
然在黔曰“笼”，在粤曰“隆”，一音而各异字，一处而各异名、何也？
qǐ liǎng míng běn tóng yī zì chuán xiě zhī yì yé
岂两名本同一字，传写之异耶？
àn ān zhuāng zhī dōng dà lù suǒ jīng yì yǒu ān lóng jīng shān yǔ ān lóng suǒ xiāng jù sì bǎi lǐ nǎi yuǎn zhě tóng ér jìn zhě yì yòu hé yé
按安庄之东，大路所经，亦有安笼箐山，与安笼所相距四百里，乃远者同而近者异，又何耶？
dà dǐ qián zhōng duō yòng lóng zì yuè zhōng duō yòng lóng zì rú lóng ān xiàn zhī lèi
大抵黔中多用“笼”字，粤中多用“隆”字，如隆安县之类。
gù gè cóng qí de ér bù zhī qí de zhī xiāng jìn qí qǔ míng bì fēi èr yě
故各从其地，而不知其地之相近，其取名必非二也。
huáng cǎo bà zhù míng qián xī ér jū jù huán huì jù bù jí luó píng zhōu
黄草坝著名黔西，而居聚阛阓俱不及罗平州；
luó píng zhù míng yǐ dōng ér jū jù huán huì yòu bù jí guǎng xī fǔ
罗平著名迤东，而居聚阛阓又不及广西府。
cǐ fǔ zhōu yíng bǎo zhī yì yě
此府、州、营、堡之异也。
wén chéng jiāng fǔ hú shān zuì shèng ér jū jù huán huì yì ràng guǎng xī fǔ
闻澂江府湖山最胜，而居聚阛阓亦让广西府。
lín ān fǔ wèi diān zhōng shǒu jùn ér jīn wèi pǔ shì suǒ cán diāo chang wèi fù rén mín suī duō jū jù suī yuǎn ér guāng jǐng zhǐ yǔ guǎng xī fǔ tóng yě
临安府为滇中首郡，而今为普氏所残，凋敞未复，人民虽多，居聚虽远，而光景止与广西府同也。
yǐ dōng zhī xiàn tōng hǎi wèi zuì shèng
迤东之县，通海为最盛；
yǐ dōng zhī zhōu shí píng wèi zuì shèng
迤东之州，石屏为最盛；
yǐ dōng zhī pù jù bǎo xiù wèi zuì shèng jiē yǐ miǎn yú pǔ huò yě
迤东之堡聚，宝秀为最盛：皆以免于普祸也。
xiàn yǐ jiāng chuān wèi zuì diāo zhōu yǐ shī zōng wèi zuì bì pù jù yǐ nán zhuāng zhū chǔ wèi zuì cǎn jiē wèi pǔ suǒ róu lìn yě
县以江川为最凋，州以师宗为最敝，堡聚以南庄诸处为最惨，皆为普所蹂躏也。
ruò bù xióng zhī lóng nóng zhēng dài huáng cǎo bà zhī bèi hòng xiāng dòu yú lóng shā shā nǎi bù xióng lóng shì zhī fù wēng
若步雄之龙、侬争代，黄草坝之被閧ｈòｎｇ相斗于龙、沙，沙乃步雄龙氏之妇翁。
ān lóng tǔ sī zhī fēn zhēng yú cén nóng
安隆土司之纷争于岑、侬。
cén wèi guǎng xī sì chéng nóng wèi guǎng nán fǔ
岑为广西泗城，侬为广南府。
jīn guǎng nán shì dà ān lóng zhī de wèi zhàn qù bā jiǔ yǐ
今广南势大，安隆之地，为占去八九矣。
tǔ sī mí làn rén mín nǎi qí běn xìng ér wěn jí cháo tíng zhī fēng jiāng bù kě zhǎng yě
土司糜烂人民，乃其本性，而紊及朝廷之封疆，不可长也。
zhū yí zhǒng zhī kǔ yú tǔ sī mí làn zhēn shì tòng xīn jí shǒu dì shì wèi suǒ yā shēng sǐ wéi mìng ěr fēi zhēn yǒu liàn zhǔ sī jiù zhī xīn láo bù kě pò yě
诸彝种之苦于土司糜烂，真是痛心疾首，第势为所压，生死惟命耳，非真有恋主思旧之心，牢不可破也。
qí suǒ yǐ lè yú fǎn cè zhě bù guò shì yí niè shān dòng
其所以乐于反侧者，不过是遗孽煽动。
qí rén bù xí hàn yǔ ér sù nì yí fēng gù gōu yǐn wèi yì
其人不习汉语，而素昵彝风，故勾引为易。
ér yí niè yì fēi guǒ yǒu yīn zhī wán tián héng zhī kè yě dì tiào liáng fú mǎng zhī jiān jiè kǒu yú zhòng yǐ xíng qí jiǎo huá ěr
而遗孽亦非果有殷之顽、田横之客也，第跳梁伏莽之奸，借口愚众，以行其狡猾耳。
suǒ dù zhū shān zhī xiǎn yuǎn yǐ luó píng shī zōng jiè piān tóu shào wèi zuì
所度诸山之险，远以罗平、师宗界偏头哨为最；
qí cì zé tōng hǎi zhī jiàn tōng guān qí xiǎn jùn suī tóng ér wú cǐ huāng jì
其次则通海之建通关，其险峻虽同，而无此荒寂；
zài cì zé ā mí zhī zhōng dào lǐng chén jiā fén chù
再次则阿迷之中道岭，沈家坟处。
qí shēn yǎo suī tóng ér wú cǐ chóng ài
其深杳虽同，而无此崇隘；
yòu cì zé bù xióng zhī jiāng dǐ dōng lǐng qí qū zhé suī tóng ér wú cǐ bī xuē
又次则步雄之江底东岭，其曲折虽同，而无此逼削。
ruò xī dù zhī xiǎn mò rú jiāng dǐ yá xuē jiǔ tiān qiàn qiàn jiǔ dì pán jiāng péng pǔ zhī dù jiē mò jí yān
若溪渡之险，莫如江底，崖削九天，堑嵌九地，盘江朋圃之渡，皆莫及焉。
yuè xi zhī shān yǒu chún shí zhě yǒu jiàn shí zhě gè zì fēn háng dú tǐng bù xiāng hùn zá
粤西之山，有纯石者，有间石者，各自分行独挺，不相混杂。
diān nán zhī shān jiē tǔ fēng liáo rào jiān yǒu zhui shí yì shí bù yī èr gù huán wā wèi duō
滇南之山，皆土峰缭绕，间有缀石，亦十不一二，故环洼为多。
qián nán zhī shān zé jiè yú èr zhě zhī jiān dú yǐ bī sǒng jiàn qí diān shān wéi duō tǔ gù duō yōng liú chéng hǎi ér liú duō hún zhuó
黔南之山，则界于二者之间，独以逼耸见奇，滇山惟多土，故多壅流成海，而流多浑浊。
wéi fǔ xian hú zuì qīng
惟抚仙湖最清。
yuè shān wéi shí gù duō chuān xué zhī liú ér shuǐ xī chéng qīng
粤山惟石，故多穿穴之流，而水悉澄清。
ér qián liú yì jiè yú èr zhě zhī jiān
而黔流亦界于二者之间。
èr shí jiǔ rì chen yǔ fēi fēi
二十九日晨雨霏霏。
jì fàn cí zhǔ rén xíng
既饭，辞主人行。
cóng jiē dōng nán chū bàn lǐ rào dōng fēng zhī nán ér běi rù qí wù
顺着街道往东南走出去，半里，绕到东峰的南面然后往北走，进入山坞。
zhù ér huí dì shǐ jiàn qí qián dà wù kāi yú nán qún shān cóng tū xiǎo shí fēng huò cháo huò gǒng cān lì qián wù zhōng
伫而回睇，始见其前大坞开于南，群山丛突，小石峰或朝或拱，参立前坞中。
ér yáo wàng wù wài nán shān héng gèn zuì xióng yóu bàn yǔ yún qì xiāng yīn yūn cǐ jí ba jí zhī dōng zhàng pán jiāng ér nán qū zhě yě
而遥望坞外，南山横亘最雄，犹半与云气相氤氲，此即巴吉之东，障盘江而南趋者也。
wù zhōng fù sì miàn kāi wù xi zé shā jiàn suǒ cóng lái zhī dào dōng zé mǎ bí hé suǒ cóng chū zhī xiá ér nán zé dōng xī zhū shuǐ suǒ xià bā jí zhī qū běi zé jīn suǒ rù fēng táng zhī lù yě
坞中复四面开坞：西则沙涧所从来之道，东则马鼻河所从出之峡，而南则东西诸水所下巴吉之区，北则今所入丰塘之路也。
jì qí de běi yǔ wèi duì nán yǔ fù zhōu wèi duì xi yǔ yáng lín wèi duì dōng yǔ ān lóng suǒ wéi duì
计其地，北与为对，南与富州为Ｃ对，西与杨林为对，东与安笼所为对。
qí yáo duì zhě zhí dōng zé yuè xi zhī qìng yuǎn zhí běi zé sì chuān zhī chóng qìng yǐ
其遥对者，直东则粤西之庆远，直北则四川之重庆矣。
rù běi wù yòu bàn lǐ qí xī fēng pán yá xuē shí yán yán dú yì qí zhōng yǒu xiǎo shuǐ nán lái
入北坞又半里，其西峰盘崖削石，岩岩独异，其中有小水南来。
sù zhī běi yòu èr lǐ xún dōng fēng běi shàng yú jí shāo jiàng zhì wù fù shàng shǐ jiàn dōng wù yān
溯之北又二里，循东峰北上，逾脊稍降，陟坞复上，始见东坞焉。
gòng èr lǐ zài shàng běi āo zhuǎn ér xi āo zhōng yǒu shuǐ zì xi lái chū āo xià zhuì dōng wù āo shàng fēng hé bèi lǒng jí hé miáo mào shèng zhē gài le tián lǒng
共二里，再上北坳，转而西，坳中有水自西来，出坳下坠东坞，坳上丰禾被陇即禾苗茂盛遮盖了田陇。
tòu zhī ér xi yán běi lǐng shàng xī xiàng xíng
透之而西，沿北岭上西向行。
èr lǐ shāo jiàng zhì běi wù
二里稍降，陟北坞。
yī lǐ fù xī běi shàng èr lǐ yú běi āo cóng lǐng jí xī běi xíng
一里复西北上，二里逾北坳，从岭脊西北行。
tú zhōng hū yǔ hū jì dà dǐ yǔ duō yú rì yě
途中忽雨忽霁，大抵雨多于日也。
shāo jiàng fù pán zhì qí xī běi pō gāng zuǒ yòu shí yǒu dà wā xuán xiá gòng wǔ lǐ yú xi āo ér xià
稍降，复盘陟其西北坡冈，左右时有大洼旋峡，共五里，逾西坳而下。
yòu sān lǐ dǐ wù zhōng wén shuǐ shēng cóng cóng rán sì shān huí hé fāng yí shuǐ cóng hé chū
又三里抵坞中，闻水声淙淙，然四山回合，方疑水从何出。
yòu xī běi yī lǐ hū jiàn wù zhōng yǒu kēng zhōng zhuì rú jǐng gài cǐ shuǐ zhī suǒ rù zhě yǐ
又西北一里，忽见坞中有坑，中坠如井，盖此水之所入者矣。
cóng wù yòu bàn lǐ yòu xī běi zhì lǐng bàn lǐ tòu jí jiā ér chū yú shì shāo jiàng cóng cháng xiá zhōng xíng
从坞右半里，又西北陟岭半里，透脊夹而出，于是稍降，从长峡中行。
xī běi sān lǐ fù shāo shàng shǐ zhī cǐ xiá yì zhōng wā ér wú xià xiè zhī dào zhě yě
西北三里，复稍上，始知此峡亦中洼而无下泄之道者也。
fàn yú lù páng shí shàng
饭于路旁石上。
chū lǐng zhī xi shǐ jiàn xi wù zhōng pán nèi jiē jiā hé péng péng běi yǒu xiǎo shān wǎn wù kǒu lú shè xuán qí shàng shì yuē fēng táng
出岭之西，始见西坞中盘，内皆嘉禾芃芃. 北有小山绾坞口，庐舍悬其上，是曰丰塘。
dōng xī nán jiē huí fēng huán zhī shuǐ cóng xī nán èr wù jiāo zhù qí jiān běi xiàng zhuì xiá
东西南皆回峰环之，水从西南二坞交注其间，北向坠峡。
yóu wù dōng nán jiàng lǐng xún wù nán pán nán shān běi lù gòng èr lǐ běi yǔ wǎn kǒu lú shè gé wù xiāng duì
由坞东南降岭，循坞南盘南山北麓，共二里，北与绾口庐舍隔坞相对。
jiàn lù páng yǒu qí nán xiàng rù shān yí wéi fēn qí zhī chù guò ér fù huán
见路旁有歧，南向入山，疑为分歧之处，过而复还。
shǐ dēng jiàn qí nèi dào pō dà yǐ wéi shì
始登，见其内道颇大，以为是；
zài shàng lù fēn wèi èr xi zhě jì jiàn xiǎo nán zhě yòu pán nán shān yòu yí wéi fēi
再上，路分为二，西者既渐小，南者又盘南山，又疑为非。
wǎng suàn shù sì mò kě cóng wèn
来来回回往返了四次，找不到人询问。
ér wù běi jū lú xiāng jù èr lǐ yú wǎng fǎn jì yáo
而坞北居庐相距二里余，往返既遥；
jiàn nán shān yǒu mù zhě jí qū jiù zhī ér gé fēng jiān hè bù néng jí zhì
见南山有牧者，急趋就之，而隔峰间壑，不能即至。
hū yǒu fù mù sān rén cóng qián lǐng xià wèn zhī nǎi zhī qí fēi
忽有负木三人从前岭下，问之，乃知其非。
suí zhī èr lǐ běi chū dà lù
随之二里，北出大路。
qí rén yán fēn qí zhī chù shàng zài lǐng xi
其人言：“分岐之处尚在岭西。
cǐ chù nán qí nǎi nán wù xiǎo lù zhī rù shān zhě dà lù zài xi wù rù yě
此处南岐，乃南坞小路之入山者，大路在西坞入也。
rán cǐ qù yǐ bù jí huáng ní hé zhèng kě cóng bì tóng tuō sù yǐ
然此去已不及黄泥河，正可从碧峒托宿矣。
nǎi xī xiàng rù wù
”乃西向入坞。
yǒu xiǎo shuǐ zì xi lái lù yú pō xī shàng xià ér fù zhì sān lǐ yú āo
有小水自西来，路逾坡西上，下而复陟，三里逾坳。
āo bù gāo ér jiē liǎng shān zhī jiān wèi nán shān guò běi zhī jí
坳不高而接两山之间，为南山过北之脊；
dōng shuǐ xià fēng táng xi shuǐ fù xī běi liú jù rù mǎ bí zhě
东水下丰塘，西水复西北流，俱入马鼻者；
jí xi yáo kāi wù zhí qù
脊西遥开坞直去。
xún běi lǐng yòu xi èr lǐ qí shǐ liǎng fēn yán běi lǐng xī xiàng chū wù wèi pǔ ān zhōu dào
循北岭又西二里，歧始两分：沿北岭西向出坞，为普安州道；
héng dù wù nán zhì lǐng nán shàng wèi yì zuǒ dào
横度坞南，陟岭南上，为亦佐道。
suì nán dù wù lù jiàn wēi shēn máo fù shuǐ qū dèng yī pō shí jí pán qǔ suí pō huí zhuǎn wú fēi xíng liáo xiǎo shuǐ táng
遂南度坞，路渐微，深茅覆水，曲磴欹坡石级盘曲随坡回转，无非行潦小水塘。
yuán zhī nán shàng pō yī lǐ xī nán pán lǐng jiǎo shǐ wàng jiàn běi jiè yáo shān héng gèn wān yán tiān mò
缘之南上坡，一里，西南盘岭角，始望见北界遥山横亘，蜿蜒天末。
cǐ jí yì zì kǒng xī nán dōng zhuǎn zhī jí cóng dān xiá shān dōng nán yǐ lǐ huán gǒu chǎng guī shùn èr yíng yǐ zǒu ān lóng suǒ běi jiè pǔ ān nán běi bǎn qiáo zhū shuǐ rù běi pán nán jiè huáng cǎo bà mǎ bí hé zhū shuǐ rù nán pán zhě yě
此即亦字孔西南东转之脊，从丹霞山东南，迤逦环狗场、归顺二营以走安笼所，北界普安南北板桥诸水入北盘，南界黄草坝马鼻河诸水入南盘者也。
yòu xī nán rù xiá yī lǐ yú fù nán jī lǐng diān
又西南入峡一里余，复南跻岭巅。
yī lǐ de shí dèng yóu jí nán zhuǎn
一里，得石磴，由脊南转。
qí jí máo shēn lù qū fēi cǐ shí dào fù yí qí wù yǐ
其脊茅深路曲，非此石道，复疑其误矣。
xún dèng xi xià fù zhuǎn ér nán qū zhé yī lǐ dǐ shān lù
循磴西下，复转而南，曲折一里，抵山麓。
qí lù fù kāi dà wù xi qù
其麓复开大坞西去。
wù suī dà jiē huāng máo pán cuò jué wú hé chéng rén yān
坞虽大，皆荒茅盘错，绝无禾塍人烟。
yú shì suí shān lù xi xíng sān lǐ wù zhí xī qù lù xī nán jié wù xíng
于是随山麓西行，三里，坞直西去，路西南截坞行。
wù nán běi jiè jù lǐng sēn xuē zhōng huán yī hè yuán zā hé tà chóng chóng dié dié jù jí zài yì qǐ lìng rén yǒu sì miàn fú róng zhī xiǎng
山坞南北部，巨岭森然陡峭，中间盘着一道沟壑，环绕成圆形，重重叠叠地聚合，令人联想到四周群山如同莲花。
wéi míng sè yù hé shān yǔ fù lái ér lù jué máo shēn bù zhī rén yān hé chǔ bù shèng zhuì zhuì
惟瞑色欲合，山雨复来，而路绝茅深，不知人烟何处，不胜惴惴。
yòu xī nán yī lǐ chuān xiá jí ér guò qí jí zhōng píng ér jiā shén bī
又西南一里，穿峡脊而过，其脊中平而夹甚逼。
chū qí xi zhǎng xiá xi qù nán běi liǎng jiè jiā zhī shén yáo qí zhōng yī wàng huāng máo ér lù fù ruò duàn ruò xù shàng zé zhòng máo yǎn yǔ xià zé tíng liáo yíng xī mǎn lù shàng dōu shì xiǎo shuǐ táng
出其西，长峡西去，南北两界夹之甚遥，其中一望荒茅，而路复若断若续，上则重茅偃雨，下则停潦盈蹊满路上都是小水塘。
shí hūn hēi bī rén wéi xiàng àn zhōng zhí zhú
时昏黑逼人，惟向暗中踯躅。
sān lǐ hū wén quǎn shēng jì wén rén yǔ zài lù nán jì yǐ chū xiá kǒu rán yǐ bù biàn wèi xiá wèi pō yì bù biàn nán xiàng cóng hé rù
三里，忽闻犬声，继闻人语在路南，计已出峡口，然已不辨为峡为坡，亦不辨南向从何入。
yòu bàn lǐ dà dào shì cóng xī běi ér rén shēng zài nán cóng mǎng zhōng héng fù zhī suì xiàn jí cì zhōng
又半里，大道似从西北，而人声在南，从莽中横赴之，遂陷棘刺中。
jiǔ zhī yòu bàn lǐ nǎi de shí jìng
久之，又半里，乃得石径。
rù zhài mén zé mén bì jiǔ yǐ
入寨门，则门闭久矣。
tīng qí chōng shēng shén yáo hào hū zhī yǒu yīng zhě
听其舂声甚遥，号呼之，有应者；
jiǔ zhī yǒu xún zhě
久之，有询者；
yòu jiǔ zhī jiàn yǒu huǒ yǐng chū
又久之，见有火影出；
yòu jiǔ zhī wén qǐ nèi ài mén shēng shǐ de qǐ wài mén rù
又久之，闻启内隘门声，始得启外门入。
jí suí huǒ rù chōng zhě jiā chuī zhōu huàn zú
即随火入舂者家，炊粥浣足。
suī yōng qīng máo ér wò yóu xìng de qí suǒ yǐ
虽拥青茅而卧，犹幸得其所矣。
jì dìng wèn qí dì míng jí bì tóng yě wèi yì zuǒ dōng běi jiè
既定，问其地名，即碧峒也，为亦佐东北界。
wèn hóng bǎn qiáo hé zài
问红板桥何在？
jí zài cǐ běi fēng zhī lù
即在此北峰之麓。
wèi huáng cǎo bà xi jiè yǔ cǐ gài nán běi gé yī wù yún
为黄草坝西界，与此盖南北隔一坞云。