shí sān rì zǎo cù fàn jí chū jìng fān chéng běi mén guò dú xiù xi ān kòu gàn gǔ yǐ rù nèi guān lǐ qiǎn yǐ
十三日早促饭，即出靖藩城北门，过独秀西庵，叩绀谷，已入内官礼忏矣。
dēng fēng zhī yuē fù yù yí zhī tā rì
登峰之约，复欲移之他日。
yú zhào yǔ qí tú líng shì qī gū xiān yáng shuò ér hòu lái cǐ
余召与其徒灵室期，姑先阳朔，而后来此。
nǎi chū jiù rì mén guò mù lóng nán dòng yóu qí xià dù jiāng
乃出就日门，过木龙南洞，由其下渡江。
hái wàng mù lóng dòng xià céng fù yǒu dòng bīn jiāng chuān lù yíng liú kě ài
还望木龙洞下层，复有洞滨江穿麓，潆流可爱。
shàng jiāng dōng yá jí sù jiāng liú běi xíng bù bàn lǐ rù qiān fó gé nǎi píng diàn yě
上江东涯，即溯江流北行，不半里，入千佛阁，乃平殿也。
qián yǒu dà róng yī zhū
〔前有大榕一株。
wèn suǒ wèi chén shān zhě zì ān zhì dù tóu dōng jiē sēng sú shǎo jí zhǎng jù wú yī zhī
〕问所谓辰山者，自庵至渡头东街，僧俗少及长俱无一知。
nǎi dōng xiàng cāng mǎng xíng jì jìn shān chù huò dé yī shí zhě rú píng fēng yán gù shì
乃东向苍莽行，冀近山处或得一识者，如屏风岩故事。
suí dà lù dōng běi wǔ lǐ tiào yáo shān zài dōng píng fēng yán zài nán dú chén shān máng rán wú biàn
随大路东北五里，眺尧山在东，屏风岩在南，独辰山茫然无辨。
yī fù chú zhě zhí ér wèn zhī qí rén yuē yú shēng cháng yú cǐ wèi wén suǒ wèi chén shān
一负刍者，执而问之，其人曰：“余生长于此，未闻所谓辰山。
wú yǐ zé dōng nán shù lǐ yǒu zhài shān jiǎo qí yán qián hòu xiāng tōng huò jí cǐ yě
无已，则东南数里有寨山角，其岩前后相通，或即此也。
yú yù cóng zhī jiāng dōng nán xíng hū běi wàng yī shān qù lù bù yī lǐ ér qí shān qióng rán yǒu dòng dòng kǒu yǒu shí dāng mén zhě sè bān làn biāo bǐng wén cǎi huàn fā yǒu yì
”余欲从之，将东南行，忽北望一山，去路不一里，而其山穹然有洞，洞口有石当门，赭色斑烂，彪炳文采焕发有异。
jí wèn hé míng fù chú zhě yuē lǎo hǔ shān yě
亟问何名，负刍者曰：“老虎山也。
yú wèi jìng wén hé bù xiān le cǐ ér hòu mì chén shān
”余谓静闻：“何不先了此，而后觅辰山。
suì běi yóu qí xíng yī lǐ dǐ shān xià
”遂北由岐行一里，抵山下。
yǒu gēng zhě zài wèn zhī yǔ rú chū
有耕者，再问之，语如初。
nǎi wàng gāo jiǎ yǒng suì xiān dēng dòng kǒu bān làn shí pàn chuān rù kuà xià qí nèi tiān guāng zì dǐng sì shè
乃望高贾勇，遂先登洞口斑烂石畔，穿入跨下，其内天光自顶四射。
yóu xià běi tòu qí fù zài rù chóng mén zhī xiá hòu liè céng guǐ shàng xuán jù mò kě dù
由下北透其腹，再入重门，支峡后裂，层庋上悬，俱莫可度。
fǎn nán xiàng chóng mén nèi pān yá shàng jī suì lǚ céng lóu pái huái wèi xià
返南向重门内，攀崖上跻，遂履层楼，徘徊未下。
hū yī rén lái hou dòng qián nǎi xià wèn zhī yuē shì shān míng lǎo hǔ shān shì dòng míng shī zi kǒu yǐ xíng yě
忽一人来候洞前，乃下问之，曰：“是山名老虎山，是洞名狮子口，以形也。
yòu míng huáng péng yán yǐ sè yě
又名黄鹏岩，以色也。
shān qián yǒu sān dòng xià yuē píng dì zhōng yuē dào shì shàng yuē huáng péng
山前有三洞：下曰平地，中曰道士，上曰黄鹏。
shì yù wèi yú qián qū zhě
”似欲为余前驱者。
yú chū dòng jiàn shān dǐng shí cóng cēn cuò bù xiá yǔ qí rén yǔ suì xún lù shàng jī
余出洞，见山顶石丛参错，不暇与其人语，遂循路上跻。
qí shí piàn piàn jiē bīng léng tiě sè
其石片片，皆冰棱铁色。
jiǔ zhī xià lǐng shí léng jiù yí jí dào zhuǎn méi
久之下岭，石棱就夷，棘道转没。
fāng zhí zhú jiān qián hòu zhě zì shān xià shì lěi nóng jù qū shàng yǐn yú zuǒ rù dào shì yán
方踯躅间，前候者自山下释耒lěi农具趋上，引余左入道士岩。
yán yì nán xiàng zài huáng péng zhī dōng ér shāo xià suǒ wèi zhōng dòng yě
岩亦南向，在黄鹏之东而稍下，所谓中洞也。
dòng zhī qián bì yòu juān li yàn bì zuǒ juān hú guī shī jiē zèng liú shēng zhī zhě
洞之前壁，右镌李彦弼，左镌胡槻诗，皆赠刘升之者。
shēng zhī jiā shān xià dú shū dòng jiān gù dāng dào jiē zhòng zhī
升之家山下，读书洞间，故当道皆重之。
fú dú shī xù shǐ zhī shì shān zhī jí wéi chén shān
拂读诗叙，始知是山之即为辰山。
yòu de chén shān zhī bù dài wài suǒ gèng qí shén
又得辰山之不待外索，更奇甚。
qián de píng fēng yán yú jìn shān zhī zhǐ shì yòu dé zhōng yǐn shān yú shí dēng zhī mó nǐ ruò cǐ shān jìn rén jiē yǐ wéi fēi jì dēng mò zhī qí shì ér shù bǎi nián zhī yí jì dú gěng rán zhēn shí míng bái shì wǒ yě yòu shú tí xǐng ér shú hēi dǎo àn zhōng yǐn dǎo zhī yé
前得屏风岩于近山之指示，又得中隐山于时登之摹拟，若此山近人皆以为非，既登莫知其是，而数百年之遗迹，独耿然真实明白示我也，又孰提醒而孰嘿mò导暗中引导之耶？
yú jiù yán lù shī yīn lìng gù pū suí dǎo zhě wǎng qí jiā jiù chuī qí rén xīn rán tóng qù
余就岩录诗，因令顾仆随导者往其家就炊，其人欣然同去。
lù wèi jìng qí rén fù lái hou wǎng jiù cān yú nǎi suí zhī chuān dōng cè mén ér chū
录未竟，其人复来，候往就餐，余乃随之穿东侧门而出。
qí mén nèi pōu zhòng kān wài sǒng xiá bì
其门内剖重龛，外耸峡壁。
dōng xiàng xià shān yǐ wéi qí jiā bù yuǎn zhān tiào wú jìn cūn shǐ zhī shàng zài dōng běi yī lǐ wài yě
东向下山，以为其家不远，瞻眺无近村，始知尚在东北一里外也。
qí rén xìng wáng míng shì róng hào qìng zì shān sì páng wéi cí xìng zuì jìn wéi shān zhī zhǔ
其人姓王名世荣，号庆字，山四旁惟兹姓最近，为山之主。
dǐ wáng shì zhǔ rén bèi cān jiā dòu qiě liú sù yān
抵王氏，主人备餐加豆，且留宿焉。
yú jiàn yáo shān jiàn jìn nǐ wèi míng rì yóu yīn shù biǎo shì yīng yǔn qí qǐng ér yǐ yú guǐ shí jiān suǒ jìn shèng
余见尧山渐近，拟为明日游，因俞yú表示应允其请，而以余晷时间索近胜。
qìng zì nǎi jiān tī shù jù qián dǎo wèi qīng zhū dòng yóu
庆字乃肩梯束炬前导，为青珠洞游。
bù yuē ér suí zhě shù shí rén jiē wáng xìng
不约而随者数十人，皆王姓。
suì fù qū chén shān běi lù
遂复趋辰山北麓。
qí dòng běi xiàng liè xiá shàng bìng shān dǐng nèi jiè liǎng céng
其洞北向，裂峡上并山顶，内界两层。
shǐ xiàng nán rù shí yú zhàng nǎi pān yá ér shàng qí zhōng qióng lóng ér àn
始向南，入十余丈，乃攀崖而上，其中穹窿而暗。
shāo zhuǎn ér xi nǎi shù tī xiàng běi yá shàng jī
稍转而西，乃竖梯向北崖上跻。
jì dēng suì běi rù xiá zhōng wǔ zhàng yú tòu chū héng xiá
既登，遂北入峡中五丈余，透出横峡。
qí xiá dōng xī héng gèn shàng gāo jù bú jiàn dǐng
其峡东西横亘，上高俱不见顶。
yóu dōng xíng sì wǔ zhàng jiàn pì shēng guāng yǒu dà shí zhù zhōng xuán
由东行四五丈，渐辟生光，有大石柱中悬。
rào chū zhù xi qí xiá yòu nán běi shù liè nán rù ér lín dòng dǐ jí qióng lóng àn dǐng zhī shàng yě
绕出柱西，其峡又南北竖裂：南入而临洞底，即穹窿暗顶之上也；
běi chū ér lín dòng mén jí liè xiá fēn céng zhī diān yě
北出而临洞门，即裂峡分层之巅也。
dòng mén zhōng liè èr zhù pōu wèi yī mén èr chuāng yán yǐng nèi shè zhèng dāng yuán zhù
洞门中列二柱，剖为一门二窗，延影内射，正当圆柱。
yú chà yǐ wéi qí ér dǎo zhě yuē wèi yě
余诧以为奇，而导者曰：“未也。
zhuǎn cóng héng xiá kǒu yòu yóu xi xíng sì wǔ zhàng yǒu qiào nán rù shén ài
”转从横峡口，又由西行四五丈，有窍南入，甚隘。
xī qù yī chì tǐ fú dì shé shēn yǐ jìn
悉去衣赤体，伏地蛇伸以进。
qí xué cháng sān zhàng dà jǐn rú tǒng yòu qū zhé ér yǒu zhōng xuán zhī zhù ruò fàn mó zǐ rén zhī shēn ér wèi zhī qiào zhě
其穴长三丈，大仅如筒，又曲折而有中悬之柱，若范模子人之身而为之窍者。
shí cóng yóu liǎng rén yǐ huǒ jù xiān rù yú jì zhī
时从游两人以火炬先入，余继之。
bàn shǎng ér dù jí xi zhuì dù bǎn rán hòu hòu rù zhě de dǐng zhǒng ér rù jǐ jī hū dù yī rén xū mó ái yī shí yǐ
半晌而度，即西坠度板，然后后入者得顶踵而入，几几乎度一人须磨挨一时矣。
guò ài dòng fù qióng rán shàng chóng xià xiàn nǎi fǔ nán jiàng chuí rǔ fēn liè jiǒng yǔ wài yì
过隘，洞复穹然，上崇下陷，乃俯南降，垂乳纷列，迥与外异。
dǎo zhě yuē wèi yě
导者曰：“未也！
yòu xi yú yī liáng liáng héng nán běi ruò yù xià kě yóu xué yǐ zhuì shàng kě jié liáng ér dù
”又西逾一梁，梁横〔南北〕若阈，下可由穴以坠，上可截梁而度。
yuè liáng xi xià shí rǔ yù qí
越梁西下，石乳愈奇。
sì wā jì qióng fù zhuǎn běi shàng mǐ lì yíng móu mí gèng jiā zhuǎn mí shèng
四洼既穷，复转北上，靡丽盈眸，弥更加转弥胜。
gài cǐ dòng yǔ shān nán zhī huáng péng zhèng nán běi xiāng dāng ér nán zé céng dié xuān lǎng dí lǜ yí shén kě yǐ jiǔ tuō
盖此洞与山南之黄鹏正南北相当，而南则层叠轩朗，涤虑怡神，可以久托；
běi zé zhòng qiáng xiǎn xī hài xīn tōng mù suǒ yí zàn yóu
北则重嫱险巇，骇心恫目，所宜暂游。
xún yī shān jiē kōng qí huán zhì fēn mén zhě suī duō wú yú cǐ èr miào yǐ
洵一山皆空，其环峙分门者虽多，无逾此二妙矣。
běi xiàng kāi dòng mén zhě sān cǐ wèi zhōng dōng xī èr mén jù qiǎn
〔北向开洞门者三，此为中，东西二门俱浅。
chū fù dōng xún běi lù guò dòng mén yī bù shèn shēn
出，复东循北麓，过洞门一，不甚深。
zhuǎn nán xiàng ér xún dōng lù xiān guò gāo qióng zhī dòng yī yòu guò nèi xuē sān qǔ yī yòu guò gǒu tóu yán yī jiē yǐ gāo xuán bù rù
转南向而循东麓，先过高穹之洞一，又过内削三曲一，又过狗头岩一，皆以高悬不入。
yòu nán guò dào shí hòu xiá mén yòu nán de hé hé yán
又南过道十后峡门，又南得和合岩。
qí yán yì dōng xiàng nèi zhé nán liè chéng xiá ér xiá dōng bì shàng juān hé hé èr xian xiàng yī zhě miào ruò tiān rán bì fēi chén bǐ kě jiù
其岩亦东向，内辄南裂成峡，而峡东壁上镌和、合二仙像，衣褶妙若天然，必非尘笔可就。
nán xiàng zhě sān jí píng dì dào shì huáng péng yě
〔南向者三，即平地、道士、黄鹏也。
zhì chēng chén shān yǒu dòng sān jí dì zhǐ qí nán ěr
《志》称辰山有洞三级，第指其南耳。
wéi xī miàn yǔ wèi zhī qióng
惟西面予未之穷。
chū qīng zhū dòng guò běi dòng yī dōng lù dòng wǔ zhuǎn xī xiàng ér xún nán lù suì rù píng dì yán
出青珠洞，过北洞一，东麓洞五，〕转西向而循南麓，遂入平地岩。
qí mén nán xiàng chū rù qī cè bù kān píng xíng cè shēn āi běi yuán dōng xì ér shàng nèi jìng jì qióng wài guāng jiàn qiáng
其门南向，初入欹侧，不堪平行，侧身挨北缘东隙而上，内境既穹，外光渐嫱。
shí huǒ jù jù qì běi yú qìng yǔ fù yù chū qǔ ér mù sè yì shàng bù kān qī chí nǎi xiè zhī chū
时火炬俱弃北隅，庆宇复欲出取，而暮色亦上，不堪栖迟，乃谢之出。
yì yǐ cǐ dòng jì tōng zhōng dòng yǐ qióng liǎng duān wú fù zhōng xié cǎi zhāi yǐ
亦以此洞既通中洞，已穷两端，无复中撷xié采摘矣。
nǎi cóng shān dōng běi yī lǐ fù dǐ wáng shì
乃从山东北一里，复抵王氏。
qìng yǔ zhī mǔ yǐ jù cān xiāng dài
庆宇之母，已具餐相待。
shì yè yuè sè shén jiǎo ér wén jù chéng léi qìng yǔ chè jǐ zhàng gōng kè zhǔ pú jù de ān qǐn
是夜月色甚皎，而蚊聚成雷，庆宇撤己帐供客，主仆俱得安寝。
shí sì rì zǎo cān yú qìng yǔ chù suì dōng xíng
十四日早餐于庆宇处，遂东行。
guò yī jù luò yòu dōng běi gòng sān lǐ guò ǎi shān
过一聚落，又东北共三里，过矮山。
qí shān zài yáo shān zhī xi lí shuǐ zhī dōng qí běi fù sǒng yī zhī rú mǔ zhǐ zhī fù nǎi shí shān zuì běi zhī shǒu fēng yě
其山在尧山之西，漓水之东，其北复耸一枝，如拇指之附，乃石山最北之首峰也。
shān nán yá xuē lì xià yǒu bái yán dòng
山南崖削立，下有白岩洞。
dòng mén nán xiàng sān dòu páng tōng
洞门南向，三窦旁通；
qí nèi chuí shí rú lián yè juàn fù xià duō tòu lòu liè wéi zhī mén
其内垂石，如莲叶卷覆，下多透漏，列为支门；
qí hòu shǎo xuē ér xià zhé fù píng kuàng
其后少削，而下辄复平旷；
zhuǎn ér xi rù shù zhàng réng nán tòu tiān guāng
转而西入数丈，仍南透天光。
chū dòng ér dōng yǒu ān liǎng chóng ān hòu yòu yǒu dòng shén shuǎng sēng zhì niú lán zhū lì yú zhōng cǐ zhōng zhī diǎn zhuì míng shèng zhě rú cǐ
出洞而东，有庵两重，庵后又有洞甚爽，僧置牛栏猪笠于中，此中之点缀名胜者如此！
běi xiǎo shān zhī dǐng yī xiǎo shí jiān lì tè qǐ rú rén
北小山之顶，一小石尖立，特起如人。
shān zhī míng ǎi yǐ ǎi yú zhòng shān
山之名“矮”，以矮于众山；
yú jiàn qí lín xún yù yǐ yǎ míng yì zhī wèi néng yě
余见其嶙峋，欲以雅名易之，未能也。
yú shì dōng xiàng sù xiǎo xī xíng gòng èr lǐ dǐ yáo shān xī lù
于是东向溯小溪行，共二里，抵尧山西麓。
yóu wáng fén zhī zuǒ dù yī xiǎo shí qiáo nǎi shàng shān rù gǔ shí shān fang gòng èr lǐ dǐ yù xū diàn
由王坟之左渡一小石桥，乃上山，入古石山坊，共二里，抵玉虚殿。
qí chù shān huí chéng wù xī xiàng kāi yáng shuǐ zì shān hòu zhuǎn xiá ér lái kě rùn kě gēng míng tiān cì tián ér tǔ rén é wèi tiān zǐ tián
其处山回成坞，西向开洋，水自山后转峡而来，可润可耕，名天赐田，而土人讹为天子田。
yóu diàn yòu zhuǎn rù shān hòu zé liǎng shān jiā ér chéng jiàn
由殿右转入山后，则两山夹而成涧。
nǎi nán xiàng sù jiàn bàn lǐ yòu yú jiàn dōng shàng bàn lǐ shǐ dēng lǐng jiǎo yú shì cóng lǐng shàng wàng dōng běi zuì gāo fēng ér dēng
乃南向溯涧半里，又逾涧东上半里，始登岭角，于是从岭上望东北最高峰而登。
shì de qiáo zhě xún dì yáo miào suǒ zài
适得樵者，询帝尧庙所在。
qí rén zhǐ zuì gāo fēng yuē miào zài cǐ dǐng jīn yǐ yí lù wéi cún èr shí wèi shi wú tā kě dǔ yě
其人指最高峰曰：“庙在此顶，今已移麓，惟存二石为识，无他可睹也。
nǎi yì dōng běi shàng sān guò xiá jí sān dēng sān jiàng
”乃益东北上，三过狭脊，三登三降。
yòu èr lǐ shǐ dēng dì yī gāo fēng rán miào zhǐ wú yǐng xiǎng bìng èr shí yì mò biàn yān
又二里，始登第一高峰，然庙址无影响，并二石亦莫辨焉。
gài cǐ zhōng jiē shí fēng sēn lì de tǔ shān fǎn yǐ wéi yì gù qún ér chēng zhī yóu wú de jiē tǔ shān ér ǒu dé yī shí fēng yě
盖此中皆石峰森立，得土山反以为异，故群而称之，犹吾地皆土山而偶得一石峰也。
dà shùn yú shān yǐ shǔ fù yǐng yóu yǒu shǐ jì cāng wú zhī wén ér fàng xūn hé yǔ yú cǐ zāi
大舜虞山已属附影，犹有《史记》苍梧之文，而放勋何与于此哉！
ruò wèi shēng jiào nán jì dào zé yòu bù dú cǐ shān yě
若谓声教南暨到，则又不独此山也。
huò zhě yuē shān shì yán yáo shān gāo de yàng zi
或者曰：“山势岩峣yǎo山高的样子。
yòu huò yuē xī wèi yáo rén suǒ xué yǐ shēng yīn zhī tóng suì é wèi guò huà suǒ jí
”又或曰：“昔为瑶人所穴，以声音之同，遂讹为过化所及。
rú wò lóng zhī zhū gě cǐ qǐ sān guó bǎn tú zāi
如卧龙之诸葛，此岂三国版图哉！
qí shān zhī dōng shí fēng zǎn cóng yǒu xī pán rào qí jiān dāng jí dà bà zhī shàng liú chū yú liáo jiā cūn xi zhě yě
”其山之东，石峰攒丛，有溪盘绕其间，当即大坝之上流，出于廖家〔村〕西者也。
píng tiào jiǔ zhī réng wǔ lǐ xià fàn yú yù xū diàn
凭眺久之，仍五里下，饭于玉虚殿。
yòu èr lǐ dǐ shān lù xiǎo qiáo
又二里，抵山麓小桥。
wén qí běi yǒu yáo miào nǎi xiàn zhōng yí yǐ biàn fú fú tiān xī yán dōng gù shì zhě qí dōng nán yǒu zhài shān jiǎo tiě fēng shān qí míng pō zhe
闻其北有尧庙，乃县中移以便伏伏天腊严冬故事者，其东南有寨山角铁峰山，其名颇著。
nǎi yòu nán dù yī qiáo yú shì dōng nán xún yáo shān nán lù ér qū jiāng xiān tàn tiě fēng suì kě xī nán zhuǎn jí zhài shān huáng jīn ér fǎn yě
乃又南渡一桥，于是东南循尧山南麓而趋，将先探铁峰，遂可西南转及寨山、黄金而返也。
wǔ lǐ yǐ chū yáo shān dōng nán wù
五里，已出尧山东南坞。
qí nán shí fēng sēn sēn ér dōng nán yī fēng yóu zhēng zhēng wù tū
其南石峰森森，而东南一峰，尤铮铮屼突。
yú yí qí wèi tiě fēng shān de liǎng rén zì dōng lái wèn zhī yuē tiě fēng zài xi yǐ yú ér dōng yǐ
余疑其为铁峰山，得两人自东来，问之，曰：“铁峰在西，已逾而东矣！
yú bù xìn yuē níng shī tiě fēng cǐ zhēng zhēng zhě bù kě shī yě
”余不信，曰：“宁失铁峰，此铮铮者不可失也！
yì dōng nán chí sōng huáng zhú zi jiān fù dé yī xiǎo shā mí xún tiě fēng yuē qián jí shì yǐ
”益东南驰松篁huáng竹子间，复得一小沙弥，询铁峰，曰：“前即是矣！
chū lín jiā yòu zhuǎn shí shān ér nán jiāng dǐ zhēng zhēng tū fēng zhī xi hū yī lǎo zhě yè zhàng zhì
”出林，夹右转石山而南，将抵铮铮突峰之西，忽一老者曳杖至。
zài xún zhī zé jiā yòu ér zhuǎn zhě jí tiě fēng qí dōng nán zhēng zhēng zhě nǎi tiān tóng guān hòu fēng zhēng zhēng zhě kě wàng ér bù kě dēng tiě fēng shān zé kě dēng ér bù kě rù
再询之，则夹右而转者即铁峰，其东南铮铮者乃天童观后峰，铮铮者可望而不可登，铁峰山则可登而不可入。
gài tiě fēng pō shì dú xiù qí xià yǒu yán dòng xī yǒu xian liú jì yuē yǒu rén kāi de tiě fēng shān zhēn zhū jīn bǎo mǎn dān dān
盖铁峰颇似独秀，其下有岩洞，昔有仙留记，曰：“有人开得铁峰山，真珠金宝满担担。
gù xiān hòu duō záo yá tōng qiào zhě jí jiāng de qí mén zhé zhuì shí bì sè yān
”故先后多凿崖通窍者，及将得其门，辄坠石闭塞焉。
lǎo zhě zhǐ yú xún nán lù biàn tàn réng fǎn kān dōng lù jù wú shēn rù róng shēn zhī qiào
老者指余循南麓遍探，仍返勘东麓，俱无深入容身之窍。
nǎi xi chí yī lǐ zhuǎn rù nán qí
乃西驰一里，转入南岐。
yòu yī lǐ dǐ lěng shuǐ táng
又一里抵冷水塘。
xiǎo qiáo kuà liú jí yǒng xī nán ér qù yī cūn yī shān zhú jiàn yì yōu qī zhī shèng ér qí rén bù zhī jué yě
小桥跨流，急涌西南而去，一村依山逐涧，亦幽栖之胜，而其人不之觉也。
cūn nán shí fēng rú píng dōng xī héng gèn cóng xi zuǐ wàng zhī zhǐ báo ruò lì zhǐ
村南石峰如屏，东西横亘，从西嘴望之，只薄若立指。
cóng qí yè dōng zhuǎn nán shān zhī āo zé suì chū shān nán dà dào
从其腋东转南山之坳，则遂出山南大道。
shǐ chí ér xi gòng sān lǐ guò wàn dòng sì zé zhài shān zài qí xi yǐ
始驰而西，共三里过万洞寺，则寨山在其西矣。
qí de shí shān shǐ kāi píng chóu rú dǐ ér zhài shān wù lì qí zhōng
其地石山始开，平畴如砥，而寨山兀立其中。
wàng qí dōng yá qióng rán bì lì xuán yá zhī shàng yǒu shì fēi qiàn ér bú jiàn qí jìng
望其东崖，穹然壁立，悬崖之上，有室飞嵌，而不见其径。
zhuǎn xún shān nán dǐ shān xī lù nǎi lì jí běi shàng
转弯沿着山的南麓走，到达山的西麓，于是沿石阶向北上登。
dāng zhài shān xī běi yú yá kāi yī xià shàng jià héng liáng nǎi yú liáng rù dòng guàn fù ér dōng tòu chū dōng yá yǐ zài qiàn shì zhī nèi yǐ
当〔寨山〕西北隅，崖开一罅，上架横梁，乃逾梁入洞，贯腹而东，透出东崖，已在嵌室之内矣。
yú shí jí yú dōng chū xi dòng zhēn xíng jù bù jí xì àn
余时急于东出，西洞真形俱不及细按。
jí tòu dōng dòng shǐ jiě yī qì xī jìng tú tuō sù qí jiān bù xiá gèng wèn tā shèng yǐ
及透东洞，始解衣憩息，竟图托宿其间，不暇更问他胜矣。
shí wǔ rì zhài shān dòng zhōng duō wén wú zhàng shuì bù néng shú
十五日寨山洞中多蚊，无帐睡不能熟。
chen qǐ xiǎo rì jí shè dòng ér rù yú bù hou guàn zhì zhé biàn guān dòng zhōng
晨起，晓日即射洞而入，余不候盥栉，辄遍观洞中。
gài qí dòng xī běi dōng nán qián hòu liǎng pì ér zhōng zé tōng ài jǐn róng yī rén
盖其洞西北东南，前后两辟，而中则通隘，仅容一人。
yóu xi lù shàng shān yāo tòu rù fēi shí xià xuán zhuǎn niè qí shàng juǎn shí wèi qiáo yǐ dá dòng mén
由西麓上山腰，透入飞石下，旋转蹑其上，卷石为桥，以达洞门。
mén xī běi xiàng mén nèi dòng jiè wèi liǎng nán běi bìng liè jù píng zhěng kě jū
门西北向，门内洞界为两，南北并列，俱平整可居。
běi dòng zhī hòu jí tōng ài tòu fù chù yě ài cháng sān zhàng
北洞之后，即通隘透腹处也，隘长三丈。
jì rù jí kuān pì wèi yán xuán rǔ chuí lián yīn yūn zuǒ yòu ér sēng jié wū yǎn qí mén
既入，即宽辟为岩，悬乳垂莲，氤氲左右，而僧结屋掩其门。
dōng yán shàng xià jù jí chóng xuē wéi wū zuǒ jiǎo yú fēi tái yī zhǎng bù wéi wū yǎn
东岩上下，俱极崇削，惟屋左角余飞台一掌，不为屋掩。
yú xiān shì zhōng yè wèi wén suǒ qū shí chū zuò qí shàng
余先是中夜为蚊所驱，时出坐其上。
yuè sè dāng kōng jiàn píng chóu rào lù dào pàn yì shuǐ zhì shén yōu kuàng
月色当空，望见平坦的田野绕着山麓，稻田溢满水，景致极为幽静空阔。
dōng yán zhī xià yì yǒu shēn dòng dì bú tòu míng
东岩之下，亦有深洞，第不透明。
lù dāng shān lù nán zhuǎn shǐ de dōng shàng
路当山麓，南转始得东上。
yú jì chén cān xī běi wàng huáng jīn yán pō jìn jí qū yān bù fù dōng xún xià dòng yě
余既晨餐，西北望黄金岩颇近，亟趋焉，不复东寻下洞也。
xià shān xi lù guò zhú qiáo yóu cūn běi xī běi xíng sān lǐ dǐ yán zhī yáng
下山西麓，过竹桥，由村北西北行，三里，抵岩之阳。
qí shān gǔ lì lù běi shàng yǒu shù shí rú guān yīn yǒu fú shí rú há má tǔ rén hū wèi ma guǎi bài guān yīn
其山骨立路北，上有竖石如观音，有伏石如虾蟆，土人呼为“蟆拐拜观音”。
guǎi jí wā zhī tǔ míng yě
拐即蛙之土名也。
zì jiǔ yí yáo tóng jù yǐ qǔ guǎi wèi wu
自九疑瑶峒，俱以取拐为务。
qí xià jí liè wèi dòng dòng bù shēn ér gāo nán běi jiāo tòu qián dī hòu jùn
其下即裂为洞，洞不深而高，南北交透，前低后峻。
hòu mén zhī bàn fù yǒu shí héng fēi ruò jià hóng kōng zhōng mén jiè wèi èr
后门之半，复有石横飞，若驾虹空中，门界为二。
jì nèi wài fēn qǐ yì shàng xià céng fēn yìng chè zhī jǐng mò cǐ wéi shèn tǔ rén jù zhǐ cǐ wèi huáng jīn yán
既内外分启，亦上下层分，映彻之景，莫此为甚，土人俱指此为黄金岩。
yú jì dé zhī huáng gōng zhī wài yòu jué cǐ dòng zhī qí suī zhōng wú juān kè ér xīn yǒu yú xìng xìng yùn
余既得之黄公之外，又觉此洞之奇，虽中无镌刻，而心有余幸幸运。
yóu dòng nèi shàng jī běi chū jià hóng zhī xià fǔ kàn běi lù tuō jiàn jiāng zhí niè qí xià ér xi qù yān
由洞内上跻，北出驾虹之下，俯瞰北麓，拖剑江直啮其下而西去焉。
jù zuò jiǔ zhī réng nán xià chū dòng
踞坐久之，仍南下出洞。
qí yòu fù yǒu yī dòng mén yì nán xiàng gāo liè qí nèi zé shēn rù ér bù tòu ruò zhòng xiá ér yǐ
其右复有一洞，门亦南向高裂，其内则深入而不透，若重峡而已。
yǐ cóng xi lù běi zhuǎn shān zhī xī běi yì yǒu yī dòng xī xiàng zé zhōng qióng ér bù shēn yì bù tòu
已从西麓北转，山之西北，亦有一洞西向，则中穹而不深，亦不透。
qí duì shān yǒu dōng xiàng zhī dòng yǔ cǐ xiāng xiàng ruò mén wǔ duì liè
其对山有东向之洞，与此相向，若门庑对列。
qí dòng zé nèi fēn sì zhī rú shí zì
其洞则内分四支如“十”字。
dōng běi èr mén zé wài tòu ér míng rán dōng qí suǒ rù běi nǎi xuán yá yě
东北二门则外透而明，然东其所入，北乃悬崖也；
xī nán èr xiá zé nèi rù ér hēi rán xi qí shàng ào nán nǎi shēn tán yě
西南二峡则内入而黑，然西其上奥，南乃深潭也。
tuō jiàn zhī shuǐ zài dōng fēng zhī běi dǐ cǐ dòng qián zhuǎn běi xún shān
拖剑之水在东峰之北，抵此洞前，转北循山。
dāng dòng yǒu qiáo kuà zhī qiáo nèi huì ér wèi chí yì shān cóng shuǐ qǔ zhī ào yǐ
当洞有桥跨之，桥内汇而为池，亦山丛水曲之奥矣。
chū dòng bù zhī qí míng xīn chà qí yì jiàn jí shuǐ chí zhōng zhě gū wèn zhī
出洞，不知其名，心诧其异，见汲水池中者，姑问之。
qí rén yuē cǐ dòng wú míng
其人曰：“此洞无名。
qí shàng gèng yǒu yī dòng kě jī ér xún yě
其上更有一洞，可跻而寻也。
jí cóng zhī
”亟从之。
shì yǔ zhì bù wéi zǔ pī jīng tòu yá ér shàng
适雨至不为阻，披箐透崖而上。
nán běi liǎng shí píng bìng lì ér qǐ wēi lù dāng qí zhōng shén jùn
南北两石屏并立而起，微路当其中，甚峻。
dòng zhì nán píng hòu mén yì dōng xiàng ér bù shèn hóng
洞峙南屏后，门亦东向，而不甚宏。
mén zuǒ kè shí yī fāng zé sòng rén yí jì yě yán cǐ dòng shān huí shuǐ rào dòng míng huáng jīn wèi dōng pō jū shì xiāng huǒ yuàn
门左刻石一方，则宋人遗迹也，言此洞山回水绕，洞名黄金，为东坡居士香火院。
yán zhōng dōng pō tí é kě zhí yǔ jí mì zhī
岩中东坡题额可拓，予急觅之。
dòng yòu yǒu jiù juān shàng yǒu huáng jīn yán sān zì kě biàn
洞右有旧镌，上有“黄金岩”三字可辨。
qí xià fāng suǒ shū zé lè bō wú yú yǐ
其下方所书，则泐剥无余矣。
shǐ zhī shì dòng wèi huáng jīn ér qián nǎi qí dōng fēng zhī dòng
始知是洞为黄金，而前乃其东峰之洞。
yī huáng jīn dòng ér jì néng de tǔ rén zhī suǒ bù zhī yòu néng zhī tǔ rén zhī suǒ wù zhǐ qiě yòu zhī qí wèi míng xián suǒ yí
一黄金洞而既能得土人之所不知，又能知土人之所误指，且又知其为名贤所遗；
dì dōng pō bù wén zhì guì wèi kě yí ěr
第东坡不闻至桂为可疑耳。
dòng nèi wú tā qí ér běi zhuǎn shàng tòu tiān guāng duàn yá bēng liū wú jí kě pān
洞内无他奇，而北转上透天光，断崖崩溜，无级可攀。
nǎi chū mén zuǒ jiàn běi píng nèi xiá yǒu lù shàng jī dì wèi jī mǎng suǒ yì yǔ shēn màn shī bù kān zhì zú yú jiǎ yǒng zhí qián jìng wén bù néng cóng yān
乃出门左，见北屏内峡，有路上跻，第为积莽所翳，雨深蔓湿，不堪置足，余贾勇直前，静闻不能从焉。
jì dēng zhuǎn ér nán zé shàng dòng yě
既登，转而南，则上洞也。
dòng mén běi xiàng
洞门北向。
mén wài jí màn jiāo luò yú lǚ fēn ér jié duàn zhī nǎi de rù mén
门外棘蔓交络，余缕分而节断之，乃得入门。
mén nèi páng dòu wài tōng chóng lóu sān dié xià fǔ shén shēn shàng tiào yì yì rán qí shàng jù wú jí xià kě pān
门内旁窦外通，重楼三叠，下俯甚深，上眺亦异，然其上俱无级罅可攀。
dì shì jiǔ zhī jiàn zhōng dòng zhī nèi yǒu páng dòu líng lóng xuán xì wǎn zhuǎn kě chuān ér shàng dì ài ér céng shé sì tǐ nán shū
谛视久之，见中洞之内，有旁窦〔玲珑，悬隙宛转，〕可穿而上，第隘而层折，四体难舒。
yú shì tuō yī chì tǐ shé shēn huò yī zhǒng kūn chóng qū suì chū shàng céng píng guǐ gé shàng jù dòng kǒu fēi shí jià liáng zhī shàng gāo hū jìng wén jiǔ ér hòu zhì yì yǐ qián fǎ jiào náo ér shēng nǎi gòng xià yān
于是脱衣赤体，蛇伸蠖huò一种昆虫曲，遂出上层〔平庋阁上〕，踞洞口飞石驾梁之上，高呼静闻，久而后至，亦以前法教猱而升，乃共下焉。
shí gù pū dài xià dòng qiáo duān shén jiǔ jì xià yuè qiáo jiāng xi qū píng fēng shān yù gèng lù chéng gōng yán jì bìng hú tiān guān míng xù
时顾仆待下洞桥端甚久，既下，越桥将西趋屏风山，欲更录《程公岩记》并《壶天（观）铭序》。
huí wàng huáng jīn yán xià qí xī běi lù zhū dòng yóu duō nǎi fù yuè qiáo ér xi suí tuō jiàn rào shān běi lù qí chù yòu de běi xiàng dòng èr xī xiàng dòng sān huò páng tòu duō mén huò nèi jiā shēn xiá yī shān zhī lù mǐ bù qiàn kōng ruò chuí yún fù jì yān
回望黄金岩下，其西北麓诸洞尤多，乃复越桥而西，随拖剑绕山北麓，其处又〔得〕北向洞二，西向洞三，或旁透多门，或内夹深峡，一山之麓，靡不嵌空，若垂云覆冀焉。
jí xī yī dòng mén yì zì xī běi chuān tòu dōng nán yì běi dī nán jùn yǔ dōng fēng quē
极西一洞门，亦自西北穿透东南，亦北低南峻，与东峰（缺。
wǔ lìng gù pū xiān chuī wáng qìng yǔ chù yú yǔ jìng wén xi wàng píng fēng shān ér qū
）午，令顾仆先炊王庆宇处，余与静闻西望屏风山而趋。
jiāng dù tuō jiàn shuǐ wàng píng fēng huáng jīn liǎng shān zhī zhōng yòu nán jiè yī shān qí xià yǒu dòng běi xiàng fù yū dào cóng zhī
将度拖剑水，望〔屏风、黄金〕两山之中，又南界一山，其下有洞北向，复迂道从之。
zé qí dòng yì páng fēn liǎng mén yī běi yī dōng cǐ shān zhī dōng běi yú dòng yě
则其洞亦旁分两门，一北一东，此山之东北隅洞也。
qí xi yǒu jí shàng jī zài shàng ér jí bēng lù xuē yòu yǒu dòng běi xiàng
其西有级上跻，再上而级崩路削，又有洞北向。
qí qián yǒu yuán qí hòu yǒu zuò nǎi xī shí fàn yǔ suǒ tuō suī hòu zuǒ shēn qiào kě rù rán àn bù néng qióng
其前有垣，其后有座，乃昔时梵宇所托，虽后左深窍可入，然暗不能穷。
nǎi xià dǐ xī běi yú zé páng tòu zhī dòng zhōng kōng zhī xiá yòu lián pì yān pō yǔ huáng jīn yán zhī xī běi tóng
于是下山走到西北隅，就见旁通之洞，中空之峡，又接连展现出来，与黄金岩的西北麓颇有些相同。
ér zhèng xi yī dòng gāo qióng céng liè fēn ná jié zhāng cǐ yòu yǐ xióng lì jiàn qí fēi xún cháng yǎo tiǎo kū yě
而正西一洞，高穹层列，〔纷拿杰张，此〕又以雄厉见奇，〔非寻常窈窕窟也。
tǔ rén jiàn yǔ jiǔ rù chà ér lái shì yú hái wèn qí míng zhī wèi fēi shí dòng
〕土人见予久入，诧而来视，余还问其名，知为飞石洞。
cóng cǐ suì xi dù shí yàn gòng yī lǐ rù chéng gōng yán lù dōng yá jì míng èr zhǐ
从此遂西度石堰，共一里入程公岩，录东崖记、铭二纸。
míng nǎi fàn chéng dà jì nǎi hóu péng lǎo
铭乃范成大，记乃侯彭老。
yá gāo shí cè wú cóng yuán shì chāo lù shén jiǔ yǒu shù zì zhōng bù néng biàn
崖高石侧，无从缘拭，抄录甚久，有数字终不能辨。
shí yǐ guò wǔ fù zhōng xiāo rán nǎi chū yán běi qū wáng shì
时已过午，腹中枵然，乃出岩北趋王氏。
bù bàn lǐ guò yī cūn yǐ yī zhì tī dǐ yā fù jiān zhì yán zhōng yuán shì shù zì jǐn lù wú yí
不半里，过一村，以衣质梯抵押，复肩至岩中，缘拭数字，尽录无遗。
fù yuán shì xi yá zhāng ān guó bēi yǐ qí cǎo shū duō bō yǒu shù zì bù biàn yān
复缘拭西崖《张安国碑》，以其草书多剥，有数字不辨焉。
shí yǐ xià wǔ yú shì chū dòng hái tī běi èr lǐ fàn yú wáng shì
时已下午，于是出洞还梯，北二里，饭于王氏。
wáng shì shā jī wéi shǔ dài kè yù lóng
王氏杀鸡为黍，待客愈隆。
qí mǔ zài liú zhǐ sù yú jí yú rù chéng dì yǐ hú guī shī xià liú jū xiǎn bá wèi lù jū xiǎn shēng zhī nǎi láng
其母再留止宿，余急于入城，第以胡槻诗下刘居显跋未录，居显，升之乃郎。
pān dèng fú shì ér qìng yǔ fù fù ér qián qū
攀凳拂拭，而庆宇复负而前趋。
xi yī lǐ rù dào shì yán dōng xiá mén chuān rù dòng zhōng shì zuǒ yá zài dú bá zhōng yǐ bō duō zhì
西一里，入道士岩东峡门，穿入洞中，拭左崖，再读跋，终以剥多置。
yòu xiào de hú shī sān sì zì nǎi rù dòng yòu yú zhī hòu yè jí yǔ xià dòng píng dì yán tōng zhě
又校得胡诗三四字，乃入洞右隅之后腋，即与下洞平地岩通者。
qí xì shǐ rù shén ài shǎo jìn ér xi zé gāo xià qióng rán àn bù kě biàn
其隙始入甚隘，少进而西，则高下穹然，暗不可辨。
qìng yǔ yù qǔ huǒ wèi dǎo yú yuē bù ruò yǐ yú guǐ tàn wài wèi xī zhī dòng yě
庆宇欲取火为导，余曰：“不若以余晷探外未悉之洞也。
suì réng chū dōng xiá xún dōng lù ér běi guò gǒu tóu dòng
”遂仍出东峡，循东麓而北，过狗头洞。
dòng suī qí ér míng bù yǎ jìng shě zhī
洞虽奇而名不雅，竟舍之。
qí běi lù yòu yǒu yī dòng běi mén yì dōng xiàng wài ruò liè xià
其北麓又有一洞，北门亦东向，外若裂罅。
pān xì ér shàng lì zhuǎn sān qǔ suì tòu sān chuāng zhēn yǎo tiǎo zhī jiù gōng líng lóng zhī zhuó fèng de bié chēng yǔ yě
攀隙而上，历转三曲，遂透三窗，真窈窕之鹫宫，玲珑之𬸦zhuó凤的别称宇也。
chū dòng zài běi jí wéi gāo qióng zhī dòng
出洞再北，即为高穹之洞。
qí mén nán xiàng shàng pán shān dǐng yǔ běi zhī qīng zhū bìng
其门南向，上盘山顶，与北之青珠并。
rù qí nèi jí dōng zhuǎn ér shàng jī yǐ ér běi zhuǎn jiàn shàng jiàn hēi suī chóng jùn zì yì ér tòu lǎng dú qiān qiàn quē fēi jīn zhī suǒ xīn yàn yě
入其内，即东转而上跻，已而北转，渐上渐黑，虽崇峻自异，而透朗独悭qiān欠缺，非金之所心艳也。
chū dòng rì yǐ bó mù suì bié qìng yǔ nán qū èr lǐ guò píng fēng shān xī lù zhì shì yǐ zhōu qí sì miàn yǐ
出洞，日已薄暮，遂别庆宇南趋二里，过屏风山西麓，至是已周其四面矣。
yòu sān lǐ guò qī xīng yán yòu yī lǐ rù fú qiáo mén fú qiáo gòng sān shí liù zhōu yún
又三里，过七星岩，又一里，入浮桥门，〔浮桥共三十六舟云。
zé lí yù yǐ sān rì yǐ
〕则离寓已三日矣。