èr shí sì rì zuò shī yǔ liáng jūn bié gè yīn qín zhí shǒu dìng hòu qī yān
二十四日作诗与梁君别，各殷勤执手，订后期焉。
xī xiàng xià shān wàng luō cóng yán zài sān shí lǐ wài chū yù cóng cǐ ér nán qū yù lín
西向下山，望罗丛岩在三十里外，初欲从此而南趋郁林。
jí yī lǐ dǐ shān xià dù xiǎo léi
及一里，抵山下，渡小蔂。
yòu xi èr lǐ guò zhōu táng zé shān gǔ huí hù luō cóng yǐ bù kě jiàn
又西二里，过周塘，则山谷回互，罗丛已不可见。
wèn qí dào duō wèi ān zhě
问其道，多未谙者。
yún xū nán zhì má dòng xū shǐ yǒu lù xi xíng
云须南至麻洞墟，始有路西行。
yòu nán sān lǐ lù fēn wèi èr dà dào yóu dōng nán shàng shān qí jìng yóu xī nán shè wù
又南三里，路分为二，大道由东南上山，岐径由西南涉坞。
yú qiáng cóng xī nán zhě yī lǐ yú yī lǐng jiàn bù dé dào
余强从西南者，一里，逾一岭，渐不得道。
èr lǐ nán xíng shān mǎng jiān
二里，南行山莽间。
yòu yī lǐ nán xià shān shǐ yǒu lù zì xī běi lái suí zhī dōng nán qù yóu wù chéng chū shān jiā zhōng
又一里南下山，始有路自西北来，随之东南去，由坞塍出山夹中。
èr lǐ dǐ gàn chōng shǐ zhí běi lái dà dào shān shǐ kāi
二里，抵干冲，始值北来大道，山始开。
yǒu xiǎo xī zì dōng ér xi yòu yǒu zì nán xiàng rù zhī zhě
有小溪自东而西，又有自南向入之者。
shè jiàn suí nán shuǐ ér shàng cūn luò yī yān
涉涧，随南水而上，村落依焉。
yú shì shān fēn dōng xī liǎng jiè zhōng zé píng chóu nán yǎn shēn xī běi liú
于是山分东西两界，中则平畴南衍，深溪北流。
xī nán èr lǐ guò yī dú mù qiáo
西南二里，过一独木桥。
yòu nán sān lǐ shān pō tū chù má dòng xū zài yān
又南三里，山坡突处，麻洞墟在焉。
shì rì xū qī shí yǐ guò yī dú mù qiáo
是日墟期，时已过一独木桥。
yòu nán sān lǐ shān pō tū chù má dòng xū zài yān
又南三里，山坡突处，麻洞墟在焉。
shì rì xū qī shí yǐ guò wǔ nǎi jiù lú jiǔ diàn ér cān
是日墟期，时已过午，乃就垆酒店而餐。
qí xi yǒu qí xī xiàng yú shān wèi gāo táng lù mì gāo táng chèn xū zhě wèn zhī yán yóu cǐ zhì luō cóng yán shàng wǔ shí lǐ gāo táng wèi de qí zhōng huǒ yù xī běi dù yù jiāng nǎi zhì
其西有岐，西向逾山为高塘路，觅高塘趁墟者问之，言：“由此至罗丛岩尚五十里，高塘未得其中火，欲西北渡郁江乃至。
yú wén zhī chàng rán gū liú wèi hòu yóu suì nán suí sàn xū zhě xún xi jiè shān ér qū
”余闻之怅然，姑留为后游，遂南随散墟者循西界山而趋。
wǔ lǐ yǒu cūn lián jù yú dōng jiè tài shān zhī xià yóu má dòng zhī jù luò yě
五里，有村连聚于东界大山之下，犹麻洞之聚落也。
yòu nán shān wù shāo zhuǎn ér xi réng nán gòng wǔ lǐ wèi shí mǎ cūn
又南，山坞稍转而西，仍南共五里，为石马村。
cūn yǐ xi lù yǒu shí yǐ dōng lù ruò mǎ zhī tū yān
村倚西麓，有石倚东麓，若马之突焉。
xi lù zhī hòu qí shàng shí fēng tū wù shì wèi chuān shí zhài
西麓之后，其上石峰突兀，是为穿石寨。
tǔ rén yán qí shí zhōng chuān kě tòu chū shān hòu yú wàng ér wèi zhī jiàn yě
土人言其石中穿，可透出山后，余望而未之见也。
yòu nán wǔ lǐ wèi dà chōng jù luò huán yǐ xi lù
又南五里为大冲，聚落环倚西麓。
yú shì wù qióng chóu zhuǎn jié shān wèi chí huí pō wèi tián suì fù xiàng shān ào yǐ
于是坞穷畴转，截山为池，回坡为田，遂复向山坳矣。
yóu dà chōng shàng xíng yòu wǔ lǐ lù chū mǎ tóu lǐng zhī nán guò shān jí
由大冲上行，又五里，路出马头岭之南，过山脊。
qí shuǐ běi liú zhě jīng gàn chōng yóu chē lù jiāng rù xún
其水北流者，经干冲由车路江入浔；
nán liú zhě jīng dōu hé rù xiù jiāng běi zhuǎn gāo táng luó xíng ér rù yù
南流者，经都合入秀江，北转高塘、罗行而入郁。
chū āo fù dōng nán de píng chóu shān réng liǎng kāi
出坳，复东南得平畴，山仍两开。
wǔ lǐ sù yú zhōng dōu xiá
五里，宿于中都峡。
èr shí wǔ rì yóu dōu xiá nán xíng èr lǐ dù yī qiáo yǒu qí cóng dōng nán suí shuǐ dēng pō yī lǐ wèi huí lóng xū xū yóu wèi quán jí yě
二十五日由都峡南行，二里，渡一桥，有岐从东南随水登坡，一里为回龙墟，墟犹未全集也。
pō nán shuǐ fù xī nán qù dù bǎn qiáo gèng nán sān lǐ zé wù qióng ér shàng lǐng
坡南水复西南去，渡板桥，更南三里，则坞穷而上岭。
yú lǐng nán xià yī lǐ chū shān zé shān wù fù kāi
逾岭南下，一里出山，则山坞复开。
nán xíng sān lǐ wèi luō bō cūn
南行三里，为罗播村。
dōng dù yī xī yú xiǎo lǐng yòu shè yī xī gòng yī lǐ nán xiàng dēng shān shén jùn yuē tài shān píng yòu yuē liù hé lǐng
东渡一溪，逾小岭，又涉一溪，共一里，南向登山甚峻，曰大山坪，又曰六合岭。
cóng qí shàng běi tiào xún zhōu xī shān yuǎn zài bǎi lǐ wài ér dōng yǒu tài shān píng liè xī nán yì yǒu gāo fēng wéi bái shí fǎn wèi dōng běi jìn shān suǒ yǎn bù dé jiàn
从其上北眺浔州西山，远在百里外，而东有大山屏列，西南亦有高峰，惟白石反为东北近山所掩不得见。
píng xíng qí shàng èr lǐ chū nán āo lǐng tóu cóng mù wěng mì
平行其上二里，出南坳，岭头丛木蓊密。
cóng qí yòu xíng yòu yī lǐ xià shān
从其右行，又一里下山。
yòu yī lǐ shān hè sì jiāo zhōng chéng ào gǔ yǒu xiǎo shuǐ zì dōng ér xi
又一里，山壑四交，中成奥谷，有小水自东而西。
yuè qí nán cóng zhōng dào fù dēng lǐng yī lǐ yú ér dōng rù shān xiá
越其南，从中道复登岭，一里，逾而东，入山峡。
xiá běi lù yàn shuǐ mǎn wù yíng jìn shān gǔ
峡北麓堰水满坞，潆浸山谷。
nǎi xún xiá yán shuǐ dōng rù nán zhuǎn yī lǐ jiàn shēng shuǐ yì jiàn hé
乃循峡沿水东入南转，一里渐升，水亦渐涸。
fù yú shān ào lù xún lǐng yòu shēng fēn lǐng jiè
复逾山坳，路循岭右升分岭界。
èr lǐ fù xià dù shān jǐ lù xún lǐng zuǒ yī lǐ xià hé táo lǐng zé yǒu dà xī zì nán ér lái zhì cǐ xi zhé qù
二里，复下渡山脊，路循岭左一里，下核桃岭，则有大溪自南而来，至此西折去。
jí xún jùn xi xiù jiāng shàng liú yě fā yuán zì píng shān xū nǎi dà róng shān xī běi shuǐ
〔即浔郡西绣江上流也，发源自平山墟，乃大容山西北水。
dà róng dōng xī yǒu liǎng xiù jiāng yī nán zì guǎng dōng gāo zhōu běi zhì běi liú xiàn hé dà róng dōng nán shuǐ jīng róng xiàn zhù yú yù cǐ róng xiàn xiù jiāng yě
大容东西有两绣江：一南自广东高州，北至北流县，合大容东南水，经容县注于郁，此容县绣江也；
yī jí cǐ shuǐ wèi xún shàng liú zhī xiù jiāng
一即此水，为浔上流之绣江。
lù xún xī xiàng dōng nán yú èr lǐng gòng sān lǐ shè liú dù jiāng
〕路循溪向东南逾二岭，共三里，涉流渡江。
qí shuǐ jí fù suǒ wèi héng táng dù yě xún zhōu nán jiè zhǐ cǐ jiāng nán jí yù lín zhōu shǔ wèi wú xī běi jìng yān
其水及腹，所谓横塘渡也，浔州南界止此，江南即郁林州属，为梧西北境焉。
yóu jiāng nán àn fù sù liú yú lǐng sì lǐ shǐ yǒu jù luò shí yǐ guò wǔ suì jiù chuī cūn lú
由江南岸复溯流逾岭，四里始有聚落，时已过午，遂就炊村庐。
chuī fàn bì shān yǔ dà zuò zuò dài jiǔ zhī
炊饭毕，山雨大作，坐待久之。
yú xiǎo lǐng ér nán cūn jù yì lián luò suǒ wèi bái dī zhě shì yì shēn shān zhī ào qū yě
逾小岭而南，村聚益连络，所谓白堤者是，亦深山之奥区也。
guò xū shě qǔ zhōng dào dù xiǎo qiáo sù qiáo yòu nán xíng bā lǐ wù cóng lù páng xiǎo qí xi rù de dà zhài cūn suì tóu sù zhǔ rén li wēng jiā
过墟舍，取中道渡小桥，溯桥右南行八里，误从路旁小岐西入，得大寨村，遂投宿主人李翁家。
wēng jù jiǔ pēng dàn shān jiā fēng wèi yǔ shì dǐ jiǒng bié
翁具酒烹蛋，山家风味，与市邸迥别。
dà zhài zhū cūn shān huí gǔ zhuǎn jiā wù chéng táng xī mù lián yún dī huáng jiā cuì jī quǎn shēng jiē bì yìng shì lú yǎo chū rén jiān fēn xū gé lǒng wǎn rán bì qín chù yě
大寨诸村，山回谷转，夹坞成塘，溪木连云，堤篁夹翠，鸡犬声皆碧映室庐，杳出人间，分墟隔陇，宛然避秦处也。
èr shí liù rì zhǔ rén yǐ xiān jì xiǎng kè shān zhōng zhēn wèi cóng xīn zhǎng zhōng suǒ de yě
二十六日主人以鲜鲫饷客，山中珍味，从新涨中所得也。
jí chū shān fù wù ér xi
及出山，复误而西。
èr lǐ fù de yǐ yún rào cuì xiū zhú huí táng zhī shě
二里，复得倚云绕翠，修竹回塘之舍。
wèn dào yú cūn fù zhī wù dōng chū
问道于村妇，知误，东出。
zuò wù rù shān cūn shī jí cūn fù liú bié èr jué jù
作《误入山村诗》及《村妇留别》二绝句。
èr lǐ dǐ dà bǎn qiáo shǐ xún dà xī xi àn nán xíng
二里，抵大板桥，始循大溪西岸南行。
sān lǐ guò mǎ lù shān yuè tōng míng qiáo suì xī nán zhé rù shān xiá
三里，过马禄山，越通明桥，遂西南折入山峡。
liǎng shān bī shù zhōng wéi yī xī wú jiā shuǐ zhī qí jù yíng lù zhī cǎo
两山逼束，中惟一溪，无夹水之畦，俱潆路之草。
wǔ lǐ yǒu jù mù qiáo héng jià xī shàng nǎi tōng dōng nán shān lù zhī dào
五里，有巨木桥横架溪上，乃通东南山路之道。
yú cóng qiáo yòu guò bù cóng qiáo dù
余从桥右过，不从桥渡。
qí qiáo jù mù liǎng jiē jiāng yòu yǒu dà shù zì yá dǐ xié yǎn jiāng zhōng jù mù liǎng duān jù héng jià qí miǎo wèi liáng zhù yān shì míng héng jiāng qiáo
其桥巨木两接，江右有大树，自崖底斜偃江中，巨木两端俱横架其杪，为梁柱焉，是名横江桥。
yòu xī nán wǔ lǐ guò ruò mào shān shān xiá shāo kāi nán jiàn dà róng yān
又西南五里，过箬帽山，山峡稍开，南见大容焉。
yòu xī nán sān lǐ shè xī ér yòu yòu shè xī ér zuǒ gòng èr lǐ yú gāng ér shàng shì wèi píng shān cūn
又西南三里，涉溪而右，又涉溪而左，共二里，逾冈而上，是为平山村。
yóu bái dī zhì píng shān sān shí lǐ lù ài cǎo huāng gé jué rén jìng jiāng chū píng shān zé fēn fēn yán qián tú duō dào yǐ
由白堤至平山三十里，路隘草荒，隔绝人境，将出平山，则纷纷言前途多盗矣。
yóu píng shān nán xíng lù yǐ kāi pì
由平山南行，路已开辟。
guò xū shě yuè lǐng pàn xíng dōng wàng dà róng zài sān shí lǐ wài yóu yǒu céng fēng jiān zhī
过墟舍，越岭畔行，东望大容在三十里外，犹有层峰间之。
wǔ lǐ xià rù shān xiá guò huáng cǎo táng
五里，下入山峡，过黄草塘。
xī nán èr lǐ dǐ dōu cháng miào
西南二里，抵都长庙。
qí chù liǎng shān kāi wù xi qù ér lù héng wù ér nán yuè lǐng suǒ shàng wú jǐ nán xià shén yáo
其处两山开坞西去，而路横坞而南，越岭，所上无几，南下甚遥。
gòng sān lǐ xiá zhuǎn xi chū shì wèi lēi cài kǒu
共三里，峡转西出，是为勒菜口。
yú shì shān fēn liǎng jiè dà róng zhì dōng běi hán shān zhì xī nán pái tà ér dōng nán qù zhōng jiā chéng dà wù xī liú nán zhù zé luō wàng jiāng zhī yuán yǐ
于是山分两界，大容峙东北，寒山峙西南，排闼而东南去，中夹成大坞，溪流南注，则罗望江之源矣。
yú shì xún hán shān běi lù dōng nán xíng yòu sān lǐ jù shù xià yǒu mài jiāng zhě yǐ guò wǔ jiāng chè qù nǎi liú zhī jiù chuī ér fàn
于是循寒山北麓东南行，又三里，巨树下有卖浆者，以过午将撤去，乃留之就炊而饭。
yòu wǔ lǐ dù xī qiáo shì míng bēng jiāng qiáo
又五里，渡溪桥，是名崩江桥。
qiáo nán yǒu miào mài jiāng chuī fàn zhě qún tuō yān
桥南有庙，卖浆炊饭者群托焉。
yòu dōng nán èr lǐ guò féng luō miào
又东南二里，过冯罗庙。
miào wèi féng luō èr xìng suǒ jiàn
庙为冯、罗二姓所建。
miào zhī nán shān xiá yù kāi gài hán shān nán jǐn dà róng dōng zhuǎn yú shì píng chóu kuò rán yǐ
庙之南，山峡愈开，盖寒山南尽，大容东转，于是平畴扩然矣。
qí nán yǒu qí dōng shè luō wàng xún dà róng nán lù ér dōng sì shí lǐ dǐ běi liú
其南有岐，东涉罗望，循大容南麓而东，四十里抵北流；
tǔ rén yǐ qún dào fāng jù nán lù lù mǎ miào wèi cháo jù quàn yú yóu zhōu ér wǎng
土人以群盗方据南麓陆马庙为巢，俱劝余由州而往。
yǔ qǔ yù lín dào
〔予取郁林道。
yóu qí chéng zhōng nán xíng qī lǐ fù shè gāng ér nán jiàn yǒu gǔ chuī dōng qù zhě zhí tú rén wèn zhī nǎi bǔ wèi lēi bù guò cǐ yě
〕由畦塍中南行七里，复涉冈而南，见有鼓吹东去者，执途人问之，乃捕尉勒部过此也。
yòu jiàn yǒu èr qí jiǎ zhòu ér chí zhě zé zhōu zhōng tàn bào zhī qí yě
又见有二骑甲胄而驰者，则州中探报之骑也。
yòu sān lǐ dǐ sōng chéng xū
又三里，抵松城墟。
xū shě páng yǒu nì lǚ yī jiā shí rì sè shàng gāo ér dào duō yú jǐng hòu wàng de jǐng jiè suì tíng sù yān
墟舍旁有逆旅一家，时日色尚高，而道多虞警候望的警戒，遂停宿焉。
èr gǔ wén qí shēng zhòu ér nán nì lǚ zhǔ rén chū shì zhī zé má bīng yǐ yè báo zéi cháo zhǎn yī jí zéi yǐ lián yè dùn qù
二鼓，闻骑声骤而南，逆旅主人出视之，则麻兵已夜薄贼巢，斩一级，贼已连夜遁去。
yè bàn fù yǒu tàn zhě kòu fēi rù yǔ zhǔ rén sù yán má bīng zhě jí tǔ sī xùn shǒu zhù shǒu pán zhā wǎng lái zhī rén zhī bīng sù jiē yǔ zéi xiāng shú jīn fèng diào ér zhì zhé xiān yǐ èr qí wǎng tàn sī yǔ zhī yuē jīn dà bīng yǐ zhì rǔ zǎo wéi jì
夜半，复有探者扣扉，入与主人宿，言麻兵者，即土司汛守驻守盘查往来之人之兵，夙皆与贼相熟，今奉调而至，辄先以二骑往探，私语之曰：“今大兵已至，汝早为计。
gù qún zéi mí zūn zhě shù fù yī cóng yī rén zhǎn zhī yǐ shǒu jí bì má bīng wèi gōng ér zéi jù yè zǒu rù shān suì yǐ dàng píng rù bào
”故群贼縻遵者束缚，依从一人斩之，以首级畀麻兵为功，而贼俱夜走入山，遂以“荡平”入报。
kǒng zhuǎn yǎn zhī hòu jiāng yǐ xià quē
恐转眼之后，将（以下缺）。
píng shān nǎi dà róng xi lái zhī mài gài lán cāng yǐ dōng zhī shān nán jìng jiāo zhǐ běi jìng dōng zhuǎn guò qīn lián líng shān yòu dōng běi zhì xīng yè yóu píng shān dōng dù shǐ tū wèi dà róng yú shì nán běi zhī liú fēn yān
平山乃大容西来之脉，盖澜沧以东之山，南径交趾北境，东转过钦、廉、灵山，又东北至兴业，由平山东度，始突为大容，于是南北之流分焉。
hán shān zhě yù lín xī běi zhī wàng yě
寒山者，郁林西北之望也。
zhū shān jù huán fú yú dà róng ér cǐ dú yǔ zhī kàng
诸山俱环伏于大容，而此独与之抗。
gài qí mài fēn zì xīng yè zài luō wàng dìng chuān èr jiāng zhī jiān
盖其脉分自兴业，在罗望、定川二江之间。
qí jí zhì lēi cài kǒu ér jǐn gù zhēng zhēng tè qǐ
其脊至勒菜口而尽，故铮铮特起。
jiǔ yù zhì yuè wáng tuó qiǎn rén rù shān cǎi jú shí rì fāng huí wèn qí gù yuē shān zhōng dà zhài bù dé guī
《九域志》：越王陀遣人入山采橘，十日方回，问其故，曰：“山中大寨，不得归。
yīn míng
”因名。
lù mǎ miào zhě zài dà róng nán lù nǎi tǔ rén yǐ sì lù jī mǎ yuán zhě
陆马庙者，在大容南麓，乃土人以祀陆绩、马援者。
liú zéi qī bā shí rén sù wǎng lái jié lüè cūn luò jìn yǔ guān bīng yù bèi shā zhě liù rén
流贼七八十人，夙往来劫掠村落，近与官兵遇，被杀者六人。
xuán nán rù lù chuān jìng lüè píng lè xū yòu shā shù shí rén
旋南入陆川境，掠平乐墟，又杀数十人。
hái guò běi liú cháo cǐ miào zhōng mí zhū fù nǚ fù rén kè qī suǒ shú bù zhì zhě zhé shā zhī
还过北流，巢此庙中，縻诸妇女富人，刻期索赎，不至者辄杀之。
èr shí qī rì zǎo zì sōng chéng xū bù dài fàn ér xíng
二十七日早自松城墟，不待饭而行。
sì lǐ guò gǔ shān cūn fù xíng tián chéng zhōng
四里，过谷山村，复行田塍中。
yòu wǔ lǐ wàng jiàn yī shí liáng shén gāo zhěng kuà luō wàng jiāng shàng suǒ wèi běi qiáo yě
又五里，望见一石梁甚高整，跨罗望江上，所谓“北桥”也。
sān dòng lián qióng xià dié shí wèi yàn
三洞连穹，下叠石为堰。
shuǐ màn yàn ér xià zhuǎn xī xiàng xíng yóu yù lín chéng běi zhuǎn ér xī nán yǔ dìng chuān nán liú hé ér nán qù jīng lián zhōu rù hǎi zhě yě
水漫堰而下，转西向行，由郁林城北转而西南，与定川南流合而南去，经廉州入海者也。
shí liáng zhī xi yòu yǒu jià mù wèi qiáo yǐ dù xià liú zhě xíng zhě jiù jìn bù qū shí liáng ér qū mù qiáo yān
石梁之西，又有架木为桥以渡下流者，行者就近不趋石梁而趋木桥焉。
guò qiáo yòu nán yú yī lǐng gòng yī lǐ rù yù lín běi mén
过桥，又南逾一岭，共一里，入郁林北门。
běi mén wài rén jū jù yǐ gāng huì chí rú cūn luò rán jì wú jiē qú bù shì chéng guō rán chéng yuán gāo qìng yán zhěng yuè xi suǒ jǐn jiàn yě
北门外人居俱倚冈汇池，如村落然，既无街衢，不似城郭，然城垣高罄严整，粤西所仅见也。
chéng zhōng yì huāng luò
城中亦荒落。
guò yù lín dào ér xi jí wéi zhōu zhì
过郁林道而西，即为州治。
nǎi chuī fàn lǚ sì wèn cǐ zhōng bīng dào yǐ jiǔ zhù cāng wú yǐ
乃炊饭旅肆，问此中兵道，已久驻苍梧矣。
xiān shì cāng wú dào gù dōng shǔ míng yīng yáng
先是苍梧道顾东曙，名应旸。
yú xī yì rén yě qí nǎi láng yǐ jiā xùn jì lái guò héng yáng wèi dào jié qù yú dú xíng zhì cǐ jí lìng qí réng zhù cǐ dì yì jiāng bù jí yǔ tōng kuàng qí yuǎn zài cāng wú yé
余锡邑人也，其乃郎以家讯寄来，过衡阳，为盗劫去，余独行至此，即令其仍驻此地，亦将不及与通，况其远在苍梧耶！
liú jiào luō wàng wèi dà
流较罗望为大。
yá xià pō zhōu lín cì yá shàng yǒu dī nèi huán wèi táng dī shàng shí bēi pián lì dī xià wò shí piàn piàn héng liè yá jiān
涯下泊舟鳞次，涯上有堤，内环为塘，堤上石碑骈立，堤下卧石片片，横列涯间。
yú shì zhī yǒu yì jí jiù bēi dú zhī zé zǐ quán yě
余视之有异，亟就碑读之，则紫泉也。
quán xì zài yá dī zhī bàn shí piàn zhōng shí nán běi jiā chéng héng xià héng sān chǐ kuò èr chǐ dōng huí huán ér xi quē qí nán shuǐ cóng dǐ shàng yì zhū qí zhōng tíng hóng zhě sān chǐ shàng cóng nán quē chù liú xiè qù shí jiàn zhū pào fú chū shuǐ miàn
泉隙在涯堤之半〔石片中，石南北夹成横罅，横三尺，阔二尺，东回环而西，缺其南，水从底上溢潴其中，停泓者三尺，上从南缺处流泻去，时见珠泡浮出水面。
dī nèi táng shuǐ gāo zhàng yú yá xià jiāng liú dī yì zhàng yú shuǐ chéng bì yì cháng qí yuē biàn zǐ zhě nǎi sòng chún xī jiān yì zhào fēi quán zhī cháng yě
〕堤内塘水高丈余，涯下江流低亦丈余，水澄碧异常，其曰变“紫”者，乃宋淳熙间异兆，非泉之常也。
quán shàng jiù yǒu zhuó yīng tíng jīn yǐ chéng wū yǒu
泉上旧有濯缨亭，今已成乌有。
quán zhī xi yǒu shí liáng yuē nán qiáo yì sān qióng shuǐ biān dà shí gāo kuà nán liú jiāng shàng
泉之西有石梁曰南桥，亦三蛩góng水边大石，高跨南流江上。
qiáo běi yǒu wén chāng gé dāng jiāng liú huán zhuǎn zhī zhōng gāo jià sān céng xū chǎng kě tiào wèi cǐ zhōng shèng lǎn
桥北有文昌阁，当江流环转之中，高架三层，虚敞可眺，为此中胜览。
qiáo nán wéi lián zhōu dà dào
桥南为廉州大道；
qiáo nán yóu qí sù jiāng àn dōng xíng zé shuǐ yuè yán dào yě
桥南由岐溯江岸东行，则水月岩道也。
sù jiāng bàn lǐ jiāng zì dōng běi lái lù xiàng dōng nán qù nǎi shě jiāng cóng lù shǐ yóu tián chéng xíng qí lù yóu dà nǎi lù chuān píng lè xū dào yě
溯江半里，江自东北来，路向东南去，乃舍江从路，始由田塍行，其路犹大，乃陆川、平乐墟道也。
bā lǐ zhì gāng yǒu cūn yān
八里，陟冈，有村焉。
yóu cūn zuǒ qí dōng běi xíng yòu èr lǐ cóng qí ér běi lù yì méi
由村左岐东北行，又二里，从岐而北，路益没。
yòu èr lǐ běi guò yī táng dī shǐ de xi lái lù
又二里，北过一塘堤，始得西来路。
xún zhī dōng èr lǐ jīng yī cūn fù shàng yī lǐng lù réng méi
循之东二里，经一村，复上一岭，路仍没。
nǎi yú shān ér dōng cóng mǎng zhōng zhí zhú dōng xiàng yī lǐ dǐ dōng shān xià de nán lái zhī lù
乃逾山而东，从莽中踯躅东向，一里抵东山下，得南来之路。
suì xún zhī ér běi èr lǐ réng dōng zhuǎn rù shān wù
遂循之而北，二里，仍东转入山坞。
yī lǐ dù yī xiǎo shí qiáo yòu xún dōng shān ér běi guò yī cūn fù dōng zhuǎn rù shān wù
一里，渡一小石桥，又循东山而北，过一村，复东转入山坞。
qí wù shén shēn dōng rù èr lǐ lù jiàn wú méi
其坞甚深，东入二里，路渐芜没。
yòu wàng āo dōng dēng yī lǐ zhì lǐng shǐ de xi lái dà dào zé yì nán xiàng píng lè xū lù yě
又望坳东登，一里至岭，始得西来大道，则亦南向平乐墟路也。
yuè lǐng ér dōng réng shě nán xíng dà dào qí ér dōng xià shān jìng wù zhōng gòng yī lǐ yú shān xiá dōng xià zé xiá dōng shí fēng sēn sēn zì běi ér nán rú liè qí zhěng duì bié chéng yī jiè yǐ
越岭而东，仍舍南行大道，岐而东下山，径坞中共一里，逾山峡东下，则峡东石峰森森，自北而南，如列旗整队，别成一界矣。
chū xiá xún xī shān dōng lù ér běi yī cūn yǐ shān dōng xiàng qián yǒu dà táng yú yǐ wéi lóng táng cūn yǐ wèn zhī zé lóng táng yóu zài běi yě
出峡，循西山东麓而北，一村倚山东向，前有大塘，余以为龙塘村矣，问之，则龙塘犹在北也。
yòu běi yī lǐ yú zhuǎn ér dōng de lóng táng cūn
又北一里余，转而东，得龙塘村。
cūn jù gāng jǐ zhī zhōng qí nán shuǐ nán liú dōng qù qí běi shuǐ běi rù shuǐ yuè dòng
村踞冈脊之中，〔其南水南流东去，其北水北入水月洞。
yóu qí dōng yòu běi yī lǐ yú zhí dōng dǐ shí shān zhōng fēng
〕由其东又北一里余，直东抵石山中峰。
dù shí qiáo ér běi zé shàng yán xī xiàng gāo qióng fēng bàn yǐ
渡石桥而北，则上岩西向，高穹峰半矣。
shàng yán zhě shuǐ yuè dòng nán yǐ shān píng xū zhī qiào yě
上岩者，水月洞南倚山凭虚之窍也；
shí shān zì dōng běi lái nán yǐn ér xià zhī fēn duì sǒng ér yī zhī zhōng chū zhě
石山自东北来，南引而下，支分队耸，而一支中出者。
xi kàn píng wú xuē yá xuán dòu céng jí jiē bù shèn shēn ér cǐ céng zuì xià yì zuì kuò
西瞰平芜，削崖悬窦，层级皆不甚深，而此层最下，亦最扩。
huán fēng shí jiē qīng rùn dú liè yán chǔ sè biàn zhě chì rán qí zhì yóu jí líng huàn xún zhàng zhī jiān céng guǐ lǚ guà dòu chuān gài yǎn wú suǒ bù bèi yì wú suǒ bù qí
环峰石皆青润，独裂岩处色变赭赤，然其质犹极灵幻，寻丈之间，层庋缕挂，窦穿盖偃，无所不备，亦无所不奇。
yán qián jià lú dāng mén ér chang qí shàng lú kě yǐ qī ér shàng bù yǎn shèng jié gòu yì zì bù è
岩前架庐当门，而敞其上，庐可以栖，而上不掩胜，结构亦自不恶。
yóu yán yòu yè chuān qiào ér shàng qiào jǐn rú guǎn lì jí wǎn zhuǎn fù tòu yī céng ruò piān gé yān
由岩右腋穿窍而上，窍仅如管，历级宛转，复透一层，若偏阁焉。
yún yóu yán yòu yè chuān qiào ér shàng qiào jǐn rú guǎn lì jí wǎn zhuǎn fù tòu yī céng ruò piān gé yān
云由岩右腋穿窍而上，窍仅如管，历级宛转，复透一层，若偏阁焉。
yún yǒu téng kōng xīng léng tòu yǐng chuāng zhōng kě jiàn yún zài kōng zhōng fēi téng ér xīng guāng yòu cóng chuāng líng biān tòu le jìn lái zuò qì qí nèi yòu bié yī xiǎo xī tiān yǐ
云牖腾空，星楞透影窗中可见云在空中飞腾，而星光又从窗棂边透了进来，坐憩其内，又别一“小西天”矣。
yóu yán zuǒ yè huán zhù ér chū zhù rú lóng qí xià chuí cóng qí cè yuán yá shàng jī zhuǎn chū yán duān fù dé yī céng
由岩左腋环柱而出，柱如龙旗下垂，从其侧缘崖上跻，转出岩端，复得一层。
qí yán yì xī xiàng zì fēn zuǒ yòu liǎng chóng zuǒ zhòng zài xià chuí zhù liè qiào yǎng dì shàng jí yòu zhòng yě rán lì dèng wú jiē
其岩亦西向，自分左右两重，〔左重在下，垂柱裂窍，仰睇上即右重也，然历磴无阶。
yóu wài běi jī shǐ rù yòu zhòng
由外北跻，始入右重。
gé zhui jué bì yǔ zuǒ céng yì duì zēng yán jiē yán zhī zhōng céng yě
阁缀绝壁，与左层翼对增妍，皆岩之中层也。
qí shàng xuē yá zhī dǐng shàng yǒu yī céng xū xuán ér jī zhī wú jí wéi gōng jiǎo shǒu ěr
〕其上削崖之顶，尚有一层虚悬，而跻之无级，〔惟供矫首耳。
shuǐ yuè dòng shàng zài qí běi ér shāo xià
〕水月洞尚在其北而稍下。
lóng táng zhī shuǐ jīng shān qián shí qiáo ér běi guò shàng yán zhī qián nǎi dōng xiàng dǎo rù dòng zhōng
龙塘之水，经山前石桥而北，过上岩之前，乃东向捣入洞中。
dòng mén yì xī xiàng lù yóu qí nán shuǐ yóu qí běi xiāng yán ér rù tòu běi ér chū
洞门亦西向，路由其南，水由其北，相沿而入，透北而出。
qián hòu liǎng mén yī wàng tōng míng shì wèi míng dòng
前后两门，一望通明，是为明洞。
shuǐ guàn qí zhōng shí dūn qí páng jiā liú tū wù jù zuò shī xiàng xíng
水贯其中，石蹲其旁，夹流突兀，俱作狮象形。
dòng dǐng chuí shí yāo jiǎo jiāo lóng wǔ chī bīn fēn bù yī
〔洞顶垂石夭矫，交龙舞螭，缤纷不一。
qí shuǐ píng liú dòng zhōng wú róng zhōu zhēn xiān yán zhī dà ér liǎng yá yì wú qí shēn qiào kě qiān cháng ér shè xī
〕其水平流洞中，无融州真仙岩之大，而两崖亦无其深峭，可褰裳而涉溪。
yá zhī yòu yòu yǒu yī xiǎo shuǐ nán zì zhī dòng chū shì wèi yīn dòng
崖之右，又有一小水，南自支洞出，是为阴洞。
zuǒ zé yán xī sǔn rǔ huí jiā shàng yì liè mén zhui xué
〔左则沿溪笋乳回夹，上亦裂门缀穴。
céng gé zhī shàng yòu huì shuǐ yī chí wèi qí
层阁之上，又汇水一池为奇。
cǐ míng dòng yǐ nèi shèng yě
此明洞以内胜也。
hòu mén yá kǒu liè dà zhù shù tiáo zì mén dǐng hé bìng dào xuán dòng nèi wàng zhī wān yán fú dòng
后门崖口，列大柱数条，自门顶合并倒悬，洞内望之，蜿蜒浮动。
cǐ míng dòng yǐ wài shèng yě
此明洞以外胜也。
yīn dòng nǎi míng dòng páng xué qí zhōng yòu fēn shuǐ lù
〕阴洞乃明洞旁穴，其中又分水陆。
liú bù shèn dà dōng nán zì niú lǒng yòu kāi yī mén chuān shān fù zhì cǐ hé míng dòng
〔流不甚大，东南自牛陇又开一门，穿山腹至此合明洞。
sù liú nán rù bàn lǐ dòng jiàn chén hēi yá yì dǒu shuǐ yì shēn jié fá jī jù qǔ qū yuē èr lǐ chū niú lǒng
溯流南入半里，洞渐沉黑，崖益陡，水益深，结筏积炬，曲屈约二里，出牛陇。
cǐ yīn dòng shuǐ zhōng shèng yě
此阴洞水中胜也。
cóng yīn dòng sù liú shǐ yá zuǒ qiàn shí xià dòu shén ài pú fú xià chuān yǐn jù ér qián hū kuī rán shàng qióng shàng xià chuí sǒng pán zhù guǐ zhuàng bǎi chū shēng jiàng qí zhōng dòng xīn hài mù suì qǔ mò jǐn
从阴洞溯流，始崖左嵌石下，窦甚隘，匍匐下穿，引炬而前，忽岿然上穹，上下垂耸盘柱，诡状百出，升降其中，恫心骇目，邃曲莫尽。
cǐ yīn dòng lù zhōng shèng yě
此阴洞陆中胜也。
yú yù wèi shuǐ yuè yóu shí yǐ guò wǔ shàng wèi fàn dǐ shàng yán dào zhě fāng jiōng guān hù ér chū yú zuò yá xià lì yīn jiān
余欲为水月游，时已过午，尚未饭，抵上岩，道者方扃jiōng，关户而出，余坐崖下荔阴间。
jiǔ zhī dào zhě ba diào guī qǐ fēi jù chuī yú cù qí shù jù yóu shuǐ yuè
久之，道者罢钓归，启扉具炊，余促其束炬游水月。
jì rù míng dòng gōu huǒ rù yīn dòng dào rén bù suí zhī liú rù yóu qí cè fú wā chuān xì biàn guān yīn dòng lù yá zhī shèng qí zhōng chóng hóng yōu ào sēn luó zhū guǐ wǔ yì jù ér hòu chū
既入明洞，篝火入阴洞，道人不随支流入，由其侧伏洼穿隙，遍观阴洞陆崖之胜，其中崇宏幽奥，森罗诸诡，五易炬而后出。
yù sù liú qióng shuǐ yá dào zhě yǐ shuǐ shēn cí qǐng bié yóu cè dào yǐ tàn qí hòu yá bù bì cóng zhōng chū yě
欲溯流穷水崖，道者以水深辞：“请别由侧道以探其后崖，不必从中出也。
nǎi fù chū míng dòng shè shuǐ qióng zuǒ yá zhī shèng suì chū hòu dòng yǎng dì chuí qiú wǔ lóng zhī shí
”乃复出明洞，涉水穷左崖之胜，遂出后洞，仰睇垂虬舞龙之石。
hái fàn yú shàng yán yǐ rì xián xī shān yǐ
还饭于上岩，已日衔西山矣。
èr shí bā rì zǎo zuò shàng yán zhōng
二十八日早坐上岩中。
dào zhě chū lóng táng wèi yǔ mǎi mǐ
道者出龙塘为予买米。
yú yè zhàng qióng qí zuì shàng céng yǐ xià qì shí qiào piān gé zhōng
余曳杖穷其最上层，已下，憩石窍偏阁中。
gài shì yán xī xiàng xià wǔ zé fǎn zhào bī rén yú gù yǐ shàng wǔ qì ér nǐ yǐ xià wǔ sōu jìn shān zhū dòng
盖是岩西向，下午则返照逼人，余故以上午憩，而拟以下午搜近山诸洞。
jì wǔ dào rén yǐ mǐ zhì wǔ chuī fu bì suì xún shān ér nán zhì zuó lái suǒ dù shí qiáo yóu qiáo cè dōng zhé rù huán xiá zhōng
既午，道人以米至，午炊甫毕，遂循山而南，至昨来所渡石桥，由桥侧东折入环峡中。
shì shān shí fēng sān zhī jù fēng léng chán xuē yóu dōng běi zǒu xī nán
〔是山石峰三支，俱锋棱巉削，由东北走西南。
zhōng zhī wèi shuǐ yuè yán suǒ tuō shì xiá zé zhōng zhī nán zhī xiāng jiā zhě
中支为水月岩所托，是峡则中支、南支相夹者。
nán zhī duō xuē yá liè qiào yǔ lái shí xún qí xi lù yǐ wéi shuǐ yuè zài qí xià
南支多削崖裂窍，予来时循其西麓，〕以为水月在其下。
xún zhī tǔ rén jiē yuē zhōng bù shèn shēn xià wú xī jìng
询之土人，皆曰：“中不甚深，下无蹊径。
cóng xiá zhuǎn běi dé zhōng yāng píng wā yī wéi niú qiān bǎi wèi qún sàn chǔ qí nèi míng wéi niú lǒng
”从峡转北，得中央平洼一围，牛千百为群，散处其内，名为牛陇。
qióng qí xī běi shuǐ huì chéng tán suì rù yīn dòng hòu mén jí dōng nán lín tán shàng sì páng jiē dǒu shí wú lù rén bì shè tán nǎi dēng
穷其西北，〔水汇成潭，〕遂入阴洞后门，〔即东南临潭上，四旁皆陡石，无路人，必涉潭乃登。
dòng shén xū chǎng fēn zhī zé èr hé zhī zé yī
〕洞甚虚敞，分之则二，合之则一。
suí shuǐ xī rù jiàn běi zhuǎn shí yá chéng xiá shuǐ yì jiàn shēn mèi yǔ shuǐ yuè yīn dòng suǒ jiàn děng
〔随水西入，渐北转，石崖成峡，水亦渐深昧，与水月阴洞所见等。
suī wèi chū qí zhōng liǎng duān yuán liú xī jiàn kě wú fán àn zhōng mō suǒ yě
虽未出其中，两端源流悉见，可无烦暗中摸索也。
dòng mén yòu yá shí hén cóng tà fán duō jù zuò mǎ tí xíng xi shì ěr suǒ wèi tiān mǎ yì jí cǐ yǐ
洞门〕右崖，石痕丛沓繁多，俱作马蹄形，《西事珥》所谓“天马”，意即此矣。
chū dòng yì zūn xiá ér běi yǎng zhǔ dōng xī liǎng jiè fēng xiáng shí sǒng duì hé céng fēn
出洞，益遵峡而北，仰瞩东西两界，峰翔石耸，队合层分。
èr zhī běi jǐn chù běi zhī yòu wù tū qǐ yǔ zhōng zhī běi lù duì zhì chéng xiá
〔二支北尽处，北支又兀突起，与中支北麓对峙成峡。
yáo wàng qí xià yǒu sān dòng nán xiàng qí shàng hōng xiá liú diàn shǎn shuò yǒu yì jí lì mǎng qū zhī
〕遥望其下，有三洞南向，其上轰霞流电，闪烁有异，亟历莽趋之。
qí zuǒ pàn èr mén pián liè yá xià suī xuán rǔ bīn fēn ér nèi jù bù shēn
其左畔二门骈列，崖下虽悬乳缤纷，而内俱不深；
qí yòu pàn yī mén gū xuán fēng bàn suī dòng mén qiàn kōng ér zhōng hū yuān zhuì qí shēn shù shí zhàng wǎn zhuǎn nèi tòu jí yǎo miǎo zhī shì
其右畔一门，孤悬峰半，虽洞门嵌空，而中忽渊坠，其深数十丈，宛转内透，极杳邈之势。
ér liǎng yá qiào xuē wú jí xià jī
而两崖峭削，无级下跻。
jù yá duān wàng zhī qí zhōng fēi shǔ qiān bǎi chéng qún jiàn rén péng péng nèi cuàn qí shēng shén yáo wén cǐ zhōng yǒu biān fú dòng qǐ jí cǐ yé
踞崖端望之，其中飞鼠千百成群，见人蓬蓬内窜，其声甚遥，闻此中有蝙蝠洞，岂即此耶？
chū dòng xià shān wàng xī běi shān zuǐ pō jìn yǐ wéi yóu cǐ bēn shuǐ yuè hòu dòng ér rù dǐ shàng yán shén biàn
出洞下山，望西北山嘴颇近，以为由此奔水月后洞而入，抵上岩甚便。
jié jué yī lǐ qū zhī qí xià jì wā nǎi pān zhì shān gāng zé jù shí fēi sǒng zhōng jù màn luò xià qiàn chéng yuān lù duàn jìng jué
竭蹶一里趋之，其下既洼，乃攀陟山冈，则巨石飞耸，中俱蔓络，下嵌澄渊，路断径绝。
yáo tàn dòng wài zhū qí shí yǎo bù kě jiàn jí xī liú pò hè chū zhě yì jǐn méi qí jī
〔遥探洞外诸奇石，杳不可见，即溪流破壑出者，亦尽没其迹。
nǎi xún běi lù réng dōng qū yī lǐ nán xiàng qián lái zhī xiá
〕乃循北麓，仍东趋一里，南向前来之峡。
yòu jīng niú lǒng ér nán gòng sān lǐ fǎn shàng yán zhī qián
又经牛陇而南，共三里，返上岩之前。
jiàn rì yǒu yú zhào réng rù shuǐ yuè cháng yáng míng dòng zhī nèi
见日有余照，仍入水月，徜徉明洞之内。
fù suí liú chū dòng hòu dì wàng suǒ shè lù duàn chù yóu gé yī fēng zuǐ shǐ zhī cǐ zhōng shān xíng héng cè shū biàn bù kě yǐ yì nǐ rú cǐ
复随流出洞后，睇望所涉路断处，犹隔一峰嘴，始知此中山形横侧倏变，不可以意拟如此。
shì xī réng sù shàng yán
是夕仍宿上岩。