èr shí bā rì cān huì shù jù dǎo yóu zhēn xiān hòu àn dòng
二十八日参慧束炬导游真仙后暗洞。
shǐ yóu tiān zhù lǎo jūn xiàng hòu rù jiē xī xi yá zhī lù dòng yě
始由天柱老君像后入，皆溪西崖之陆洞也。
dòng zhì cǐ qiān zhù céng liè bǎi dòu fēn pī qián zhī chóng hóng hū wèi yǎo tiǎo qián zhī xióng kuàng hū wèi líng lóng wǎn zhuǎn ào xì mǐ bù qióng sōu
洞至此千柱层列，百窦纷披，前之崇宏，忽为窈窕，前之雄旷，忽为玲珑，宛转奥隙，靡不穷搜。
shí xià yǒu jù shé héng wò yǐ huǒ zhú zhī bú jiàn shǒu wěi rán fú ér bù dòng
石下有巨蛇横卧，以火烛之，不见首尾，然伏而不动。
yú ér rù fù yú ér chū jìng rú gù yě
逾而入，复逾而出，竟如故也。
rán cǐ ào suī yōu suì yóu xī xi yī yú shí shí yóu qí xì dōng kàn xī liú jì dé yī dāng ér zhōng wèi néng xià shè
然此奥虽幽邃，犹溪西一隅，时时由其隙东瞰溪流，冀得一当，而终未能下涉。
jì chū huí gù xī dòu nèi tòu tiān guāng duì yá páng tōng míng xué yì jué shén fēi bù néng yǐ
既出，回顾溪窦，内透天光，对崖旁通明穴，益觉神飞不能已。
suì tuō cān huì rù shì mì fá qiàn zhōu yǐ wéi rù dòng jì
遂托参慧入市觅筏倩舟，以为入洞计。
cān huì fù yàn diǎn rán jù yǐn yǔ yóu yán qián zuǒ shí xià běi rù shēn xué
〔参慧复燕ruò点燃炬引予，由岩前左石下，北入深穴。
xué suī yōu shēn wú rǔ zhù huàn kōng rán xià duō lóng jǐ pán cuò jiāo fú lín zhǎo wǎn rán yì yī qí yě chū dòng cān huì jí wǎng mì zhōu
穴虽幽深，无乳柱幻空，然下多龙脊，盘错交伏，鳞爪宛然，亦一奇也，出洞，参慧即往觅舟。
jì ér niàn cān huì suī qù kǒng bù néng jù de bù ruò gōng wǎng tú zhī qiě yǐ le lǎo rén xiāng shān zhū shèng
〕既而念参慧虽去，恐不能遽得，不若躬往图之，且以了老人、香山诸胜。
nǎi fù chū dòng běi zūn dà dào xíng
乃复出洞，北遵大道行。
yǐ ér xi wàng shān xiá jiān fēng luán sǒng yì
已而西望山峡间，峰峦耸异。
shì yǒu lǎo nóng zhì xún zhī qí nèi yǒu liú gōng yán yǐ cǎo shēn wú dǎo zhě nǎi cóng xià kuò nán xiān qū lǎo rén yán
适有老农至，询知其内有刘公岩，以草深无导者，乃从下廓南先趋老人岩。
gòng èr lǐ zhì qí xià suì xiān rù xià yán
共二里至其下，遂先入下岩。
yán mén dōng xiàng qí nèi guǎng ér bù shèn chóng
岩门东向，其内广而不甚崇。
shí jìn wǔ yù zhēng rù zhī jí qīng liáng xīn gǔ
时近午郁蒸，入之即清凉心骨。
qí xī běi yǒu qiào shēn rù jiàn àn bù néng jìng
其西北有窍，深入渐暗，不能竟。
wén bǐng jù yǐ jìn qí jìng shén yuǎn rán yōu fú bù bì qióng yě
闻秉炬以进，其径甚远，然幽伏不必穷也。
cóng mén zuǒ réng jī shí xiá shàng dǐ qián yán zhuǎn tòu hòu yán
从门左仍跻石峡，上抵前岩，转透后岩。
qí nèi jié gé jià lú jǐn jù dòng kǒu wéi gé xi zé liú yú dì yǐ wéi fén biāo zhī suǒ qián yǒu tái yī fāng shàng jiù shí sǔn juān xiàng yān
其内结阁架庐，尽踞洞口，惟阁西则留余地以为焚爂cuàn之所，前有台一方，上就石笋镌象焉。
yóu cǐ zài xi rù shí dòu jiàn ài ér àn ruò jù tàn zhī cè shēn ér rù xuán jí ér zhuì jiē shén bī zè wú tā qí yě
由此再西入，石窦渐隘而暗，𦶟炬探之，侧身而入，悬级而坠，皆甚逼仄，无他奇也。
chū jiù gé qián píng tiào zé shàng xià xuán yá qiào jué cài yōng jiāng xī lái yíng qí běi lù zì fēn zì hé dǐ yán xià ér běi zhuǎn lín chéng dà jiāng dāng qí qián huán chéng jù qí xià miǎo rán rú tiān biǎo fēi xiān
出就阁前凭眺，则上下悬崖峭绝，菜邕江西来潆其北麓，自分自合，抵岩下而北转临城，大江当其前，环城聚其下，〔渺然如天表飞仙；
qí zhí běi jí wéi xiāng shān wèi bā jǐng zhī yī
〕其直北即为香山，为八景之一。
jiù chuāng zhōng lìng dào rén zhǐ shì suǒ cóng dào suì xià shān
就窗中令道人指示所从道，遂下山。
jué liú dù cài yōng jiāng shuǐ qiǎn bù jí xī
绝流渡菜邕江，水浅不及膝。
suì sù jiāng běi xíng wàng qí xī jiāng suǒ cóng lái chù fēng luán guī yì nèi yǒu jī chǎng dòng
遂溯江北行，望其西江所从来处，峰峦瑰异，〔内有鸡场洞。
jǐ suí lù ér xi yī lǐ yù yī sēng hé xīn lái wèn zhī shǐ zhī xiāng shān shàng zài dōng běi yě
〕几随路而西，一里，遇一僧荷薪来，问之，始知香山尚在东北也。
nǎi zhuǎn cóng cǎo jìng xún běi shān zhī dōng lù yī lǐ dǐ xiāng shān
乃转从草径循北山之东麓，一里抵香山。
yú shì xiàng xī dēng jí yǒu miào zài liǎng shān ào jiān qí shén wèi liáng wú èr hóu
于是向西登级，有庙在两山坳间，其神为梁、吴二侯。
jìng jì ér diàn sēn chì shǔ zhōng xiāo xiāo lìng rén máo sǒng
径寂而殿森，赤暑中萧萧令人毛悚。
wén qí shén shén líng yì rán miào wú bēi kè bù zhī qí zhào yú hé dài xiǎn yǐ hé gōng yě
闻其神甚灵异，然庙无碑刻，不知其肇于何代，显以何功也。
shǐ yú yù jiù fàn xiāng shān jì zhì ér hòu zhī miào xū wú rén
起初我打算到香山吃饭，来到之后才知庙中空虚无人。
suì dōng běi yú yī qiáo guò yǎn wǔ chǎng nán gòng yī lǐ jí rù xī mén liáo jì shū shèn dōng dǐ xiàn qián fàn yān
遂东北逾一桥，过演武场，南共一里，即入西门，寥寂殊甚，东抵县前饭焉。
chū nán mén yù mì yào shì zhǐ jù bù néng de
出南门，欲觅药市纸，俱不能得。
yù yī zhě xún zhī yuē cǐ zhōng zhū yāo zǐ shān dòu gēn jù chū luó chéng
遇医者询之，曰：“此中猪腰子、山豆根俱出罗城。
suǒ yún bù sǐ cǎo zhě nǎi guà lán xuán kōng bù gǎo nǎi cǎo bù sǐ fēi néng bù sǐ rén yě
所云不死草者，乃挂兰，悬空不槁，乃草不死，非能不死人也。
wèi zhī yī xiào
”为之一笑。
yòu nán guò xià kuò yù qiáo zhě lìng qí mì zhōu rù zhēn xiān
又南过下廓，遇樵者，令其觅舟入真仙。
èr rén kǎi rán xǔ zhī
二人慨然许之。
xiān shì yú lǚ mì zhī jū rén jù yún cǐ dì wú fá ér zhōu wèi bēi zǔ wú yóu rù dòng xū shù rén fù zhī yǐ qū
先是，余屡觅之居人，惧云：“此地无筏，而舟为陂阻，无由入洞，须数人负之以趋。
bù yì cǐ èr rén dú màn xǔ zhī yú xīn bù yǐ wéi rán
”不意此二人独漫许之，余心不以为然。
rán qiè jì yán zhōng yǒu yí gòu kě yǐ jié fú xiǎo fá fú shuǐ dàn mù jù bù néng zì yí hái jiāng yǔ cān huì tú zhī
然窃计岩中有遗构，可以结桴fú小筏浮水，但木巨不能自移，还将与参慧图之。
jì dǐ yán zé cān huì yǐ guī yì yún mì zhōu bù dé wéi mì rén jié fú wèi biàn
既抵岩，则参慧已归，亦云觅舟不得，惟觅人结桴为便。
yì yǔ yú hé yú gèng xìng rù dòng yǒu jī xīn rán jiù wò
意与余合，余更幸入洞有机，欣然就卧。
èr shí jiǔ rì chen qǐ yú cù cān huì mì jié fú zhě wèi xíng ér zuó suǒ qī qiáo zhě qún hū ér zhì wèi yǔ yuē yǐ rù dòng fǒu
二十九日晨起，余促参慧觅结桴者，未行而昨所期樵者群呼而至，谓予曰：“已入洞否？
yú yīng yǐ dài zhōu
”余应以待舟。
qiáo zhě yuē zhōu bù néng zhì
樵者曰：“舟不能至。
ruò lián mù wèi fú yú bèi cóng shuǐ zhōng xié zhī yǐ rù biàn yǔ zhōu tóng
若联木为桴，余辈从水中挟之以入，便与舟同。
yú lìng cān huì jí yǐ mì rén qián bì zhī
”余令参慧即以觅人钱畀之。
qí rén qún ér fù mù rù xī fá zhú wèi fá
其人群而负木入溪，伐竹为筏。
qǐng jiān lián fú yǐ jiù fù yǐ yán zhōng dà tī jià qí shàng shàng gēng zhì mù pén
顷间联桴已就，复以岩中大梯架其上，上更置木盆。
yú nǎi jù zuò pén zhōng jià zú tī shàng
余乃踞坐盆中，架足梯上。
zhū rén qián zhě xiān yǐn páng zhě gāo xié hòu zhě jiān sǒng yù shēn yuān zhé fú shuǐ yǐn zhī yáo bù néng yǐn zhé fú shuǐ xié zhī
诸人前者纤引，旁者篙挟，后者肩耸，遇深渊辄浮水引之，遥不能引，辄浮水挟之。
shǐ yóu dòng kǒu sù liú yǎng zhǔ dòng dǐng yì jué qióng jùn liǎng yá shí bì pī cuì jiā qióng jiàn jìn jiàn yì qián wàng dòng nèi tiān guāng yáo yáo céng mén fù dòu jiāo yìng zuǒ yòu
开始时由洞口溯流而入，仰望洞顶，益发觉得弯隆高峻，两侧山崖的石壁如劈开的翡翠夹着的美玉，慢慢进去渐渐异样起来，望前边洞内天光远远的，层层石门重重洞穴，映在左右。
cóng chéng lán huí yǒng zhōng pò kōng méng ér rù sòng zhé xiān lǐ bái liú shuǐ yǎo rán bié yǒu tiān dì jù ruò wéi yú cǐ rì ér qīn dào zhī yě
从澄澜回涌中破空蒙而入，诵谪仙李白“流水杳然，别有天地”句，若为余此日而亲道之也。
jì rù chóng mén kōng tóng shàng hán yuān dài xià zhū liǎng páng jù yǒu céng dòu pán kōng shàng qiàn dàng yìng huǎng yàng huí dì shēn zhī suǒ rù yǔ qián zhī suǒ xiàng míng guāng jiǎo rán bǐ cǐ zhào yào rén yé xian yé hé yǐ zhì cǐ yé jù bù zì zhī zhī yǐ
既入重门，崆峒上涵，渊黛下潴，两旁俱有层窦盘空上嵌，荡映幌漾，回睇身之所入，与前之所向，明光皎然，彼此照耀，人耶仙耶，何以至此耶，俱不自知之矣！
xié fú zhě yù rèn qí zhōng ruò jù dēng yá yǐ qióng páng qiào yú lìng xiān shuò liú chū hòu dòng yǐ qióng míng dòu
挟桴者欲认其中𦶟炬登崖，以穷旁窍，余令先朔流出〔后〕洞，以穷明窦。
nǎi fù fú shuǐ yǐn fú suì dǐ dòng mén
乃复浮水引桴，遂抵洞门。
qí mén xī nán xiàng xī chuān yǐn hè
其门西南向，吸川饮壑。
xī pò shí ér xià fú dǐ shí wèi suǒ gé bù néng rù xī
溪破石而下，桴抵石为所格，不能入溪。
nǎi shě fú jiàn shí ér chū dòng yòu huò rán yì tiān yě
乃舍桴践石而出洞，又剨然一天也。
xī shí kǎn kě bù néng zhì zhǒng wàng zuǒ yá yǒu xuán jí zài fú mǎng zhōng nǎi yuán mǎng zhí jiǎo dǐ kōng ér shàng
溪石坎坷，不能置〔踵〕，望左崖有悬级在伏莽中，乃援莽跖zhí脚底空而上。
bù shù shí bù zhé de xī jìng
不数十步，辄得蹊径。
sì wàng píng chóu zhōng wéi zhòng fēng huán cù jí yú xī lái héng dào běi yán zhī dōng běi yú yě dì lái shí dà dào shàng zài nán ěr
四望平畴中围，众峰环簇，即余昔来横道北岩之东北隅也，第来时大道尚在南耳。
nǎi suí shān zuǒ dōng guò yī xiǎo āo jì zhuǎn qí qián jí shuāng liáng yǐ dōng dà dào cóng xiǎo jìng běi jī shān jiāo jí lǎo jūn zuò duì yá páng tòu zhī xué jù kě àn fāng ér qiú
乃随山左东过一小坳，计转其前，即双梁以东大道，从小径北跻山椒，即老君座对崖旁透之穴，俱可按方而求。
ér xié fú zhě jù hou yú réng yóu dòng nèi nǎi fǎn ér dēng fú shùn liú rù dòng réng dǐ zhōng jiōng mén hù
而挟桴者俱候余仍游洞内，乃返而登桴，顺流入洞，仍抵中扃jiōng门户。
shì dōng xī liǎng páng jù yǒu xué kě dēng ér xi yá xué gāo nán dēng qiě qián yóu àn dòng yǐ fǎng fú jìn zhī ér dōng yá zé xué jìng mén fēn céng wèi yī lì suì ruò jù dōng rù
视东西两旁俱有穴可登，而西崖穴高难登，且前游暗洞，已仿佛近之，而东崖则穴竞门纷，曾未一历，遂𦶟炬东入。
qí shàng chuí rǔ chéng wò huán zhù fēn mén yǔ lǎo jūn zuò hòu àn dòng zhī shèng sī háo wú yì
其上垂乳成幄，环柱分门，与老君座后暗洞之胜丝毫无异。
cóng qí nèi chuān xì tòu qiào duō yǒu páng xué shàng yǐn tiān guāng wài dòu yún yǐng zhī qí dōng tòu shān fū shén báo dì xué xiǎo dòu xuán bù róng rén jì màn wèi chū rù ěr
从其内穿隙透窍，多有旁穴，上引天光，外逗云影，知其东透山肤甚薄，第穴小窦悬，不容人迹，漫为出入耳。
cóng qí cè wǎn zhuǎn ér běi chū yǐ zài lǎo jūn duì yá zhī xià céng qí chù yǒu jīn xīng shí lóng tián zhū jī yīn yá wèi tái xià lín xī liú
从其侧宛转而北出，已在老君对崖之下层，其处有金星石、龙田诸迹，因崖为台，下临溪流。
shàng yǒu shí yù qīng cè suǒ chí qǐ xī yì yǒu jié xiè yǐ jū jià fēi liáng yǐ dù zhě yé
上有石阈圊qīng厕所池，岂昔亦有结榭以居，架飞梁以渡者耶？
qí hòu bì dà juān shòu shān fú de sì dà zì fǎ shén gǔ yì bù biàn qí wèi hé rén bǐ
其后壁大镌“寿山福（地）”四大字，法甚古异，不辨其为何人笔。
zài chū jí wéi duì yá zhī shàng céng qí shàng yì liè zhù zòng héng míng qiào wài tòu dàn shí yá jùn gé yǔ cǐ céng jì bù xiāng tōng
再出即为对崖之上层，其上亦列柱纵横，明窍外透，但石崖峻隔，与此层既不相通。
réng yǐn fú xià fú yù cóng xī zhōng zài shàng ér xī yá yì xuán qiàn wú yóu shàng jī
仍引桴下浮，欲从溪中再上，而溪崖亦悬嵌，无由上跻。
jì qí qǔ dào dāng cóng dòng qián nán zhuǎn dǐ xiǎo āo zhī dōng běi jī shān jiāo ér hòu kě rù
计其取道，当从洞前南转，抵小坳之东北，跻山椒而后可入；
dòng zhōng fēi jià fēi liáng bù néng shàng yě
洞中非架飞梁，不能上也。
nǎi cóng fú gèng rù dòng qí xià shuǐ kǒu páng dòng jù qiǎn ài wú tā yì
乃从桴更入洞，其下水口旁洞俱浅隘，无他异。
shǐ jué liú yǐn fú hái dēng dōng yá zhū rén jiě fú chè mù yùn guī jiù chù
始绝流引桴，还登东崖，诸人解桴撤木，运归旧处。
yú jí hū qí zhōng yī xiá cōng huì zhě xié yú jù lìng dǎo wèi liú gōng dòng yóu
余急呼其中一黠xiá聪慧者，携余炬，令导为刘公洞游。
běi zūn dà dào bàn lǐ jí xī nán zhuǎn rù xiǎo qí xiàng shān xiá zhōng yī qián lǎo nóng suǒ zhǐ shì xíng
北遵大道半里，即西南转入小岐，向山峡中，依前老农所指示行；
dǎo zhě suī lǚ qiáo qí chù bù shí shuí wèi liú gōng yán yě
导者虽屡樵其处，不识谁为刘公岩也。
yòu èr lǐ dǐ shān xià
又二里，抵山下。
wàng yī dòng zài nán shān dōng xiàng ér bēi fú
望一洞在南山，东向而卑伏；
yī dòng zài nán shān běi xiàng ér gāo qiān
一洞在南山，北向而高骞；
yī dòng zài běi shān zhōng tū zhī fēng dōng xiàng ér qiǎn liè
一洞在北山中突之峰，东向而浅列。
fāng mò zhī shì cóng hū wén mù zhě ké sòu shēng yáo hū ér xún zhī zé běi xiàng gāo qiān zhě shì
方莫知适从，忽闻牧者咳嗽声，遥呼而询之，则北向高骞者是。
jí pī mǎng cóng zhī
亟披莽从之。
qí rén jiàn yú suǒ xié jù yī shù shěn yuē rù cǐ dòng xū de jù shù méi nǎi kě jìng
其人见余所携炬一束，哂曰：“入此洞须得炬数枚乃可竟。
cǐ yī jù hé jì
此一炬何济？
yú shǐ xìn cǐ dòng zhī shēn suì ér hèn suǒ xié zhī jù shǎo yě
”余始信此洞之深邃，而恨所携之炬少也。
fú mǎng zhōng shí dèng yǐn yǐn suí zhī ér jī dòng mén jù shí qián héng
伏莽中石磴隐隐，随之而跻，洞门巨石前横。
cóng shí xì rù yá shí shàng dà juān xī fēng zhī yán sì zì wèi bǎo yòu sān nián nián li guì gāo shū
从石隙入，崖石上大镌“西峰之岩”四字，为宝祐三年1225年李桂高书。
qí qián yòu yǒu bēi jì èr fāng qí yī bù kě dú qí yī wèi shào dìng yuán nián tài shǒu liú jì zǔ chóng kāi cǐ yán ér guì lín sī lǐ cān jūn ráo mǒu jì ér bìng shū zhě yě
其前又有碑记二方，其一不可读，其一为绍定元年1228太守刘继祖重开此岩，而桂林司理参军饶某记而并书者也。
qí jì dà yuē yún guì xī líng yì zhī qì duō zhōng yú shān chuān gù zhēn xiān wèi tiān xià dì yī ér yuē lǎo rén zhě cì zhī yuē yù huá dàn zǐ zhě yòu cì zhī ér xī fēng yán zé yǔ zhēn xiān xiāng xié háng ér jìn shǐ kāi zhī
其记大约云：桂西灵异之气多钟于山川，故真仙为天下第一，而曰老人者次之，曰玉华、弹子者又次之，而西峰岩则与真仙相颉颃，而近始开之。
yú shǐ zhī cǐ dòng zhī míng wéi liú gōng zhě yǐ cǐ ér gèng xìn cǐ dòng zhī shǐ qí kāi dào jiàn gé jí yī shí zhī lì
余始知此洞之名为刘公者以此，而更信此洞之始，其开道建阁，极一时之丽。
ér jīn nǎi huāng sāi zhì cǐ yì kǎi róng zhī xī hé yǐ shèng jīn hé yǐ shuāi yé
而今乃荒塞至此，益慨融之昔何以盛，今何以衰耶！
rù dòng nèi shén kuān chǎng xiān ruò jù yóu qí hòu yòu pàn rù zé rǔ zhù jiāo luò hù dòu huán zhuǎn bù shù zhàng ér chū
入洞，内甚宽敞，先𦶟炬由其后右畔入，则乳柱交络，户窦环转，不数丈而出。
yòu cóng qí hòu zuǒ pàn rù zé rǔ zhù hóng zhuàng mén dòu jùn xiá shù zhàng zhī hòu yù zhuǎn yù kuò bǎo zhuàng yù sǔn zuǒ yòu sēn luó shēng jiàng qū zhé yǎo bù kě qióng yì bù kě jì
又从其后左畔入，则乳柱宏壮，门窦峻峡，数丈之后，愈转愈廓，宝幢玉笋，左右森罗，升降曲折，杳不可穷，亦不可记。
qí shí kǒng huǒ jù yì jǐn jié jué qián qū cháng jī ér chū zhǐ cháng le qiè xià lái de yī xiǎo kuài ròu bù zhī zhe jìng zuì hòu dé dào de jiā jìng gèng dāng hé rú yě
其时恐火炬易尽，竭蹶前趋，尝脔而出只尝了切下来的一小块肉，不知蔗境最后得到的佳境更当何如也。
táng róng zhēn xiān juān jì wèi xī fēng yán bǐ dàn zǐ tóng yú jiā qí ér shāo zhǎi
唐容《真仙镌记》谓：“西峰岩比弹子同于加奇而稍窄。
suǒ yún zhǎi zhě qǐ yǐ dòng mén jù shí kuī bì mù qián wèi xī qí gōng qiáng zhī hóng suì yé
”所云“窄”者，岂以洞门巨石亏蔽目前，未悉其宫墙之宏邃耶？
xià shān xi wàng běi shān zhōng tū dōng xiàng zhī dòng qí wài suī qiǎn ér shí tài yīn yūn mén ruò shuāng liè zhōng bì xiāng tōng
下山，西望北山中突东向之洞，其外虽浅而石态氤氲，门若双列，中必相通。
jí qū qí xià zé yá xuán wú lù
亟趋其下，则崖悬无路。
shí dǎo zhě yǐ xiān guī jiàn yú pái huái yǎng tiào fù huán zhì yǐn rù nán lù xiǎo dòng
时导者已先归，见余徘徊仰眺，复还至，引入南麓小洞。
qí mén nán xiàng ér qiǎn yǔ shàng yán bù tōng
其门南向而浅，与上岩不通。
gài shang yán wēi kàn fēng bàn yáo wàng shén yì ér jìn tiào wú qí qiě lù jué mò yuán bù dé bù wèi què bù
盖上岩危瞰峰半，遥望甚异，而近眺无奇，且路绝莫援，不得不为却步。
jì dōng xíng huí shǒu zài gù zé yīn yūn zhī zhuàng fù mò mò xì rén
既东行，回首再顾，则氤氲之状，复脉脉系人。
réng qiáng dǎo zhě hái tú pān jī dǎo zhě nǎi shān yì jí shí yuán pān yǐ dēng yú yì fǎng ér suí zhī suì lì qí shàng
仍强导者还图攀跻，导者乃芟翳级石，猿攀以登，余亦仿而随之，遂历其上。
zé xuē bì céng xuán suī liǎng yá bìng liè ér zhōng bù xiāng tōng wài fù qiǎn shén gài tú yǒu líng lóng zhī zhì ér wèi tōng yǎo tiǎo zhī guān shǐ xīng jǐn ér fǎn
则削壁层悬，虽两崖并列，而中不相通，外复浅甚，盖徒有玲珑之质，而未通窈窕之关，始兴尽而返。
réng dōng nán èr lǐ dǐ zhēn xiān yán
仍东南二里，抵真仙岩。
shí shì dāng wǔ suì qì yán zhōng sōu lǎn zhū bēi yú jù shí jiān ér tī wèi shí huá yǔ zhī jù zhuì méi xī jiē sǔn yān
时适当午，遂憩岩中，搜览诸碑于巨石间，而梯为石滑，与之俱坠，眉膝皆损焉。
zhēn xiān yán zhōng míng jiā kě qī jì jìng wú chén wéi quán shēng hōng hōng bù jué yōu chù yǒu shé bù wéi hài ér wén ruì shén duō lìng rén bù néng mèi
真仙岩中明夹可栖，寂静无尘，惟泉声轰轰不绝，幽处有蛇，不为害，而蚊蚋甚多，令人不能寐。
jì bā zhōng yè wén yǒu shēng shén hóng ruò lǎo rén qǐng hāi ké sòu rán jiǔ ér bù jué
计八中夜，闻有声甚宏，若老人謦咳咳嗽然，久而不绝。
zǎo qǐ xún zhī nǎi dà chóng míng yě
早起询之，乃大虫鸣也。
tóu dà yú shēn yè qián xué zhōng rán wéi cǐ xī zuò shēng yú jì rán
头大于身，夜潜穴中，然惟此夕作声，余寂然。
qī yuè chū yī rì zǎo qǐ yǐ diē shāng gù gū zàn qì yán zhōng
七月初一日早起，以跌伤故，姑暂憩岩中。
ér zuó wǎn suǒ chuí shān gǔ bēi yóu zài shí jiān wèi shàng mò shěn kǒng wèi rì shuò qiáng pān yá zhí zhī
而昨晚所捶山谷碑犹在石间，未上墨渖，恐为日烁，强攀崖拓之。
fu jìng ér cān huì hū fù chén cān yú nǎi qù ér liú bēi hou zào jí cān ér xià yǐ wéi rén jiē qù
甫竟而参慧呼赴晨餐，余乃去而留碑候燥，亟餐而下，已为人揭去。
xiān shì yú zhí zuǒ yá shàng lǎo jūn xiàng bēi yuè sù hou gàn yì suì wū yǒu
先是，余拓左崖上《老君像碑》，越宿候干，亦遂乌有。
zhì shì liǎng fān shī zhī bù shèng chàng chàng
至是两番失之，不胜怅怅。
gài cǐ zhōng wú zhǐ qián yīn sī dào xí xiàn shǔ sēng dào xié zhǐ lái yán zhí yuán yòu dǎng jí yú zhuǎn shì qí lián sì lù zhāng
盖此中无纸，前因司道檄县属僧道携纸来岩拓《元祐党籍》，余转市其连四陆张。
zhí zhě wèi lì suǒ jiān dū yù hou dǎng jí bēi wán fāng néng wèi yú zhí hán zhōng xiàn dà bēi gù qī chí yǐ dài
拓者为吏所监督，欲候《党籍碑》完，方能为余拓韩忠献大碑，故栖迟以待。
yú xiān yǐ yú xián qǔ yī zhǐ fēn zhí cǐ bēi ér lǚ chéng xū fèi
余先以余闲取一纸分拓此碑，而屡成虚费。
rán bēi kě zài zhí ér zhǐ bù kě zài de wéi zuò hòu zhí zhě wán zhōng xiàn dà bēi ér yǐ
然碑可再拓，而纸不可再得，惟坐候拓者，完忠献大碑而已。
shì rì sēng dào qī míng rì wán dào bēi chū sān rì nǎi de wèi yú zhí ér hán bēi dà liǎng cè bù néng zhe jiǎo yú xiān yùn mù héng jià yān
是日僧道期明日完道碑，初三日乃得为余拓，而韩碑大，两侧不能着脚，余先运木横架焉。
chū èr rì shì rì wèi xiàn chéng xū qī yú yǐ hou zhí yān liú tíng liú yù gū rù shì guān xū
初二日是日为县城墟期，余以候拓淹留停留，欲姑入市观墟；
chū dòng ér hòu zhī tiān yù dòng zhōng xī shēng xiāng hùn qíng yǔ bù biàn
出洞而后知天雨，洞中溪声相溷，晴雨不辨。
nǎi hái dòng zài zhí huáng bēi
乃还洞，再拓黄碑。
xià wǔ réng qì yán zhōng
下午仍憩岩中。
chū sān rì zǎo wù shàng wǔ nǎi jì
初三日早雾，上午乃霁。
zuò dòng zhōng hou zhí bēi zhě
坐洞中候拓碑者。
jiǔ zhī zhì zé xiàn réng xù fā zhǐ mìng zhí fù jì qī chū sì yān
久之至，则县仍续发纸命拓，复既期初四焉。
yú nǎi chū dòng wǎng mì duì yá míng qiào zhī jìng
余乃出洞，往觅对崖明窍之径。
dōng yuè dòng qián shí liáng suì xún shān nán zhuǎn ér xi jìng fú cǎo zhōng shí bù néng jiàn
向东越过洞前的石桥，便沿着山南向西转，小径伏在草中，时常不能看见；
jí dǐ hòu shān guò jí jìng bù dé xī xiàng dēng yá zhī jìng
及抵后山过脊，竟不得西向登崖之径；
nǎi jiàn jí pān shí mǎng rán jī shān bàn mì zhī jiē shí yá cuó é wú qiào kě rù
乃践棘攀石，莽然跻山半觅之，皆石崖嵯峨，无窍可入。
dù qí chù shì guò ér nán nǎi xuán yá fù xià
度其处似过而南，乃悬崖复下。
hū yǒu èr nóng guò qí qián jí qū xún zhī zé guǒ shàng zài běi yě
忽有二农过其前，亟趋询之，则果尚在北也。
yī suǒ zhǐ xī běi shàng zé mǎng jí zhōng guǒ yǒu yī qiào zhǐ róng yī shēn rán xià zhuì shén shēn fǔ ér kàn zhī xià shēn sān zhàng yú jí běi yá sēng qī suǒ duì wàng chù yě
依所指西北上，则莽棘中果有一窍，止容一身，然下坠甚深，俯而瞰之，下深三丈余，即北崖僧栖所对望处也。
yǐ wén zhí bēi sēng dào xiào yǔ shēng dàn yá jùn ér xià xuán bù néng tóu xū ér zhuì
已闻拓碑僧道笑语声，但崖峻而下悬，不能投虚而坠。
tiào shì jiǔ zhī jiàn zuǒ bì yǒu shù xì suī zhí shàng wú róng zú pān zhǐ chù ér xì liǎng páng xiāng qù chǐ wǔ kě yǐ bì běng ér zú chēng
眺视久之，见左壁有竖隙，虽直上无容足攀指处，而隙两旁相去尺五，可以臂绷而足撑。
nǎi shāo xià zuǒ zhuǎn xiàng xì ér zhuǎn chǔ shí jiē xià chuí wú shàng qí yuán huá bù shòu pān jiàn mó fù ér guò ruò niǎo zhī mó kōng xiàng niǎo er cā tiān ér fēi yuán zhī chuō xū yuán hóu kuà gōu jiàn shì fēi shǒu zú zhī líng suǒ néng jí yě
乃稍下，左转向隙，而转处石皆下垂，无上岐，圆滑不受攀践，磨腹而过，若鸟之摩空像鸟儿擦天而飞，猿之踔虚猿猴跨沟涧，似非手足之灵所能及也。
jì zhì xì zhōng chēng zhī qí nèi wú zhǐ hén ān néng yí zú wú zú xián ān néng xuán shēn
既至隙中，撑支其内，无指痕安能移足，无足衔安能悬身。
liǎng bì liǎng zú rú jiāo dīng zhě rán yī dòng jiāng liū ér xià
两臂两足，如胶钉者然，一动将溜而下。
rán jí yù bù dòng ér chēng jiǔ lì jié shì bì zì liū
然即欲不动，而撑久力竭，势必自溜。
bù ruò chéng qí shì ér dūn gǔ yǐ jiù zhī dài liū jiāng jí de zhé měng lì yī chēng suì miǎn diān dùn
不若乘其势而蹲股以就之，迨溜将及地，辄猛力一撑，遂免颠顿。
cǐ fǎ yì shì qióng ér hòu de zhī fēi kě cháng shì zhě yě
此法亦势穷而后得之，非可尝试者也。
jì xià zé yán kuān sì wǔ zhàng zhōng píng ér xià lín shēn xī qián liè zhù zhui léng rú gōu lán rán kǒng rén zhī shī zú shēn yá ér shè yǐ hù zhī zhě
既下，则岩宽四五丈，中平而下临深溪，前列柱缀楞如勾栏然，恐人之失足深崖，而设以护之者。
yán nèi sì wéi huán bì yǒu juǎn shū huó pō zhī yì shì diāo lòu ér fēi diāo lòu suǒ néng jí zhě
岩内四围环壁，有卷舒活泼之意，似雕镂而非雕镂所能及者。
qián jì yǔ xi yá yǎn yìng hòu fù de dòng dǐng shuāng míng cóng qí zhōng yáo gù xī zhī liǎng duān qí chū rù chù jù yī wàng jiǎo rán shōu yī dòng zhī dà quán wèi zhòng miào zhī dú shàn
前既与西崖罨映，后复得洞顶双明，从其中遥顾溪之两端，其出入处俱一望皎然，收一洞之大全，为众妙之独擅。
zhēn xiān wèi tiān xià dì yī sòng zhāng xiào xiáng tí tiān xià dì yī zhēn xiān zhī yán
真仙为天下第一，宋张孝祥题：“天下第一真仙之岩。
ér cǐ yòu zhēn xiān zhī dì yī yě
”而此又真仙之第一也。
yán yòu yá qián yī shí píng tū xī shàng ruò jiā fū zhī zuò shàng yǒu chuí rǔ dī liū zhèng dāng qí duān ér duān wèi liū dī bái yíng rú yù shǎo wā ér chéng zhī hé chì xiān zhǎng zhī lù pán yě
岩右崖前一石平突溪上，若跏趺之座，上有垂乳滴溜，正当其端，而端为溜滴，白莹如玉，少洼而承之，何啻仙掌之露盘也。
yóu qí cè pān yá ér běi yòu lián mén liǎng kān nèi jù míng jié wú xiān wū ér yòu bì huí qiàn sè tài jiāo yì jiē rú chū zhuì zhě
由其侧攀崖而北，又连门两龛，内俱明洁无纤污，而右壁回嵌，色态交异，皆如初坠者。
qí qián yá shàng yì yǒu yī zhù páng xī ér qǐ zhōng fù xiān yuán ruò zhǐ shàng dǐ dòng dǐng fù jié wèi zhuàng luò jǐn shù de sī xiàn sàn wèi jiāo lóng rào xiān zhǐ xià chuí huán ér yāo jiǎo zhě shù lǚ jiē yǒu shuǐ dī qí duān
其前崖上，亦有一柱旁溪而起，中复纤圆若指，上抵洞顶，复结为幢络紧束的丝线，散为蛟龙，绕纤指下垂，环而夭矫者数缕，皆有水滴其端。
qí nèi jìn kān chù fù yǒu yī shí yuán qǐ sān chǐ guāng yíng rú píng yǒu gǔ dài qīng tóng jiǔ qì yǐ shǒu pāi zhī shēng ruò hóng zhōng qí páng dào xuán zhī shí shēng yùn jiē rán ér cǐ zé yǐ tū shù ér yì ěr
其内近龛处，复有一石圆起三尺，光莹如瓶卣yǒu古代青铜酒器，以手拍之，声若宏钟，其旁倒悬之石，声韵皆然，而此则以突竖而异耳。
cǐ sān dòng zhě nèi bù xiāng tōng ér wài chéng lián bì jì yǒu xī yǐ jiàn dào fù yǒu qiào yǐ shū míng jì wú sǎn màn zhī dī luàn sǎ dòng zhōng yòu yǒu chuí kōng zhī rǔ qià dàng hù wài wò yún hè ér zhěn xī liú wú yǐ yú cǐ
此三洞者，内不相通而外成联璧，既有溪以间道，复有窍以疏明，既无散漫之滴乱洒洞中，又有垂空之乳恰当户外，卧云壑而枕溪流，无以逾此！
cǐ xī dōng shàng céng zhī yá yě
此溪东上层之崖也。
qí rù nán yǔ xià céng bìng zhì zhī yá xiāng gé wú jǐ ér zhōng yǒu shí bì xià chā xī gēn wú néng wài dù
其入南与下层并峙之崖相隔无几，而中有石壁下插溪根，无能外渡。
shāo nèi yǒu xì nán rù mén qū zhé ér nèi wǎn zhuǎn dǎo chuí zhī lóng jiāo miào jiāo zhe nián fù zòng héng
稍内有隙南入，门曲折而内宛转，倒垂之龙，交缪胶着、粘附纵横。
jì qí zhōng tōng nán yá ér shàng yǒu piàn shí zhī gé ruò záo ér tōng zhī qǔ dào yú cǐ cóng xià céng tái pàn jié fú qiáo yǐ dù lǎo jūn zuò hòu jì kě yǐ jiān shàng xià liǎng yá zhī shèng ér wǎn zhuǎn zhōng tōng wú jiǎ dào yú wài yǐ miǎn tóu kōng zhī xiǎn zhēn jì shèng zhī miào shù yě
冀其中通南崖，而尚有片石之隔，若凿而通之，取道于此，从下层台畔结浮桥以渡老君座后，既可以兼上下两崖之胜，而宛转中通，无假道于外，以免投空之险，真济胜之妙术也。
shí yú suī suí xià liū qí zhōng jì shàng jī wú yuán gé xī hū sēng qī zhōng zhí bēi zhě qǐ qí shòu suǒ chuí yá zhù kě wǎn zhī ér shàng
时余虽随下溜其中，计上跻无援，隔溪呼僧栖中拓碑者，乞其授索垂崖，庶可挽之而上。
ér zhí zhě bù shí wài zhuǎn zhī dào màn yù yǐ zhǎng tī shè xī
而拓者不识外转之道，漫欲以长梯涉溪。
ér xī jì nán yuè tī zhǎng bù jí yá zhī bàn jí yuè xī yì bù néng xià
而溪既难越，梯长不及崖之半，即越溪亦不能下。
bàng huáng jiǔ zhī nǐ hou yán sēng cān huì guī mì dào shòu suǒ yǔ guò wǔ yóu wèi fàn fǎn fù huán tiào qí xià jiàn shù xì suī wú kě pān yuán ér qí cè fù yá fǎn yǒu āo kǒng dàn shàng kàn bù dé jiàn ér xià jī huò kě yīn
徬徨久之，拟候岩僧参慧归，觅道授索，予过午犹未饭，反复环眺，其下见竖隙，虽无可攀援，而其侧覆崖反有凹孔，但上瞰不得见，而下跻或可因。
suì sǒng shēn cóng zhī ruò niǎo sī yì bù jué yǐ chū jǐng ér tòu jǐng qí xǐ kě zhī yě
遂耸身从之，若鸟斯翼，不觉已出阱而透井，其喜可知也。
réng cóng mǎng zhōng xià shān yī lǐ yóu shí liáng zhuǎn rù yán ér fàn yān
仍从莽中下山，一里，由石梁转入岩而饭焉。
xià wǔ yǐ yī kūn kù jī gòu jiù xī huàn zhuó suì dǐ mù
下午，以衣裈kūn裤积垢，就溪浣濯，遂抵暮。
yuē jué míng yān
约厥明焉。
yú dài zhī shén mèn
余待之甚闷。
wén xī nán shí lǐ gǔ dǐng shān yǒu lóng yán gāo xuán tiě qí xīn pì qiě kě cóng zhēn xiān hòu sù líng shòu shàng liú
〔闻西南十里古鼎山，有龙岩高悬，铁旗新辟，且可从真仙后溯灵寿上流。
yù yǐ xià wǔ tàn gǔ dǐng tiě qí yán xīn kāi zhě
〕欲以下午探古鼎铁旗岩，新开者。
ér zhí zhě jì qù cān huì wèi guī gū shǒu náng yán zhōng suì bù dé xíng
而拓者既去，参慧未归，姑守囊岩中，遂不得行。
chū wǔ rì wú dào yǔ jìng chán zhī tú shǐ zhì wèi zhí hán bēi
初五日吴道与境禅之徒始至，为拓韩碑。
qí bēi shén dà ér shí xié liè yú xiān liè mù héng jià rán yóu fēn sān céng zhí yǐ héng jià zhōng ài bì zhí yī céng jiě jià ér hòu kě zài zhí yě
其碑甚大，而石斜列，余先列木横架，然犹分三层拓，以横架中碍，必拓一层解架，而后可再拓也。
rán suǒ zhí shén cǎo shuài ér zì dà juān qiǎn bàn wèi màn huàn mó hu bù qīng yú wèi zhī wān wū bǔ kōng jìng rì rùn sè zhī ér zhōng yǒu shù zì bù quán
然所拓甚草率，而字大镌浅，半为漫漶模糊不清，余为之剜污补空，竟日润色之，而终有数字不全。
huì zhí zhě yǐ yú zhǐ zhí yuán yòu dǎng jí cǐ bēi wèi yá ér dà cǐ xié bēi ér zhěng
会拓者以余纸拓《元祐党籍》、此碑为崖而大，此携碑而整。
lǎo jūn dòng tú yǔ xiàng
《老君洞图》与像。
xià wǔ sēng dào nǎi qù yú rùn sè hán bēi dǐ mù
下午，僧道乃去，余润色韩碑抵暮。